1 10 76 https://digitarium.uksw.edu.pl/files/original/112/Powolanie_jako_imperatyw_zawodowy.pdf f8adfafccf8c432c2686445890bd0047 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Powołanie jako imperatyw zawodowy : etos polskich pielęgniarek w badaniach socjologicznych Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Łodzińska, Jolanta (red.) Zaręba, Sławomir H. (red.) Zarzecki, Marcin (red.) Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Publisher An entity responsible for making the resource available Kontrast Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 9788362793228 Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka Subject The topic of the resource pielęgniarki opieka pielęgniarska deontologia Rights Information about rights held in and over the resource info:eu-repo/semantics/openAccess License A legal document giving official permission to do something with the resource. *Niniejszy materiał może być wykorzystywany i cytowany jedynie w granicach dozwolonego użytku. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Alternative Title An alternative name for the resource. The distinction between titles and alternative titles is application-specific. Vocation, as a professional imperative : the ethos of Polish nurses evidenced by sociological research PBCore PBCore is a metadata standard for audiovisual media developed by the public broadcasting community. See http://www.pbcore.org/documentation/ Identifier Best practice is to identify the media item (whether analog or digital) by means of an unambiguous string or number corresponding to an established or formal identification system if one exists. We recommend using the item's Omeka URL. (e.g., http://myomeka.com/items/show/1) If you are using the Internet Archive Plugin, this field will be autofilled. https://digitarium.uksw.edu.pl/items/show/112 https://digitarium.uksw.edu.pl/files/original/110/Socjologia_muzyki_w_Polsce.pdf b5f77092e72c3c793fe455a973b0e608 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Socjologia muzyki w Polsce : pęknięcia i kontynuacje Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Choczyński, Marcin (red.) Rozalska, Agata (red.) Drzewek, Katarzyna (red.) Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2018 Publisher An entity responsible for making the resource available Warszawskie Wydawnictwo Socjologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 9788394701284 Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka Subject The topic of the resource muzyka socjologia muzyki Rights Information about rights held in and over the resource info:eu-repo/semantics/openAccess License A legal document giving official permission to do something with the resource. *Niniejszy materiał może być wykorzystywany i cytowany jedynie w granicach dozwolonego użytku. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf PBCore PBCore is a metadata standard for audiovisual media developed by the public broadcasting community. See http://www.pbcore.org/documentation/ Identifier Best practice is to identify the media item (whether analog or digital) by means of an unambiguous string or number corresponding to an established or formal identification system if one exists. We recommend using the item's Omeka URL. (e.g., http://myomeka.com/items/show/1) If you are using the Internet Archive Plugin, this field will be autofilled. https://digitarium.uksw.edu.pl/items/show/110 https://digitarium.uksw.edu.pl/files/original/109/Swoj-obcy-wrog_wedrowki_w_labiryntach_kultur.pdf 5ba99eaea5443e3aa9810889144512d5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Swój - obcy - wróg : wędrówki w labiryntach kultur Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2018 Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Naukowe Katedra Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 9788366107243 Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka Rights Information about rights held in and over the resource info:eu-repo/semantics/openAccess License A legal document giving official permission to do something with the resource. *Niniejszy materiał może być wykorzystywany i cytowany jedynie w granicach dozwolonego użytku. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Korczyński, Tomasz Michał (red.) Subject The topic of the resource alienacja społeczna tożsamość stereotyp PBCore PBCore is a metadata standard for audiovisual media developed by the public broadcasting community. See http://www.pbcore.org/documentation/ Identifier Best practice is to identify the media item (whether analog or digital) by means of an unambiguous string or number corresponding to an established or formal identification system if one exists. We recommend using the item's Omeka URL. (e.g., http://myomeka.com/items/show/1) If you are using the Internet Archive Plugin, this field will be autofilled. https://digitarium.uksw.edu.pl/items/show/109 https://digitarium.uksw.edu.pl/files/original/108/Korczynski_T-Wspolczesne_problemy_socjologii_wiedzy.pdf c403cadf1b09340367828402e040bc1c PBCore PBCore is a metadata standard for audiovisual media developed by the public broadcasting community. See http://www.pbcore.org/documentation/ Identifier Best practice is to identify the media item (whether analog or digital) by means of an unambiguous string or number corresponding to an established or formal identification system if one exists. We recommend using the item's Omeka URL. (e.g., http://myomeka.com/items/show/1) If you are using the Internet Archive Plugin, this field will be autofilled. https://digitarium.uksw.edu.pl/items/show/108 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Współczesne problemy socjologii wiedzy : w 80-lecie "Ideologii i utopii" Karla Mannheima Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Publisher An entity responsible for making the resource available Warszawskie Wydawnictwo Socjologiczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 9788394701215 Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource książka Subject The topic of the resource socjologia wiedzy Rights Information about rights held in and over the resource info:eu-repo/semantics/openAccess License A legal document giving official permission to do something with the resource. *Niniejszy materiał może być wykorzystywany i cytowany jedynie w granicach dozwolonego użytku. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Date Created Date of creation of the resource. 2017 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Korczyński, Tomasz Michał (red.) https://digitarium.uksw.edu.pl/files/original/6/66/Agreement_EN.docx 0e43ef039ff37fe8d4d3dc57b04a37b3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wzory umów Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Type The nature or genre of the resource inny Title A name given to the resource Agreement for granting a royalty-free license to works with a commitment to grant a CC sub-license Language A language of the resource English https://digitarium.uksw.edu.pl/files/original/6/63/WZOR_-_dla_Wydawnictwa_11.05.2017.docx 7277b1cf3290f2ad75e6726b3a6eb2e6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wzory umów Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Type The nature or genre of the resource inny Title A name given to the resource <strong>Umowa z wydawnictwem o udzielenie nieodpłatnej licencji do czasopisma/utworu z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC</strong> Language A language of the resource polski Description An account of the resource Zgoda Wydawnictwa na zamieszczenie w Digitarium czasopisma lub konkretnego utworu. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource docx https://digitarium.uksw.edu.pl/files/original/34/61/Wielkosc-czy-autorytet-ca_osc_2016.pdf 9e7ee35a97ef13a420b1a7fa0cb16349 PDF Text Text WIELKOŚĆ CZY AUTORYTET? „Książka zasługuje na najwyższą ocenę dzięki wzorowej prezentacji potencjału dyscypliny. Autorzy artykułów wykazali sprawność warsztatową, biegłość metodologiczną i znakomite rozeznania w światowych tendencjach badań empirycznych mediów. Świetne analizy zawartości, zestawienia ilościowe i jakościowe, analizy porównawcze często podane za pomocą cytatów oraz infografiki czynią z tej publikacji godną szczególnego zainteresowania medioznawców.” Drohiczyn Gdynia Gniezno Prof. dr hab. Tomasz Goban-Klas Kraków Olsztyn Rzeszów Siedlce Suwałki WIELKOŚĆ CZY AUTORYTET? „Tak wielkie wydarzenie – jak przekonuje ilość i jakość zebranych tekstów – zasługiwało na prezentację jego obrazu medialnego w formie księgi, uzupełnionej dodatkiem audiowizualnego materiału. W sensie teorii mediatyzacji i nauk o mediach uzupełnia koncepcje Katza i Dyana, w sensie pokazu i przekazu ceremonii ukazuje bogactwo analiz medialnych, interpretacji i nauk wydobywanych z kanonizacji Jana Pawła II. Jest to ważna lektura nie tylko dla badaczy mediów, ale i współczesnych teologów. Uzupełnia księgi o pielgrzymkach Jana Pawła II, jego odchodzeniu, beatyfikacji w wymiarze medialnym, wpisuje się w historię papiestwa.” JAN PAWEŁ II W PRZEKAZACH POLSKICH MEDIÓW PODCZAS JEGO KANONIZACJI Prof. dr hab. Iwona Hofman Lublin JAN PAWEŁ II W PRZEKAZACH POLSKICH MEDIÓW PODCZAS JEGO KANONIZACJI Toruń Fundacja „Dzieło Nowego Tysiąclecia” dziękuje Miastom Papieskim za wieloletnią współpracę w upamiętnieniu pontyfikatu św. Jana Pawła II, szczególnie tym, które wsparły powstanie tej publikacji. Praca zbiorowa pod redakcją Jerzego Olędzkiego Teresy Sasińskiej-Klas �        WIELKOŚĆ CZY AUTORYTET?   JAN PAWEŁ II  W PRZEKAZACH POLSKICH MEDIÓW   PODCZAS JEGO KANONIZACJI  �  �      WIELKOŚĆ CZY AUTORYTET?   JAN PAWEŁ II  W PRZEKAZACH POLSKICH MEDIÓW   PODCZAS JEGO KANONIZACJI        PRACA ZBIOROWA POD REDAKCJĄ   JERZEGO OLĘDZKIEGO   TERESY SASIŃSKIEJ‐KLAS        RECENZENCI NAUKOWI  PROF. DR HAB. TOMASZ GOBAN‐KLAS  PROF. DR HAB. IWONA HOFMAN                  Warszawa 2016  �Copyright © 2016 by Stowarzyszenie Absolwentów Dzieło, Warszawa Publikacja wydana pod patronatem Fundacji „Dzieło Nowego Tysiąclecia”, www.dzielo.pl Redakcja i korekta: Jadwiga Borowska SNMPN Tłumaczenie biogramów i spisu treści na język angielski: Małgorzata Warzecha Redakcja techniczna: Leokadia Wilk SNMPN Projekt okładki: Jan Kunysz Zdjęcie na okładce: PAP/EPA ISBN 978-83-939401-1-0 Wydawca: Stowarzyszenie Absolwentów Dzieło Skwer Kard. Stefana Wyszyńskiego 6 01-015 Warszawa www.sa.dzielo.pl Druk i oprawa: Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu ul. Żeromskiego 4, 27-600 Sandomierz, tel. 15 64 40 400, fax 15 832 77 87 zamowienia@wds.com.pl, katechizmy.com.pl, www.wds.pl �Jan Paweł II do ludzi mediów podczas spotkania w Roku Jubileuszowym, 4 czerwca 2000 roku w auli Pawła VI (Rzym): „...Skoro dziennikarstwo wywiera tak rozległy i bezpośredni wpływ na opinię publiczną, nie może być sterowane wyłącznie przez czynniki ekonomiczne, dążenie do zysku i stronnicze interesy. Powinno być natomiast postrzegane jako zadanie w pewnym sensie «święte», wykonywane ze świadomością, że potężne środki przekazu zostają wam powierzone dla dobra najsłabszych grup społecznych – od dzieci po ubogich, od chorych po osoby zepchnięte na margines i dyskryminowane. Nie można pisać ani nadawać programów kierując się wyłącznie pragnieniem pozyskania jak największej liczby odbiorców, rezygnując z oddziaływania naprawdę formacyjnego. Nie można też odwoływać się bezkrytycznie do prawa do informacji, nie biorąc pod uwagę innych praw człowieka. Żadna wolność, w tym wolność wypowiadania się, nie jest absolutna: napotyka bowiem granicę w postaci obowiązku poszanowania godności i uprawnionej wolności innych. Nie należy pisać, tworzyć i nadawać programów, jeśli wyrządza to szkodę prawdzie; mam tu na myśli nie tylko prawdę o faktach, o których informujecie, ale także «prawdę o człowieku», godność człowieka we wszystkich jego wymiarach”... W języku polskim Jan Paweł II dodał: „Życzę wam, abyście zachowali wolność myślenia i trzeźwy osąd rzeczywistości. Bądźcie wierni prawdzie! Niech blask prawdy przenika waszą służbę człowiekowi, Kościołowi i światu! Z serca wam błogosławię. Bóg zapłać!”. Źródło: http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii /przemowienia/dziennikarze_04062000.html �  �Spis treści Spis treści Contents........................................................................................................................................ 10 Słowo wstępne – Kard. Kazimierz Nycz, Metropolita Warszawski .............................. 13 Wprowadzenie .............................................................................................................................. 15 Część pierwsza RELACJE W PRASIE DRUKOWANEJ I AGENCJACH INFORMACYJNYCH Ewa K. Czaczkowska: Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II............ 29 Damian Guzek: Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w relacjach polskich dzienników. Przypadek sede vacante z 2013 roku ...................................... 39 Milena Kindziuk: Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach Katolickiej Agencji Informacyjnej..................................................................................... 53 Rafał Leśniczak: Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników w kontekście uroczystości kanonizacyjnych ................................................................... 67 Marek Łuczak: Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela”.... 88 Teresa Sasińska-Klas: Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. Jej medialny wizerunek w opiniotwórczych mediach drukowanych w Polsce – rok po wydarzeniu ............................................................................................................. 98 Anna Sugier-Szerega: Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej ...............115 Justyna Szulich-Kałuża: Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach wysokonakładowych tygodników z okresu kanonizacji ............................................132 7 �Spis treści Alicja Waszkiewicz-Raviv: Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II........................................................................................................................148 Kazimierz Wolny-Zmorzyński: Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Pawła Opalińskiego............................................................................................................157 Część druga RELACJE RADIOWE I TELEWIZYJNE Michał Drożdż: Sacrum w medialnym profanum – medialne odsłony świętości Jana Pawła II........................................................................................................................169 Karolina Dziewulska-Siwek: Kanonizacja Jana Pawła II na antenie I Programu Polskiego Radia. Studium przypadku wybranych audycji i reportaży w kwietniu 2014 roku...................................................................................185 Witold Kawecki: Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana podczas kanonizacji w przekazach TVP.......................................................................201 Joanna Sosnowska: Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej na przykładzie TVP Lublin...................................................218 Aneta Wójciszyn-Wasil: Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym na przykładzie Polskiego Radia Lublin ........................................................................235 Część trzecia REAKCJE INTERNAUTÓW Marta Brzezińska-Waleszczyk: Wizerunek Jana Pawła II w social media. Kanonizacja jako wezwanie do podjęcia działań ewangelizacyjnych w mediach społecznościowych ..........................................................................................249 Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska: Społecznie konstruowany wizerunek Jana Pawła II – znaczenia zawarte w memach internetowych ..................................................................................................269 Józef Kloch: Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera ..................................................................................................................................298 Anna Miotk: Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram ...................321 Jerzy Olędzki: Autorytet i świętość Jana Pawła II w polskojęzycznych otwartych zasobach internetowych .................................................................................337 8 �Spis treści Monika Marta Przybysz: Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach i na fanpage'ach na Facebooku......................................................................361 Małgorzata Sławek-Czochra: Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II na stronach internetowych lubelskich parafii ..............................................................380 Posłowie SPROSTAĆ WYMAGANIOM JANA PAWŁA II WOBEC DZIENNIKARSTWA Józef Kloch, Łukasz Przybysz: Debata o stanie polskiego dziennikarstwa. Relacja z panelu ekspertów...............................................................................................405 Biogramy autorów ...................................................................................................................416 About the Contributors ........................................................................................................423 ANEKS Płyta DVD z materiałem: „Kanonizacja Jana Pawła II w TVP” (scenariusz i realizacja: Krzysztof Tadej). Specjalna dokumentacja filmowa przedstawiająca najciekawsze i najważniejsze fragmenty programów o kanonizacji Jana Pawła II prezentowane na antenach Telewizji Polskiej 9 �Contents GREATNESS OR AUTHORITY? JOHN PAUL II IN THE COVERAGE OF THE POLISH MEDIA DURING HIS CANONIZATION Contents Preface – Cardinal Kazimierz Nycz, the Metropolitan Archbishop of Warsaw ........ 13 Introduction................................................................................................................................... 15 Part One COVERAGE IN THE PRINTED PRESS AND NEWS AGENCIES Ewa K. Czaczkowska: The mediatization of the canonization miracle of John Paul II ........................................................................................................................ 29 Damian Guzek: Popes John Paul II, Benedict XVI and Francis in the coverage of Polish daily newspapers. The case of sede vacante of 2013................................. 39 Milena Kindziuk: The image of the canonization of John Paul II in the dispatches of the Polish Catholic Information Agency .................................................................... 53 Rafał Leśniczak: The image of John Paul II in daily newspapers of Łódź in the context of the canonization ceremonies............................................................... 67 Marek Łuczak: The canonization of John Paul II in the account of the “Niedziela” weekly................................................................................................................. 88 Teresa Sasińska-Klas: The canonization of John Paul II in 2014 and the image thereof in the opinion-forming media printed in Poland – one year after the event .. 98 10 �Contents Anna Sugier-Szerega: The peculiarity of the image of John Paul II in the women’s press............................................................................................................115 Justyna Szulich-Kałuża: The aspects of sainthood of John Paul II in the coverage of high-volume weekly magazines from the period of canonization......................132 Alicja Waszkiewicz-Raviv: Personality traits and the image in photographs of John Paul II ......................................................................................................................148 Kazimierz Wolny-Zmorzyński: The canonization of St. John Paul II in the photographs by Paweł Opaliński ....................................................................................157 Part Two RADIO AND TELEVISION COVERAGE Michał Drożdż: The sacred in the media profane – the media appearances of the sainthood of John Paul II.......................................................................................169 Karolina Dziewulska-Siwek: The canonization of John Paul II as covered in Program I of the Polish Radio. A case study of selected programmes and reportages from April 2014......................................................................................185 Witold Kawecki: The outline of sainthood of John Paul II as presented in the TVP coverage during his canonization .............................................................201 Joanna Sosnowska: The image of John Paul II during his canonization in regional television, as illustrated by the case of TVP Lublin ..............................218 Aneta Wójciszyn-Wasil: The canonization of John Paul II in regional radio, as illustrated by the case of Polish Radio Lublin ........................................................235 Part Three RESPONSE FROM INTERNET USERS Marta Brzezińska-Waleszczyk: The image of John Paul II in the social media. The canonization as a call to undertake evangelization efforts in the social media...........................................................................................................................249 Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska: The socially constructed image of John Paul II – the meanings contained in Internet memes ................................................................................................................269 Józef Kloch: The canonization of John Paul II in Polish-language Twitter profiles ......................................................................................................................298 11 �Contents Anna Miotk: John Paul II in the eyes of Instagram users .............................................321 Jerzy Olędzki: The authority and sainthood of John Paul II in Polish-language open resources of the Internet...........................................................................................337 Monika Marta Przybysz: The canonization of John Paul II in Polish-language Facebook groups and fanpages........................................................................................361 Małgorzata Sławek-Czochra: The canonization of Popes John XXIII and John Paul II on the websites of Lublin’s parishes ...............................................380 Afterword TO MEET JOHN PAUL II’S EXPECTATIONS OF JOURNALISM Józef Kloch, Łukasz Przybysz: A debate on the condition of Polish journalism. An account of the panel of experts..................................................................................405 About the Contributors ........................................................................................................416 ANNEX DVD material: "The canonization of John Paul II on TVP" (screenplay and production: Krzysztof Tadej). Special film documentary of the most interesting and important excerpts from programmes on the canonization of John Paul II presented by Polish Television 12 �Wprowadzenie Słowo wstępne Niniejsza monografia stanowi kontynuację poprzedniej pracy zbiorowej o Papieżu z Polski i środkach społecznego przekazu. Wcześniejsza, wydana w 2008 roku, nosiła tytuł „Odchodzenie Jana Pawła II do domu Ojca w polskich mediach”. Obecna dotyczy przekazów medialnych związanych z Jego kanonizacją. Porównując objętość nagromadzonych w mediach materiałów na temat obydwu wydarzeń, można zauważyć pewną dysproporcję. Proces stopniowego odchodzenia z tego świata Papieża – Polaka, Jego śmierć i pogrzeb odbiły się większym echem w polskich mediach, niż jego kanonizacja. Dlaczego? Odchodzenie Jana Pawła II trwało długo, a wyniesienie na ołtarze to – dla mediów, żyjących wydarzeniami aktualnymi – zasadniczo jeden dzień z poprzedzającym go i następującym tygodniem; misterium śmierci jest bardziej spektakularne, ogłoszenie świętym nawet kogoś tak wielkiego, jak papież – już znacznie mniej. Obydwa zdarzenia dzieli 9 lat i upływ czasu ma także swoje znaczenie. Wszystkie te czynniki to składowe nierówności w oddźwięku w polskich mediach odnośnie do jednego i drugiego wydarzenia. Jest jeszcze jedna znacząca różnica co do samych mediów, a dotyczy Internetu – dokładniej mediów społecznościowych. W roku śmierci Jana Pawła II Facebook istniał dopiero rok, inne miały dopiero powstać. Gdy Papież – Polak, a z nim Jan XXIII, byli kanonizowani 9 lat później, tego typu serwisy internetowe stanowiły potęgę na medialnej mapie. Nie dziwi zatem, że w poprzedniej monografii Sieci było poświęconych zaledwie kilkanaście stron, a w obecnej artykuły związane z internetowymi relacjami to osobny, najobszerniejszy rozdział. Z badań wynika, że w Internecie najwięcej relacji miało charakter informacyjny, neutralny. W zasobach Sieci jest wiele wpisów ukazujących radosną atmosferę i świąteczny charakter dnia kanonizacji. Natomiast patologia mowy nienawiści w Internecie choć nie dotknęła wyraźnie postaci Jana Pawła II, to jednak była w Sieci także obecna. Działo się tak m.in. z racji zasad etyki, jakie 13 �Słowo wstępne głosił Ojciec Święty oraz z powodu irytacji mnogością informacji o uroczystościach w Watykanie i to we wszystkich mediach. Po kanonizacji wciąż aktualne pozostaje pytanie – w jaki sposób popularyzować (także w mediach) 27-letnie nauczanie Papieża z Polski? Co robić, by święty Jan Paweł II stawał się nie tylko – jak oceniają niektórzy – formalnym, ale i faktycznym autorytetem? To zapewne spore wyzwania dla duszpasterstwa i analiz naukowych, a może nawet i tematy na kolejną konferencję. W kontekście Światowych Dni Młodzieży, które w lipcu 2016 roku odbyły się w Krakowie, warto zapytać, jak to ogromne i trwałe dzieło świętego Jana Pawła II przybliżać, rozwijać i dostosowywać do zmieniających się czasów i potrzeb nowych pokoleń młodzieży. Podczas ŚDM usłyszeliśmy apel, by pamiętać skąd się wywodzimy, gdyż człowiek bez takiej pamięci i odwagi nie może być nadzieją świata. Tę pamięć – używając nadal słów papieża Franciszka – traktujmy jak pochodnię, która może nam pomóc w rozwiązywaniu trudnych problemów. Jest to zadanie dla nas wszystkich, szczególnie w Polsce w najbliższych latach a może i dekadach. To też jest pamięć o Janie Pawle II. Za wielki wysiłek związany ze zorganizowaniem konferencji naukowej wdzięczny jestem młodzieży z Fundacji Dzieło Nowego Tysiąclecia oraz przedstawicielom czterech uniwersytetów: gospodarzom – Uniwersytetowi Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie oraz Uniwersytetowi Warszawskiemu, którego J. M. Rektor gościł uczestników konferencji, a także Uniwersytetowi Jagiellońskiemu i Katolickiemu Uniwersytetowi Lubelskiemu, któremu patronuje św. Jan Paweł II. W sposób szczególny dziękuję temu, który z ramienia Fundacji był duchem inspirującym całego przedsięwzięcia – Panu profesorowi Jerzemu Olędzkiemu. Jednym ze współredaktorów niniejszego tomu miał być o. prof. Leon Dyczewski. W październiku 2015 roku przyjechał z Lublina ze sporą grupą współpracowników. Ku zaskoczeniu wszystkich okazało się, że była to ostatnia wizyta Mistrza i jego uczniów w Warszawie. Współtwórca konferencji zmarł kilka miesięcy potem. Dziesiątki godzin pracy i wiele serca włożyli w powstawanie tej monografii jej redaktorzy oraz autorzy tekstów – za co serdecznie dziękuję. Swoimi badaniami przyczyniliście się Państwo do naukowego opracowania obrazu kanonizacji Jana Pawła II w mediach w Polsce. Kard. Kazimierz Nycz Metropolita Warszawski Warszawa, sierpień 2016 r. 14 �Wprowadzenie Wprowadzenie Na wstępie przypomnieć należy kalendarz wydarzeń, które decydowały o kształcie i powstaniu tej publikacji. 2 kwietnia 2005 roku Jan Paweł II odchodzi do Domu Ojca. Już podczas uroczystości pogrzebowych na Placu Św. Piotra w Watykanie 8 kwietnia 2005 roku na setkach transparentów pojawiły się prośby „santo subito” (wł. „święty natychmiast”). 1 maja 2011 roku w Rzymie nastąpiła beatyfikacja Jana Pawła II podczas uroczystej Mszy Świętej koncelebrowanej przez papieża Benedykta XVI. 30 września 2013 roku odbył się w Rzymie konsystorz, na którym papież Franciszek ogłosił decyzję o kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII. W Niedzielę Miłosierdzia Bożego, 27 kwietnia 2014 roku, papież Franciszek przy koncelebrze emerytowanego papieża Benedykta XVI odprawił na Placu Św. Piotra Mszę Świętą kanonizacyjną obu papieży. W pamięci społecznej wciąż są żywe wspomnienia związane ze śmiercią i pogrzebem papieża Jana Pawła II. Po dziewięciu latach katolicy na całym świecie i Polacy, gdziekolwiek mieszkali, przeżywali kanonizację polskiego Papieża jako szczególne wydarzenie. O przygotowaniach do tej watykańskiej uroczystości, informowały wiele tygodni wcześniej niemal wszystkie polskie środki masowego przekazu, a przebieg uroczystości na Placu Świętego Piotra można było obserwować dzięki bezpośredniej transmisji. Wprawdzie wydarzenie to przeszło już do historii, ale wciąż nas interesuje, co na ten temat publikowano wówczas w polskich mediach – świeckich i katolickich – jak i co przekazywały one naszemu społeczeństwu, jaki wizerunek świętego Jana Pawła II był kreowany i jaki z tych doświadczeń wyłania się warsztat profesjonalizmu dziennikarskiego w naszym kraju? Odpowiedzi na te pytania zamierzaliśmy uzyskać z wykorzystaniem analizy treści i formy przekazów medialnych w polskiej prasie, stacjach radiowych, telewizyjnych i w przestrzeni sieci internetowej. Następnie skonfrontowaliśmy uzyskane rezultaty badań i dociekań 15 �Wprowadzenie podczas wspólnej dyskusji na ogólnopolskiej konferencji poświęconej specjalnie tej tematyce. Liczyliśmy na rzetelne i wnikliwe analizy przekazów medialnych, które poświęcone zostały tematowi kanonizacji Jana Pawła II, Jego osobowości, działalności i obecności sacrum w relacjach medialnych. Zadanie zorganizowania konferencji poświęconej medialnemu wizerunkowi kanonizacji Jana Pawła II, pod patronatem Polskiego Towarzystwa Komunikacji Społecznej, podjęły się akademickie szkoły dziennikarstwa czterech uczelni: Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego i Uniwersytetu Warszawskiego. Dwudniowe obrady odbyły się w październiku 2015 roku w ramach konferencji zorganizowanej na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Te cztery uniwersytety zdobyły już wcześniej udane doświadczenie we wspólnie zrealizowanej we wrześniu 2007 roku ogólnokrajowej sesji naukowej zatytułowanej „Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach”. Jej owocem była publikacja wydana przez Fundację „Dzieło Nowego Tysiąclecia”. Fundacja, wspólnie ze Stowarzyszeniem Absolwentów „Dzieło” została w 2015 r. ponownie głównym sponsorem dwudniowego sympozjum, jak i prezentowanej obecnie publikacji książkowej. Istotny wkład finansowy w wydanie tej pozycji książkowej wniosły dwie znaczące na polskim rynku publiczne instytucje medialne: Telewizja Polska i Polskie Radio, które przeznaczyły na ten cel łączną sumę środków finansowych przyznanych Fundacji „Dzieło Nowego Tysiąclecia” w 2014 roku na nagrody TOTUS medialny. W przedstawionym na Zamku Królewskim w Warszawie uzasadnieniu dla tej nagrody stwierdzono, iż jest ona szczególnym uznaniem dla „zespołu twórców Telewizji Polskiej i Polskiego Radia przygotowujących uroczystości kanonizacyjne papieży Jana XXIII oraz Jana Pawła II. Kanonizacja obu papieży została przez media publiczne zaprezentowana nie tylko poprzez transmisję najważniejszych wydarzeń, ale także poprzez specjalne audycje, filmy dokumentalne i reportaże. To zaangażowanie licznych zespołów pracowników mediów i znaczących środków finansowych. To był wyjątkowy dzień dla milionów Polaków”. W Fundacji „Dzieło Nowego Tysiąclecia” Sekretariatu Episkopatu Polski podjęto decyzję o przeznaczeniu przyznanych środków na pokrycie kosztów wydania publikacji książkowej, zawierającej wszystkie ocenione pozytywnie przez recenzentów teksty autorów zaakceptowane przez komitet naukowy konferencji reprezentujący wymienione cztery uczelnie. W trakcie przygotowywania konferencji rozpowszechniono w środowisku uniwersyteckim wykaz zagadnień badawczych, który wzbudził duże zainteresowanie w środowisku 16 �Wprowadzenie polskich medioznawców i stał się istotną inspiracją do podjęcia interesujących tematów wystąpień naukowych, a następnie przygotowania do druku wartościowych poznawczo tekstów. Zamiar przeprowadzenia analizy tematu wyraziło 39 pracowników naukowych z największych ośrodków akademickich w kraju. Na podstawie otrzymanych pisemnych projektów wystąpień naukowych z badań komitet naukowy zaprosił do współpracy 31 osób. Ostatecznie z zaproszenia do udziału w dyskusji naukowej skorzystało 28 naukowców, spośród nich do przygotowywanej publikacji przyjęto 23 artykuły, które – następnie – przekazano recenzentom do oceny. Ocenione pozytywnie przez recenzentów artykuły podzielono na trzy zasadnicze części tematyczne odpowiadające trzem obszarom podstawowych badań medioznawczych: tradycyjna prasa drukowana i agencje prasowe, klasycznie działające publiczne stacje radiowe i telewizyjne oraz nowe środki przekazu intensywnie rozwijające się w sieci internetowej. Część pierwszą książki zatytułowaną „Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych” otwiera tekst Ewy Czaczkowskiej „Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II”. Autorka przedstawia w nim narrację na temat cudu tzw. kanonizacyjnego, czyli uzdrowienia osiągniętego za wstawiennictwem Jana Pawła II z uwzględnieniem wielu zniekształceń i uproszczeń, jakich dokonano w przedstawieniu medialnym tego tematu. Artykuł opiera się na rzetelnej i pogłębionej analizie tematycznie dobranych materiałów, jakie ukazały się na łamach takich dzienników m.in. jak: „Gazeta Wyborcza”, „Rzeczpospolita”, „Fakt”, a także na łamach tygodników o zróżnicowanym profilu tematycznym, jak: „Gość Niedzielny”, „Polityka”, „wSieci”. Autorka zwraca uwagę na elementy świadczące o stabloidyzowaniu tematu oraz charakteryzuje temat cudu przedstawiony w wybranej do analizy prasie drukowanej w konwencji newsa. Damian Guzek w rozdziale zatytułowanym „Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w relacjach polskich dzienników. Przypadek sede vacante z 2013 roku” przedstawia refleksję opartą na dwóch zasadniczych pytaniach badawczych: Co na temat poszczególnych papieży w omawianym okresie znalazło się w relacjach prasy codziennej? oraz W jaki sposób relacje prasowe na temat Jana Pawła II, Benedykta XVI oraz Franciszka są ze sobą powiązane? Autor analizuje przekazy prasowe umieszczone na łamach polskich dzienników dotyczące trzech papieży (Jana Pawła II, Benedykta XVI, Franciszka) w okresie wakatu na Stolicy Apostolskiej w 2013 r. Na podstawie przeprowadzonej analizy zawartości prasy odnośnie badanego tematu w wydaniach „Dziennika Gazety Prawnej”, „Faktu”, „Gazety Wyborczej” oraz „Rzeczpospolitej” z okresu 17 �Wprowadzenie od 13 lutego do 15 marca 2013 r., autor rekonstruuje medialne wizerunki (prasowe) Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka prezentowane w analizowanych tytułach. Ponadto, wskazuje na występujące związki między sylwetkami trzech papieży prezentowanymi na łamach badanych tytułów, wykazując, że zasadą budowania ich asocjacji jest głównie kontrast. Kolejny tekst napisany przez Milenę Kindziuk nt: „Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach Katolickiej Agencji Informacyjnej”, nawiązujący tematycznie do rozważań wcześniej podjętych przez Ewę Czaczkowską, przedstawia obraz kanonizacji Jana Pawła II w wydaniach serwisowych KAI. Badania Mileny Kindziuk, koncentrują się na analizie zawartości serwisu Katolickiej Agencji Informacyjnej, z tego względu, że depesze KAI wykorzystywane są na szeroką skalę przez wszystkie media w Polsce, zarówno prasowe, jak elektroniczne, tak religijne, jak i świeckie. Informacje KAI przesyłane są do różnorodnych mediów oraz portali internetowych. Autorka prezentuje wyniki analizy zawartości serwisu KAI w kontekście kanonizacji Jana Pawła II, ponadto ukazuje pozycję KAI na rynku medialnym w Polsce, jej wizerunek na tle innych agencji katolickich w Europie oraz jej rolę w kształtowaniu opinii publicznej, w tym wizerunku Papieża Polaka, a także obrazu Kościoła katolickiego w Polsce. Rafał Leśniczak w analizie zatytułowanej „Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników w kontekście uroczystości kanonizacyjnych” przedstawia rezultaty przeprowadzonej analizy zawartości internetowej wersji dwóch największych lokalnych dzienników województwa łódzkiego: „Dziennika Łódzkiego” oraz „Expressu Ilustrowanego” w okresie od 1.04.2014 do 31.05.2014, czyli w czasie poprzedzającym uroczystości kanonizacyjne oraz po kanonizacji, i pokazuje stopień zainteresowania łódzkich gazet osobą papieża Polaka, a także opisuje, jak postrzegano na ich łamach uroczystości kanonizacyjne oraz postać Jana Pawła II. Wyniki przeprowadzonej analizy wskazały na występującą wysoką dysproporcję pomiędzy ilością analizowanych tekstów przed kanonizacją Jana Pawła II (w tym okresie odnotowano wysoki stopień zainteresowania łódzkich dzienników) oraz po 27.04.2014 (gwałtowny spadek zainteresowania osobą papieża Polaka). Największą liczbę tekstów można zaklasyfikować do kategorii sprawozdawczej i historycznej. 80% artykułów prasowych poddanych analizie cechowało pozytywne ustosunkowanie do Jana Pawła II i kanonizacji. Marek Łuczak w tekście „Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” przedstawia, jak ten opiniotwórczy dla katolików tytuł prasowy towarzyszył Janowi Pawłowi II od początku Jego pontyfikatu. Regularnie poszczególne etapy działalności polskiego papieża były z uwagą odnotowywane na jego łamach. Zagadnienia dotyczące kanonizacji spotkały się ze szczególnym zainteresowaniem redakcji pisma, w którym na wielu platformach pu- 18 �Wprowadzenie blikowano świadectwa i osobiste wspomnienia przyjaciół Jana Pawła II, jak i osób z nim współpracujących w czasach rzymskich, w trakcie 27-letniego pontyfikatu. Teresa Sasińska-Klas w rozdziale „Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. i jej medialny wizerunek w opiniotwórczych mediach drukowanych w Polsce – rok po wydarzeniu” poddaje analizie wyniki badań opinii publicznej przeprowadzone przez CBOS, które ukazują, że autorytet papieża Jana Pawła II jest bardzo wysoko ceniony przez Polaków. Jednakże ani media opiniotwórcze, ani media katolickie nie podjęły dialogu ze spuścizną intelektualną Jana Pawła II w okresie pierwszego roku, jaki upłynął od kanonizacji. Żadne z mediów nie okazały się być dostatecznie uwrażliwione na ten temat, a sternicy mediów na ogół pominęli dziedzictwo Jana Pawła II w debacie publicznej w rocznicę Jego kanonizacji. Autorka zwraca uwagę na zauważalny brak nawiązania do dorobku i nauczania, a także brak refleksji nad tym, co pozostawił Jan Paweł II w swojej spuściźnie intelektualnej i duchowej. Refleksja, przypomnienie, wybrane myśli i fragmenty z nauczania Jana Pawła II przechodzą do kręgu katolickich mediów niszowych oraz czasopism naukowych. Medialny wizerunek kanonizacji Jana Pawła II poddano badaniom w rok po wydarzeniu i analizowano, jak prezentowany był w 25 opiniotwórczych mediach drukowanych, w tym „Znak”, „Więź, „Droga”, „Tygodnik Powszechny”, „Polityka”, „Newsweek”, „Wprost”, „Niedziela”, „Gość Niedzielny” i in. Anna Sugier-Szerega w artykule „Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej” omawia, jak kreowany był obraz Jana Pawła II w wybranych 11 tytułach prasy kobiecej, ukazującej się w okresie tuż przed i tuż po kanonizacji (kwiecień – maj 2014 r.). Autorka pokazuje w analizie dominujące konteksty, w których przywołuje się działalność papieża Polaka (religijny, polityczny, kulturowy, naukowy i inne). Artykuł wykazuje, iż obraz Papieża podczas kanonizacji ukazany w prasie kobiecej ma charakter spójny, ale jednowymiarowy, schematyczny. Zasadniczo opiera się na wspomnieniach, ma charakter sentymentalny, nawiązuje do Jego pogodnej osobowości. W treściach publikowanych rzadko porusza się wątki związane z jego spuścizną filozoficzno-naukową, twórczością literacką Jana Pawła II czy nauką Kościoła. Justyna Szulich-Kałuża w rozdziale „Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach wysokonakładowych tygodników z okresu kanonizacji”, dokonała w przeprowadzonej analizie rekonstrukcji medialnego dyskursu o świętości Jana Pawła II, prowadzonego na łamach pięciu tygodników opinii. Analiza została przeprowadzona w wybranych 5 tygodnikach opiniotwórczych takich, jak: „Polityka”, „Newsweek Polska”, „Do Rzeczy”, „Wprost” i „Gość Niedzielny”, ze szczególnym uwzględnieniem medialnego wizerunku świętości Jana Pawła II, 19 �Wprowadzenie który – jak wykazuje analiza – tworzą cechy osobowości, a także aktywności podejmowane przez Jana Pawła II oraz opinie o pontyfikacie. Alicja Waszkiewicz-Raviv w analizie zatytułowanej „Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II” pokazuje, jak ponadprzeciętna, wyjątkowa osobowość papieża Polaka obrazowana była w czasie kanonizacji w relacjach mediów masowych, w których prezentowano zdjęcia z różnych okresów jego życia, na dowód niecodziennych cech nowo powołanego świętego. Autorka analizy kategoryzuje wizerunek medialny JPII pokazywany w medialnych fotografiach w trzech obszarach: 1) jako człowieka w sferze prywatnej, 2) jako Papieża w sferze publicznej oraz 3) myśliciela i mistyka w sferze duchowej. Kazimierz Wolny-Zmorzyński w rozdziale „Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Pawła Opalińskiego” analizuje fotografie, jakie zaprezentowane zostały w albumie „Poruszeni – zapis transcendentalny”, pokazujące kanonizację Jana Pawła II. Zdaniem autora są one niewyraźne, rozmyte i bardziej przypominają abstrakcyjne zdjęcia. Fotograf w sposób zamierzony nie dokonał obróbki zdjęć, ale świadomie je rozmazał, poruszył. Stało się to przez przypadek zaistniały w trakcie fotografowania, dzięki czemu powstał obraz psychologiczny, oddający atmosferę uroczystości i stan ducha ludzi, biorących w niej udział: poruszenie oraz wzniosły nastrój. Z fotografii Opalińskiego – dzięki temu zabiegowi – bije optymizm, a rozmycie – jak interpretuje to Autor analizy – oddaje podniosły klimat tamtych dni. Część drugą książki opatrzoną tytułem „Relacje radiowe i telewizyjne” otwiera artykuł Michała Drożdża „Sacrum w medialnym profanum – medialne odsłony świętości Jana Pawła II”. Przeprowadzona przez Autora analiza jest próbą zinterpretowania medialnych dociekań i propozycji ukazania świętości Jana Pawła II, dokonana w formie analizy przyczynkowej materiałów, jakie wyemitowano w Programie I Telewizji Polskiej w dniach 26 i 27 kwietnia 2014 roku, w przeddzień, a następnie w dniu kanonizacji. Analiza przeprowadzona przez Michała Drożdża jest próbą diagnozy problemu dotyczącego tego, w jaki sposób przekaz telewizyjny mierzy się ze świętością Jana Pawła II. Autor usiłuje w analizowanych przekazach telewizyjnych odkrywać i pokazać medialne odsłony świętości Jana Pawła II, w których jest On ukazany jako autorytet duchowy, jako człowiek nadziei, jako człowiek dobry, jako człowiek dialogu, itd. Obrazy te odsłaniają – w opinii autora analizy – piękno i wartość ludzkiego życia w kontekście duchowych wartości, które współtworzą wymiar sacrum. Z kolei, Karolina Dziewulska-Siwek w rozdziale „Kanonizacja Jana Pawła II na antenie I Programu Polskiego Radia. Studium przypadku wybranych audycji i reportaży w kwietniu 2014 r.” analizuje zawartość tematyczną programów radiowych przedstawionych na antenie I Programu Polskiego Radia dotyczą- 20 �Wprowadzenie cych osoby Jana Pawła II, które wyemitowano w okresie okołokanizacyjnym (od 24 do 28 kwietnia) w 2014 r. Materiał wybrany do analizy stanowiły wywiady na żywo, w których dziennikarze rozmawiali ze swoimi rozmówcami o życiu i świadectwie Jana Pawła II oraz przedstawiono relacje z miejsc, gdzie żył i pracował przyszły święty. Ponadto, przedstawiono na antenie I Programu PR reportaże przygotowane przez Studio Reportażu i Dokumentu. Bohaterami reportaży dziennikarskich byli ludzie, którzy towarzyszyli papieżowi w Jego drodze życiowej na różnych jej etapach, wywiady na żywo, w których redaktorzy rozmawiali o życiu i świadectwie Jana Pawła II oraz relacje z miejsc, gdzie żył i pracował przyszły święty. W Jedynce słuchacze mogli usłyszeć cykl reportaży przygotowanych przez Studio Reportażu i Dokumentu. Ich bohaterami byli ludzie, którzy towarzyszyli papieżowi. Oprócz programów kanonizacji Jana Pawła II emitowanych na łamach anteny, towarzyszył im specjalny serwis http://www.polskieradio.pl/191,Kanonizacja Witold Kawecki w rozdziale „Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana podczas kanonizacji w przekazach TVP” pokazuje, jak telewizja publiczna zaangażowała się w wydarzenie kanonizacyjne Jana Pawła II. Uczyniła to w wysokim nasyceniu tematycznym (ponad 300 godzin programów telewizyjnych) i sposób postrzegania Jana Pawła II w przekazie jako świętego, wielkiego człowieka, autorytet zaprezentowano w sposób wysoce profesjonalny. Autor artykułu stawia pytania: Jaki obraz papieża realizowała TVP w pamiętnych dniach kanonizacji? Czy w rozlicznych przekazach telewizyjnych byliśmy świadkami postrzegania Jana Pawła II jako świętego, wielkiego człowieka czy też jedynie autorytet? Jaki był sposób postrzegania Jana Pawła II? Analiza dokonana przez autora świadczy o tym, że sposób postrzegania Jana Pawła II w przekazie telewizyjnym ukazywał Jego osobę jako świętego, wielkiego człowieka, autorytet. Ponadto, zanalizowano szczegółowo obsługę medialną zrealizowaną przez TVP z wydarzenia kanonizacji, a następnie poprzez atrybuty świętości, koncepcje postrzegania osoby Jana Pawła II. Joanna Sosnowska, z kolei, w artykule „Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej na przykładzie TVP Lublin” pokazuje, na przykładzie Oddziału TVP Lublin, jak media regionalne w Polsce wpisały się w ogólnopolski, a także w ogólnoświatowy medialny wymiar wydarzenia. Autorka dokonuje analizy materiałów dziennikarskich przedstawionych na antenie regionalnej TVP Lublin, które zostały zrealizowane podczas przygotowań do kanonizacji, w trakcie dnia kanonizacji oraz rocznicy wydarzenia. Dziennikarze – jak pokazuje przeprowadzona analiza – starali się stworzyć portret, który nie powielałby opisów medialnych z innych ogólnopolskich mediów. Jednak niepokojące jest – w ocenie autorki analizy – że Jan Paweł II został „zawłaszczony” 21 �Wprowadzenie w przekazach TVP Lublin, przez przedstawianie wydarzeń związanych z Lublinem i komentowanych wyłącznie przez lubelskich narratorów medialnych. Aneta Wójciszyn-Wasil w artykule „Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym na przykładzie Polskiego Radia Lublin” dokonuje analizy audycji Polskiego Radia Lublin przygotowanych z okazji kanonizacji Jana Pawła II. Szczególna uwaga zwrócona jest na kontekst regionalny omawianego wydarzenia. Autorka analizuje społeczne funkcje radia lokalnego, a następnie omawia audialne sposoby modelowania treści przekazu. Podejmuje również próbę przedstawienia radiowych formuł narracyjnych adekwatnych do przekazu wartości w kontekście wydarzeń o szczególnym charakterze, jak np. kanonizacja, co wydaje się być szczególnym wyzwaniem dla współczesnych mediów. Część trzecią książki zatytułowaną „Reakcje internautów” otwiera artykuł Marty Brzezińskiej-Waleszczyk „Wizerunek Jana Pawła II w social media. Kanonizacja jako wezwanie do podjęcia działań ewangelizacyjnych w mediach społecznościowych”. Tekst pokazuje, że kanonizacja Jana Pawła II była często przedmiotem komentarzy w mediach społecznościowych (takich jak Facebook). Autorka, sięgając do narzędzi stosowanych w badaniach profesjonalnych dotyczących monitoringu mediów, prezentuje uzyskane wyniki dotyczące zainteresowania tematem kanonizacji w trzech wybranych przedziałach czasowych, a następnie dokonuje ich porównania oraz omawia najbardziej pomysłowe inicjatywy, jakie zamieszczone zostały w mediach społecznościowych, związane z postacią Ojca Świętego. Analizę zamykają propozycje i postulaty dotyczące skutecznego korzystania z narzędzi social media w procesie ewangelizacji. Kolejny artykuł został przygotowany przez zespół: Karolinę Brylską, Tomasza Gackowskiego, Mateusza Paterę „Społecznie konstruowany wizerunek Jana Pawła II – znaczenia zawarte w memach internetowych”, w którym autorzy analizy dokonują próby zrekonstruowania wizerunku Jana Pawła II tworzonego w memach internetowych. Ponadto, celem analizy jest przedstawienie perswazyjności tego wizerunku w kontekście kanonizacji Jana Pawła II. Analiza memów, jakie ukazały się w Internecie pokazuje, że Jan Paweł II jest przede wszystkim, przedstawiany jako osoba reprezentująca Kościół katolicki, jako swoistego rodzaju symbol instytucjonalny, który – jak to określają autorzy – ma być soczewką dla całego środowiska. Motywem, jaki uchwycono w badanych komunikatach było przedstawianie postaci Jana Pawła II w funkcji krzywego zwierciadła dla odbiorców. Osoby wypowiadające się w memach krytycznie odnosiły się do postaw społeczeństwa polskiego, które, z jednej strony, podkreśla – na poziomie deklaratywnym – kultywowanie ideałów głoszonych przez Jana Pawła II, z drugiej natomiast, nie zna podstawowych treści naucza- 22 �Wprowadzenie nia i zaleceń papieża, zawartych w jego encyklikach, jak i innych wypowiedziach publicznych. Badania wykazały semantyczną heterogeniczność postaci Jana Pawła II tak, jak ona przedstawiana jest w internetowym dyskursie publicznym. Da się zauważyć w sposób wyraźny, co podkreślają autorzy analizy, że w sposób progresywny dokonuje się w sieci niwelowanie dystansu między wiernymi a hierarchią (a tym samym – Kościołem). Memy internetowe – jak wynika z wniosków z analizy – zdecydowanie detabuizują postać Jana Pawła II i instytucję Kościoła katolickiego, co m.in. wskazuje na nietypiczność memów internetowych dotyczących Jana Pawła II. Józef Kloch w rozdziale „Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera” analizuje, jakie trwałe ślady w świadomości społecznej pozostawiła kanonizacja Jana Pawła II m.in. w postaci postów w mediach społecznościowych. Z tego względu zostały one wybrane do analizy. Ponadto, zamieszczone tweety pozwalają na odczytanie atmosfery towarzyszącej kanonizacji Jana Pawła II w dniu 27 kwietnia 2014 roku. Autor dokonał analizy 1098 postów umieszczonych na polskojęzycznym profilu Twittera. Pozwoliło to na uchwycenie wydźwięku wypowiedzi, wskazanie na intensywność publikowania postów w obrębie doby, kategoryzację ich autorów oraz najczęściej używane słowa-klucze umieszczane w postach. Co interesujące, największą ilość postów opublikowały osoby prywatne. Natomiast najczęściej używanym słowem był wyraz kanonizacja. Ponad połowa tweetów – jak pokazuje przeprowadzona analiza – miała wydźwięk bezstronny, jedna trzecia postów to retweety (i tu także najwięcej z nich miało wydźwięk neutralny). Blisko ¾ postów stanowiły tweety tekstowe. Stosunkowo rzadko stosowano hashtagi. Ponadto, co interesujące, analiza nie wykazała, by ktokolwiek stosował w czasie kanonizacji live tweeting. Wnioski z analizy pokazują, że zasoby Twittera w trakcie uroczystości kanonizacji demonstrowały atmosferę uroczystą i świąteczną, co zasługuje na podkreślenie. Z kolei, Anna Miotk w rozdziale „Jan Paweł II w oczach użytkowników serwiu Instagram” opisuje, jak serwis społecznościowy, którego użytkownicy dzielą się wykonanymi przez siebie zdjęciami, relacjonował ich udział w wydarzeniu, jakim była kanonizacja Jana XXIII i Jana Pawła II. W opinii autorki analizy Instagram jest przydatnym narzędziem do relacjonowania indywidualnego udziału w wydarzeniach, także o charakterze religijnym. Analizowane materiały umieszczane w serwisie pozwalają bowiem poznać stosunek ich autorów do różnych wydarzeń, a w badanym przypadku do postaci Jana Pawła II. We wnioskach z przeprowadzonej analizy A. Miotk trafnie dostrzega, że Instagram jest serwisem o dużym potencjale i zakresie możliwości wykorzystania w działalności Kościoła katolickiego. 23 �Wprowadzenie Jerzy Olędzki w rozdziale poniższej książki zatytułowanym „Autorytet i świętość Jana Pawła II w polskojęzycznych otwartych zasobach internetowych” przedstawia wyniki przeprowadzonych badań zawartości (zrealizowanych poprzez rafinację informacji sieciowej z zastosowaniem metody sentymentów) wśród ponad 55 tysięcy anonimowych wpisów zarejestrowanych w dziewięciu grupach dyskusyjnych Usenet oraz w siedmiu serwisach internetowych. Celem badań była próba uzyskania odpowiedzi na pytanie: czy anonimowi internauci ulegali rozszerzającej się na coraz większą skalę w Internecie patologii nienawiści i złośliwości, gdy komentowali proces beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II? Autor badań, w wyniku przeprowadzonej analizy zebranych danych stwierdza, iż wśród anonimowych internautów skala sentymentu pozytywnego była znacznie wyższa od negatywnego. Innym interesującym rezultatem badań było stwierdzenie braku wpływu procesu beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II na kształtowanie się wizerunku i autorytetu Papieża. Konkluzja płynąca z badań jest następująca: patologia frazeologii nienawiści i złośliwości wszechobecnej w sieci internetowej dotyczy postaci Jana Pawła II w stosunkowo niewielkim wymiarze. Zarówno proces beatyfikacyjny Jana Pawła II w 2011 r., jak i uroczystości kanonizacyjne w 2014 r. nie miały wpływu na zmianę w środowisku polskich internautów wizerunku i autorytetu osoby uznanej oficjalnie przez Kościół za świętą. Prezentowane badania można uznać za pionierskie zarówno pod względem założeń metodologicznych, jak i od strony warsztatu badawczego i z tego względu stanowią wyróżniającą wartość prezentowanej publikacji. Monika Marta Przybysz w tekście pt. „Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach i na fanpage’ach na Facebooku” analizuje, jak ważnym wydarzeniem komunikacyjnym dla Kościoła katolickiego jest lawinowo rosnąca liczba użytkowników Internetu poszukujących na jego łamach informacji, rozrywki, wartości i autorytetów. Na uwagę badawczą zasługuje to, że użytkownicy mediów społecznościowych znaczące wydarzenia z życia coraz częściej zaczynają „przeżywać” w świecie wirtualnym – głównie w wymiarze emocjonalnym. Aktywni użytkownicy Facebooka – jak ukazują wyniki badań – chcą się podzielić w sieci wrażeniami i odczuciami oraz obserwowanymi wydarzeniami, chcą uwiecznić „chwile”, pochwalić się czymś znajomym i rodzinie, skomentować wydarzenia, udostępnić atrakcyjne treści, a także zaznaczyć swój udział w jakimś wydarzeniu. Podobna sytuacja miała miejsce w trakcie uroczystości kanonizacyjnych papieża Jana Pawła II, gdy to na Facebooku oraz tworząc posty na prowadzonych przez użytkowników fanpage’ach komentowali oni to wielkie wydarzenie medialne i dzielili się swoimi odczuciami w tym zakresie. Pracę zamyka konkluzja wskazująca, że Facebook stanowi od niedawną nową i niezwykle interesującą poznawczo przestrzeń analizy medioznawczej. 24 �Wprowadzenie Małgorzata Sławek-Czochra w rozdziale zamykającym trzecią część książki, pt. „Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II na stronach internetowych lubelskich parafii” przedstawia, jak ważnym wydarzeniem w życiu wiernych była kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II. Celem przeprowadzonych badań było dokonanie analizy zwartości stron internetowych parafii, a w nich informacji dotyczących sposobów celebrowania kanonizacji w wymiarze lokalnym oraz cech, wartości, wydarzeń i nauczania, a także nastawienia do obu kanonizowanych Papieży, jakie zawarte zostało w materiałach publikowanych w tym okresie w Internecie. Przeprowadzona analiza wskazuje, że głównie przekazy przybliżały osobę Jana Pawła II ukazując zarówno Jego wielkość, jak i autorytet wychowawczy. Posłowie (Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa) książki zawiera streszczenie panelu dyskusyjnego zatytułowane „O kondycji polskiego dziennikarstwa AD 2015. Relacja z panelu ekspertów”, przygotowanego do druku przez Józefa Klocha oraz Łukasza Przybysza. Panel, jak wskazuje tytuł, poświęcony został analizie kondycji polskiego dziennikarstwa i poprowadził go ks. prof. UKSW dr hab. Józef Kloch. W panelu wzięli udział: prof. dr hab. Janusz Adamowski, dziekan Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych (UW); red. Patrycja Michońska, dyrektor programowa Radia Plus; prof. UKSW dr hab. Grzegorz Łęcicki, kierownik Katedry Teologii Środków Społecznego Przekazu; red. Magdalena Tadeusiak, długoletnia korespondentka TVP w Paryżu i Brukseli; red. Barbara Sułek-Kowalska, wykładowca Instytutu Dziennikarstwa (UW) i sekretarz redakcji tygodnika „Idziemy”, dr Maciej Łętowski, dziennikarz (KUL); prof. UJ dr hab. Jacek Ostaszewski, dziekan Wydziału Zarządzania i Komunikacji Społecznej (UJ). ANEKS do książki zawiera cenny dodatek źródłowy w formie dokumentacji filmowej przedstawionej na płycie DVD, która zawiera specjalny reportaż o udziale TVP w realizacji programów telewizyjnych poświęconych kanonizacji Jana Pawła II. Szczególne słowa podziękowania za powstanie tej książki należą się stypendystom Fundacji „Dzieło Nowego Tysiąclecia” i Stowarzyszeniu Absolwentów „Dzieło”, bez których nie byłoby tak pięknie zorganizowanej konferencji i efektywnej współpracy z wszystkimi autorami przedstawionych tekstów. Specjalne podziękowania kierujemy do dr Marty Jarosz z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, która dzielnie pełniła obowiązki sekretarza komitetu naukowego konferencji. W pracach towarzyszących powstawaniu tej publikacji uczestniczyło wiele osób. Szczególnie kilku z nich zawdzięczamy, że ten proces przebiegał sprawnie i został zwieńczony wartościową książką. Za ciągłe 25 �Wprowadzenie wsparcie, włożony trud organizacyjny, okazywaną serdeczność i chęć niesienia pomocy dziękujemy ks. Darkowi Kowalczykowi, pani Małgorzacie Kucharskiej i panu Andrzejowi Siwcowi. Na wyjątkową pamięć i naszą wdzięczność zasługuje osoba o. prof. dr. hab. Leona Dyczewskiego, który zachęcał nas do przygotowania tej publikacji, aktywnie włączył się w zorganizowanie badań naukowych na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, a na konferencji przedstawił wyniki swoich badań pt. „Osobowość św. Jana Pawła II propagowana przez dzienniki ogólnopolskie” i zmarł, zanim ukończył pisać dla nas tekst. Niezwykle życzliwy ludziom. Uosobienie franciszkańskiego pozdrowienia „Pokój i Dobro”, które praktycznie stosował każdego dnia. Autor ponad 350 prac naukowych i publicystycznych, którymi przyczynił się do rozwoju socjologii rodziny, kultury i mediów. Organizator studiów dziennikarskich na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, także twórca tzw. 10 Przykazań właściwego stosunku do mediów. Miał być współredaktorem tej publikacji. Jerzy Olędzki Warszawa – Kraków, wrzesień 2016 r.   26 Teresa Sasińska-Klas �  Część pierwsza Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych   �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 28 �Ewa K. Czaczkowska, Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II Ewa K. Czaczkowska Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II Streszczenie: Cud tzw. kanonizacyjny, czyli uzdrowienia za wstawiennictwem Jana Pawła II Kostarykanki Floribeth Mory Diaz, był ważną formą opisu kanonizacji papieża, 27 kwietnia 2014 r., w dziewięciu na dziesięć przeanalizowanych przez autorkę tytułach prasowych. Cud bowiem choć dotyczy metafizyki, a także prawa beatyfikacyjnego i kanonicznego, spełnia w dużej mierze kryteria super newsa – jest wydarzeniem nagłym, ważnym, zaskakującym, nieprzewidzianym, a zatem sensacyjnym. Analiza treści artykułów dotyczących cudu kanonizacyjnego pozwoliła na uchwycenie istotnych elementów jego mediatyzacji. Cud stał się punktem wyjścia do opisu również innych cudów dokonanych za wstawiennictwem Jana Pawła II po jego śmierci – przede wszystkim przypomnienia tzw. cudu beatyfikacyjnego, czyli uzdrowienia z choroby Parkinsona francuskiej zakonnicy Marie Simon-Pierre Normand – a także cudownych uzdrowień po modlitwie papieża dokonanych jeszcze za jego życia. Był on także okazją dla mediów do przedstawienia innych cudownych uzdrowień za wstawiennictwem innych popularnych świętych. Elementem mediatyzacji były pominięcia i uproszczenia w przedstawianiu elementów koniecznych do uznania cudu, w informowaniu o kanonicznej procedurze zatwierdzania cudu a także warunków kanonizacji. W części artykułów, prowadziło to do zniekształceń w opisie procesu kanonizacji. Słowa kluczowe: mediatyzacja, cud, Jan Paweł II, Floribeth Mory Diaz, cudowne uzdrowienie, kanonizacja, medialny opis cudu, beatyfikacja, news, święty. Summary: In the week preceding the canonization of John Paul II the headlines of main newspapers revolved around the so-called canonical miracle, a miraculous healing of Costa Rican woman Floribeth Mora Diaz due to intercession of the Pope. It constituted an important form of describing the canonization process in nine out of ten analyzed press titles. The miracle, albeit related to metaphysics, canon law and rules of beatification, does meet the criteria of a news story – it is a sudden, important, surprising, unexpected event, and can therefore be deemed sensational. The analysis of articles devoted to the canonical miracle allowed for grasping the paramount elements of its mediatization. The miracle became the starting point for 29 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych describing other miracles with John Paul II’s intercession after his death, first and foremost the beatifical miracle of healing Marie Simon-Pierre Normand of Parkinson disease, and other miraculous healings after the Pope’s prayer during his lifetime. It was a pretext for presenting numerous miraculous healing with intercession of other popular saints. The mediatization elements included omissions and simplifications in presenting factors necessary to recognize a miracle, informing, canonization procedure and conditions. This lead to distorted descriptions of the essence of canonization. Key words: mediatization, miracle, John Paul II, Floribeth Mora Diaz, miraculous healing, description of miracle, canonization, beatification, news, saint. I. Analizowane tytuły. Kryteria wyboru Cud tzw. kanonizacyjny, czyli cud uzdrowienia za wstawiennictwem Jana Pawła II Kostarykanki Floribeth Mory Diaz był tematem głównych tytułów prasowych w tygodniu poprzedzającym kanonizację Jana Pawła II. Celem analizy artykułów w wybranych tytułach prasy było uchwycenie elementów wspólnych charakterystycznych dla mediatyzacji tematu medialnego przekazu. Do analizy wybrałam dziesięć tytułów prasowych według trzech przyjętych kryteriów. Po pierwsze, wyodrębniłam pięć ogólnopolskich dzienników i pięć opiniotwórczych tygodników. Po drugie, wybrałam tytuły kontrolowane przez Związek Kontroli Dystrybucji Prasy. Po trzecie, wybrałam te tytuły, które w kwietniu 2014 roku, czyli w miesiącu kanonizacji Jana Pawła II miały najwyższą jednorazową sprzedaż. Kryteria te spełniały dwa tabloidy i trzy poważne dzienniki: „Fakt”, „Gazeta Wyborcza”, „Super Express”, „Rzeczpospolita” 1 i „Dziennik Gazeta Prawna” . oraz opiniotwórcze tygodniki: „Gość Niedziel2 ny”, „Polityka”, „Newsweek”, „W sieci” i „Do Rzeczy” . W wypadku gazet analizowałam artykuły, które ukazały się w tygodniu poprzedzającym kanonizację oraz dzień po niej. W wypadku tygodników analizowałam teksty, które ukazały się w numerze poprzedzającym kanonizację Jana Pawła II.                                                              1 Spada sprzedaż dzienników. Najwięcej straciły „Gazeta Polska Codziennie” i „Gazeta Wyborcza”, zyskał tylko „Parkiet”, http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/spada-sprzedaz-dziennikownajwiecej-stracily-gazeta-polska-codziennie-i-gw-zyskal-tylko-parkiet [dostęp: 30 września 2015 r.].  2 „Wprost” z największym spadkiem sprzedaży „Przez ciągłe zmiany linii i redakcji”, http:// www.wirtualnemedia.pl/artykul/wprost-z-najwiekszym-spadkiem-sprzedazy-przez-ciagle-zmianylinii-i-redakcji, [dostęp: 30 września 2015 r.].  30 �Ewa K. Czaczkowska, Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II II. Cud kanonizacyjny w przekazie medialnym We wszystkich pięciu analizowanych dziennikach oraz w czterech tygodnikach – wyjątkiem był „Newsweek” – w tygodniu poprzedzającym kanonizację Jana Pawła II, 27 kwietnia 2014 roku, ukazały się teksty dotyczące cudów uzdrowienia za wstawiennictwem papieża. W każdym z tytułów opublikowano od jednego do trzech artykułów na temat cudów – nie tylko cudu tzw. kanonizacyjnego, ale także innych cudownych uzdrowień. Najwięcej, czyli trzy artykuły ukazały się w dzienniku „Rzeczpospolita”, w sobotę poprzedzającą kano3 nizację) oraz w tygodniku „Gość Niedzielny”, który cały numer poświęcił ka4 nonizacji dwóch papieży: Jana Pawła II i Jana XXIII . Wszystkie poddane analizie tytuły prasowe informowały, z wyjątkiem tygo5 dnika „Newsweek” , o tzw. cudzie kanonizacyjnym, czyli uzdrowienia za wstawiennictwem Jana Pawła II Kostarykanki Floribeth Mory Diaz, który to cud został uznany w procesie kanonizacyjnym papieża. 2 lipca 2013 roku komisja kardynałów watykańskiej Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych zatwierdziła dokumentację w sprawie uznania cudu dokonanego za wstawiennictwem bł. Jana Pawła II, a 5 lipca 2013 roku stosowny dekret podpisał papież Franciszek. Dyrektor Biura Prasowego Stolicy Apostolskiej ks. Federico Lombardi SJ poinformował, że chodzi o potwierdzone przez lekarzy i teologów z Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych niewytłumaczalne z lekarskiego punktu widzenia uzdrowienie z nieoperacyjnego tętniaka mózgu. „(…) kobieta, oglądając transmisję beatyfikacji papieża Polaka, zaczęła do niego się modlić, po czym dozna6 ła nagłego uzdrowienia” . Floribeth Mora Diaz historię swojego uzdrowienia opowiedziała dziennikarzom na konferencji prasowej w Rzymie 25 kwietnia 2014 roku, dwa dni przed 7 kanonizacją papieża . Dzień później „Fakt”, największy polski dziennik dono                                                             3 M. Płociński, Cudowne uzdrowienia nie są sprzeczne z rozumem, „Rzeczpospolita”, 26-27 kwietnia, s. A2; T. Krzyżak, Nowi orędownicy w niebie, tamże, A3; J. Blikowska, J. Ćwiek, Fanpage świętej, lans papieża, tamże, s. A5.  4 „Gość Niedzielny” 2014, nr 17.   5 Na stronie internetowej „Newsweeka” miesiąc przed kanonizacją Jana Pawła II, 10 marca 2014 r., został zamieszczony wywiad Pawła Szaniawskiego z ks. Sławomirem Oderem, postulatorem procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego Jana Pawła II, Nie od razu święty http://polska. newsweek.pl/ks-slawomir-oder-autor-ksiazki-o-kanonizacji-jana-pawla-ii-newsweek,artykuly,28184 1,1.htmlz [dostęp: 5 października 2015 r.].  6 Droga Jana Pawła II do chwały ołtarzy – kalendarium, Katolicka Agencja Informacyjna, http://system.ekai.pl/kair/?screen=depesza&_scr_depesza_id_depeszy=482043&_tw_Depesze KlientaTable_0__search_plainfulltext=Floribeth+Mora+Diaz [dostęp: 3 października 2015 r.]  7 Watykan: Floribeth Mora Diaz o swoim uzdrowieniu za wstawiennictwem Jana Pawła II http:// sytem.ekai.pl/kair/?screen=depesza&_scr_depesza_id_depeszy=491431&_tw_DepeszeKlienta Table_0__search_plainfulltext=Floribeth+Mora+Diaz [dostęp: 2 października 2015 r.)   31 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych sił: „Jak to możliwe, by umierająca na raka mózgu kobieta znów w pełni zdrowia cieszyła się życiem? Cud ewidentny. I to tak wielki, że zajęli się nim eksperci od medycyny i teologii. I szybko się okazało, że faktycznie, całkowite ustąpienie śmiertelnej choroby nie dokonało się za sprawą terapii lekarzy, a dzięki gorliwej modlitwie do błogosławionego Jana Pawła II. I to właśnie ten cud zadecydował o uznaniu go za świętego. — Żyję dzięki waszemu papieżowi – przyznała w rozmowie z „Faktem” Floribeth Mora Diaz (50 l.) z Kostaryki. Kobieta jest teraz w Rzymie” – informował w korespondencji z Watykanu 8 Tomasz Jarosz . Podobnie w tonie pisał korespondent gazety „Dziennik Gazeta Prawna”: „To, że żyję, zawdzięczam Janowi Pawłowi II” – tak mówi o sobie kobieta z Kostaryki, cudownie uzdrowiona dzięki modlitwie do polskiego papieża. (...) 1 maja 2011 roku Floribeth oglądała w telewizji transmisję z beatyfikacji polskiego papieża. Była druga w nocy miejscowego czasu. Byłam poruszona, gdy zobaczyłam jak papież Benedykt trzyma relikwię Jana Pawła II. «Kilka godzin później przebudziłam się i poczułam, że jestem zdrowa. W gazecie zobaczyłam zdjęcie Jana Pawła z otwartymi ramionami. Słyszałam, jak mówi do mnie – wstań i nie bój się” – relacjonuje kobieta. Floribeth opowiada, że gdy krótko później poszła na badania, lekarze byli zdumieni i nie potrafili wytłumaczyć, w jaki sposób wyzdrowiała. Kilka miesięcy później Kostarykanka napisała 9 raport i wysłała go do Watykanu (...)” . Z tego tekstu czytelnik nie dowiaduje się czy autor rozmawiał z Kostarykanką osobiście czy przytoczył jej wypowiedź z konferencji prasowej, jaka odbyła się w Watykanie 24 kwietnia 2014 r. Taką rozmowę natomiast przeprowadził dla tygodnika „Gość Niedzielny” 10 Leszek Śliwa . „Gazeta Wyborcza” kanonizację papieża poprzedziła cyklem o dość sensacyjnie brzmiącym tytule „Tajemnice kanonizacji Jana Pawła II”. Cztery dni przed uroczystością w Watykanie, 23 kwietnia, dziennik opublikował, jako drugą część cyklu, tekst Jacka Hołuba „Prawdziwe cuda polskiego papieża”. Dziennikarz opisał cud uzdrowienia Floribeth Mora Diaz: „Sparaliżowana Floribeth widzi, że ręce Ojca Świętego wyłaniają się z fotografii i podnoszą ją z łóżka. Wstaje i idzie do kuchni. Na stole stoją dwa brudne kubki. Floribeth 11 bierze się do zmywania” – tak zaczyna się obszerny tekst .                                                              8 Jestem świadkiem świętości papieża, „Fakt”, 26-27.04.2014 r., s. 7.  Floribeth Mora Diaz – Kostarykanka, której uzdrowienie było podstawą kanonizacji Jana Pawła II, http://www.gazetaprawna.pl/artykuly/792794,floribeth-mory-diaz-kostarykanka-ktorejuzdrowienie-bylo-podstawa-kanonizacji-jana-pawla-ii.html [dostęp: 2 października 2015 r.]. DGP zamieścił informację jedynie w wersji elektronicznej.  10 L. Śliwa, Usłyszałam: Wstań!, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, s. 26-27.  11 J. Hołub, Tajemnice kanonizacji Jana Pawła II, cz. 2 Prawdziwe cuda polskiego papieża. „Gazeta Wyborcza”, 23.04.2014, s. 12-13.  9 32 �Ewa K. Czaczkowska, Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II We wszystkich omawianych tekstach autorzy podkreślali, iż uzdrowienie Floribeth Mory Diaz z nieuleczalnej choroby nastąpiło nagle i niespodziewanie, w sposób, który lekarze nie potrafią wytłumaczyć. III. Cud kanonizacyjny punktem wyjścia do opisu innych cudów Większość analizowanych tytułów nie ograniczyła się do opisu samego cudu kanonizacyjnego. Informacja o tym cudzie była pretekstem do napisania o innych niewytłumaczalnych z naukowego punktu widzenia uzdrowieniach za wstawiennictwem Jana Pawła II. Przede wszystkim do przypomnienia tzw. cudu beatyfikacyjnego, czyli uzdrowienia w 2005 roku z choroby Parkinsona francuskiej zakonnicy Marie Simon-Pierre Normand, ale również innych cudów, które wydarzyły się po śmierci papieża, jak również za jego życia, choć te ostatnie przez Kościół nie są ani rozpatrywane ani uznawane. Na przykład Jacek Hołub we wspomnianym tekście w „Gazecie Wyborczej” przypominając cud uzdrowienia Marie Pierre Simon podał fakty, dotyczące procesu, m.in.: „(...) trwał 12 miesięcy. Trybunał wezwał 15 świadków, lekarzy różnych specjalizacji, którzy napisali 20 ekspertyz. Akta tej sprawy mają ponad 600 stron”. W kolejnym tekście cyklu „Tajemnice kanonizacji Jana Pawła II” „Gazeta Wyborcza” opublikowała równie obszerny, zajmujący dwie kolumny, tekst zatytu12 łowany „Krew Jana Pawła II krąży po świecie. Czy nadal uzdrawia?” . Artykułowi, poświęconemu po części cudownym uzdrowieniom, towarzyszył wywiad z postulatorem procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego Jana Pawła II ks. Sławomirem Oderem, „Detektyw śladów Bożych”. Część rozmowy zajęła kwestia procesu o uznanie cudu uzdrowienia Floribeth Diaz oraz Marie Pierre 13 Simon z Francji . Z kolei dziennik „Super Express” opublikował tekst zatytułowany „Papież codziennie rozmawiał z Bogiem”, poświęcony w dużej mierze cudownemu uzdrowieniu Glorii Marii Wrony z Częstochowy, która urodziła się w siódmym miesiącu. („Dziecko nie miało nerek i pęcherza, a serce było bardzo chore. Lekarze orzekli, że nie ma szans na przeżycie. Zrozpaczeni rodzice postanowili rozpocząć Nowennę, czyli przez 9 dni modlić się do Jana Pawła II o to, by ich córeczka przeżyła. (…) dziewiątego dnia stał się cud. Lekarze oznajmili 14 rodzicom, że u ich córeczki wykształciły się pęcherz i nerki” . Natomiast w tygodniku „Do Rzeczy” Tomasz Terlikowski w artykule „Cuda i modlitwa. Dowody świętości” opisał przypadki cudownych uzdrowień za sprawą Jana Pawła II, jakie dokonały się nie tylko po śmierci, ale także za życia papieża, jak                                                              12 Tenże, Tajemnice kanonizacji Jana Pawła II, cz. 3, Krew Jana Pawła II krąży po świecie, „Gazeta Wyborcza”, 24.04.2014 r., s. 14-15.  13 Tenże, Detektyw śladów Bożych, tamże, s. 15.  14 VNG, BL Papież codziennie rozmawiał z Bogiem, „Super Express”, 19-21.04.2014 r., s. 10.  33 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych np. uzdrowienie Australijczyka Emila Barbara, który urodził się z porażeniem 15 mózgowym czy chorego na białaczkę Herona Badilla z Meksyku . W tygodniku „W sieci” Urszula Lipińska w artykule „Za kulisami cudów”, który jest recenzją książki niemieckiego dziennikarza Andreasa Englischa „Uzdrowiciel Jan Paweł II”, nie tylko przypomniała uzdrowienie Marie Simon-Pierre Normand, ale także wymieniła kilka cudów uzdrowienia po modlitwie Jana 16 Pawła II, czyli za życia papieża, jakie w swej książce opisał Englisch . Rozmowę z Englishem, nawróconym niemieckim dziennikarzem, zatytułowaną „Wszystkie cuda Papieża” opublikował „Gość Niedzielny” („Cuda wokół niego działy się jeszcze za jego życia. Jak w 1986 roku, kiedy na karaibskiej wyspie Saint Lucia pobłogosławił śmiertelnie chorego chłopca, który wyzdrowiał” – 17 mówi Englisch . Dla dziennika „Rzeczpospolita” opis cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II oraz przypomnienie tzw. cudu beatyfikacyjnego były pretekstem do opisania skuteczności modlitw i cudownych uzdrowień także za wstawiennictwem innych świętych. W tekście „Fanpage świętej, lans papieża” Janina Blikowska i Joanna Ćwiek opisały cudowne uzdrowienia za sprawą św. Rity, uznawaną za świętą od spraw beznadziejnych („Mój chłopak leżał w szpitalu po wypadku w śpiączce i naprawdę było ciężko. Modliłam się codziennie przez trzy tygodnie do św. Rity i wybudził się ze śpiączki”), a także cuda rodzicielstwa za sprawą św. Dominika („Miałyśmy przypadki narodzin po trzech, czterech po18 ronieniach czy po 20 latach starania się o dziecko (...) – mówi mniszka” . Spośród dziesięciu analizowanych tytułów jedynie tygodnik „Gość Niedzielny” napisał o cudach, jakie dokonały się za wstawiennictwem kanonizowanego również 27 kwietnia 2014 roku papieża Jana XXIII. Choć do kanonizacji Jana XXIII nie było potrzeby zatwierdzania drugiego cudu, gdyż jego kanonizacja odbyła się decyzją papieża Franciszka według uproszczonej procedury, to z tekstu Joanny Bątkiewicz-Brożek zatytułowanym „Papieskie cuda” wynika, że cudów za wstawiennictwem tego papieża od jego śmierci wydarzyło się tysiące, a niektóre z nich, w tym tzw. cud beatyfikacyjny opisała dziennikarka GN: („Caterina Capitani, szarytka ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia Wincentego a Paulo: – Papież stał przede mną jak żywy. Przycisnął ręką mój brzuch i kazał wstać – mówiła uzdrowiona Caterina Capitani, która przeszła 19 14 operacji, usunięcie trzustki, śledziony, wyciętą część żołądka” .                                                              15 T. Terlikowski, Cuda i modlitwa. Dowody świętości, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, s. 30.  U. Lipińska, Za kulisami cudów, „W sieci”, nr 17, 2014, s. 79.  17 Wszystkie cuda papieża. O nawróceniu pod wpływem Jana Pawła II z niegdyś niewierzącym niemieckim dziennikarzem Andreasem Englischem rozmawia Stefan Sękowski, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, s. 40-41.  18 J. Blikowska, J. Ćwiek, Fanpage świętej, lans papieża, „Rzeczpospolita”, 26-27.04.2014 r., s. A5.  19 J. Bątkiewicz-Brożek, Papieskie cuda, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, s. 58-60.  16 34 �Ewa K. Czaczkowska, Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II IV. Uproszczenia i zniekształcenia w medialnym opisie cudu Większość analizowanych tytułów ograniczyła się do samego opisu cudu kanonizacyjnego albo innych cudów, jakie wydarzyły się po modlitwie za wstawiennictwem Jana Pawła II. W tekstach pominięto – zupełnie albo częściowo – wyjaśnienie jakie cechy musi mieć uzdrowienie, aby mogło być rozpatrywane w kategorii cudu oraz jak przebiega i na czym polega kanoniczna procedura zatwierdzania cudu. O procedurze informowały jedynie tytuły: 20 21 „Gość Niedzielny” , „Polityka” oraz „Gazeta Wyborcza” we wspomnianej już 22 rozmowie z ks. Sławomirem Oderem . „Rzeczpospolita” natomiast sięgnęła po opinię Wandy Terleckiej, prezeski Katolickiego Stowarzyszenia Lekarzy Polskich, która zwróciła uwagę na trzy cechy cudownych uzdrowień – całkowite, niespodziewane i niemożliwe do 23 wytłumaczenia z naukowego punktu widzenia . Zabrakło w jej wypowiedzi 24 czwartego elementu, koniecznego do uznania cudu: trwałości . Podobnie jak w wypadku procesu o uznanie cudu, autorzy większości analizowanych tekstów w sposób skrótowy i uproszczony, informowali o procedurze kanonizacyjnej, prowadząc w niektórych z analizowanych tekstów do zniekształceń czy zafałszowań treści. Na przykład dziennikarze „Super Expressu” w tekście pt. „Dowody świętości” zauważyli słusznie, że w Kościele droga do kanonizacji nie jest prosta. „Potrzeba wielu lat, by żmudny proces wyniesienia na ołtarze mógł zostać pomyślnie zakończony”. Ale napisali też: „A nade wszystko potrzebne są cuda – dokładnie dwa zjawiska, jakie Kościół przy współpracy z komisją lekarską może z całą pewnością uznać za nadprzy25 rodzone” . Słowo „nade wszystko” sugeruje, iż to cuda – jeden w procesie beatyfikacji i drugi w procesie kanonizacji – są w procesie wynoszenia na ołtarze najważniejsze. Tymczasem uznanie cudu w procesie beatyfikacji i kanonizacji jest tak samo ważne jak wykazanie heroiczności cnót (stwierdzone w procesie beatyfikacyjnym), opinia świętości wśród ludu Bożego oraz kult – prywatny w przypadku kandydata na błogosławionego czy publiczny – w wypadku                                                              20 J. Dziedzina, Świętość pod lupą, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, s. 22-23.  A. Szostkiewicz, Polityka świętości, „Polityka”, nr 17, 2014, s. 14-17.  22 J. Hołub, Detektyw śladów Bożych. Rozmowa z ks. Sławomirem Oderem, „Gazeta Wyborcza”, 24.04.2014, s. 15.  23 M. Płociński, Cudowne uzdrowienia nie są sprzeczne z rozumem, „Rzeczpospolita”, 26-27.04. 2014, s. A2.  24 Przedziwny Bóg w świętych swoich. O świętych i świętości z o. Szczepanem T. Praśkiewiczem OCD rozmawia Kajetan Rajski, Kraków 2010, s. 204-206.  25 ZW, VNG, Dowody świętości, „Super Express”, 26-27.04.2014, s. 4-5.  21 35 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 26 osoby kanonizowanej . W tej perspektywie pisanie, jak w wypadku gazety 27 28 „Dziennik Gazeta Prawna” oraz dziennika „Fakt” , że podstawą kanonizacji jest cud uzdrowienia Kostarykanki jest informacją niepełną. Bez poinformowania o procedurze sprawdzającej uzdrowienie, a przede wszystkim podania, iż cud jest uważany w Kościele za nadprzyrodzone potwierdzenie świętości, wykazanej w procesie kanonicznym, a jest uproszczeniem zmieniającym sens kanonicznego procesu wynoszenia na ołtarze. V. Cud jako news Wydaje się, iż to, że cud, czy szerzej: cuda stały się podczas kanonizacji Jana Pawła II 27 kwietnia 2014 r. tematem chętnie podejmowanym przez – w zasadzie wszystkie media – było m.in. wynikiem tego, że cud w wielu aspektach spełnia kryteria newsa. Ks. Sławomir Oder, postulator procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego Jana Pawła II mówił w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej”: „Trzeba zbadać dwa aspekty cudu: medyczny i teologiczny. W medycznym są trzy elementy, które muszą współgrać. Uzdrowienie musi być natychmiastowe, całkowite, trwałe. I oczywiście nie może być wytłumaczalne z naukowego punktu widzenia. Aspekt teologiczny to jednoznaczne przypisa29 nie cudu wstawiennictwu osoby, przez którą prosiło się o to Boga” . A zatem można powiedzieć, że cud to wydarzenie nagłe, zaskakujące, którego się nie spodziewano, wydarzenie rozumowo niepoznane, tajemnicze i ważne. Definicji newsa jest wiele, ale niezmiennie pojawiają się w nim takie elementy konstytutywne jak zaskoczenie i teraźniejszość. Na liście określeń newsa, przedstawionych przez duńskich badaczy J. Galtunga i M. Ruge, są np. takie określenia jak: niespodziewany, nagły, niezwykły, jednoznaczny, doty30 czący spraw ważnych . „Mówiąc jeszcze prościej” – za Lidią Zakrzewską – 31 news jest sensacją, „wydarzeniem, którego nikt się nie spodziewał” .                                                              26 Przedziwny Bóg w świętych swoich, dz. cyt., s. 11-20, 221, 222; E. K. Czaczkowska, Aureole – seria limitowana, „Rzeczpospolita”, dodatek: „Plus Minus”, http://archiwum.rp.pl/artykul/792 525-Aureole%E2%80%93-seria-limitowana.html [dostęp: 2 października 2015 r.].  27 Floribeth Mora Diaz – Kostarykanka, której uzdrowienie było podstawą kanonizacji Jana Pawła II, http://www.gazetaprawna.pl/artykuly/792794,floribeth-mory-diaz-kostarykanka-ktorejuzdrowienie-bylo-podstawa-kanonizacji-jana-pawla-ii.html [dostęp: 2 października 2015 r.].  28 Jestem świadkiem świętości papieża, „Fakt”, 26-27.04.2014 r., s. 7.  29 J. Hołub, Detektyw śladów Bożych. Rozmowa z ks. Sławomirem Oderem, „Gazeta Wyborcza”, 24.04.2014, s. 15.  30 Por. Z. Bauer, Gatunki dziennikarskie, w: Dziennikarstwo i świat mediów, Kraków 2000, s. 154; M. Kożdoń-Dębecka, Informacja w: Podstawy warsztatu dziennikarskiego, Warszawa 2012, s. 24-25.  31 L. Zakrzewska, Dziennikarstwo od kuchni, pod red. Andrzeja Niczyperowicza, Poznań 2001, s. 11.  36 �Ewa K. Czaczkowska, Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II A zatem cud jako rzeczywistość z zakresu metafizyki a także prawa beatyfikacyjnego i kanonicznego spełnia kryteria newsa, pojęcia z zakresu mediów, tak przez media poszukiwanego i chętnie publikowanego. Cud spełnia kryteria sensacyjności. Można uznać z dużą dozą pewności, iż wpłynęło na to, że cud kanonizacyjny Jana Pawła II oraz inne, opisywane przy tej okazji cuda, stały się tematem wiodącym w analizowanych tytułach prasowych. Fakt, iż o cudach za wstawiennictwem Jana XXIII pisał jedynie tygodnik „Gość Niedzielny” nie jest tej tezy zaprzeczeniem. Przeciwnie. Pokazuje jedynie, iż redaktorom innych mediów zabrakło na ten temat wiedzy lub dociekliwości, albo obu. Być może skupienie się w opisie kanonizacji papieża na cudzie i cudach, a zatem sensacyjności, wynikało także z braku pomysłu na to jak opowiedzieć o świętości Jana Pawła II i jego dziedzictwie w sposób nowy, świeży cztery lata po beatyfikacji. Ale to temat na inne badanie. Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Bauer Z., Gatunki dziennikarskie, w: Dziennikarstwo i świat mediów, Kraków 2000. Bątkiewicz-Brożek J., Papieskie cuda, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014. Blikowska J., Ćwiek J., Fanpage świętej, lans papieża, „Rzeczpospolita”, 26-27.04. 2014. Dziedzina J., Świętość pod lupą, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014. Hołub J., Detektyw śladów Bożych. Rozmowa z ks. Sławomirem Oderem, „Gazeta Wyborcza”, 24.04.2014. Hołub J., Tajemnice kanonizacji Jana Pawła II, cz. 2 Prawdziwe cuda polskiego papieża, „Gazeta Wyborcza”, 23.04.2014. Hołub J., Tajemnice kanonizacji Jana Pawła II, cz. 3, Krew Jana Pawła II krąży po świecie, „Gazeta Wyborcza”, 24.04.2014. Jestem świadkiem świętości papieża, „Fakt”, 26-27.04.2014. Kożdoń-Dębecka M., Informacja w: Podstawy warsztatu dziennikarskiego, Warszawa 2012. Krzyżak T., Nowi orędownicy w niebie, „Rzeczpospolita”, 26-27.04.2014. Lipińska U., Za kulisami cudów, „W sieci”, nr 17, 2014. Płociński M., Cudowne uzdrowienia nie są sprzeczne z rozumem, „Rzeczpospolita”, 26-27.04.2014. Przedziwny Bóg w świętych swoich. O świętych i świętości z o. Szczepanem T. Praśkiewiczem OCD rozmawia Kajetan Rajski, Kraków 2010. Szostkiewicz A., Polityka świętości, „Polityka”, nr 17, 2014. Śliwa L., Usłyszałam: Wstań!, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014. Śliwa L., Detektyw śladów Bożych, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014. Terlikowski T., Cuda i modlitwa. Dowody świętości, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014. VNG, BL, Papież codziennie rozmawiał z Bogiem, „Super Express”, 19-21.04.2014. 37 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 19. Wszystkie cuda papieża. O nawróceniu pod wpływem Jana Pawła II z niegdyś niewierzącym niemieckim dziennikarzem Andreasem Englischem rozmawia Stefan Sękowski, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014. 20. Zakrzewska L., Dziennikarstwo od kuchni, pod red. Andrzeja Niczyperowicza, Poznań 2001. 21. ZW, VNG, Dowody świętości, „Super Express”, 26-27.04.2014. 38 �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach Damian Guzek Uniwersytet Śląski w Katowicach Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w relacjach polskich dzienników. Przypadek sede vacante z 2013 roku Streszczenie: Celem artykułu jest wyjaśnienie mechanizmów, w oparciu o które konstruowano przekazy polskich dzienników na temat trzech papieży (Jana Pawła II, Benedykta XVI, Franciszka) w okresie wakatu na Stolicy Apostolskiej w 2013 r. Na podstawie analizy zawartości prasy w wariancie ilościowo-jakościowym, przeprowadzonej na wydaniach „Dziennika Gazety Prawnej”, „Faktu”, „Gazety Wyborczej” oraz „Rzeczpospolitej” z okresu od 13 lutego do 15 marca 2013 r., autor rekonstruuje wizerunki prasowe Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka. Wskazuje na podstawowe związki między sylwetkami trzech papieży na łamach badanych tytułów, dowodząc, że zasadą budowania ich asocjacji jest głównie kontrast. Słowa kluczowe: Benedykt XVI, Franciszek, Jan Paweł II, Polska, relacje prasowe, sede vacante. Summary: The aim of the article is to explain the mechanisms on the basis of which, the coverage of Polish newspapers about the three Popes (John Paul II, Benedict XVI and Francis) was created in the period of vacancy of the Apostolic See in 2013. The press content analysis in its quantitative-qualitative option conducted on the example of ‘Dziennik Gazeta Prawna’, ‘Fakt’, ‘Gazeta Wyborcza’ and ‘Rzeczpospolita’ issues from the period 13 February until 15 March 2013 enables the author to reconstruct the press image of John Paul II, Benedict XVI and Francis. The author points at the basic relations between the figures of the three Popes in the analysed press titles, proving that the principle to build their associations is mainly contrast. Key words: Benedict XVI, Francis, John Paul II, Poland, press coverage, sede vacante. I. Wprowadzenie W najbardziej znanej w ostatnich dwóch dekadach monografii na temat historii papiestwa Eamon Duffy dostrzega, że zainaugurowany w 1978 r. ponty- 39 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych fikat Jana Pawła II charakteryzował się rysem filozoficznym oraz słowiańską 1 tożsamością . Podążając tą ścieżką szukania skojarzeń, należałoby wiązać Benedykta XVI z rysem teologicznym i niemiecką duszą, natomiast Franciszka z latynoskim temperamentem oraz rysem społecznym. Jednak domorosłe próby charakteryzowania poszczególnych pontyfikatów oraz poszukiwania związków między nimi mają jedynie walor opisowy. Brakuje im natomiast wyjaśnienia mechanizmu narzucania skojarzeń czy asocjacji pomiędzy poszczególnymi pontyfikatami, tymczasem – jak wskazuje Manuell Castells – w obecnym stadium cywilizacyjnym o losie poszczególnych instytucji decyduje sposób myślenia ludzi. Z tego też powodu walka o konstruowanie znaczeń 2 w ludzkich umysłach jest dziś walką o charakterze podstawowym . Zadaniem niniejszego rozdziału jest opis oraz wyjaśnienie mechanizmów, w oparciu o które konstruowano przekazy polskich dzienników na temat trzech papieży (Jana Pawła II, Benedykta XVI, Franciszka) w okresie wakatu na Stolicy Apostolskiej w 2013 r. Autor przyjął za przedmiot analizy zawartość relacji prasy codziennej na temat wspomnianych kolejnych Biskupów Rzymu w okresie od 12 lutego (pierwsze wydanie gazet po ogłoszeniu przez Benedykta XVI decyzji o ustąpieniu z urzędu) do 15 marca 2013 r. (pierwszy piątek po wyborze Franciszka na Stolicę Piotrową). Autor oparł swoją refleksję na dwóch zasadniczych pytaniach badawczych: Co na temat poszczególnych papieży w omawianym okresie znalazło się w relacjach prasy codziennej? W jaki sposób relacje prasowe na temat Jana Pawła II, Benedykta XVI oraz Franciszka są ze sobą powiązane? Udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania pomogło w realizacji podstawowego celu niniejszego rozdziału oraz wskazaniu odpowiednich wniosków. II. Podstawy teoretyczne i metodologiczne prowadzonej analizy Postawione pytania badawcze oraz przyjęta metodologia, wymagają osadzenia prowadzonej refleksji w ramach określonej perspektywy teoretycznej. Za jej podstawę autor przyjął hipotezę wydarzenia medialnego autorstwa Daniela Dayana i Elihu Katza, w wersji zmodyfikowanej na potrzeby badania prasy drukowanej. Dodatkowo autor uzupełnił przyjęte założenia o podstawy epistemologiczne analizy zawartości prasy w ujęciu przedłożonym przez Wa3 lerego Pisarka .                                                              1 E. Duffy, Saints & Sinners. A history of the Popes, New Heaven London 2002, s. 371.  M. Castells, Sieci oburzenia i nadziei. Ruchy społeczne w erze Internetu, tłum. O. Siara, Warszawa 2013, s. 17.  3 W. Pisarek, Analiza zawartości prasy, Kraków 1983; Tenże, O mediach i języku, Kraków 2007.  2 40 �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach Zgodnie z propozycją Dayana i Katza kluczowe dla opinii publicznej wydarzenia, w tym zwłaszcza celebracje religijne, transmitowane są przez media w formule swoistego obrzędu: Główne postaci dokonują rytualnych wejść w uświęconą przestrzeń, a jeśli los się do nich uśmiechnie, dokonują również rytualnych powrotów. Podstawą tych form dramaturgicznych jest obrzęd przejścia, polegający na tym, 4 że postać odrywa się od rzeczywistości (…) . Dotychczasowe studia pokazały, że medialne odchodzenie znanych postaci może wywoływać u odbiorców przekazów działania o charakterze prywatnych rytuałów, co miało miejsce podczas pogrzebu Michaela Jacksona w USA i Eu5 ropie Północnej , lub stanowić początek rodzącego się mitu, co wyraźnie po6 kazało w Polsce odchodzenie Jana Pawła II . Istotą tego typu działań jest zawsze proces wpływania na emocje, oparty na doniosłości przejścia, którego świadkiem jest odbiorca mediów. W tym sensie przyjęta teoria stanowi dobrą podstawę do analizy wydarzeń charakteryzujących się pewną zmiennością. Wspomniana propozycja teoretyczna powstała w kontekście wyjaśnienia fenomenu telewizyjnych transmisji na żywo. Przyjmując ją za podstawę dla niniejszych rozważań, autor zastosował swoistą interpolację ustaleń badawczych Dayana i Katza w obszar badań relacji prasy codziennej. Za takim zabiegiem przemawiał przede wszystkim charakter analizowanych relacji. Publikowane regularnie w ciągu 31 dni kolejne teksty prasowe, związane z wakatem na Stolicy Apostolskiej oraz wyborem nowego papieża, złożyły się na swoistą powieść w odcinkach. Nie brakowało w niej momentów granicznych, określonych zwrotów akcji, pozytywnych bohaterów oraz czarnych charakterów. Natomiast całość opierała się na klamrze odejścia jednego papieża oraz wyboru jego następcy. Drugie z podejść teoretycznych, na którym autor oparł swoją analizę, wskazuje na rolę przekazów medialnych. Zdaniem Antoniny Kłoskowskiej, analiza treści przekazów jest przyczynkiem w badaniach z zakresu oddziały7 wania komunikacji na odbiorców . Walery Pisarek twierdzi natomiast wprost, że perspektywa poznawcza tak charakterystycznego wytworu społecznego, jakim jest analiza zawartości, sprowadza się do dostarczenia badaczowi da                                                             4 D. Dayan, E. Katz, Wydarzenia medialne. Historia transmitowania na żywo, tłum. A. Sawisz, Warszawa 2008, s. 190.  5 J. Sumiala, Media and Ritual. Death, Community and Everyday Life, London and New York 2013, s. 118.  6 M. Hodalska, Śmierć Papieża, narodziny mitu, Kraków 2011.  7 A. Kłoskowska, Modele społeczne i kultura masowa, „Przegląd Socjologiczny” nr 2 (1959), s. 46-71.  41 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 8 nych, które potencjalnie będą w stanie wpłynąć na odbiorcę . Zgodnie z obranymi założeniami teoretycznymi autor przyjął, że rozumienie problematyki wakatu na Stolicy Apostolskiej w 2013 r. było warunkowane zawartością, w tym w zakresie tematyki sylwetek Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka. Prezentowane w niniejszym rozdziale dane na temat trzech papieży oraz asocjacje, jakie wystąpiły między ich wizerunkami, autor uzyskał w oparciu 9 o analizę zawartości prasy w wariancie ilościowo-jakościowym , charakterystyczną dla tradycji polskiego prasoznawstwa oraz rozwijających się nauk o mediach. Autor poddał analizie materiał z czterech dzienników: „Dziennika Gazety Prawnej”, „Faktu”, „Gazety Wyborczej” oraz „Rzeczpospolitej” w okresie od 12 lutego do 15 marca 2013 r. Za jednostkę analizy posłużyła wypowiedź prasowa. Dobór gazet przeprowadzono w oparciu o wyniki sprzedaży, czytelnictwo oraz cytowalność. Badanie przeprowadzono na liczbie 240 publikacji. Najwięcej opublikowała „Gazeta Wyborcza” (102 teksty), potem „Rzeczpospolita” (89 publikacji), „Fakt” (41 publikacji) oraz „Dziennik Gazeta Prawna” (zaledwie 8 publikacji). Dodatkowo należy wspomnieć, że materiał do analizy pochodził z szerszego projektu badawczego, który podejmował problematykę papieskiej rezygnacji na łamach prasy codziennej Niemiec, Polski i Ro10 sji . Dane ilościowe uzyskane w ramach projektu koncentrowały się na sprawie papieskiego ustąpienia. W związku z tym, autor poddał zebrany materiał analizie jakościowej w oparciu o charakterystykę oraz powiązania kluczowych kategorii: Jana Pawła II, Benedykta XVI oraz Franciszka. III. Relacje prasowe na temat Jana Pawła II Konteksty ostatnich dwóch wakatów na Stolicy św. Piotra (z 2005 i 2013 r.) różnią się. Historia obu wakatów potwierdza jednak wspólny potencjał do podsumowań zakończonego pontyfikatu oraz porównań z posługą poprzedników. Sede vacante jest zatem okresem, w którym należy spodziewać się sylwetek papieży, dyskusji nad sukcesami oraz błędami pontyfikatów. W oparciu o zebrane dane z okresu ustąpienia Benedykta XVI można postawić pytanie o treść relacji związanych z papieżem Janem Pawłem II. Udzielenie odpowiedzi na nie wydaje się istotne z perspektywy czasu ich powstania. Był to bo                                                             8 W. Pisarek, O mediach..., s. 62.  Tenże, Analiza..., s. 45; Tenże, O mediach..., s. 62.  10 Autor artykułu był kierownikiem omawianego projektu. Na potrzeby niniejszej publikacji posłużył się jedynie materiałem badawczym z własnej części projektu. Wynikiem prowadzonych badań zespołowych jest natomiast współautorska monografia: D. Guzek, P. Szostok, D. GłuszekSzafraniec, Medialna abdykacja. Od ustąpienia Benedykta XVI do wyboru papieża Franciszka. Analiza wydarzeń medialnych w publikacjach prasy niemieckiej, polskiej i rosyjskiej, Katowice 2015.  9 42 �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach wiem okres już po beatyfikacji Jana Pawła II, a jeszcze przed zapowiedzią jego kanonizacji. Wbrew pozorom o tym, jak media prezentowały papieża Wojtyłę podczas jego posługi oraz po jej zakończeniu, nie pisano wiele. Studium socjologiczne Kamilli Biskupskiej nad przekazem wizualnym obecnym w „Gazecie Wyborczej” podczas wybranych pielgrzymek do ojczyzny wskazuje na dwa zasadnicze elementy, które stanowiły centrum obrazów papieża: otwartość podczas 11 spotkań z wiernymi oraz pogrążenie w modlitwie . Chociaż śmierć papieża Wojtyły była wydarzeniem spodziewanym, wywołała znaczące skutki wśród wiernych, którzy następnie organizowali się w marszach, na zebraniach modli12 tewnych . Znalazła swoje odzwierciedlenie również w badaniach medioznawczych. Leon Dyczewski i Mateusz Kijek dostrzegli, że w przełomowym momencie odchodzenia papieża, prasa periodyczna wyliczała jego cechy psychiczno-osobowościowe, skupiając jednak uwagę na mało istotnych z perspek13 tywy realizacji całego pontyfikatu pogodzie ducha i humorze . Justyna Szulich14 Kałuża dodaje do tego „różnorodność pasji i zainteresowań” papieża, widoczną w relacjach prasy kobiecej. Zdaniem Michała Drożdża w momencie śmierci media słusznie eksponowały charakterystyczny dla pontyfikatu Jana 15 Pawła II rys nadziei . Tymczasem Agnieszka Hess dostrzega, że śmierć papieża z perspektywy tygodników opiniotwórczych to przede wszystkim odejście faktycznego przywódcy polskiego Kościoła, które rozpoczęło okres bezradno16 ści i braku organizacji w polskim Episkopacie . Na tle dotychczasowych studiów nad Janem Pawłem II jako przedmiotem relacji medialnych wyniki uzyskane w okresie sede vacante należy traktować w ścisłej łączności z kontekstem podsumowań i zmiany, charakterystycznym dla następstwa pontyfikatów. Co istotne, w analizowanych publikacjach tematyka papieża Wojtyły pozbawiona była typowego dla poprzednich studiów zjawiska 17 opisanego w literaturze przedmiotu jako ekspansja prywatności , czyli kon                                                             11 K. Biskupska, O obrazie w perspektywie analizy dyskursu. Kreowanie wizerunku Jana Pawła II w przekazie wizualnym „Gazety Wyborczej”, „Studia Socjologiczne” 1 (2012), s. 260.  12 S. Schmidt, I. Sotgiu, C. Tinti, A. Curci, N. Businaro, D. Galati, The effects of religious involvement of short-term psychological reaction to the dead of pope John Paul II: A study on an Italian sample, „Social Behaviour and Personality” 35 (2007) nr 3, s. 426.  13 L. Dyczewski, M. Kijek, Osobowość Jana Pawła II w przekazach dzienników ogólnopolskich, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, red. L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki, Warszawa 2008, s. 160.  14 J. Szulich-Kałuża, Obraz Jana Pawła II w tygodnikach opiniotwórczych i kobiecych, w: Odchodzenie..., s. 318.  15 M. Drożdż, Jan Paweł II – oblicza dobrego człowieka z perspektywy mediów, „Biuletyn Edukacji Medialnej” 1 (2009), s. 16.  16 A. Hess, Wizerunek polskiego Kościoła katolickiego w wybranych tygodnikach opiniotwórczych po śmierci Jana Pawła II, w: Odchodzenie..., s. 294, 303.  17 T. Piekot, Dyskurs polskich wiadomości prasowych, Kraków 2006, s. 243.  43 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych centracja na uczuciach, życiu ukrytym, np. modlitwie. Przy czym wyjątek stanowiły tu opisy końcowego cierpienia papieża. Nowe ustalenia wspierają obraz Jana Pawła II dostrzegany już w tygodni18 kach opinii z 2005 r., skoncentrowany na jego funkcji. Akcent położony został na wątki aktywności papieża w sferze dialogu ekumenicznego, walkę z epidemią AIDS w Afryce oraz nominacje na poszczególne stopnie kardynalatu czy funkcje w Kurii Rzymskiej. Wskazane problemy wymagają jednak osobnego omówienia. Jan Paweł II przewijał się przez łamy poszczególnych tytułów jako postać wielowątkowa. Jego zaangażowanie w zarząd nad Kościołem Powszechnym oraz sprawowanie władzy w Państwie Watykańskim sprowadzano do zestawu trzech atrybutów: duszpasterz, wizjoner, nie-administrator. Po pierwsze, w licznych tekstach papieża traktowano jako proboszcza, którego parafią był cały świat. Potwierdzeniem tej tezy okazywały się wyliczenia papieskich wizyt apostolskich czy dokumentów skierowanych do określonych regionów globu (np. w zestawieniu z infografiki przy tekście Benedykt XVI abdykuje. Nowy papież na Wielkanoc opublikowanym 25 lutego w „Dzienniku Gazecie Prawnej”). Publikacje „Gazety Wyborczej” oraz „Rzeczpospolitej” wyraźnie odmawiały papieżowi Wojtyle zdolności sprawnego zarządzania Kurią Rzymską. W tekście Poszukiwanie Benedykta plus, opublikowanym 28 lutego przez „Rzeczpospolitą” podkreślono, że Jan Paweł II był gigantem osobistej świętości, brakowało mu jednak zmysłu do pilnowania Kurii, natomiast na łamach „Gazety Wyborczej” (Potęga tej biurokracji z 16 lutego) wskazywano, że papież Wojtyła po prostu nie radził sobie z watykańską biurokracją. Dodatkowo w przywoływanym dzienniku stwierdzono, że to właśnie za jego pontyfikatu rozpoczęło się zepsucie Kurii Rzymskiej, papież wolał bowiem być duszpasterzem niż administratorem (Wyzwania dla papieża z 14 marca). W odróżnieniu od krytycznego stosunku części badanych tytułów do stylu administrowania Kurią Rzymską, tytuły z wyłączeniem „Dziennika Gazety Prawnej”, który nie zajął stanowiska, z uznaniem, a w przypadku „Faktu” nawet z eksponowanym entuzjazmem, odnosiły się do decyzji personalnych związanych z aktywnością kard. Josepha Ratzingera przy Janie Pawle II czy kreacją kardynalską Jorge Mario Bergoglio z 2001 r. Jak donosi jedna z publikacji „Faktu”, podniesienie abp Bergoglio do godności kardynała było przyszłościowym sygnałem dla Kościoła do bycia bliżej ludzi (Nasz papież uczynił go kardynałem z 14 marca). Badane publikacje separowały decyzje związane z działaniem Kurii Rzymskiej od powyższych dwóch przypadków, co stanowi swoisty paradoks. Za jego podstawę należy przyjąć niespójność narracji                                                              18 44 A. Hess, Wizerunek..., s. 294.  �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach pojawiających się w tej tematyce na łamach „Gazety Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”. Na uwagę zasługuje specyficzna optyka ujęcia charakterystycznego rysu ekumenicznego Jana Pawła II. Artykuł Korekta Benedykta – jedyny tekst o tej tematyce, który pojawił się 16 lutego się na łamach „Rzeczpospolitej” – określał papieża z Polski jak bezkrytycznego ekumenicznego optymistę. W publikacji wyliczano innowacje charakterystyczne dla pontyfikatu Jana Pawła II, np. określenie Żydów „starszymi braćmi w wierze”. Wskazywano na słusznie poczynioną później korektę, prostującą stosunek Kościoła katolickiego do innych wyznań chrześcijańskich oraz innych religii. Ostatnim elementem wskazywanym w analizowanym materiale był sposób odejścia Jana Pawła II, charakteryzowany za pomocą kategorii: trwanie na krzyżu do końca, ścieżka cierpienia, wielka lekcja, pokaz siły papieża. Co istotne, głównie w publikacjach „Rzeczpospolitej” eksponowano wyjątkowy walor odchodzenia Jana Pawła II. W „Fakcie” oraz „Gazecie Wyborczej” śmierć papieża pojawiała się głównie w kontekście reakcji kard. Stanisława Dziwisza na ustąpienie papieża Benedykta, czyli zwrot „z krzyża się nie schodzi”. IV. Benedykt XVI w świetle relacji prasowych Niecałe osiem lat pontyfikatu papieża Ratzingera stało się przedmiotem relatywnie dużej liczby publikacji naukowych z zakresu reprezentacji medialnej papiestwa. Studia sprzed ustąpienia okazują się jednak w większości krytyczne. Jak dostrzega Karolina Waliszewska, towarzyszący papieżowi od początku pontyfikatu stereotyp „pancernego kardynała” wielokrotnie próbowano w prasie przełamać (m.in. określeniami typu „łagodny pancernik”), jednak bezsku19 tecznie . W świetle materiałów z niemieckiego „Spiegela” Adam Romejko wy20 suwa tezę o papieżu Ratzingerze jako koźle ofiarnym prasy . Bogatemu opisowi zawartości tygodnika nie towarzyszy jednak walor wyjaśniający, który potwierdziłby utożsamienie papieża Ratzingera z kozłem ofiarnym w ujęciu René Girarda. Rozsądny zdaje się głos włoskich publicystów, którzy poza antypapieskimi kampaniami mediów, wskazują również na brak umiejętności 21 zarządzania informacją w najbliższym otoczeniu Benedykta . W odróżnieniu od studiów nad reprezentacją medialną Jana Pawła II w przypadku Benedykta dostrzeżono wyraźny rozdźwięk w opisie jego działalności                                                              19 K. Waliszewska, Między sacrum a profanum, czyli językowy obraz dwóch papieży w tekstach prasowych, „Lingwistyka Stosowana” 5 (2012), s. 125.  20 A. Romejko, Joseph Ratzinger jako „wdzięczny” kozioł ofiarny w świetle publikacji tygodnika „Der Spiegel”, „Studia Gdańskie” 32 (2013), s. 221-250.  21 P. Rodari, A. Tornielli, Atak na Ratzingera. Oskarżenia i skandale, przepowiednie i spiski wymierzone w Benedykta XVI, tłum. M. Dobosz, Częstochowa 2011, s. 351-352.  45 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych w mediach, w zależności od tego, jaki typ środków przekazu podejmował relacje (media świeckie/media kościelne). Jak wskazuje Terézia Rončáková, reprezentacje medialne z wizyty Benedykta XVI w USA w kwietniu 2008 r. obecne w słowackich mediach świeckich, koncentrowały się na pokorze i rozsądku papieża w rozwiązywaniu problemu molestowania seksualnego w tamtejszym Kościele. Tymczasem w mediach katolickich nie było o tym mowy. W zamian 22 prezentowano papieskie przesłanie ewangelizacyjne o nadziei . Analizy z papieskiej wizyty w Wielkiej Brytanii we wrześniu 2010 r. wskazują natomiast, że w kraju o wyraźnym braku dominującego katolicyzmu postać Benedykta była w stanie zogniskować relacje mediów w oparciu o kluczową dla tego papieża 23 dychotomię chrześcijaństwo – ateizm . W świetle zebranego materiału badawczego Benedykt XVI okazuje się postacią wielobarwną, której prezentacja nie jest warunkowana atrybutami eksponowanymi we wcześniejszych studiach. Badane dzienniki rozpatrywały postać papieża Ratzingera w oparciu o kilka kluczowych narracji: słaby starzec, gigant teologii, bezkompromisowy obrońca życia, restaurator przedsoborowego totalizmu, ale również zadowolony emeryt. W pierwszych relacjach po ogłoszeniu decyzji o rezygnacji z urzędu dziennikarze skupili uwagę na zdrowiu i ogólnej kondycji papieża, podkreślając, że jest słabszy fizycznie od poprzednika. Na łamach „Faktu” prześcigano się w wyliczaniu papieskich dolegliwości, sugerując nowotwór (Papież odchodzi, zabija go rak? z 12 lutego), wymianę rozrusznika (Papież zamknie się w klasztorze z 13 lutego) lub ślepotę (Papież ślepnie na jedno oko z 19 lutego). O papieskim nadciśnieniu pisała również „Gazeta Wyborcza” (Benedykt XVI: opuszczam łódź św. Piotra z 12 lutego). Wyraźnie odmienne ustalenia w tej tematyce prezentowano na podstawie zawartości telewizyjnych newsów, które pomijały 24 stan zdrowia papieża oraz milczały w sprawie jego podeszłego wieku . Benedykta XVI charakteryzowano przez pryzmat braku siły do walki z problemami w Kurii Rzymskiej, porównując go do Celestyna V. Był to pustelnik żyjący w opinii świętości, któremu w 1294 r. powierzono Stolicę Piotrową w nadziei na uleczenie papiestwa. Celestyn zrezygnował jednak po kilku miesiącach posługi. „Rzeczpospolita” utożsamiła złożenie przez Benedykta XVI w kwietniu 2009 r. paliusza na grobie Celestyna V z zapowiedzią ustąpienia. Odwołania do historycznych ocen działania Celestyna pośrednio komentowa                                                             22 T. Rončáková, Czy Kościół może mówić językiem mediów? Podsumowanie badań jakościowych dotyczących przekazu przesłań religijnych w mediach, „Colloquia Theologica Ottoniana” 2012 nr 2, s. 183.  23 J. Crossley, J. Harrison, Atheism, Christianity and the British Press: Press Coverage of Pope Benedict XVI’s 2010 State Visit to the UK, „Implicit Religion” 18 (2015) nr 1, s. 78.  24 O. Bierut, J. Fras, News papieski w serwisie informacyjnym „Fakty” (11 II – 13 III 2013), „Roczniki Nauk Społecznych” 41 (2013) nr 2, s. 142.  46 �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach ły decyzję Benedykta. „Gazeta Wyborcza” wspominała, że Dante umieścił Celestyna w odmętach Piekła (Benedykt XVI Celestynem V z 16 lutego). Łagodniej odnosiła się do tego „Rzeczpospolita”, wskazując, że Dante uznał Celestyna za tchórza, ale już Petrarka widział w nim przejaw anielskiego ducha (Zbyt święty, by rządzić z 16 lutego). Publikacje prasowe wskazywały, że pontyfikat Benedykta XVI zaprzeczał stereotypowi „pancernego kardynała”. Papież dał się za to poznać jako człowiek wielkiej pokory i odpowiedzialności. Zdaniem „Rzeczpospolitej”, decyzją o ustąpieniu z urzędu Joseph Ratzinger wskazał światu lekcję właściwych wyborów oraz zademonstrował rolę jednostki i jej sumienia w dziejach ludzkości (Lekcja dla katolików z 22 lutego). Natomiast „Fakt” koncentrował się na heroicznym wyznaniu słabości papieża w obliczu wyzwań świata (Benedykt pokazał, jak można rozwiązać problem starości i słabości z 12 lutego). Szacunek dla trudnej decyzji o ustąpieniu pojawiał się wespół z przekazami, które zarówno pozytywnie, jak też negatywnie rozpatrywały zaangażowanie Benedykta w rozwiązanie kwestii molestowania seksualnego nieletnich, stosunku do aborcji, środków antykoncepcyjnych oraz fali AIDS w Afryce. Dostrzegano w nim kontynuatora linii papieża Wojtyły. W tekstach o pejoratywnym zabarwieniu akcentowano bezkompromisowe zaangażowanie w obronę prawa naturalnego oraz nienaruszalności ludzkiego życia od poczęcia do naturalnej śmierci (Papież, który nie dał się lubić z „Rzeczpospolitej” z 22 lutego). W tekstach nacechowanych pozytywnie podkreślano natomiast, że Benedykt XVI zajął się brudem pedofilii w Kościele, wielokrotnie przepraszając za grzechy tej instytucji wobec najmłodszych, ponadto zradykalizował kurs wobec homoseksualistów (Pancerny kardynał z 12 lutego z „Gazety Wyborczej”). Na łamach „Rzeczpospolitej” papież Ratzinger został określony gigantem teologii, który pozostał skromnym człowiekiem (Cichy, ciepły, pokorny z 12 lutego). W podejmowanych artykułach nie brak jego pokornego podejścia do Polaków jako ofiar reżimu nazistowskich Niemiec (Dziękujemy Ci za wszystko, Ojcze Święty z 12 lutego). W publikacjach trudno jednak doszukać się przejawów teologicznej wielkości Benedykta. Wyjątek stanowi tu tekst innego teologa, ks. Jerzego Szymika, opublikowany na łamach „Rzeczpospolitej” (Bóg wybiera kogo chce z 12 marca). Działania Benedykta częściej rozpatrywane są przez pryzmat kontrowersyjnej deklaracji Dominus Iesus, którą opublikował za pontyfikatu Jana Pawła II, np. w kontekście łagodzenia jej skutków w stosunkach Kościoła katolickiego i ewangelicko-augsburskiego w Niemczech (Benedykt XVI zrobił sporo dla ekumenizmu z 14 lutego). Tymczasem w „Gazecie Wyborczej” dostrzeżono szansę dla odnowy skrajnie skostniałego papiestwa (Niemiecka i włoska prasa o rezygnacji papieża z 13 lutego), którym przestanie zarządzać postać nierozumiejąca zmian. Jak ujmuje to w felietonie Magdalena 47 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Środa, papież w istocie „rewitalizował totalizm, oddalający Kościół od posta25 nowień Soboru Watykańskiego II” . Na tle dotychczasowych opisów wyraźnie odmiennie wyglądają relacje z Castel Gandolfo po zrzeczeniu się urzędu, które wspierają tezę o ekspansji 26 prywatności . Zapowiedziane życie ukryte papieża emeryta okazuje się możliwe do podejrzenia. Z łamów „Faktu” wyraźnie przebija się słabej jakości zdjęcie Benedykta XVI w bejsbolówce zamiast piuski. Dodatkowo tekst podaje, że śpi w 75-centymetrowym łóżku, słucha muzyki klasycznej z licznych płyt, które zabrał ze sobą z Rzymu, i wreszcie ma czas grać na pianinie (Papież na emeryturze z 8 marca). V. Relacje prasowe na temat nowo wybranego papieża Franciszka Konklawe, które zakończyło się wyborem Jorge Mario Bergoglio, od początku relacjonowane było przez prasę jak gra o sumie zerowej. Paweł Sarna podkreśla, że w tytułach nagłówków gazet, np. Gra o tron („Gazeta Wyborcza” z 2 marca) wyraźnie ujawniał się kontekst komunikacyjny intrygi, sekretów 27 i paktów . Tymczasem wybrany podczas konklawe kardynał z Argentyny, jak wynikało z opisów dwóch ostatnich dni badanych wydań gazet (14–15 marca), charakteryzował się otwartością i dystansem do koterii. W analizowanym materiale badawczym akcentowano pochodzenie Franciszka, jego przynależność do zakonu jezuitów, niejasności z okresu argentyńskiej junty, a także oszczędny sposób życia i brak barier w kontakcie z wiernymi diecezji Buenos Aires. Podczas gdy „Dziennik Gazeta Prawna” koncentrował się na oczekiwaniu, że Franciszek nada Kościołowi nowe oblicze (Siły specjalne Kościoła z 15 marca), pozostałe tytuły wskazywały, że nowy Biskup Rzymu ma inne spojrzenie na świat niż hierarchowie ze struktur watykańskich (Ojciec Święty Franciszek z „Faktu” z 14 marca), jak również, że papież Bergoglio zamierza akcentować więź Kościoła z ubogimi (Wróćcie do Ewangelii z „Gazety Wyborczej” z 15 marca). Teksty ubarwione opisami sylwetki nowego papieża koncentrowały się na jego prostym i oszczędnym modelu życia. Franciszek, syn kolejarza i gospodyni domowej, rysował się jak duszpasterz, który zawsze odmawiał kościelnych godności. A po konklawe postanowił zapłacić za swój pobyt w hotelu. Odwołując się do przeszłości papieża, prasa wskazywała, że zajmował niewielkie mieszkanie w Buenos Aires. Sam opiekował się biskupem seniorem, które                                                             25 M. Środa, Tylko papież!, „Gazeta Wyborcza”, 13 lutego 2013, s. 2.  T. Piekot, Dyskurs polskich wiadomości prasowych, Kraków 2006, s. 243.  27 P. Sarna, Habemus Papam. O języku nagłówków prasowych, w: Od dziennikarstwa tradycyjnego do mobilnego, red. M. Gierula, M. Jachimowski, Sosnowiec 2014, s. 67.  26 48 �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach go zastąpił w diecezji. Do swojej katedry docierał komunikacją publiczną. Nie brakowało również opisów jego działań na rzecz ubogich i wykluczonych, w tym chorych na AIDS. Podkreślano jednak, że podobnie jak Jan Paweł II stanowił opozycję dla marksistowskiego wariantu teologii wyzwolenia. Również w przypadku Franciszka można dostrzec wyraźne zmieszanie działalności oficjalnej i prywatnej. Do najbardziej osobistych wątków, które w innym świetle stawiały papieża, można zaliczyć miłość do tanga czy kibicowanie klubowi futbolowemu San Lorenzo. Ten ikoniczny obraz Franciszka zaburzały jednak oskarżenia o wspieranie junty w czasach argentyńskiej dyktatury (Milczenie w czasach dyktatury z „Rzeczpospolitej” z 15 marca). VI. Związki relacji prasowych na temat Jana Pawła II, Benedykta XVI oraz Franciszka Przedstawiona dotychczas zawartość relacji prasowych na temat poszczególnych papieży ma głównie charakter opisowy. Tymczasem podstawowym celem rozdziału jest wskazanie zależności między relacjami na temat poszczególnych papieży. Przebadany materiał wskazuje na jakościową różnicę między relacjami na temat Benedykta XVI i Franciszka, a przywoływaniem osoby Jana Pawła II. Kontekst analizy powoduje, że Jan Paweł II nie pojawia się na łamach w sposób samoistny. Pozostaje powiązany z pozostałymi papieżami w jeden z trzech sposobów: wzorzec, antywzorzec, składowa historii. Najbardziej neutralne odwołania do postaci papieża z Polski pojawiają się przy okazji wątków historycznych na temat jego następców: podjęcia watykańskich stanowisk, udziału w dyskusjach soborowych (Benedykt XVI) lub kreacji kardynalskiej (Franciszek). Papież stanowi ponadto swoiście rozumiany wzorzec, którego artykulacja następuje na łamach w dwóch kontekstach: komunikowania się z wiernymi oraz naśladowania Chrystusa w cierpieniu. Wcześniejsze ustalenia badawcze potwierdzają istnienie modelu komunikowania się papieża z wiernymi, który wynikał z zasad działania wypracowanych przez 28 Jana Pawła II . Odwołania do takiego wzorca podczas kolejnych pontyfikatów wskazują na aktualną potrzebę jego szerszej implementacji. Pełnienie posługi do ostatniego momentu, pomimo choroby i niedołężności, stanowi wzorzec, z którym zestawia się rezygnację Benedykta XVI. Okazuje się jednak, że zabieg tego typu miesza dwa odrębne porządki. Odejście Benedykta rozpatrywane jest w kategoriach zawodowych jako odejście na emeryturę. Ta zupełnie nowa formuła spotyka się z krytyką, m.in. w przywoływaniu słów „z krzyża się nie schodzi”, przypisywanych kard. Dziwiszowi. Tymczasem                                                              28 K. Biskupska, O obrazie w perspektywie analizy dyskursu. Kreowanie wizerunku Jana Pawła II w przekazie wizualnym „Gazety Wyborczej”, „Studia Socjologiczne” 1 (2012), s. 260.  49 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych odchodzenie Jan Pawła stanowiło wzorzec egzystencjalny w obliczu wzmaga29 jących się dyskusji nad wpływem jakości życia na jego koniec . Jan Paweł II reprezentował tu pogląd o nienaruszalności życia eksponowany m.in. w ency30 klice Evangelium vitae . Poszukując podstawowej zasady asocjacji relacji prasowych na temat Jana Pawła II, Benedykt VI i Franciszka, autor doszedł do przekonania, że opierają się na kontraście osób. W pierwszym przypadku chodzi o sytuację, w której jeden papież jest przeciwstawiony drugiemu lub dwóch jest przeciwstawionych trzeciemu. Istnieją cztery możliwe warianty:     Jan Paweł II a Benedykt XVI, Jan Paweł II i Benedykt XVI a Franciszek, Jan Paweł II i Franciszek a Benedykt XVI, Benedykt XVI a Franciszek. W prezentowanym zestawieniu brakuje wprowadzonego kontrastu między Janem Pawłem II i Franciszkiem. W zamian w relacjach obecne są wcześniej prezentowane schematy wzorca. Podstawy tej prawidłowości należy szukać w narracji kontynuacji, jaka pojawiała się przy okazji wzmianek na temat papieża Polaka. Tymczasem Benedykt XVI, który widoczny jest w każdej konfiguracji, traktowany jest jako zdecydowany przegrany prezentowanych zestawień. Jak wskazała literatura przedmiotu w zakresie medialnej reprezentacji papieża Ratzingera, zdecydowanie negatywne konotacje tej postaci podtrzymywała nieumiejętna polityka informacyjna Domu Papieskiego oraz odium wcześniejszego stereotypu „pancernego kardynała”. Dwa przykłady ilustrują istotę problemu. W relacjach sugerujących wiedzę polskiego papieża o molestowaniu nieletnich nie pojawiają się zestawienia z rozpoczętą przez Benedykta walką z pedofilią w Kościele. Nie ma zatem mowy o kontraście, który wypadłby niekorzystnie dla Jana Pawła II. Równocześnie następuje sytuacja odwrotna. Pomimo nieumiejętności obu papieży w radzeniu sobie z Kurią Rzymską to właśnie papież Benedykt złożył broń pod naporem obowiązków. Jeśli już papieże traktowani są w równy sposób oznacza to, że znajdują się w kontraście, ale do papieża Franciszka. Przy czym kontrast opiera się tutaj na dominancie rozbieżności: dobry czy zły, skuteczny czy nieskuteczny, dający nadzieję na przyszłość czy nierokujący na nic.                                                              29 Zob. W. Chańska, Nieszczęsny dar życia. Filozofia i etyka jakości życia w medycynie współczesnej, Wrocław 2009, s. 20-30.  30 J. F. Keenan, The concept of sanctity of life and its use in contemporary bioethical discussion, w: Sanctity of life and human dignity, red. K. Bayertz, Dosdrecht 1996, s. 3-4.  50 �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach VII. Zamiast zakończenia W ramach podjętego studium możliwe jest postawienie kilku podstawowych wniosków. Po pierwsze, bogaty i niejednoznaczny wizerunek medialny Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka wskazały na okres sede vacante jako czas rozliczeń prasy z dorobkiem ostatnich papieży. Relacje prasowe, które składały się na sylwetki poszczególnych papieży ujmowano jednak w kategorii kontrastu, który pozostawał niekorzystny zwłaszcza dla Benedykta XVI. Częste posługiwanie się kategorią kontrastu z wyraźnym podziałem na „lepszego” i „gorszego” papieża utrwala pamięć o zarzutach i negatywnych stronach „gorszego”. Fakt, że zarzuty występują częściej w charakterze opinii lub zasłyszanego sloganu, a nie odwołań do faktów, jest zatem w stanie podtrzymywać stereotypy np. „pancernego kardynała”. Bibliografia 1. Bierut O., Fras J., News papieski w serwisie informacyjnym „Fakty” (11 II –13 III 2013), „Roczniki Nauk Społecznych” 41 (2013) nr 2, s. 123-149. 2. Biskupska K., O obrazie w perspektywie analizy dyskursu. Kreowanie wizerunku Jana Pawła II w przekazie wizualnym „Gazety Wyborczej”, „Studia Socjologiczne” 1 (2012), s. 245-268. 3. Castells M., Sieci oburzenia i nadziei. Ruchy społeczne w erze Internetu, tłum. O. Siara, Warszawa 2013. 4. Chańska W., Nieszczęsny dar życia. Filozofia i etyka jakości życia w medycynie współczesnej, Wrocław 2009. 5. Crossley J., Harrison J., Atheism, Christianity and the British Press: Press Coverage of Pope Benedict XVI’ s. 2010 State Visit to the UK, „Implicit Religion” 18 (2015) nr 1, s. 77-105. 6. Dayan D., Katz E., Wydarzenia medialne. Historia transmitowania na żywo, tłum. A. Sawisz, Warszawa 2008. 7. Drożdż M., Jan Paweł II – oblicza dobrego człowieka z perspektywy mediów, „Biuletyn Edukacji Medialnej” 1 (2009), s. 5-18. 8. Duffy E., Saints & Sinners. A history of the Popes, New Heaven London 2002. 9. Dyczewski L., Kijek M., Osobowość Jana Pawła II w przekazach dzienników ogólnopolskich, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, red. L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki, Warszawa 2008, s. 151-179. 10. Guzek D., Szostok P., Głuszek-Szafraniec D., Medialna abdykacja. Od ustąpienia Benedykta XVI do wyboru papieża Franciszka. Analiza wydarzeń medialnych w publikacjach prasy niemieckiej, polskiej i rosyjskiej, Katowice 2015. 11. Hess A., Wizerunek polskiego Kościoła katolickiego w wybranych tygodnikach opiniotwórczych po śmierci Jana Pawła II, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca 51 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 52 w polskich mediach, red. L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki, Warszawa 2008, s. 290-305. Hodalska M., Śmierć Papieża, narodziny mitu, Kraków 2011. Keenan J. F., The concept of sanctity of life and its use in contemporary bioethical discussion, w: Sanctity of life and human dignity, red. K. Bayertz, Dosdrecht 1996. Kłoskowska A., Modele społeczne i kultura masowa, „Przegląd Socjologiczny” nr 2 (1959), s. 46-71. Piekot T., Dyskurs polskich wiadomości prasowych, Kraków 2006. Pisarek W., Analiza zawartości prasy, Kraków 1983. Pisarek W., O mediach i języku, Kraków 2007. Rončáková T., Czy Kościół może mówić językiem mediów? Podsumowanie badań jakościowych dotyczących przekazu przesłań religijnych w mediach, „Colloquia Theologica Ottoniana” 2012 nr 2, s. 163-186. Rodari P., Tornielli A., Atak na Ratzingera. Oskarżenia i skandale, przepowiednie i spiski wymierzone w Benedykta XVI, tłum. M. Dobosz, Częstochowa 2011. Romejko A., Joseph Ratzinger jako „wdzięczny” kozioł ofiarny w świetle publikacji tygodnika „Der Spiegel”, „Studia Gdańskie” 32 (2013), s. 221-254. Sarna P., Habemus Papam. O języku nagłówków prasowych, w: Od dziennikarstwa tradycyjnego do mobilnego, red. M. Gierula, M. Jachimowski, Sosnowiec 2014, s. 67-76. Schmidt S., Sotgiu I., Tinti C., Curci A., Businaro N., Galati D., The effects of religious involvement of short-term psychological reaction to the dead of pope John Paul II: A study on an Italian sample, „Social Behaviour and Personality” 35 (2007) nr 3, s. 417-428. Sumiala J., Media and Ritual. Death, Community and Everyday Life, London and New York 2013. Szulich-Kałuża J., Obraz Jana Pawła II w tygodnikach opiniotwórczych i kobiecych, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, red. L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki, Warszawa 2008, s. 306-321. Waliszewska K., Między sacrum a profanum, czyli językowy obraz dwóch papieży w tekstach prasowych, „Lingwistyka Stosowana” 5 (2012), s. 121-133. �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI Milena Kindziuk Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach Katolickiej Agencji Informacyjnej Streszczenie: W badaniach obrazu kanonizacji Jana Pawła II w polskich mediach, specjalnej uwagi wymaga analiza serwisu Katolickiej Agencji Informacyjnej, bowiem depesze KAI mają szerokie oddziaływanie na wszystkie media w Polsce, zarówno prasowe, jak elektroniczne, tak religijne, jak i świeckie. Informacje KAI, za pośrednictwem różnorodnych mediów oraz portali internetowych, docierają codziennie do kilku milionów osób. Niniejszy artykuł zawiera analizę zawartości serwisu KAI w kontekście kanonizacji Jana Pawła II, pokazuje też depesze pisane w szerszym kontekście, niekiedy nawet odnoszące się do całej historii Kościoła i papiestwa. Tekst przedstawia też pozycję KAI na rynku medialnym w Polsce, jej wizerunek na tle innych agencji katolickich w Europie, historię powstania KAI oraz jej rolę w kształtowaniu opinii społecznej i wizerunku Papieża Polaka, a także obrazu Kościoła w Polsce. Słowa kluczowe: Katolicka Agencja Informacyjna (KAI), kanonizacja Jana Pawła II, serwis KAI, rynek medialny w Polsce. Summary: While researching the image of Pope John Paul`s canonization in the Polish media, special attention should be paid to the analysis of the Catholic News Agency (KAI) service. KAI dispatches have a strong influence on the media landscape in Poland, both on the press and on the electronic media, religious and secular alike. KAI news service reaches several million people a day, both via various media and via internet portals. The following article contains an analysis of the KAI service contents in the context of John Paul II`s canonization. It also shows some dispatches prepared in a wider context, sometimes even related to the history of the Church and of the papacy. The text also presents KAI`s standing within Poland`s media landscape, its image when compared to other catholic news agencies in Europe, its history and role in shaping the public opinion and the Polish Pope`s image, as well as the image of the Church in Poland. Key words: Catholic News Agency (KAI), John Paul II`s canonization, KAI service, media landscape in Poland. 53 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Podstawowym źródłem informacji dla polskich mediów na temat kanonizacji Jana Pawła II był serwis Katolickiej Agencji Informacyjnej. Z tego serwisu czerpały wiadomości niemal wszystkie media w Polsce, zarówno prasowe, jak elektroniczne, tak religijne, jak i świeckie. Dlatego wymaga on szerszego omówienia. I. Jedyna katolicka agencja w Polsce Katolicka Agencja Informacyjna jest specjalistyczną agencją informacyjną, której celem jest współpraca z mediami w zakresie przekazywania im informacji o Kościele, jego działalności i nauczaniu. Odkąd powstała w 1993 roku, jest jedyną w naszym kraju katolicką agencją informacyjną. Dodajmy, że jest kontynuatorką przedwojennej Katolickiej Agencji Prasowej (KAP), działającej w Polsce 1927-1939. Jej świeckim odpowiednikiem, państwowym jest Polska Agencja Prasowa, czyli PAP. KAI została powołana przez Konferencję Episkopatu Polski. Pięciu bisku1 pów tworzy jej Radę Programową . Oprócz głównego zespołu dziennikarzy, pracujących w Warszawie, agencja ma korespondentów zagranicznych i kra2 jowych. Współpracuje także z katolickimi mediami w innych krajach . KAI jest jedną z najbardziej dynamicznych katolickich agencji w Europie. Sytuuje się w grupie trzech największych, do której należy także niemiecka KNA i austriacki Kathpress. KAI jest w tym zakresie liderem w Europie ŚrodkowoWschodniej. Tak znaczący wpływ KAI wynika z jej charakteru. Głównym bowiem celem agencji jest dostarczanie innym mediom wiarygodnych i szybkich informacji z życia Kościoła na całym świecie, a także ukazywanie jego stanowiska na dany temat. KAI informuje o życiu Kościoła w Polsce, działaniach Ojca Świętego i Stolicy Apostolskiej oraz Kościoła na całym świecie. Za jedno ze swych najważniejszych zadań agencja traktuje promocję nauczania Ojca Świętego. We współpracy z Sekretariatem Stanu Stolicy Apostolskiej, KAI regularnie tłumaczy papieskie katechezy i homilie także przemówienia przed niedzielną modlitwą „Anioł Pański”. Tłumaczone są także teksty przesłań Ojca Świętego publikowane z różnych okazji (Światowy Dzień Pokoju, Dzień Chorego, Dzień Misyjny itd.), homilie papieskie wygłaszane podczas pielgrzymek zagranicznych i inne ważne wystąpienia. Teksty KAI są przeznaczone wyłącznie dla mediów, a nie tzw. zwykłych czytelników, gdyż zasadniczo nie mają oni bezpośredniego dostępu do serwisu agencji. To media, zarówno tradycyjne, papierowe i elektroniczne, jak i spo                                                             1 Obecnie Radę Programową tworzą: abp Stanisław Budzik (przewodniczący rady), abp Stanisław Gądecki, abp Marek Jędraszewski, bp Adam Lepa, bp Jan Tyrawa.   2 Relacja ustna, rozmowa z Marcinem Przeciszewskim, szefem KAI, 9 października 2015 r.  54 �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI łecznościowe, posługują się serwisem KAI, by czerpać na bieżąco informacje z życia Kościoła. Wśród odbiorców KAI są zarówno media świeckie m.in. TVP, Polskie Radio, Polsat, czołowe dzienniki i tygodniki, jak i wyspecjalizowane w  problematyce religijnej, m.in. „Niedziela”, „Gość Niedzielny”, „Przewodnik Katolicki”, „Nasz Dziennik” oraz wiele innych. Główną część serwisu stanowią depesze, czyli teksty informacyjne, które z de3 finicji mają zwięzłą, suchą formę, i są bogate w fakty . Z konieczności więc także depesze dotyczące kanonizacji Jana Pawła II są wypełnione przede wszystkim faktami i cytatami. Ich język jest maksymalnie prosty. Pisane są w większości pod presją czasu, w czasie dziejących się wydarzeń. W serwisie KAI jednak są także zawarte poważne analizy problemowe, wywiady, aktualne komentarze. Jak zaznacza Marcin Przeciszewski, w przypadku wydarzeń istotnej rangi – bądź celem pełniejszego zaprezentowania stanowiska Kościoła w danej sprawie – agencja stosuje wszystkie te formy jednocześnie: news, komentarz, analizę. Wówczas 4 media otrzymują bardziej komplementarny i przekonywujący materiał . Część tekstów zamieszczonych w serwisie jest później publikowana w tradycyjnym tygodniku wydawanym w wersji drukowanej, pt: „Wiadomości KAI”, dostępnym jedynie w prenumeracie. Jest to „cotygodniowy biuletyn informa5 cyjny, prenumerowany przez ok. 4 tys. parafii w Polsce” . Systematycznie czy6 tany jest – co wykazują badania – przez 20 tys. osób, głównie duchownych . Stanowi on bardzo poważną wewnątrzkościelną platformę informacyjną. „Wiadomości KAI” to tygodnik, który na bieżąco opisuje najważniejsze wydarzenia z życia Kościoła w Polsce, Watykanie i na świecie. Każdego tygodnia w piśmie jest zamieszczanych ok. 120 tekstów. Znajdują się wśród nich nie tylko relacje bieżących wydarzeń, ale też rozmowy, opracowania, reportaże 7 oraz pełne teksty wypowiedzi papieskich i dokumentów” . KAI wydaje też jedyną w Polsce gazetę-plakat przeznaczoną do zawieszenia w gablotach parafialnych lub jako gazetkę szkolną. Na gazetce prezentowane są: aktualne wydarzenia z życia Kościoła, ciekawostki, istotne problemy Kościoła oraz kalendarz liturgiczny. KAI stworzyła też portal internetowy: www.ekai.pl. Przeznaczony dla szerokiego odbiorcy, należy do najbardziej oglądanych portali religijnych w Polsce. Znajduje się na czwartym miejscu po Deonie, Gościu Niedzielnym/Wiara.pl i Opoce. W 2014 r. portal posiadał 1,6 mln okazjonalnych użytkowników z czego ok. 140 tysięcy korzysta ze strony systematycznie. Odwiedzili oni                                                              3 Por. Podstawy warsztatu dziennikarskiego, red. M. Kożdoń-Dębecka, W. Łuka, B. SułekKowalska, B. Tumiłowicz, S. Zieliński, Warszawa 2012, s. 21.   4 Relacja ustna, rozmowa z Marcinem Przeciszewskim, szefem KAI, 9 października 2015 r.  5 http://system.ekai.pl/kair/?screen=tygodniki (dostęp 16.01.2016).   6 Tamże.   7 Tamże.   55 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych stronę ekai.pl 3 mln 500 tys. razy. Osobną częścią jest serwis audioKAI. Stanowi on platformę wymiany dźwięków produkowanych przez poszczególne diecezje oraz centralną redakcję w KAI. Serwis współpracuje z sekcją polską Radia Watykańskiego przygotowując codzienny materiał w ramach dziennika tejże sekcji. Średnio każdego miesiąca publikowanych jest ok. 370-400 depesz dźwiękowych dotyczących działalności Kościoła w Polsce. Obecnie z serwisu audioKAI korzysta 13 redakcji, przeważnie radiostacji diecezjalnych. II. Przygotowanie do kanonizacji Jeżeli chodzi o rolę agencji w przedstawieniu kanonizacji Jana Pawła II w 2010 roku, trzeba zauważyć, że już na kilka miesięcy przed wyniesieniem Papieża na ołtarze KAI uruchomiła specjalny serwis papieski, aby przywołać na nowo postać, nauczanie i wkład w historię Jana Pawła II. Jak twierdzi Marcin Przeciszewski, taki był wymóg, gdyż było oczywiste, że to „ostatnia fala tak 8 wielkiego zainteresowania Papieżem” . Wcześniej KAI wydała też z okazji beatyfikacji 64 tomową edycję dzieł zebranych Jana Pawła II. Rozeszła się ona w 20 tys. egzemplarzy. Z okazji samej kanonizacji natomiast KAI wydała album o Janie Pawle II z niepublikowanymi 9 dotąd zdjęciami. KAI wreszcie zorganizowała wizytę studyjną w Watykanie dla polskich dziennikarzy, aby poszerzyć ich wiedzę o Papieżu Polaku. Przed kanonizacją w KAI ukazywały się również depesze przedstawiające drogę Jana Pawła II do chwały ołtarzy, opracowane też zostało bardzo dokład10 ne kalendarium pontyfikatu . KAI obszernie informowała o cudzie za wsta11 wiennictwem Jana Pawła II (serwis papieski: Jan Paweł II), zamieszczała też wywiady z postulatorem procesu kanonizacyjnego ks. Sławomirem Oderem.                                                              8 Relacja ustna, rozmowa z Marcinem Przeciszewskim, szefem KAI, 9 października 2015 r.  Był to tygodniowy pobyt grupy dziennikarzy w Watykanie, połączony z udziałem w konferencjach i rozmowach z hierarchami pracującymi w watykańskich dykasteriach; ważnym punktem programu było spotkanie z ks. Sławomirem Oderem, postulatorem procesu kanonizacyjnego oraz z wieloletnimi współpracownikami Jana Pawła II, m.in. z kard. Stanisławem Ryłko. Dziennikarze z Polski spotkali się też z papieżem Benedyktem XVI. Relacja własna, materiały w archiwum prywatnym.   10 Droga Jana Pawła II do chwały ołtarzy – kalendarium (autor: kg), KAI 2014-04-19; www.kai.pl, (dostęp 3.10.2015).  11 Floribeth Mora Diaz o swoim uzdrowieniu za wstawiennictwem Jana Pawła II (Lk), KAI 2014-04-25 (dostęp 3.10.2015). O swoim cudownym uzdrowieniu za wstawiennictwem Jana Pawła II z nieoperacyjnego tętniaka mózgu opowiedziała w Watykanie na spotkaniu z dziennikarzami Floribeth Mora Diaz. Uzdrowienie zostało uznane za cud potrzebny do kanonizacji papieża Polaka. Floribeth Mora Diaz, prawniczka z Kostaryki, w kwietniu 2011 zaczęła się uskarżać na silny ból głowy. W tym samym miesiącu doznała intensywnego, krwotocznego udaru mózgu. Po natychmiastowym przewiezieniu do szpitala i intensywnym, trzygodzinnym zabiegu lekarze stwierdzili u niej nowotwór – tętniaka mózgu. 9 56 �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI III. Dwaj papieże Jak wynika z analizy depesz KAI, agencja starała się wyważyć proporcje między ukazaniem znaczenia kanonizacji obu papieży: Jana Pawła II oraz Jana XXIII. Stąd o wyniesieniu na ołtarze Papieża Polaka niemal w każdym tekście pisano odnosząc się również do postaci Jana XXIII. Miesiąc przed kanonizacją ukazał się wywiad z kard. Lorisem Francesco Capovilla, wieloletnim sekretarzem i najbliższym współpracownikiem papieża 12 Jana XXIII , który dowodził, że już za życia tego papieża miał wrażenie, że to osoba święta: „…był on jakby otwartą księgą. Opowiedział mi całe swoje życie: dzieciństwo, młodość. Mówił mi o swojej posłudze kapłańskiej. Wszystkim radzę, by przeczytali w jego Dzienniku duszy kurs rekolekcji prywatnych, jakie odbył ze swym spowiednikiem, przygotowując się do osiemdziesiątych urodzin. Rozpoczyna od rachunku sumienia. Mówi o pokorze, czystości, ubóstwie, posłuszeństwie i dodaje: nie znajduję niczego w swym życiu przeciwko 13 tym cnotom” . W tym samym okresie i zarazem w tym samym numerze Wiadomości KAI 14 ukazał się wywiad ze stryjecznym wnukiem Jana XXIII, Marco Roncallim ,                                                              Jednocześnie zakomunikowali Floribeth, że nowotwór usadowił się w bardzo wrażliwej części mózgu i nie sposób go usunąć. W trakcie zabiegu obok łóżka Floribeth stał obrazek z podobizną Jana Pawła II. Lekarze obwieścili rodzinie, że Floribeth pozostał miesiąc życia i dalsza terapia nie ma sensu, gdyż uczynili już wszystko, co w ich mocy, by wyleczyć kobietę. Możliwa była seria operacji w Meksyku, ale rodziny Diaz nie było na to stać. Kostarykanka poprosiła zatem męża i rodzinę, by zaczęli się modlić. Od Wielkiej Soboty mąż Edwin oraz reszta rodziny codziennie odmawiała różaniec przed dużym zdjęciem Jana Pawła II prosząc o jej uzdrowienie. Wkrótce potem Floribeth wróciła do domu. Była już wówczas sparaliżowana. 1 maja 2011 obejrzała telewizyjną transmisję z beatyfikacji Jana Pawła II. Niedługo potem zasnęła, a gdy się obudziła, usłyszała głos: „Podnieś się. Nie lękaj się”. Ujrzała też ręce wysuwające się do niej z wiszącego na ścianie obrazu Jana Pawła II. Odpowiedziała: „Tak, Panie”. Stwierdziła natychmiast, że czuje się znacznie lepiej, a ból głowy już jej tak nie dokucza. Mogła nawet o własnych siłach wstać z łóżka. Wkrótce Floribeth poddała się ponownym badaniom rezonansem magnetycznym. Po przejrzeniu wyników jeden z lekarzy długo nie mógł wydusić z siebie słowa. Wykazywały one całkowite wyleczenie z nowotworu. „Powiem panu, co jest nie tak. Ja wiem, że zostałam wyleczona za wstawiennictwem Jana Pawła II” – powiedziała Floribeth Diaz. Do całkowitego zdrowia Kostarykanka wróciła po siedmiu miesiącach, w listopadzie 2011, gdy poddano ją ostatnim badaniom. O swoim uzdrowieniu Floribeth zaczęła oficjalnie mówić w lutym 2012 r. 5 lipca 2013 ukazał się dekret papieża Franciszka w sprawie uznania tego cudu.  12 Świętym jest ten, który nigdy nie przestał być dzieckiem. Rozmowa z kard. Lorisem Francesco Capovilla, wieloletnim sekretarzem i najbliższym współpracownikiem papieża Jana XXIII; Krzysztof Tomasik, o. Stanisław Tasiemski, „Wiadomości KAI” nr 13 (30 marca 2014), s. 2, 21-22.   13 Tamże, s. 2.  14 Zwołanie soboru było jego osobistą decyzją, Rozmowa z Marco Roncallim o jego kuzynie, papieżu Janie XXIII. Rozmawiał Edward Pentin. Jest to tłumaczenie wywiadu z National Catholic Register w: „Wiadomości KAI” nr 13 (30 marca 2014), s. 22-23.   57 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych który przybliżył postać świętego papieża, porównując go do papieża Franciszka: „Byłem na Placu św. Piotra, gdy Jorge Bergolio po raz pierwszy wyszedł na balkon bazyliki po ukazaniu się białego dymu. Po jego wyjątkowym błogosławieństwie, skierowanym do wszystkich ludzi dobrej woli, natychmiast poczułem, że w jego działaniu i w jego słowach jest coś, co przypomina postać Jana 15 XXIII” . Rozmowa ta wydobywa także aspekt zwołania przez Jana XXIII Soboru Watykańskiego II, który jak podkreśla Marco Roncalli, miał w przeświadczeniu papieża otworzyć Kościół na współczesny świat, odbudować jedność 16 chrześcijan oraz zaprowadzić sprawiedliwość i pokój na świecie . Więcej depesz i problemowych analiz związanych z kanonizacją i postacią obu papieży pojawiło się w KAI od 30 marca 2014 r., czyli od momentu przekazania przez kard. Stanisława Dziwisza przedstawicielom wszystkich polskich diecezji oraz służb publicznych Kanonizacyjnej Iskry Miłosierdzia. To wydarzenie wyznaczało bezpośrednie przygotowanie do kanonizacji. KAI w obszernych, szczegółowych relacjach pisała o inicjatorach akcji, czyli Fundacji Dzieło Nowego Tysiąclecia a także o towarzyszących jej inicjatywach, jak 17 np. wyłożonej w Watykanie Księdze Kanonizacyjnej Iskry Miłosierdzia . Serwis KAI publikował w całości homilię kard. Stanisława Dziwisza wygłoszoną 18 z tej okazji w Łagiewnikach . Na uwagę zasługują pogłębione komentarze, w których dziennikarze dostrzegają pewne tendencje dotyczące w ogóle papiestwa. Paweł Bieliński w tekście „Znak firmowy papiestwa” zauważa, że „z grona dziewięciu papieży XX stulecia, trzech zostało już wyniesionych na ołtarze (Pius X, Jan XXIII i Jan Paweł II), jeden czeka na beatyfikację (Pius XII), a w przypadku dwóch kolejnych (Paweł VI i Jan Paweł I) proces beatyfikacyjny jest bardzo zaawansowany. Tak więc sześciu na dziewięciu (czyli aż dwie trzecie) dwudziestowiecznych biskupów Rzymu bez wątpienia było ludźmi świętymi. Co ciekawe, dotyczy to wszystkich pięciu kolejnych papieży kierujących Kościołem w latach 19 1939-2005” . Widać więc, że analizy KAI są pogłębione, odwołują się do historii Kościoła, ujmują szerszy kontekst mających się odbyć kanonizacji, nie ograniczają się natomiast jedynie do suchych relacji z wydarzeń.                                                              15 Tamże, s. 23.  Por. Tamże, s. 22.   17 Kanonizacyjna Iskra Miłosierdzia wyruszyła w Polskę, „Wiadomości KAI” nr 14 (6 kwietnia 2014), s. 3.  18 Kard. Dziwisz: dorastajmy do ideałów Jana Pawła II. Homilia metropolity krakowskiego kard. Stanisława Dziwisza, Łagiewniki, 30 marca 2014 roku, „Wiadomości KAI” nr 14 (6 kwietnia 2014), s. 4-5.   19 P. Bieliński, Znak firmowy papiestwa, Editorial, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 1.  16 58 �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI KAI o kanonizacji Jana Pawła II pisze więc zawsze w jakimś kontekście, nie są to depesze wyodrębnione i nie ograniczają się tylko do posługi Jana Pawła II, co sprawia, że obraz wyniesienia na ołtarze Papieża Polaka jest szerszy i pozwala mediom na wyłonienie interesujących je kwestii. To z kolei pokazuje, że KAI doskonale spełnia swą rolę, jako agencji informacyjnej. Tuż przed kanonizacją pojawia się coraz więcej materiałów pogłębionych, w tym wywiadów ze świadkami życia obu papieży a także z ludźmi Kościoła. Na uwagę zasługuje rozmowa z J. Navarro-Vallsem, rzecznikiem prasowym Stolicy Apostolskiej za pontyfikatu Jana Pawła II. Wyjaśnia on fenomen zainteresowania mediów postacią Papieża Polaka i zaufania Papieża do mediów. Zdaniem Navarro-Vallsa, brało się to z tego, że „papież dobrze wiedział, co chciał powiedzieć – z jasności Jego przekazu. Dziś mamy do czynienia z ogromną ofertą mediów, ale bardzo często przekazywane są jedynie słowa, a nie pojęcia; jest tak wiele hałasu, ale niewiele słów prawdy. (…) Jan Paweł II nie był zależny od konwencjonalnych zasad komunikacji. Wiarygodnie prze20 kazywał rzeczy prawdziwe, które docierały do ludzi” . Ciekawa jest też wypowiedź abpa Piero Mariniego, który przez 18 lat towarzyszył Janowi Pawłowi II jako mistrz ceremonii liturgicznych. Zwraca on uwagę na ciekawy aspekt pontyfikatu, mianowicie na to, że Jan Paweł II, mówiąc o zasadniczych sprawach, krzyczał i się denerwował: „Dla niego jednym z takich fundamentów było życie. I rzeczywiście, przypominam sobie jego słowa skierowane przeciw mafii w Agrygencie na Sycylii. Ja sam byłem wówczas zdziwiony, widząc gniew w jego oczach, słysząc jego wołanie pełne odwagi i przekonania. Byliśmy tym niemal przerażeni. Pamiętam, że podobnie zachował się kiedyś w Warszawie, kiedy bronił życia w łonie matki. Były to chwile, kiedy Papież ukazywał swoje 21 najgłębsze przekonania, na których opierało się jego codzienne życie” . KAI zamieszcza również wywiad z kard. Kazimierzem Nyczem, który w kanonizacji upatruje szansę dla pokoleń obecnie żyjących, bowiem „kanonizacja nie jest 22 potrzebna papieżowi, ale przede wszystkim nam” – tłumaczy kard. Nycz w rozmowie z Marcinem Przeciszewskim. Wywiad porusza wiele aspektów kanonizacji, m.in. omawia najważniejsze wątki nauczania Papieża Polaka w kontekście Kościoła w Polsce i na świecie. Wywiadów udzielał też KAI kard. Stanisław Dziwisz, który zwracał uwagę na różne aspekty świętości, np. na poczucie humoru Papieża: „Ojciec Święty                                                              20 Dziękuję za arcydzieło, jakim było twoje życie, Rozmowa z dr. Joaquinem Navarro-Vallsem, wieloletnim rzecznikiem Stolicy Apostolskiej, rozmawiał o. Stanisław Tasiemski, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 18.  21 Abp Marini: Jan Paweł II był pasterzem w stylu Franciszka (RV), „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 7.   22 Kanonizacja szansą, która się nie powtórzy, Rozmowa z metropolitą warszawskim kard. Kazimierzem Nyczem, rozmawiał Marcin Przeciszewski, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 8.  59 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych lubił się śmiać, żartować, ale nigdy z kogoś. W czasie wizytacji, gdy był jeszcze biskupem, lubił słuchać żartów, które opowiadali księża. Nigdy jednak nikogo nie wyśmiewał. Lubił też spotkania z młodzieżą, pogodne wieczory na oazie Ruchu Światło-Życie. Lubił śpiewać młodzieżowe piosenki. Był człowiekiem radosnym i pogodnym. To mu też pomagało w jego życiu wewnętrznym. Biskup Albin Małysiak, nieżyjący już biskup pomocniczy w Krakowie, zbierał żarty po diecezji, gdy wybierał się do Watykanu, żeby rozweselić Ojca Świętego swoim opowiadaniem. I rzeczywiście, gdy przyjeżdżał, zawsze jakiś żart opowiadał podczas wspólnego posiłku. Papież lubił w czasie kolacji powspo23 minać dawne czasy, pośpiewać i pożartować” . Analiza serwisu KAI wykazała również, że pojawiały się w serwisie również depesze zapowiadające programy i transmisje telewizyjne dotyczące kanoni24 zacji , zarówno w TVP 1 i TVP 2, jak i w telewizji regionalnej. Teksty zapowia25 26 dające filmy o papieżach wynoszonych na ołtarze , polecające książki o nich , a także depesze przypominające, że znane są kolejne szczegóły dotyczące kanonizacji, co miało podtrzymywać i wzbudzać zainteresowanie mediów tym wydarzeniem. Stąd na przykład KAI podawała, jaki będzie dokładny przebieg liturgii, kto będzie koncelebrował Mszę Świętą, jak można wziąć w niej udział, czy będzie możliwość nawiedzenia grobów obu papieży w bazylice św. Piotra 27 itd. . Znamienne, że przy tej okazji pojawiały się depesze zapowiadające kolejne kanonizacje, np. Pawła VI: „Również Paweł VI już niebawem trafi na ołtarze – oświadczył 4 kwietnia kard. Angelo Amato. Prawdopodobnie nie stanie się 28 to jeszcze w tym roku, ale pozostało jedynie sprawdzenie ewentualnego cudu” . Nie brak również w serwisie KAI ciekawostek. Pojawiła się np. depesza informująca, że rzymskie zakłady przewozów miejskich przygotowały dwa miliony biletów jednorazowego przejazdu z wizerunkami Jana XXIII i Jana Paw29 ła II . KAI zamieszcza depesze informujące o nietypowych inicjatywach kanonizacyjnych, jak np. o pielgrzymach, którzy na kanonizację do Rzymu wy30 bierają się pieszo, rowerem, motorem lub autostopem . Wreszcie, KAI na bie                                                             23 Kard. Stanisław Dziwisz o świętości Jana Pawła II (mp/br), „Serwis papieski KAI” z dnia 2014-04-15.  24 TVP pokaże kanonizację dwóch papieży (aw), „Wiadomości KAI” nr 13 (30 marca 2014), s. 7.  25 Santo Subito – premiera unikalnego dokumentu, tk, „Wiadomości KAI „ nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 6.  26 Jan Paweł II. Świadectwa świętości, am, „Wiadomości KAI” nr 15, (13 kwietnia 2014), s. 9.  27 Jak będzie wyglądała kanonizacja Jana XXIII i Jana Pawła II?, pb, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 3.  28 Tamże.  29 Dwa miliony biletów z podobiznami kanonizowanych papieży, ts, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 5.   30 Por. Biegiem, rowerem, motocyklem – nietypowo na kanonizację, am, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 12.   60 �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI żąco informowała o tym, jakie treści znajdą się na oficjalnym portalu kanonizacji obu papieży, czyli: 2papisanti oraz o projekcie 2popesaints, obejmującym 31 fanpage na Facebooku, konto na Twitterze, kanał na YouTube'ie . Nie brakowało też w KAI informacji dotyczących Radia Watykańskiego w kontekście kanonizacji – pojawiła się depesza o tym, że w nowym audio archiwum Radia Watykańskiego dostępne są w formie digitalnej wypowiedzi papieży Piusa XI, Piusa XII, Jana XXIII czy Jana Pawła II. „W postaci cyfrowej 32 można wysłuchać 8 tys. nagrań” . IV. Obraz kanonizacji Serwis KAI zamieścił dokładny przebieg liturgii kanonizacyjnej, zwracając uwagę, że uczestniczyło w niej 800 tys. wiernych z całego świata, oraz że wśród koncelebransów byli: papież senior Benedykt XVI, 150 kardynałów, tysiąc biskupów i 6 tys. księży; także 93 delegacje państwowe, delegacje innych 33 wyznań, oraz 2259 dziennikarzy z 64 krajów świata . Te statystyki media brały właśnie z KAI. Depesze ukazywały co działo się na placu tuż przed kanonizacją i w czasie jej trwania, opisywały szczegóły, typu kto niósł do ołtarza relikwie obu papieży czy jak był przystrojony ołtarz: „Ołtarz kanonizacyjny został ozdobiony przywiezionymi specjalnie na ten cel z Ekwadoru bukietami 30 tys. róż w kolorze białym, żółtym, pomarańczowym i czerwonym. Na frontonie bazyliki św. Piotra widniały portrety, które były obecne podczas beatyfikacji, w 2000 – Jana XXIII i w 2011 – Jana Pawła II, który sporządzono na podstawie jednej 34 z fotografii wykonanej przez polskiego fotoreportera Grzegorza Gałązki” . Depesze szeroko też omawiały treść homilii Franciszka (zamieszczona zo35 stała w całości w serwisie KAI ), szczególnie akcentując jego słowa o tym, że obaj papieże mierzyli się z trudnościami swoich czasów i próbowali dostoso36 wać Kościół do jego pierwotnego obrazu . Dziennikarze KAI, wnieśli ogromny wkład w ukazanie wizerunku kanonizacji poprzez komentowanie tego wydarzenia w innych mediach, głównie elektronicznych. Komentarze zawierał też serwis KAI. Marcin Przeciszewski zwra                                                             31 Por. Oficjalny portal kanonizacji, pb, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 25.  Radio Watykańskie zdigitalizowało papieskie wypowiedzi (tom), „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 26.   33 Zob. Jan XXIII i Jan Paweł II świętymi Kościoła powszechnego (lk,pb,tom,mp,kg,st), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 3-4.  34 Watykan: Jan XXIII i Jan Paweł II świętymi Kościoła powszechnego (OPIS KANONIZACJI) (lk, pb,tom,mp,kg,st), www.kai.pl depesza: 2014-04-27 13:13 (dostęp 10.10.2015). 35 Byli odważnymi pasterzami XX wieku, Homilia papieża Franciszka wygłoszona podczas Mszy św. Kanonizacyjnej Jana XXIII i Jana Pawła II, Watykan, Plac św. Piotra, 27 kwietnia 2014 (tł. St), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 5.  36 Zob. Tamże.  32 61 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych cał uwagę, że, „Franciszek dokonał jednoczesnej kanonizacji obu papieży, chcąc wskazać m.in. na aktualność soborowej reformy, rozpoczętej przez Jana 37 XXIII, a realizowanej przez Jana Pawła II” . Szef KAI podkreślał, że obaj papieże otwierają ważną epokę historii Kościoła: dialogu ze światem, ekumenizmu i nowej ewangelizacji oraz że obaj papieże „dokonali istotnej reformy papiestwa, zrezygnowali z monarchicznych atrybutów, wprowadzając styl po38 kory i otwartości” . Istotnym elementem depesz KAI było ukazywanie kanonizacji w kontekście idei Bożego Miłosierdzia. Sporo miejsca zajęło ukazanie, jak Polacy świętowali kanonizację w całym kraju. Dziennikarze KAI pisali o tym, co działo się na placach i w kościołach wielkich miast, w polskich parafiach, w ważnych 39 sanktuariach Polski . Obraz kanonizacji KAI pogłębiła poprzez zamieszczanie wywiadów z oso40 bami życia publicznego, np. z prezydentem Bronisławem Komorowskim , z przewodniczącym konferencji Biskupów Niemiec kard. Reinhardem Marxem, który tłumaczył, że „kanonizacja dwóch papieży pokazuje, do czego dąży papież 41 Franciszek” , z kard. Zenonem Grocholewskim, prefektem watykańskiej Komisji Edukacji Katolickiej, który wyraził opinię, że „kanonizacja powinna też skłonić do refleksji nad jej dalszym wpływem na życie poszczególnych wier42 nych” . W serwisie KAI wypowiadali się o kanonizacji także przedstawiciele innych wyznań, np. rabin Schudrich, obecny zresztą na uroczystościach w Rzymie. Mówił m.in. „Jan Paweł II to człowiek, do którego czuję ogromny szacunek i miłość. Zrobił tak wiele dla swojego Kościoła, dla mojego życia 43 i całego świata” . O tym, że ta kanonizacja jest znakiem dobra, i że każdy święty jest znakiem zwycięstwa Pana Boga w ludzkim sercu mówił biskup radomski Henryk Tomasik: „Ta kanonizacja jest wielkim darem dla Kościoła i dla świata. Dwaj papieże realizowali w przepiękny sposób misję, którą otrzymał św. Piotr od Pana Jezusa: utwierdzaj braci w wierze! I drugie polecenie: Wypłyń na głębię! Obaj papieże utwierdzali braci w wierze, byli zatroskani o pogłębianie wiary wszystkich chrześcijan i obaj pokazywali drogę na głębię życia                                                              37 M. Przeciszewski, Święci reformatorzy, Editorial, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 1.  Tamże.  39 Zob. Jak Polacy świętowali kanonizację (awo, rk,jk,pra,jg,luk,it,prze), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 8-9.  40 Papież polskiej wolności, Rozmowa z Prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej Bronisławem Komorowskim, Rozmawiali M. Przeciszewski i T. Królak, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 1, 10.  41 Kard. Marx: wielki dar dla Kościoła (ts), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 6.   42 Kard. Grocholewski: szansa na budowanie wspólnego dobra (pb,lk), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 6.   43 Rabin Schudrich: mogę czuć świętość przez Jana Pawła II (ak), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 7.  38 62 �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI 44 duchowego, poznania Chrystusa, ukochania Go i poznania całym życiem” – mówił KAI ordynariusz diecezji radomskiej. Przewodniczący Rady ds. Duszpasterstwa Młodzieży Konferencji Episkopatu Polski zaznaczył, że Polacy przyglądają się jak Rzymianie się przygotowali do kanonizacji. – Jest to dla nas lekcja jak przygotować się do Światowego Dnia Młodzieży w Krakowie w 2016 r. – wskazał bp Tomasik. O tym, że kanonizacja dwóch papieży na Placu św. Piotra to bezprecedensowe przeżycie Kościoła, gdyż w uroczystości ogłoszenia świętymi dwóch następców św. Piotra uczestniczyło dwóch papieży mówiła KAI historyk Kościoła urszulanka, s. Małgorzata Krupecka SJK. „Na początku Ojciec Święty odwołał się do autorytetu św. Piotra i Pawła, więc wraz z naszymi zmarłymi i dwoma miliardami osób, do których docierała transmisja telewizyjna, mogliśmy poczuć się dziedzicami tradycji, która wywodzi się bezpośrednio od Jezusa i trwa ponad dwa 45 tysiące lat” . Wyraźnie widać, że także osoby udzielające wywiadów nie rozdzielały obu kanonizacji, mówiły o nich łącznie. Ale też były depesze dotyczące tylko Jana Pawła II, np. opisujące reakcje mieszkańców Wadowic na kanonizację: „Oklaskami, wiwatami oraz wypuszczeniem w niebo setek balonów w kolorze białym i żółtym powitali wadowiczanie oraz przybyli do papieskiego miasta pielgrzymi, ogłoszenie Jana Pawła II świętym. Zebrani na wadowickim rynku, którzy śledzą na telebimie transmisję uroczystości w Rzymie, w chwili wygłoszenia przez papieża Franciszka formuły kanonizacyjnej zaczęli, klaskać, machać chorągiewkami, a wielu nie 46 kryło wzruszenia i płakało. Wspólnie odśpiewano „Barkę” . V. Podsumowanie Analiza zawartości serwisu KAI w kontekście kanonizacji Jana Pawła II prowadzi do następujących wniosków: depesze pisane były zazwyczaj w pewnym szerszym kontekście, a ich treść była pogłębiona. Informacje odnosiły się do dwóch kanonizowanych papieży, a nawet do całej historii Kościoła i papiestwa, co sprawiało, że opracowania były obszerne i pełne. Serwis był bardzo bogaty, dzięki KAI inne media mogły rzetelnie omówić kanonizację i uniknąć błędów w terminologii kościelnej, w serwisie KAI bowiem ich nie ma. Prasa, radio i telewizja, a także media społecznościowe na bieżąco miały też komen                                                             44 Bp Tomasik: kanonizacja mówi, że jest dużo dobra w świecie (komentarz) www.kai.pl, Serwis papieski, 2014-04-27 16:13 (dostęp 1.10.2015).   45 S. Krupecka: podwójna kanonizacja – bezprecedensowe przeżycie Kościoła, Serwis papieski KAI, 2014-04-27 16:13 (dostęp 1.10.2015).   46 Wadowice: radość z kanonizacji w rodzinnym mieście papieża; www.kai.pl; 2014-04-27 10:44:00 (dostęp 1.10.2015). 63 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych tarze, które wykorzystywały i które pozwalały lepiej zrozumieć kontekst dziejących się wydarzeń. Analiza serwisu pozwala również stwierdzić, że sam wizerunek Jana Pawła II był pogłębiony, rozszerzony o wypowiedzi i wspomnienia wielu osób, które znały Papieża Polaka. Stało się to możliwe dzięki kontaktom dziennikarzy KAI w Watykanie i łatwemu dostępowi do dostojników kościelnych, którzy mają do KAI zaufanie. Serwis KAI, wprawdzie pośrednio, bo poprzez media, ale wywarł wpływ na kształtowanie się świadomości Polaków i na ich wizerunek Jana Pawła II. Stanowił albo podstawowe źródło informacji o kanonizacji albo ważny punkt odniesienia. Wszystkie media korzystały z serwisu agencji. Także po kanonizacji, KAI zamieszczała depesze na ten temat, publikowała też pogłębione analizy oraz wywiady. Można uznać, że działała w myśl nauczania Jana Pawła II, który mówił do dziennikarzy: „Kiedy dajecie relację z życia i działalności Kościoła, jeszcze silniej starajcie się uchwycić autentycz47 ne, głębokie i duchowe motywacje jego myśli i działania” . Analiza depesz KAI dotyczących kanonizacji pokazuje, że agencja te zasady w pełni zrealizowała, nie zatrzymując się jedynie na powierzchownych relacjach z samego wydarzenia, uwzględniając „ducha służby prawdzie”, jak określał to JP2. Bibliografia 1. Abp Marini: Jan Paweł II był pasterzem w stylu Franciszka (Radio Watykańskie), „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 7. Biegiem, rowerem, motocyklem – nietypowo na kanonizację, (podpisany autor:) am, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 12. Bieliński P., Znak firmowy papiestwa, Editorial, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 1. Byli odważnymi pasterzami XX wieku, Homilia papieża Franciszka wygłoszona podczas Mszy św. Kanonizacyjnej Jana XXIII i Jana Pawła II, Watykan, Plac św. Piotra, 27 kwietnia 2014 (tł. St), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 5. Droga Jana Pawła II do chwały ołtarzy – kalendarium, kg, KAI 2014-04-19; www.kai.pl, (dostęp 3.10.2015). Dwa miliony biletów z podobiznami kanonizowanych papieży, ts, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 5. Dziękuję za arcydzieło, jakim było twoje życie, Rozmowa z dr. Joaquinem NavarroVallsem, wieloletnim rzecznikiem Stolicy Apostolskiej, rozmawiał o. Stanisław Tasiemski, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 18. Floribeth Mora Diaz o swoim uzdrowieniu za wstawiennictwem Jana Pawła II (lk), KAI 2014-04-25 (dostęp 3.10.2015). 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.                                                              47 Dziennikarstwo według Jana Pawła II, opracowanie i redakcja M. Miller, współpraca A. Wiktorowicz, Wstęp G. Polak, Warszawa 2008, s. 11.  64 �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. Jak będzie wyglądała kanonizacja Jana XXIII i Jana Pawła II?, pb, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 3. Jak Polacy świętowali kanonizację, awo, rk,jk,pra,jg,luk,it,prze, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 8-9. Jan XXIII i Jan Paweł II świętymi Kościoła powszechnego, lk,pb,tom,mp,kg,st, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 3-4. Jan Paweł II. Świadectwa świętości, am, „Wiadomości KAI” nr 15, (13 kwietnia 2014), s. 9. Kanonizacja szansą, która się nie powtórzy, Rozmowa z metropolitą warszawskim kard. Kazimierzem Nyczem, rozmawiał Marcin Przeciszewski, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 8. Kanonizacyjna Iskra Miłosierdzia wyruszyła w Polskę, „Wiadomości KAI” nr 14 (6 kwietnia 2014) s. 3. Kard. Stanisław Dziwisz o świętości Jana Pawła II (mp/br), „Serwis papieski KAI” z dnia 2014-04-05. Kard. Dziwisz: dorastajmy do ideałów Jana Pawła II. Homilia metropolity krakowskiego kard. Stanisława Dziwisza, Łagiewniki, 30 marca 2014 roku, „Wiadomości AKI” nr 14 (6 kwietnia 2014), s. 4-5. Kard. Marx: wielki dar dla Kościoła (ts), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 6. Kard. Grocholewski: szansa na budowanie wspólnego dobra, pb,lk, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 6. Oficjalny portal kanonizacji, pb, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 25. Podstawy warsztatu dziennikarskiego, red. M. Kożdoń-Dębecka, W. Łuka, B. SułekKowalska, B. Tumiłowicz, S. Zieliński, Warszawa 2012, s. 21. Przeciszewski M., Święci reformatorzy, Editorial, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 1. Rabin Schudrich: mogę czuć świętość przez Jana Pawła II, ak, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 7. Radio Watykańskie zdigitalizowało papieskie wypowiedzi, tom, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 26. Papież polskiej wolności, Rozmowa z Prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej Bronisławem Komorowskim, Rozmawiali M. Przeciszewski i T. Królak, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 1, 10. Relacja ustna, rozmowa z Marcinem Przeciszewskim, szefem KAI, 9 października 2015 r. Santo Subito – premiera unikalnego dokumentu, tk, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 6. S. Krupecka: podwójna kanonizacja – bezprecedensowe przeżycie Kościoła, Serwis papieski KAI, 2014-04-27 16:13 (dostęp 1.10.2015). Świętym jest ten, który nigdy nie przestał być dzieckiem. Rozmowa z kard. Lorisem Francesco Capovilla, wieloletnim sekretarzem i najbliższym współpracownikiem papieża Jana XXIII; Krzysztof Tomasik, o. Stanisław Tasiemski, „Wiadomości KAI” nr 13 (30 marca 2014) s. 2, 21-22. TVP pokaże kanonizację dwóch papieży, aw, „Wiadomości KAI” nr 13 (30 marca 2014), s. 7. 65 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 30. Watykan: Jan XXIII i Jan Paweł II świętymi Kościoła powszechnego (OPIS KANONIZACJI) (lk,pb,tom,mp,kg,st), www.kai.pl depesza: 2014-04-27 13:13 (dostęp 10.10. 2015). 31. Wadowice: radość z kanonizacji w rodzinnym mieście papieża; www.kai.pl; 2014-04-27 10:44:00 (dostęp 1.10.2015). 32. Zwołanie soboru było jego osobistą decyzją, Rozmowa z Marco Roncallim o jego kuzynie, papieżu Janie XXIII. Rozmawiał Edward Pentin. Tłumaczenie wywiadu z National Catholic Register, w: „Wiadomości KAI” nr 13 (30 marca 2014), s. 22-23. 66 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników Rafał Leśniczak Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników w kontekście uroczystości kanonizacyjnych Streszczenie: Tekst jest próbą określenia wizerunku prasowego Jana Pawła II, który zostaje stworzony na podstawie analizy zawartości prasowej wersji internetowej dwóch największych lokalnych dzienników województwa łódzkiego: „Dziennika Łódzkiego” oraz „Expressu Ilustrowanego”. Czas badań obejmował okres od 1.04.2014 do 31.05.2014, czyli czas poprzedzający uroczystości kanonizacyjne oraz czas po kanonizacji. Celem analizy było określenie stopnia zainteresowania łódzkich gazet osobą papieża Polaka, a także zdefiniowanie głównych ram interpretacyjnych, w jakich dzienniki postrzegały uroczystości kanonizacyjne i postać Jana Pawła II. Ponadto autor zamierzał określić charakter tekstów przedstawiających Karola Wojtyłę oraz zweryfikować to, czy łódzka prasa odniosła się w swoich relacjach do jedynej, historycznej papieskiej wizyty w Łodzi w dniu 13 czerwca 1987 r. Wyniki przeprowadzonej analizy wskazały dużą dysproporcję pomiędzy ilością analizowanych tekstów przed kanonizacją Wojtyły (tu odnotował autor wysoki stopień zainteresowania łódzkich dzienników) oraz po 27.04.2014 (gwałtowny spadek zainteresowania osobą papieża Polaka). Największą liczbę tekstów można zaklasyfikować do kategorii historycznosprawozdawczej. Aż 80% artykułów prasowych poddanych badaniom cechowało pozytywne ustosunkowanie do Jana Pawła II i kanonizacji. Słowa kluczowe: wizerunek prasowy, analiza zawartości, ramy interpretacyjne, medioznawstwo. Summary: The purpose of the text is to determinate the image of the press of John Paul II, which is made based on content analysis of two largest local online newspapers of Łódź province: „Dziennik Łódzki” and „Express Ilustrowany”. This study covers the period of time between 1 April 2014 and 31 May 2014, it means period preceding canonization and the time after the canonization. The author examined the degree of interest of above mentioned newspapers for the Polish Pope, as well as define the principal frameworks of interpretation in which newspapers perceived the canonization and the person of John Paul II. Furthermore the author intended 67 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych to define nature of the texts depicting Karol Wojtyla and verify whether the newspaper of Łódź has been referred in its relations to a solitary historical papal visit in Łódź on 13. June 1987. The results of the analysis revealed a big disproportion between the number of the analysed texts before canonization of Wojtyła (the author noted here the high degree of interest in daily newspapers of Łódź) and after 27.04.2014 (a sharp decline in interest in the person of the Polish Pope). The largest number of texts can be classified into categories historical and reporting. Even 80% of newspaper articles were characterized by the positive attitude of John Paul II and the canonization. Key words: press image, content analysis, interpretive framework, media studies. I. Wprowadzenie metodologiczne Cel badań i pytania badawcze Poniższy tekst stanowi próbę oceny wizerunku prasowego Jana Pawła II, na podstawie analizy zawartości prasowej wersji internetowych dwóch największych lokalnych dzienników województwa łódzkiego „Dziennika Łódzkiego” oraz „Expressu Ilustrowanego”. Badania dotyczą okresu od 1.04.2014 do 31.05.2014. Celem pracy jest określenie, w jakich ramach interpretacyjnych została przedstawiona osoba papieża Wojtyły w kontekście uroczystości ka1 nonizacyjnych , na łamach poddanej kwerendzie prasy, ale także zbadanie autorstwa tekstów, ton, w jakim relacjonowane są uroczystości kanonizacyjne, ilustracyjność, stosowany gatunek dziennikarski. Badacz koncentruje się zasadniczo na treści, a nie na formie przekazu. Można zatem cel badań sprowadzić do następujących pytań badawczych: – W jakich schematach interpretacyjnych łódzka prasa przedstawia osobę Jana Pawła II? Których sfer życia papieża Polaka zasadniczo dotyczy materiał badawczy? Jaki wizerunek prasowy Jana Pawła II można wydobyć z poddanego analizie materiału, której pomocą służy właściwie dobrany klucz kategoryzacyjny? – Jakie nastawienie emocjonalne towarzyszy tekstom dotyczącym uroczystości kanonizacyjnych i postaci papieża Polaka? – Jaka forma przekazu dominuje w łódzkich dziennikach w odniesieniu do poddanych analizie tekstów?                                                              1 Por. Canonizzazione dei Beati Giovanni XXIII e Giovanni Paolo II, w: http://www.vatican.va/special/canonizzazione-27042014/index_it.html (16.09.2015).  68 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników Pytania badawcze Wśród hipotez badawczych można wyróżnić następujące: 1. Łódzkie dzienniki lokalne nie odnoszą się w żaden sposób do osoby Jana Pawła II i uroczystości kanonizacyjnych w badanym okresie lub też łódzkie dzienniki odnoszą się w swoich publikacjach do tematu osoby papieża Polaka oraz do uroczystości kanonizacyjnych. 2. Materiał badawczy koncentruje się jedynie na poinformowaniu opinii publicznej o przebiegu kanonizacji, organizacji wyjazdu do Rzymu, kosztach pielgrzymki czy też materiał badawczy ukazuje przede wszystkim zagadnienia etyczno-filozoficzne obecne w nauczaniu Jana Pawła II, a postać papieża jako tego, który rozwinął katolicką naukę społeczną. Autor zbada czy łódzkie dzienniki dostrzegły w osobie Jana Pawła II – papieża, który podejmuje naukową refleksję filozoficzną (zwł. nurt filozofii personalistycznej) oraz jako osobę, której zainteresowania odnoszą się do zagadnień politycznych i do zagadnień kultury. Czy „Dziennik Łódzki” i „Express Ilustrowany” dostrzegły, że Wojtyła był świadkiem, głosicielem i obrońcą podstawowych zasad etyki i moralności chrześcijańskiej czy może relacje dziennikarskie pominęły ten temat? 3. Łódzkie dzienniki przywołały wizytę w Łodzi z dnia 13 czerwca 1987 r. lub ją pominęły. 4. Materiał badawczy ma jedynie charakter informacyjny czy raczej publicystyczny, skłaniający do zajęcia określonego stanowiska wobec przekazywanych treści. Powyższe pytania badawcze można by również zawrzeć w następującej tezie: Chcę zbadać, czy to prawda, że Jan Paweł II był przedstawiany w „Dzienniku Łódzkim” i „Expressie Ilustrowanym” bezpośrednio przed kanonizacją (1.04.201427.04.2014) oraz po jej zakończeniu (28.04.2014-31.05.2014), jako świadek, głosiciel i obrońca podstawowych zasad etyki i moralności chrześcijańskiej. Poddane analizie dzienniki miałyby ukazać Karola Wojtyłę jako tego, który rozwinął katolicką naukę społeczną, przytaczając również dokumenty papieskie z zakresu katolickiej doktryny społecznej z okresu pontyfikatu Jana Pawła II. Ponadto „Dziennik Łódzki” i „Express Ilustrowany” miałyby dostrzec w osobie papieża Polaka, tego, który podejmuje naukową refleksję filozoficzną (zwł. nurt filozofii personalistycznej), oraz którego zainteresowania odnoszą się do zagadnień politycznych i do zagadnień kultury. Jan Paweł II to także Polak, który m.in. poprzez wizytę w Łodzi w 1987 r., wpisał się w historię tego miasta. Odniesieniem do pytań badawczych jest dzień kanonizacji Jana Pawła II, tj. 2 27 kwietnia 2014 roku . Informacje na temat papieża w kontekście jego kano                                                             2 Por. T. Gackowski, M. Łączyński, Metody badania wizerunku w mediach, Warszawa 2009, s. 50-51.  69 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych nizacji mogą mieć swoją zmienną dynamikę i częstotliwość pojawiania się w łódzkich mediach oraz różny charakter. Metoda analizy zawartości prasowej W badaniach autor tekstu posługuje się metodą analizy zawartości prasowej. Metoda ta pozwala odpowiedzieć na pytanie, co zostało zakomunikowane na łamach „Dziennika Łódzkiego” i „Expressu Ilustrowanego” w odniesieniu do Jana Pawła II, jego nauczania i wydarzeń kanonizacyjnych w badanym okresie. Istnieje bardzo wiele definicji tego, czym jest analiza zawartości prasowej. W tym miejscu przywołam definicję Bernarda Berelsona, znanego amerykańskiego socjologa, którego badania dotyczyły komunikacji i mass mediów. W książce Content Analysis in Communication Research autor podkreśla, że analiza zawartości powinna brać pod uwagę syntaktyczne i semantyczne elementy przekazu, musi być ona obiektywnym, systematycznym i ilościowym 3 opisem jawnej zawartości przekazu . Obiektywność polega na tym, że „kategorie analizy muszą być zdefiniowane tak precyzyjnie, aby różni badacze mogli stosować je do takiego samego zespołu treści, by możliwe było uzyskiwanie 4 takich samych wyników” . Systematyczność przekazu oznacza, że „niedopuszczalna jest analiza cząstkowa, stronnicza, w której wybiera się tylko te elemen5 ty treści, które potwierdzają tezę badacza” . Biorąc pod uwagę także inne próby zdefiniowania tego, czym jest analiza zawartości (definicje zaproponowane przez Stempela, Webera, Pisarka, Krippendorfa, Kerlinga, Holstiego), można wymienić jej cechy charakterystyczne: obiektywność, aprioryczność, systematyczność, niezawodność, wiarygodność, generalizację, powtarzalność, testo6 walność hipotez badawczych, ilościowość, jawność . Autor artykułu nie pomija żadnego tekstu, o ile spełnia kryteria badań. Analizie zostają poddane zarówno te fragmenty tekstu, które potwierdzają hipotezę badawczą oraz te, które jej się sprzeciwiają. Autor podejmie również próbę interpretacji tego, co zostało zakomunikowane, posługując się teorią ram interpretacyjnych. Zostanie zatem postawione pytanie: Co oznacza to, co zostało zakomunikowane? Analiza zawartości prasowej będzie zatem uzupełniona o element hermeneutyczny, który nie stoi w sprzeczności z analizą zawartości, ale ją dopełnia. Ramy interpretacyjne                                                              3 Por. B. Berelson, Content Analysis in Communication Research, New York, 1952, za: B. Worek, Analiza wyników zogniskowanych wywiadów grupowych w badaniach marketingowych, ASK. Społeczeństwo. Badania. Metody, nr 10/2001, s. 33-34 (także w: http://kb.osu.edu/dspace/ bitstream/handle/1811/69512/ASK_2001_25_47.pdf?sequence=1); T. Gackowski, M. Łączyński, dz. cyt., s. 21-25.  4 B. Worek, dz. cyt., s. 34.  5 Tamże.  6 Por. T. Gackowski, M. Łączyński, dz. cyt., s. 21-25.  70 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników porządkują wgląd w otrzymane dane, proponują właściwy sposób interpretacji przekazów medialnych. Hermeneutyka ułatwia badaczowi z licznych zebranych danych odczytać to, co najważniejsze, najciekawsze oraz odczytać inten7 cje nadającego komunikat . W ocenie wizerunku Jana Pawła II w łódzkich gazetach, autor koncentruje się zasadniczo na metodach jakościowych. Należy jednak pamiętać, że dokonując analizy treści tekstów trudno jest abstrahować od ich formy. Zakres czasowy badań Badania obejmują przedział czasowy od 1.04.2014 do 31.05.2014, zatem czas poprzedzający uroczystości kanonizacyjne, czas kanonizacji i czas po kanonizacji. W opinii autora jest to reprezentatywna próba badawcza, która zagwarantuje obiektywność otrzymanych rezultatów. II. Materiał badawczy – charakterystyka ilościowa tekstów Do analizy zostały wzięte wszystkie teksty z internetowych wydań „Dziennika Łódzkiego” i „Expressu Ilustrowanego”, pomiędzy 1.04.2014 a 31.05.2014, których treść odnosi się do kanonizacji Jana Pawła II. Celem odnalezienia stosownych tekstów autor posłużył się internetowymi wyszukiwarkami tekstów obydwu dzienników. Słowo kluczowe, które umieścił w wyszukiwarce to „kanonizacja Jana Pawła II”. Ilościowy wynik poszukiwania jest następujący: – „Dziennik Łódzki” – http://www.dzienniklodzki.pl/tag/kanonizacjajana-pawla-ii.html – 14 tekstów opublikowanych do 27 kwietnia 2014 r., ani jeden tekst po 27 kwietnia 2014 roku – „Express Ilustrowany” – http://www.expressilustrowany.pl/tag/kanonizacja-jana-pawla-ii,1,t,n.html oraz http://www.expressilustrowany.pl/ tag/kanonizacja-jana-pawla-ii,2,t,n.html – 15 tekstów opublikowanych do 27 kwietnia 2014 r., 1 tekst opublikowany po 27 kwietnia 2014 r. Być może przeszukując internetową bazę danych tychże dwóch dzienników innymi metodami, wynik wyszukiwania nieco odbiegałby od otrzymanego rezultatu. Teksty na stronach internetowych są aktualizowane, do badań zostały wzięte wersje artykułów z dnia 16.09.2015. Z otrzymanych rezultatów w analizie zawartości autor nie wyklucza żadnego tekstu ani jego fragmentu.                                                              7 Por. tamże, s. 9; J. Sochoń, Hermeneutyka – wstępne rozpoznania, „Warszawskie Studia Teologiczne” VIII/1995, s. 220, w: http://pwtw.pl/wp-content/uploads/wst/8/Sochoń.pdf (16.09. 2015).  71 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych III. Analiza jakościowa publikacji III.1. Klucz kategoryzacyjny z definicjami III.1.1. Badana cecha: PORTAL INTERNETOWY Definicja cechy: Dane, dla jakiego dziennika w wersji internetowej są kodowane. Kategorie w ramach cechy i ich definicje: 1. Dziennik Łódzki (DzŁ) 2. Express Ilustrowany (ExIl) III.1.2. Badana cecha: DATA (pojawienia się informacji na portalu internetowym dziennika) Definicja cechy: Dzień, w którym ukazał się badany materiał na portalu dziennika. Kategorie w ramach cechy i ich definicje: Autor badań stosuje cyfry arabskie: dzień-miesiąc (informacje odnoszą się do 2014 roku, zatem rok jest zrozumiały z kontekstu). III.1.3. Badana cecha: TEMATYKA Definicja cechy: Sfera życia, do której odnosi się analizowany materiał. Autor wskazuje dominujący temat w danym artykule. Nie wyklucza, że poddany badaniom tekst zostanie przyporządkowany do kilku kategorii. Kategorie w ramach cechy i ich definicje: 1. organizacyjna – zagadnienia związane z organizacją i wyjazdem na uroczystości kanonizacyjne 27.04.2014, 2. etyczno-filozoficzna – nauczanie Jana Pawła II, nurty filozoficzne, świat wartości, aksjologia, znaczenie pontyfikatu Wojtyły dla moralności i światopoglądu Polaków itp., 3. polityczna: Jan Paweł II a polityka, opis sił politycznych, sylwetki polityków, partii itp., 4. historyczno-sprawozdawcza – związki Jana Pawła II z Łodzią, fakty z życia Jana Pawła II, program uroczystości liturgicznych 27.04.2014 na Placu św. Piotra w Rzymie, 5. inne: tematyka tekstów nie mieści się w żadnej z wyżej wymienionych kategorii. III.1.4. Badana cecha: AUTORSTWO Definicja cechy: Kto jest autorem danego materiału poddanego analizie zawartości. Kategorie w ramach cechy i ich definicje: 1. autor redakcji „Dziennika Łódzkiego” lub „Expressu Ilustrowanego” podany z imienia i nazwiska lub inicjały redaktora, 72 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników 2. autor spoza redakcji „Dziennika Łódzkiego” lub „Expressu Ilustrowanego”, np. przedruk z innego czasopisma, dziennika lub portalu internetowego, 3. materiał odredakcyjny – będący stanowiskiem całej redakcji, 4. materiał agencyjny – materiał podawany za agencją informacyjną z podaniem jej nazwy, 5. inne. III.1.5. Badana cecha: TON Definicja cechy: Dominująca tonacja materiału, wyrażona bezpośrednio lub pośrednio. Kategorie w ramach cechy i jej definicje: 1. negatywny – negatywne postrzeganie papieża i jego nauczania, krytyka sensu uczestnictwa w wydarzeniach kanonizacyjnych, 2. aprobujący – pozytywne ustosunkowanie się do papieża i kanonizacji, 3. ambiwalentny – jednoczesna krytyka i aprobata dotycząca tego samego aspektu sprawy, osoby, 4. mieszany – różne oceny na temat różnych osób i rzeczy w tym samym materiale prasowym, 5. inne. III.1.6. Badana cecha: ILUSTRACYJNOŚĆ Definicja cechy: Występowanie innych elementów materiału niż tekst, np. zdjęcie, tabela danych statystycznych, mapa. Kategorie w ramach cechy i jej definicje: 1. TAK – w materiale są obecne ilustracje, 2. NIE – w materiale brak ilustracji. III.1.7. Badana cecha: GATUNEK DZIENNIKARSKI Definicja cechy: Autor określa zgodnie z definicjami prasoznawczymi jaki gatunek dziennikarski zostaje poddany badaniom. W przypadku gdy gatunek jest mieszany, to autor badań określa gatunek dominujący. Kategorie w ramach cechy i jej definicje: 1. informacja, 2. komentarz, 3. publicystyka, 4. wywiad, 5. reportaż, 6. inne, 7. trudno określić. Do klucza kategoryzacyjnego należy dołączyć założenie, że zaklasyfikowanie materiału do danej kategorii ma miejsce wtedy, gdy dana cecha poddana 73 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych analizie przeważa. Nie jest zatem wymagana jej obecność w 100% materiału, tzn. jej wyłączność, gdyż „czyste” materiały są w dziennikarstwie rzadkością. III.2. Wyniki badań Autor publikuje wyniki badań, zgodnie z zaproponowanym w punkcie III.1 kluczem kategoryzacyjnym. Portal internetowy Ogółem analizą zostało objętych 14 materiałów wersji internetowej „Dziennika Łódzkiego” oraz 16 materiałów wersji internetowej „Expressu Ilustrowanego”. Data Istnieje wyraźna dysproporcja pomiędzy liczbą tekstów odnoszących się do kanonizacji Jana Pawła II, które ukazały się do 27.04.2014 i po 27.04.2014. W okresie od 1.04.2014 do 20.04.2014 (czyli do dnia na tydzień przed uroczystościami kanonizacyjnymi) – w DzŁ ukazały się 3 teksty, w ExIl – 3 teksty. W okresie od 21.04.2014 do 27.04.2014 (czyli w tygodniu poprzedzającym kanonizację i w dniu kanonizacji) – w DzŁ ukazało się 11 materiałów objętych badaniem, w ExIl – 12 materiałów. W okresie po kanonizacji (28.04.201431.05.2014) – w DzŁ nie ukazał się żaden tekst spełniający kryteria badania, zaś w ExIl zaledwie 1 tekst. Tematyka Kategorię „tematyka” należy uznać za podstawową w ocenie tego, w jaki sposób prasa postrzega papieża Polaka. W opinii autora można ją utożsamić z pojęciem ram interpretacyjnych. Koncepcja uramowienia informacji (framing) należy do kluczowych teorii komunikacji społecznej. W nauce o mediach tworzyć ramy oznacza „wybierać niektóre aspekty postrzeganej rzeczywistości i nadawać im większe znaczenie w przekazie komunikacyjnym w taki sposób, aby rozpowszechniać określone spojrzenie na problem, interpretację przyczynową, ocenę moralną oraz/lub zalecenie postępowania wobec opisy8 wanego przedmiotu tych działań” . Rama stanowi pewną propozycję interpretacji relacjonowanego wydarzenia. Amerykański socjolog Erving Goffman nazywa ramy schematami interpretacji, które są przewodnikami w definiowaniu, określaniu sytuacji, rzeczywistości. Rama (frame) pomaga zrozumieć sens wiadomości/przekazu i wskazuje, jaki typ rozumowania należy zastosować 9 w interpretacji . Ramy interpretacyjne kierują uwagę odbiorcy na określoną,                                                              8 R. Entman, Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm, „Journal of Communication”, 43, 3 (1993), s. 52 (za: M. McCombs, Ustanawianie agendy. Media masowe i opinia publiczna, Kraków 2008, s. 101).  9 Por. E. Goffman, Frame analysis. L’organizzazione dell’esperienza, Roma 2006, s. 25.  74 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników dominującą, uprzednio zaplanowaną perspektywę sugerującą, co jest a co nie 10 jest relewantne . Wyniki badań wykazały, że 6 tekstów można przyporządkować do kategorii organizacyjnej, co stanowi 20% materiału badawczego. Artykuł Kanonizacja Jana Pawła II. Policja apeluje: W czasie uroczystości uważajmy na dzieci stanowi ostrzeżenie policji przed kieszonkowcami i apel skie11 rowany do rodziców, aby pilnować dzieci . „Express Ilustrowany” zamieszcza na swoich łamach informacje dotyczące tego, na jakich stacjach telewizyjnych 12 istnieje możliwość oglądania uroczystości kanonizacyjnych . Istnieją również artykuły, których treść koncentruje się wokół tematów związanych z kosztami pielgrzymki do Rzymu (ceny noclegów, biletów lotniczych, autokarowych 13 itd.) . Jeden z artykułów, opublikowany w „Expressie Ilustrowanym”, opisuje program pielgrzymki do Rzymu Marka Schramma, który drogę do Wiecznego Miasta chce przebyć samochodem marki Warszawa, wyprodukowanym w 1958 roku, który był służbowym samochodem Karola Wojtyły. Pojazd ten Schramm odkupił od dalekiego krewnego szofera kard. Wojtyły i jest to spo14 sób oddania hołdu Janowi Pawłowi II . Wydarzenia kanonizacyjne w artykule „Kanonizacja stulecia”, „niedziela czterech papieży” i „mała Polska” w Watykanie opisane zostają w perspektywie sukcesu burmistrza Rzymu Ignazio Marino oraz premiera Włoch Matteo Renzi, którzy potrafili przygotować Wieczne Miasto na przyjęcie wielkiej fali pielgrzymów z całego świata. Artykuł odnotowuje również echa wydarzeń kanonizacyjnych obecne we włoskiej „La Stampa” oraz agencji ANSA, w których podkreśla się licznie obecną grupę piel15 grzymów z Polski .                                                              10 Por. S. Hall, The Rediscovery of „Ideology”: Return of the Repressed in Media Studies, w: M. Gurevitch, T. Bennett, J. Curran, J. Wollacott (red.), Culture, Society and the Media, London 1982, s. 59, (za: M. McCombs, dz. cyt., s. 103).  11 Por. PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Policja apeluje: W czasie uroczystości uważajmy na dzieci, „Dziennik Łódzki”, 25.04.2014, http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3414857,kanonizacjajana-pawla-ii-policja-apeluje-w-czasie-uroczystosci-uwazajmy-na-dzieci,id,t.html (16.09.2015).  12 Por. (jed), Kanonizacja Jana Pawła II i Jana XXIII na żywo w telewizji [GDZIE OGLĄDAĆ?], „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3416639, kanonizacja-jana-pawla-ii-i-jana-xxiii-na-zywo-w-telewizji-gdzie-ogladac,id,t.html (16.09.2015).  13 Por. A. Jasińska, Kanonizacja Jana Pawła II. Po Wielkanocy wyjadą autokary do Rzymu, „Dziennik Łódzki”, 21.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3409345,kanonizacjajana-pawla-ii-po-wielkanocy-wyjada-autokary-do-rzymu,id,t.html (16.09.2015); (IJ), Łodzianie jadą na kanonizację. 21 autokarów do Rzymu, „Express Ilustrowany”, 23.04.2014, w: http://www. expressilustrowany.pl/artykul/3412257,lodzianie-jada-na-kanonizacje-21-autokarow-do-rzymu,id, t.html (16.09.2015).  14 Por. PAP, Warszawą Jana Pawła II do Rzymu na kanonizację, „Express Ilustrowany”, 15.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3403981,warszawa-jana-pawla-ii-dorzymu-na-kanonizacje,id,t.html (16.09.2015).  15 [polskatimes.pl], „Kanonizacja stulecia”, „niedziela czterech papieży” i „mała Polska” w Watykanie [KOMENTARZE], „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl 75 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Do kategorii etyczno-filozoficznej zostało zaklasyfikowanych 8 spośród 30 tekstów, co stanowi 26,7% całego materiału badawczego. „Dziennik Łódzki” przywołuje artykuł Marty Paluch z „Gazety Krakowskiej”, w którym zawarte są wspomnienia o Janie Pawle II Danuty Michałowskiej, prof. Karola Tarnowskiego, prof. Piotra Maleckiego, Anny KarońOstrowskiej, Witolda Beresia. Z ich wypowiedzi wyłania się postać papieża, dla którego świat wartości ogólnoludzkich i chrześcijańskich, a także świat filozofii był czymś niezwykle istotnym. (Uderzyło mnie to, że on nigdy nie miał gotowych rad, recept. Bardzo uważnie słuchał i to była jedna z jego zalet. Nie było w nim też ani odrobiny klerykalizmu, kościelnego puszenia się – opowiada profesor [Tarnowski]. Ks. Wojtyła wpajał im dyscyplinę, przedwojenny „charakter”: nie wolno kłamać, trzeba się dyscyplinować. – Uczył nas odpowiedzialności za ludzi, których „oswoiliśmy” – mówi prof. Tarnowski. (…) Papież wspierał ich także w najtrudniejszych momentach. Gdy 28 lat temu u prof. Tarnowskiego operowano niebezpiecznego raka skóry, pojechał do Watykanu. – Papież bardzo się przejął, modlił się za mnie i ... do dziś jestem zupełnie zdrowy. (…) [Anna Karoń] Pisała mu też o postępach choroby ks. Tischnera. O tym, że kapłan był szykanowany, papież dowiedział się po jego śmierci. Ich relacja była prawdziwa, żywa, serdeczna. Jan Paweł II miał w nim jednego z niewielu równorzędnych partnerów intelektualnych i przyjaciół 16 zarazem) . Wywiad Marcina Dardy z o. Pawłem Gużyńskim na łamach „Dziennika Łódzkiego” jest oceną wpływu pontyfikatu Jana Pawła II na duchowość Polaków, zwłaszcza w okresie PRL. Łódzki dominikanin wypowiada się na tematy współczesnego ateizmu, skrócenia dystansu między papieżem a ludem Bożym i dysonansu, jaki istnieje pomiędzy nauczaniem Jana Pawła II i życiem codziennym Polaków (Poza żelazną kurtyną mieliśmy swojego człowieka w Watykanie, na którego patrzyło się jak na słońce z obrzydliwego, szarego PRL. Dziś politycy Twojego Ruchu chcą rozdziału państwa od Kościoła, co jest rzeczą słuszną, ale oni próbują nadać temu rozdziałowi charakter ateistyczny, a przecież ten rozdział nie powinien bazować na tym, że ateizm jest lepszy od czegokolwiek. (…) Bez działań JPII nie mielibyśmy dziś wolności. Jeśli idzie o elementy związane z duszpasterstwem i duchowością, to JPII wykonał krok milowy w skróceniu dystansu między papieżem a ludem Bożym. Razem z nim kanonizowany będzie Jan XXIII, który dał impuls soborowi i to też było skrócenie dystansu, ale on był w dużym stopniu więźniem Watykanu. To Jan Paweł II był pierwszym papieżem dla ludzi, wyznaczył trend, który dziś kontynuuje papież Franciszek. (…) Pomiędzy tymi naszymi wzruszeniami                                                              /artykul/3416919,kanonizacja-stulecia-niedziela-czterech-papiezy-i-mala-polska-w-watykanie-kom entarze,id,t.html (16.09.2015).  16 Por. M. Paluch [Gazeta Krakowska], Jan Paweł II i przyjaciele: szef, Wujek, Karol. Był dla nich oparciem w życiu, „Dziennik Łódzki”, 26.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/ 3415465,jan-pawel-ii-i-przyjaciele-szef-wujek-karol-byl-dla-nich-oparciem-w-zyciu,id,t.html (16. 09.2015).  76 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników i deklaracjami, znajomością tego, co głosił Jan Paweł II, a życiem według tego, na co on wskazywał i co pokazywał sobą, istnieje prawdziwa przepaść. Nie ma się co 17 łudzić, że jest inaczej) . „Dziennik Łódzki” korzystając z serwisu Polskiej Agencji Prasowej, przywołuje opinię postulatora procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego, ks. Sławomira Odera, który tłumaczy ewentualne niejasności związane z zarzutami przeciwników kanonizacji papieża. Chodzi m.in. o zarzuty pedofilii pod adresem założyciela zgromadzenia Legionistów Chrystusa ojca Marcialla Maciela Degollado, głosy zwolenników liberalnej teologii oraz konserwatywnych kręgów lefebrystów, ujawnienie przez włoską prasę treści zeznań nieżyjącego kard. Carlo Martiniego, z których mogłoby wynikać, że nie był on zwolen18 nikiem kanonizacji Jana Pawła II . Zarzuty te eksponują jednocześnie wierność Wojtyły Nauczycielskiemu Urzędowi Kościoła i prawowitej doktrynie katolickiej. „Dziennik Łódzki” w artykule Kard. Nycz: Kryzys na Ukrainie jest groźny dla Europy. A wydawało nam się, że jest tak spokojnie (artykuł jest tekstem PAP) dość obszernie przywołuje słowa i przesłanie homilii kard. Nycza, wygłoszonej w Niedzielę Zmartwychwstania 20 kwietnia 2014 r. w kościele pw. Zwiastowania Pańskiego na stołecznym Rakowcu. Kard. Nycz wymienia modlitwę oraz naśladowanie życia i świętości Jana Pawła II jako sposoby prawdziwego kultu papieża. Zdaniem hierarchy „naśladować to znaczy szanować małżeństwo i rodzinę. Żaden papież nie poświęcił tyle miejsca, tyle słów, tyle czasem ważnych napomnień małżeństwu, godności małżeństwa, świętości małżeństwa, sakramentalnego związku mężczyzny i kobiety, a także rodzinie gotowej na macierzyństwo. Dziś wiemy, że nie przesadzał. To myśmy czasem jako ludzie 19 nie zdali egzaminu i dlatego dźwigamy dzisiaj owoce takie, jakie dźwigamy” . Filozoficzne spojrzenie na postawę człowieka wobec śmierci zawiera artykuł Kanonizacja Jana Pawła II. Prof. Mikołejko: Papież dał nam lekcję umierania. To było pokrzepiające. W tekście tym, profesor Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, dr hab. Zbigniew Mikołejko określa znaczenie pontyfikatu Jana Pawła II w okresie reżimu komunistycznego: „Jan Paweł II sprawował swój urząd                                                              17 M. Darda [rozm.], Paweł Gużyński: Z szarego PRL patrzyliśmy na Jana Pawła II jak na słońce [WYWIAD], „Dziennik Łódzki”, 23.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3412325, pawel-guzynski-z-szarego-prl-patrzylismy-na-jana-pawla-ii-jak-na-slonce-wywiad,id,t.html (16.09.2015).  18 Por. PAP, Kanonizacja Jana Pawła II: Ks. Oder o sprawie pedofilii i przeciwnikach kanonizacji papieża Polaka, „Dziennik Łódzki”, 22.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/341 0845,kanonizacja-jana-pawla-ii-ks-oder-o-sprawie-pedofilii-i-przeciwnikach-kanonizacji-papieza-po laka,id,t.html (16.09.2015).  19 WR/PAP, Kard. Nycz: Kryzys na Ukrainie jest groźny dla Europy. A wydawało nam się, że jest tak spokojnie…, „Dziennik Łódzki”, 20.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/340 9183,kard-nycz-kryzys-na-ukrainie-jest-grozny-dla-europy-a-wydawalo-nam-sie-ze-jest-tak-spokojnie, id, t.html (16.09.2015).  77 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych szczególnie długo i przez cały ten czas odgrywał ważną rolę jako postać o znaczeniu nie tylko religijnym, ale również politycznym, kulturalnym i społecznym. Przypisuje mu się sprawczy udział w przełomie ustrojowym w Polsce. Jego obecność na papieskim tronie przez lata stanowiła stały, pozytywny element krajobrazu świata, ikonę. Dla wielu ludzi jego śmierć była więc realnym 20 ciosem, nawet dla niekatolików” . „Express Ilustrowany” w rozmowie z ks. prof. Witoldem Kaweckim przybliża czytelnikowi różnice między beatyfikacją a kanonizacją w kontekście uroczystości z dnia 27.04.2014. Pracownik naukowy UKSW wyjaśnia również 21 różnorodność form kultu w Kościele katolickim . „Express Ilustrowany” w artykule Jan Paweł II beatyfikował 1318 osób, a 478 ogłosił świętymi, przywołuje różne postaci błogosławionych i świętych, które Jan Paweł II wyniósł do chwały ołtarzy. Tekst ten może stanowić zaproszenie do podjęcia przez czytelnika refleksji nad wartością świętości życia, którą wska22 zywał papież Polak . W kontekście kanonizacji papieża, „Express Ilustrowany” publikuje rozmowę red. Jarosława Zalesińskiego z prof. Bernardem Lammkiem, rektorem 23 Uniwersytetu Gdańskiego . Prof. Lammk komentuje list do rektorów uniwersytetów europejskich, który wystosował Jan Paweł II w 2004 roku, zwłaszcza ten moment listu, kiedy Jan Paweł II mówi, że „wartości pragmatyczne nie powinny w życiu uniwersytetów podważać wartości duchowych”. Papieska refleksja – jak zauważa Jarosław Zalesiński – wpisuje się w czasy, w których kwestionuje się obecność filozofii na uniwersytetach. Prof. Lammk dzieli się osobistym świadectwem, że jako naukowiec biochemik postrzega uniwersytet jako miejsce dialogu świata nauki ze światem wartości duchowych. Zdaniem rektora Uniwersytetu Gdańskiego, ten dialog „jest nie tylko potrzebny, ale 24 i niezbędny” .                                                              20 mm/PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Prof. Mikołejko: Papież dał nam lekcję umierania. To było pokrzepiające, „Dziennik Łódzki”, 18.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/ 3407425, kanonizacja-jana-pawla-ii-prof-mikolejko-papiez-dal-nam-lekcje-umierania-to-bylo-pokrzepiajace,id,t.html (16.09.2015).  21 Por. [polskatimes.pl], Kanonizacja – ostateczny akt uznający świętość. Na czym polega? Czym różni się od beatyfikacji?, „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3416563,kanonizacja-ostateczny-akt-uznajacy-swietosc-na-czym-polega-czymroznisie-od-beatyfikacji,id,t.html (16.09.2015).  22 Por. PAP, Jan Paweł II beatyfikował 1318 osób, a 478 ogłosił świętymi, „Express Ilustrowany”, 21.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3409479,jan-pawel-ii-beatyfikowal-1318-osob-a-478-oglosil-swietymi,id,t.html (16.09.2015).  23 Por. J. Zalesiński, Kanonizacja Jana Pawła II. Rozmowa o „Liście do uniwersytetów europejskich” napisanym przez papieża, „Express Ilustrowany”, 12.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3397849,kanonizacja-jana-pawla-ii-rozmowa-o-liscie-do-uniwersytetow-europejsk ich-napisanym-przez-papieza,id,t.html (16.09.2015).  24 Tamże.  78 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników Do kategorii politycznej zostały zaklasyfikowane 2 spośród 30 tekstów, co stanowi 6,7% całego materiału badawczego. „Dziennik Łódzki”, przywołując w jednym z artykułów homilię kard. Kazimierza Nycza, temat kanonizacji umieszcza w ramach odzyskanej przez Polskę wolności w 1989 r. Jednocześnie zostaje dotknięty temat bieżących wyda25 rzeń na Ukrainie . „Express Ilustrowany” publikuje na swoich łamach tekst Tomasza Zalewskiego (PAP), który ukazuje postawę Jana Pawła II wobec systemów totalitarnych i autorytarnych, w których łamane są prawa człowieka, brak poszanowania dla godności osoby ludzkiej, jej wolności i godności. Autor artykułu przywołuje wizytę Jana Pawła II na Kubie w 1998 r., Chile w 1987 r., Haiti w 1983 r., Paragwaju w 1988 r. (tzn. w tych krajach, w których panował reżim). Zalewski wspomina również politykę Wojtyły wobec dyktatora Iraku, Saddama Husse26 ina oraz krytykę teologii wyzwolenia . Do kategorii historyczno-sprawozdawczej zostało zaklasyfikowanych 15 spośród 30 tekstów, co stanowi 50% całego materiału badawczego. Autorzy łódzkich dzienników dość szczegółowo relacjonują dotychczasowy związek Jana Pawła II z Łodzią, jego kilkukrotne wizyty w łódzkim mieście z czasów, gdy był biskupem krakowskim i później, już jako papież, gdy w 1987 r. odwiedził Łódź. Na łamach „Dziennika Łódzkiego” Anna Gronczewska w artykule Jan Paweł II. Wędrówka po Łodzi śladami świętego papieża drobiazgowo opisuje etapy wizyty Jana Pawła II jako biskupa Rzymu w Łodzi: Mszę św. na Lublinku (Jan Paweł II przyleciał do Łodzi około godziny 10, helikopterem, który wylądował na łódzkim lotnisku Lublinek. Na Ojca Świętego czekało tam 700 tysięcy ludzi! I piękny ołtarz, do budowy którego wykorzystano pięćdziesiąt metrów sześciennych drzewa i pięćdziesiąt ton stali. Podium, na którym papież odprawiał mszę świętą, miało sześć metrów wysokości. Ołtarz ozdobiono dwunastoma tysiącami kwiatów. Cały plac podzielono na sto sześćdziesiąt dwa sektory, a każdy z nich mieścił sześć tysięcy czterysta osób.), spotkanie z łódzkim włókniarkami (Kiedy 27 lat temu papież przyjechał do Łodzi, to spotkał się między innymi z łódzkimi włókniarkami z zakładów „Uniontex”, czyli dawnej fabryki Scheiblerów i Grohmanów.) oraz miejsca dzisiejszych pomników, które upamiętniają postać papieża Polaka (W Łodzi mamy kilka pomników Jana Pawła II. Nie tylko ten przy bazylice archikatedralnej.                                                              25 Por. WR/PAP, Kard. Nycz: Kryzys na Ukrainie jest groźny dla Europy. A wydawało nam się, że jest tak spokojnie…, „Dziennik Łódzki”, 20.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/ 3409183,kard-nycz-kryzys-na-ukrainie-jest-grozny-dla-europy-a-wydawalo-nam-sie-ze-jest-tak-spokojnie,id,t.html (16.09.2015).  26 Por. T. Zalewski/PAP, Upadek „Baby Doca”, ustąpienie Pinocheta i iracki sprzeciw. Jan Paweł II wobec dyktatur, „Express Ilustrowany”, 17.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl /artykul/3405963,upadek-baby-doca-ustapienie-pinocheta-i-iracki-sprzeciw-jan-pawel-ii-wobec-dyktat ur,id,t.html (16.09.2015).  79 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Pierwszy poświęcony papieżowi-Polakowi odsłonięto 27 czerwca 1998 roku przed kościołem garnizonowym pw. św. Jerzego przy ul. Jerzego. Pomnik Jana Pawła II stoi też na Widzewie-Wschodzie, przed kościołem św. Alberta Chmielowskiego. Znajduje się on też na ul. Obywatelskiej. Dokładnie między kościołem pw. św. Urszuli a Domem Zakonnym Sióstr Urszulanek. Pomnik Jana Pawła II stoi przed Domem 27 Pomocy Społecznej „Włókniarz” przy ul. Krzemienieckiej 7/9) . Autorka tekstu przywołuje także decyzję ówczesnego ordynariusza łódzkiego, abp. Władysława Ziółka, dotyczącą utworzenia tego dnia dwóch łódzkich parafii: parafii Najświętszej Eucharystii oraz Najświętszego Sakramentu (Parafia Najświętszej Eucharystii jest jedną z dwóch łódzkich parafii, której historia jest ściśle związana z pielgrzymką do Łodzi Jana Pawła II. Informacja o tym, że władze Łodzi zgodziły się na utworzenie nowej parafii na Retkini, dotarła na Lublinek 13 czerwca 1987 roku. Ku radości zebranych tam wiernych, ogłosił ją ks. arcybiskup Władysław Ziółek, ordynariusz łódzki. Tego dnia erygowano jeszcze jedną parafię w Łodzi – pod wezwaniem Najświętszego Sakramentu na Radogoszczu-Wschodzie. Wezwania obu parafii nawiązują do wydarzeń tamtych dni, a więc odbywającego się w Łodzi Kongresu Eucharystycznego). Gronczewska w tekście przywołuje również wcześniejsze wizyty Karola Wojtyły w Łodzi: z 1967 r. (pogrzeb bpa Klepacza), z 1969 r. (festiwal pieśni katolickiej „Sacrosong”), z 1960 r. (rekolekcje dla inteligencji u jezuitów), z 1970 r. (udział w uroczystościach 50-lecia diecezji w Łodzi). „Dziennik Łódzki” oraz „Express Ilustrowany”, korzystając z serwisu Polskiej Agencji Prasowej, szeroko omawiają liturgię uroczystości kanonizacyjnych, która miała miejsce na Placu św. Piotra w Rzymie 27.04.2015: podkreślają obecność papieża Franciszka, emerytowanego papieża Benedykta XVI, kard. Dziwisza, bp. Beschi, kard. Amato; streszczają najważniejsze myśli papieskiej homilii, a także zamieszczają galerię 50 zdjęć i relację video z tychże uroczysto28 ści . Łódzkie dzienniki zamieszczają również na swoich stronach internetowych inną relację PAP z koncertu Stanisława Soyki wraz z zespołem Affabre Concinui w rzymskim Chiesa Nuova, w którym wzięli udział m.in. premier Donald Tusk, wicemarszałek Sejmu Cezary Grabarczyk oraz prymas Polski Józef Kowalczyk, 29 a także relację z warszawskiego czuwania na placu Piłsudskiego .                                                              27 A. Gronczewska, Jan Paweł II w Łodzi. Wędrówka po Łodzi śladami świętego papieża, „Dziennik Łódzki”, 27.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3416357,jan-pawel-ii-w-lodziwedrowka-po-lodzi-sladami-swietego-papieza,id,t.html (16.09.2015).  28 Por. WR/PAP, Watykan: Jan Paweł II i Jan XXIII ogłoszeni świętymi [RELACJA + ZDJĘCIA +VIDEO], „Dziennik Łódzki”, 27.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3416651, watykan-jan-pawel-ii-i-jan-xxiii-ogloszeni-swietymi-relacja-zdjecia-video,id,t.html (16.09.2015); [polskatimes.pl], Watykan: Jan Paweł II i Jan XXIII ogłoszeni świętymi [RELACJA + ZDJĘCIA + VIDEO], „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www.expressilu-stro-wany.pl/artykul/ 3416651, watykan-jan-pawel-ii-i-jan-xxiii-ogloszeni-swietymi-relacja-zdjecia-video,id,t.html (16.09.2015).  29 Por. PAP, Kanonizacja Jana Pawła II: „Tryptyk rzymski” wg Soyki. Na koncercie w Rzymie m.in. Tusk i Dziwisz, „Dziennik Łódzki”, 26.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3416543, 80 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników W artykule Władze Łodzi i woj. łódzkiego lecą do Rzymu na kanonizację Jana Pawła II Matylda Witkowska relacjonuje skład delegacji diecezji łódzkiej, która wybiera się na kanonizację papieża Polaka (wśród grupy 3 tys. osób znajdują się m.in. pierwszy wiceprezydent Marek Cieślak, wojewoda Jolanta Chełmińska, marszałek województwa Witold Stępień, przedstawiciele łódzkiego Ko30 ścioła abp Marek Jędraszewski, abp Władysław Ziółek, bp Adam Lepa) . „Express Ilustrowany” relacjonuje skład oficjalnej polskiej delegacji udającej się na uroczystości kanonizacyjne (znajdują się w niej m.in. ówczesny prezydent Bronisław Komorowski, prezydenci Lech Wałęsa i Aleksander Kwaśniewski, marszałkowie Sejmu i Senatu Ewa Kopacz i Bogdan Borusewicz) oraz 31 przewidywaną liczbę pielgrzymów z poszczególnych diecezji . Maciej Kałach przedstawia z kolei inicjatywy związane z kanonizacją, mające miejsce w parafiach archidiecezji łódzkiej: czuwania modlitewne, triduum 32 kanonizacyjne, noce konfesjonałów . Artykuł Jak będzie wyglądać kanonizacja Jana Pawła II? Papież Franciszek może sprawić niespodziankę zawiera szczegółowy opis kanonizacji, jaką przewidują księgi liturgiczne, w tym wytłumaczenie trzykrotnej liturgicznej prośby o kanonizację, którą wypowiada prefekt Kongregacji ds. Kanonizacyjnych 33 (instanter postulat, instantius flagitat, instantissime supplicatio) .                                                              kanonizacja-jana-pawla-ii-tryptyk-rzymski-wg-soyki-na-koncercie-w-rzymie-min-tusk-i-dziwisz,id, t.html (16.09.2015); PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Warszawa: Czuwanie na pl. Piłsudskiego, koncert, nieudany „event światła”, „Dziennik Łódzki”, 26.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl /artykul/3416507,kanonizacja-jana-pawla-ii-warszawa-czuwanie-na-pl-pilsudskiego-koncert-nieudany-event-swiatla,id,t.html (16.09.2015); [polskatimes.pl; PAP], Kanonizacja Jana Pawła II: „Tryptyk rzymski” wg Soyki. Na koncercie w Rzymie m.in. Tusk i Dziwisz, „Express Ilustrowany”, 26.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3416543,kanonizacja-jana-pawla-ii-try ptyk-rzymski-wg-soyki-na-koncercie-w-rzymie-min-tusk-i-dziwisz,id,t.html (16.09.2015); [polskatimes.pl; PAP], Kanonizacja Jana Pawła II. Warszawa: Czuwanie na pl. Piłsudskiego, koncert, nieudany „event światła”, „Express Ilustrowany”, 26.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/ar tykul/3416507,kanonizacja-jana-pawla-ii-warszawa-czuwanie-na-pl-pilsudskiego-koncert-nie-udanyevent-swiatla,id,t.html (16.09.2015).  30 Por. M. Witkowska, Władze Łodzi i woj. łódzkiego lecą do Rzymu na kanonizację Jana Pawła II, „Dziennik Łódzki”, 25.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3414219,wladze-lodzi-iwoj-lodzkiego-leca-do-rzymu-na-kanonizacje-jana-pawla-ii,id,t.html (16.09.2015).  31 Por. PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Rozpoczynają się pielgrzymki, „Express Ilustrowany”, 21.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3409543,kanonizacja-jana-pawla-ii-rozpoczynaja-sie-pielgrzymki,id,t.html (16.09.2015).  32 Por. M. Kałach, Kanonizacja papieża Jana Pawła II. Co się będzie działo w regionie?, „Dziennik Łódzki”, 23.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3411317,kanonizacja-papiezajana-pawla-ii-co-sie-bedzie-dzialo-w-lodzi-i-regionie,id,t.html (16.09.2015).  33 Por. [polskatimes.pl], Jak będzie wyglądać kanonizacja Jana Pawła II? Papież Franciszek może sprawić niespodziankę, „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www.expressilustrowany. pl/artykul/3416557,jak-bedzie-wygladac-kanonizacja-jana-pawla-ii-papiez-franciszek-moze-sprawicniespodzianke,id,t.html (16.09.2015).  81 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych „Express Ilustrowany”, cytując PAP, podejmując temat kanonizacji, opisuje wystawne przyjęcie zorganizowane na tarasie Prefektury ds. Ekonomicznych Stolicy Apostolskiej w dniu ogłoszenia świętym Jana Pawła II. Autor tekstu przywołuje zdecydowaną postawę Franciszka, który zażądał od kard. Giuseppe Versaldiego wyjaśnień. Jak zaznacza gazeta „przed kwietniową kanonizacją Jana XXIII i Jana Pawła II w Watykanie powtarzano, że powinno być to wyłącznie wydarzenie duchowe i modlitewne, a nie okazja do hucznego świętowania 34 i „światowego życia” . Poza tym łódzka gazeta przekazuje relację fotograficzną z krakowskiego sanktuarium Miłosierdzia Bożego w Łagiewnikach w przed35 dzień uroczystości kanonizacyjnych . W „Expressie Ilustrowanym” pojawia się również artykuł dotyczący błędów, 36 jakie popełniają włoskie media w nazwisku „Wojtyła” . Inny z badanych materiałów prasowych służy natomiast zachęceniu czytelników do zwiedzania zabytków Rzymu, m.in. Koloseum, Panteonu, kościołów Santa Maria in Palmis, Domine Quo Vadis, San Pietro in Vincoli, katakumb San Callisto. Artykuł za37 wiera również galerię interesujących miejsc Wiecznego Miasta . Autorstwo Spośród 30 tekstów poddanych badaniom wyniki przeprowadzonej analizy wskazują, że w przypadku 8 tekstów autorem jest redaktor łódzkiego dziennika, w przypadku 7 tekstów autorem jest osoba spoza redakcji „Dziennika Łódzkiego” i „Expressu Ilustrowanego”, w jednym przypadku materiał jest prezentowany jako stanowisko całej redakcji, zaś 14 tekstów stanowi materiał agencyjny (Polskiej Agencji Prasowej PAP). Ton Analiza materiału badawczego wykazała, że 24 teksty cechuje pozytywne ustosunkowanie do Jana Pawła II i uroczystości kanonizacyjnych (stanowi to 80% materiału badawczego). O jednym badanym tekście można powiedzieć,                                                              34 [polskatimes.pl], Impreza w Watykanie w dniu kanonizacji Jana Pawła II. Papież Franciszek żąda wyjaśnień, „Express Ilustrowany”, 22.05.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3444691,impreza-w-watykanie-w-dniu-kanonizacji-jana-pawla-ii-papiez-franciszek-zada-wyjasnien,id,t.html (16.09.2015).  35 Por. red., Kanonizacja Jana Pawła II. Ostatnie przygotowania w Łagiewnikach [ZDJĘCIA], „Express Ilustrowany”, 26.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/ artykul/3416459,kanonizacja-jana-pawla-ii-ostatnie-przygotowania-w-lagiewnikach-zdjecia,id,t.html (16.09.2015).  36 Por. PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Przekręcają nazwisko papieża w mediach, „Express Ilustrowany”, 21.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3409471,kanonizacja-janapawla-ii-przekrecaja-nazwisko-papieza-w-mediach,id,t.html (16.09.2015).  37 Por. [polskatimes.pl], Wierni będą stąpać po świętych miejscach. Co warto zobaczyć w Rzymie [PRZEWODNIK + ZDJĘCIA], „Dziennik Łódzki”, 19.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3409085,wierni-beda-stapac-po-swietych-miejscach-co-warto-zobaczyc-w-rzymie-p rzewodnik-zdjecia,id,t.html (16.09.2015).  82 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników że jest napisany w tonie negatywnym, o innym, że ma charakter ambiwalentny. Dwa z kolei teksty zaklasyfikowałem do kategorii „mieszany” oraz dwa do kategorii „inne”. Ilustracyjność W przypadku 18 materiałów badawczych tekstowi towarzyszy przynajmniej jedna ilustracja, zaś w przypadku 12 materiałów mamy do czynienia jedynie z tekstem. Gatunek dziennikarski W badanej próbie odnotowałem 11 tekstów, które przyporządkowałem do kategorii „informacja”, 3 teksty – do kategorii „komentarz”, 4 teksty – do kategorii – „publicystyka”, 4 teksty do kategorii „wywiad”, 8 tekstów – do kategorii „reportaż”. IV. Wnioski Przeprowadzona analiza badawcza pozwoliła zweryfikować postawione hipotezy badawcze. Łódzkie dzienniki w badanym okresie odniosły się w swoich tekstach do uroczystości kanonizacyjnych. W tygodniu poprzedzającym kanonizację autor odnotował dużą ilość tekstów poświęconych Janowi Pawłowi II (23 teksty), co daje wysoki odsetek spośród wszystkich tekstów poddanych analizie (prawie 77% poddanych analizie tekstów). Zaskakuje obecność tylko jednego tekstu w łódzkiej prasie po uroczystościach kanonizacyjnych (co stanowi nieco ponad 3% poddanych analizie tekstów). Dynamika ukazywania się tekstów spełniających kryteria badania w „Dzienniku Łódzkim” i „Expressie Ilustrowanym” jest następująca: w okresie przed kanonizacją – systematycznie narasta, po kanonizacji – gwałtownie zanika. Interesująca byłaby próba odpowiedzi na pytanie: Dlaczego w łódzkich dziennikach w wersji internetowej tak gwałtownie spadło zainteresowanie osobą papieża i uroczystościami kanonizacyjnymi po 27.04.2014? Łódzkie dzienniki w swoich relacjach znaczną ilość tekstów poświęciły informacjom na temat uroczystości kanonizacyjnych i sprawom organizacyjnym związanym z wyjazdem do Rzymu – ogółem do kategorii historyczno-sprawozdawczej zostało zaklasyfikowanych 50% tekstów. Godnym podkreślenia jest to, że analizowane teksty nie ograniczyły się jedynie do kategorii informacyjnej, ale w ośmiu dość obszernych tekstach prasowych podjęły temat osoby Jana Pawła II i uroczystości kanonizacyjnych w ramie etyczno-filozoficznej. Teksty zaproponowały spojrzenie na papieża, któremu filozofia personalistyczna była bardzo bliska, ale także zagadnienia etyki i moralności chrześcijańskiej. Łódzka prasa przywołała temat jedynej w historii Łodzi papieskiej wizyty w 1987 roku, ale również wcześniejsze związki Karola Wojtyły z Łodzią. 83 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Autor odnotował tylko cztery teksty o charakterze publicystycznym, co wskazuje na to, że „Dziennik Łódzki” i „Express Ilustrowany” trudno zaliczyć do czasopism o wysokim stopniu opiniotwórczości. Podkreślić należy przy tym, że prawie 50% tekstów stanowi materiał agencyjny. Przeprowadzona analiza ukazuje ponadto, że 80% analizowanych tekstów cechuje pozytywne ustosunkowanie do Jana Pawła II i kanonizacji. Zważywszy na charakter analizowanych łódzkich gazet, zbliżony do tabloidu, preferujących przekazywanie praktycznych informacji, należy z szacunkiem odnieść się na dokonane przez nie starania relacjonowania wydarzeń kanonizacyjnych w różnorodnych ramach interpretacyjnych, nawet jeśli 7 spośród 30 tekstów zostało napisanych przez osoby spoza redakcji łódzkich gazet, a w 14 przypadkach mamy do czynienia z tekstami stanowiącymi materiał agencyjny. Niedosyt wśród czytelników zainteresowanych relacjami kanonizacyjnymi jest ich praktyczny brak po 27.04.2014. Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Berelson B., Content Analysis in Communication Research, New York 1952. Canonizzazione dei Beati Giovanni XXIII e Giovanni Paolo II, w: http://www. vatican.va/special/canonizzazione-27042014/index_it.html (dostęp: 16.09.2015 r.). Entman R., Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm, „Journal of Communication”, 43, 3 (1993), s. 51-58. Gackowski T., Łączyński M., Metody badania wizerunku w mediach, Czym jest wizerunek. Jak i po co należy go badać, Warszawa 2009. Goffman E., Frame analysis. L’organizzazione dell’esperienza, Roma 2006. Hall S., The Rediscovery of „Ideology”: Return of the Repressed in Media Studies, w: Gurevitch M., Bennett T., Curran J., Wollacott J. (red.), Culture, Society and the Media, London 1982, s. 52-86. McCombs M., Ustanawianie agendy. Media masowe i opinia publiczna, Kraków 2008. Sochoń J., Hermeneutyka – wstępne rozpoznania, „Warszawskie Studia Teologiczne” VIII/1995, s. 219-232, w: http://pwtw.pl/wp-content/uploads/wst/8/Sochoń.pdf (dostęp 16.09.2015 r.). Worek B., Analiza wyników zogniskowanych wywiadów grupowych w badaniach marketingowych, ASK. Społeczeństwo. Badania. Metody, nr 10/2001. Materiały poddane analizie badawczej (wersje internetowe „Dziennika Łódzkiego” i „Expressu Ilustrowanego”) 1. 84 Darda M. [rozm.], Paweł Gużyński: Z szarego PRL patrzyliśmy na Jana Pawła II jak na słońce [WYWIAD], „Dziennik Łódzki”, 23.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3412325,pawel-guzynski-z-szarego-prl-patrzylismy-na-jana-pawla-iijak-na-slonce-wywiad,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. Gronczewska A., Jan Paweł II w Łodzi. Wędrówka po Łodzi śladami świętego papieża, „Dziennik Łódzki”, 27.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/34163 57,jan-pawel-ii-w-lodzi-wedrowka-po-lodzi-sladami-swietego-papieza,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). (IJ), Łodzianie jadą na kanonizację. 21 autokarów do Rzymu, „Express Ilustrowany”, 23.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3412257,lodzianie-jadana-kanonizacje-21-autokarow-do-rzymu,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). Jasińska A., Kanonizacja Jana Pawła II. Po Wielkanocy wyjadą autokary do Rzymu, „Dziennik Łódzki”, 21.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/340 9345, kanonizacja-jana-pawla-ii-po-wielkanocy-wyjada-autokary-do-rzymu,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). (jed), Kanonizacja Jana Pawła II i Jana XXIII na żywo w telewizji [GDZIE OGLĄDAĆ?], „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/a rtykul/3416639,kanonizacja-jana-pawla-ii-i-jana-xxiii-na-zywo-w-telewizji-gdzie-ogladac,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). Kałach M., Kanonizacja papieża Jana Pawła II. Co się będzie działo w regionie?, „Dziennik Łódzki”, 23.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3411 317,kanonizacja-papieza-jana-pawla-ii-co-sie-bedzie-dzialo-w-lodzi-i-regionie,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). mm/PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Prof. Mikołejko: Papież dał nam lekcję umierania. To było pokrzepiające, „Dziennik Łódzki”, 18.04.2014, w: http://www.dziennik lodzki.pl/artykul/3407425,kanonizacja-jana-pawla-ii-prof-mikolejko-papiez-dal-namlekcje-umierania-to-bylo-pokrzepiajace,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). Paluch M. [Gazeta Krakowska], Jan Paweł II i przyjaciele: szef, Wujek, Karol. Był dla nich oparciem w życiu, „Dziennik Łódzki”, 26.04.2014, w: http://www.dziennik lodzki.pl/artykul/3415465,jan-pawel-ii-i-przyjaciele-szef-wujek-karol-byl-dla-nich-oparciem-w-zyciu,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). WR/PAP, Watykan: Jan Paweł II i Jan XXIII ogłoszeni świętymi [RELACJA + ZDJĘCIA + VIDEO], „Dziennik Łódzki”, 27.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki. pl/artykul/3416651,watykan-jan-pawel-ii-i-jan-xxiii-ogloszeni-swietymi-relacja-zdjecia-video,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Kanonizacja Jana Pawła II: „Tryptyk rzymski” wg Soyki. Na koncercie w Rzymie m.in. Tusk i Dziwisz, „Dziennik Łódzki”, 26.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3416543,kanonizacja-jana-pawla-ii-tryptyk-rzymski-wg-soyki-n a-koncercie-w-rzymie-min-tusk-i-dziwisz,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Warszawa: Czuwanie na pl. Piłsudskiego, koncert, nieudany „event światła”, „Dziennik Łódzki”, 26.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3416507,kanonizacja-jana-pawla-ii-warszawa-czuwanie-na-plpilsudskiego-koncert-nieudany-event-swiatla,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Policja apeluje: W czasie uroczystości uważajmy na dzieci, „Dziennik Łódzki”, 25.04.2014, http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/ 3414857,kanonizacja-jana-pawla-ii-policja-apeluje-w-czasie-uroczystosci-uwazajmyna-dzieci,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Kanonizacja Jana Pawła II: Ks. Oder o sprawie pedofilii i przeciwnikach kanonizacji papieża Polaka, „Dziennik Łódzki”, 22.04.2014, w: http://www.dzienniklo 85 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 86 dzki.pl/artykul/3410845,kanonizacja-jana-pawla-ii-ks-oder-o-sprawie-pedofilii-i-przeciwnikach-kanonizacji-papieza-polaka,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Rozpoczynają się pielgrzymki, „Express Ilustrowany”, 21.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3409543,kanoni zacja-jana-pawla-ii-rozpoczynaja-sie-pielgrzymki,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Jan Paweł II beatyfikował 1318 osób, a 478 ogłosił świętymi, „Express Ilustrowany”, 21.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3409479,janpawel-ii-beatyfikowal-1318-osob-a-478-oglosil-swietymi,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Przekręcają nazwisko papieża w mediach, „Express Ilustrowany”, 21.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3409471, kanonizacja-jana-pawla-ii-przekrecaja-nazwisko-papieza-w-mediach,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Warszawą Jana Pawła II do Rzymu na kanonizację, „Express Ilustrowany”, 15.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3403981,warszawa-janapawla-ii-do-rzymu-na-kanonizacje,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl], Wierni będą stąpać po świętych miejscach. Co warto zobaczyć w Rzymie [PRZEWODNIK + ZDJĘCIA], „Dziennik Łódzki”, 19.04.2014, w: http:// www.dzienniklodzki.pl/artykul/3409085,wierni-beda-stapac-po-swietych-miejscachco-warto-zobaczyc-w-rzymie-przewodnik-zdjecia,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl], Impreza w Watykanie w dniu kanonizacji Jana Pawła II. Papież Franciszek żąda wyjaśnień, „Express Ilustrowany”, 22.05.2014, w: http://www. expressilustrowany.pl/artykul/3444691,impreza-w-watykanie-w-dniu-kanonizacji-jana -pawla-ii-papiez-franciszek-zada-wyjasnien,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl], „Kanonizacja stulecia”, „niedziela czterech papieży” i „mała Polska” w Watykanie [KOMENTARZE], „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http:// www.expressilustrowany.pl/artykul/3416919,kanonizacja-stulecia-niedziela-cztere ch-papiezy-i-mala-polska-w-watykanie-komentarze,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl], Watykan: Jan Paweł II i Jan XXIII ogłoszeni świętymi [RELACJA + ZDJĘCIA + VIDEO], „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www. expressilustrowany.pl/artykul/3416651,watykan-jan-pawel-ii-i-jan-xxiii-ogloszeni-swie tymi-relacja-zdjecia-video,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl], Kanonizacja – ostateczny akt uznający świętość. Na czym polega? Czym różni się od beatyfikacji?, „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www. expressilustrowany.pl/artykul/3416563,kanonizacja-ostateczny-akt-uznajacy-swie tosc-na-czym-polega-czym-rozni-sie-od-beatyfikacji,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl], Jak będzie wyglądać kanonizacja Jana Pawła II? Papież Franciszek może sprawić niespodziankę, „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www. expressilustrowany.pl/artykul/3416557,jak-bedzie-wygladac-kanonizacja-jana-pawlaii-papiez-franciszek-moze-sprawic-niespodzianke,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl; PAP], Kanonizacja Jana Pawła II: „Tryptyk rzymski” wg Soyki. Na koncercie w Rzymie m.in. Tusk i Dziwisz, „Express Ilustrowany”, 26.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3416543,kanonizacja-jana-pawla-ii-tryp tyk-rzymski-wg-soyki-na-koncercie-w-rzymie-min-tusk-i-dziwisz,id,t.html (dostęp: 16.09. 2015 r.). �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników 25. [polskatimes.pl; PAP], Kanonizacja Jana Pawła II. Warszawa: Czuwanie na pl. Piłsudskiego, koncert, nieudany „event światła”, „Express Ilustrowany”, 26.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3416507,kanonizacja-jana-pawla-ii-warszawa-czuwanie-na-pl-pilsudskiego-koncert-nieudany-event-swiatla,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). 26. red., Kanonizacja Jana Pawła II. Ostatnie przygotowania w Łagiewnikach [ZDJĘCIA], „Express Ilustrowany”, 26.04.2014, w: http://www.expressilustrowany. pl/artykul/3416459,kanonizacja-jana-pawla-ii-ostatnie-przygotowania-w-lagiewnik ach-zdjecia,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). 27. Witkowska M., Władze Łodzi i woj. łódzkiego lecą do Rzymu na kanonizację Jana Pawła II, „Dziennik Łódzki”, 25.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/ artykul/3414219,wladze-lodzi-i-woj-lodzkiego-leca-do-rzymu-na-kanonizacje-janapawla-ii,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). 28. WR/PAP, Kard. Nycz: Kryzys na Ukrainie jest groźny dla Europy. A wydawało nam się, że jest tak spokojnie…, „Dziennik Łódzki”, 20.04.2014, w: http://www.dzien niklodzki.pl/artykul/3409183,kard-nycz-kryzys-na-ukrainie-jest-grozny-dla-europya-wydawalo-nam-sie-ze-jest-tak-spokojnie,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). 29. Zalewski T., PAP, Upadek „Baby Doca”, ustąpienie Pinocheta i iracki sprzeciw. Jan Paweł II wobec dyktatur, „Express Ilustrowany”, 17.04.2014, w: http://www.expres silustrowany.pl/artykul/3405963,upadek-baby-doca-ustapienie-pinocheta-i-irackisprzeciw-jan-pawel-ii-wobec-dyktatur,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). 30. Zalesiński J., Kanonizacja Jana Pawła II. Rozmowa o „Liście do uniwersytetów europejskich” napisanym przez papieża, „Express Ilustrowany”, 12.04.2014, w: http:// www.expressilustrowany.pl/artykul/3397849,kanonizacja-jana-pawla-ii-rozmowa-o -liscie-do-uniwersytetow-europejskich-napisanym-przez-papieza,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.).   87 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Marek Łuczak Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach     Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” Streszczenie: Tygodnik katolicki „Niedziela” widział potrzebę towarzyszenia Janowi Pawłowi II od początku Jego pontyfikatu. Kolejne etapy działalności polskiego papieża były odnotowywane na jego łamach. Także zagadnienia dotyczące kanonizacji spotkały się z dużą aktywnością redaktorów i autorów pisma, którzy na wielu platformach publikowali świadectwa i osobiste wspomnienia. Byli wśród nich świadkowie czasów watykańskich oraz osoby współpracujące z Karolem Wojtyłą wcześniej. Słowa kluczowe: Pontyfikat, Jan Paweł II, kanonizacja, dokumentacja, świadectwa. Summary: The Catholic Weekly „Niedziela” saw a need to accompany John Paul II from the beginning of his pontificate. Successive stages activities of Polish pope were recorded in pages. Also issues concerning the canonization met with high activity editors and authors, who on many platforms publish testimonies and personal memories. Including collaborators from Vatican and earlier times. Key words: Pontificate, John Paul II, canonization, documentation, testimonies. I. Zagadnienia wstępne Temat konferencji sugeruje napięcie pomiędzy dwiema narracjami odnoszącymi się do osoby Jana Pawła II. Pierwsza skupia uwagę odbiorców na sakralnych aspektach posługi polskiego papieża, a druga na aspektach osobowościowych czy tych wynikających z laickiego charakteru pełnionych przez niego funkcji. Osoba papieża może być bowiem analizowana w paradygmacie katolickim, gdzie będziemy mieli do czynienia z Następcą św. Piotra czy Zastępcą Chrystusa, ale może też być analizowana na gruncie prawa międzynarodowego, gdzie każdorazowy papież jest jednocześnie zwierzchnikiem konkretnego państwa. Pomijając aspekty religijne czy prawne, można w tym kontekście 88 �Marek Łuczak, Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” wskazać jeszcze na płaszczyznę socjologiczną medialnej narracji. Dla wielu ludzi, niezależnie od ich wiary i wiedzy na temat prawa, papież może pełnić bowiem funkcję międzynarodowego lidera, ale też indywidualnego mentora. W takim przypadku czynnikiem decydującym będzie nie obiektywny fakt pełnienia określonej funkcji, ale subiektywny mechanizm oceny, w którym kluczowe okażą się emocje zainteresowanych. Przedmiotem niniejszej refleksji jest analiza przekazów medialnych w związku z kanonizacją Jana Pawła II na przykładzie tygodnika „Niedziela”. Warto w tym miejscu nakreślić kontekst, który zdradza wyraźny antagonizm dwóch wizji świata: laickiej i religijnie zaangażowanej. Istnieje bardzo wyraźny trend, który postuluje, by współczesne rozumienie nowoczesności wyrastało bezpośrednio z tego, co bywa nazywane neutralnością światopoglądową państwa. W Europie można zaobserwować bardzo różne modele współegzystencji Kościoła i państwa. Medialną konsekwencją tych modeli będzie określony dyskurs, w którym publicyści na gruncie stosowanej terminologii będą się odwoływać do wartości religijnych, albo też będą ich unikać jak ognia. Przykładem może tu być laicka Francja, która ze swojej świeckości uczyniła jeden z podstawowych aksjomatów. W państwie, na które umówiło się społeczeństwo francuskie, przestrzeń publiczna musi być wyraźnie oddzielona od sacrum, a dokładnie – w przestrzeni określonej jako profanum nie może być nawet najmniejszego miejsca dla jakichkolwiek przejawów sacrum. Zupełnie inaczej sytuacja ta będzie wyglądać na przykład w Stanach Zjednoczonych, gdzie nawet politycy z powodzeniem mogą powoływać się na swoją religijność i pewne jej przejawy przenosić do sfery publicznej. W Polsce od pewnego czasu mamy do czynienia z przechylaniem się w stronę modelu francuskiego. O ile nad Sekwaną tradycja ta ma swoje źródło w rewolucji francuskiej i w spuściźnie filozofów oświecenia, o tyle w Polsce byłoby trudno wskazać na jednoznaczne czynniki ją generujące. Warto jednak wyróżnić żywą ciągle tradycję wyrosłą z doświadczeń PRL-u, w której marksistowska koncepcja religii jako opium dla ludu zadomowiła się w wielu umysłach i po dziś dzień daje o sobie znać w antychrześcijańskich postawach. To nie oznacza oczywiście, że w przypadku wspomnianych postaw zawsze będziemy mieli do czynienia z koncepcjami Marksa. Przedstawiciele tak zwanej nowoczesnej lewicy mogliby w tym kontekście wymienić długą listę godnych następców niemieckiego filozofa. W przypadku tygodnika katolickiego paradygmat religijny jest jak najbardziej naturalny i trudno się dziwić, że pojęcie „wielki” będzie tu dominujące w stosunku do pojęcia „autorytet”, choć jedno oczywiście wcale nie musi wykluczać drugiego. Warto w tym miejscu poczynić ważne rozróżnienie. Konieczne jest ono dla porządku metodologicznego. Otóż zagadnienie świętości Jana Pawła II może 89 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych być rozpatrywane na płaszczyźnie formalnej: prawno-kanonicznej, ale też w porządku moralnym czy może bardziej egzystencjalnym. Z jednej więc strony tematem w przekazach medialnych był proces kanonizacyjny z wszystkimi jego etapami. Dzięki dziennikarskim relacjom dowiadywaliśmy się o procedurze tłumaczenia tekstów, które wyszły spod pióra Karola Wojtyły, ale też poznawaliśmy listę świadków, którzy zeznawali w tymże procesie czy okoliczności uznania cudu potrzebnego do jego sfinalizowania. Odbiorcy mediów mieli też jednak okazję dowiedzieć się na temat świętości Jana Pawła II, będącej konsekwencją określonych wyborów życiowych, w których okolicznością dominującą była bardzo bliska, wręcz intymna relacja świętego z Bogiem. Przy opisywaniu tego zagadnienia pojawiły się oczywiście kategorie ściśle religijne, jak modlitwa, ofiara z cierpienia, a nawet ekstaza czy wręcz mistyka. W tym miejscu warto też zwrócić uwagę na pewien bardzo ważny aspekt kontekstu opisywania świętości Jana Pawła II na łamach tygodnika „Niedziela”. W przeciwieństwie bowiem do przeważającej liczby innych przekaźników, w przypadku częstochowskiego tygodnika mieliśmy do czynienia z dość zażyłymi relacjami pomiędzy Redakcją pisma a osobą Jana Pawła II. Na pewno nie bez znaczenia jest tutaj fakt związku kulturowego diecezji częstochowskiej z archidiecezją krakowską. Wzajemna bliskość związana była między innymi z długoletnią lokalizacją częstochowskiego seminarium na terenie Krakowa. Sytuacja ta generowała możliwość spotkania się prezbiterium częstochowskiego z prezbiterium krakowskim choćby w ramach przestrzeni akademickiej, ale też modlitewnej. Karol Wojtyła, jako arcybiskup Krakowa, ale też profesor, niejednokrotnie pojawiał się w murach częstochowskiego seminarium, już w tamtych krakowskich czasach, dając początek wzajemnym więziom. Później, po wyborze Jana Pawła II na papieża, mieliśmy do czynienia z pogłębianiem tych więzi przez osobiste spotkania Następcy św. Piotra z Redakcją „Niedzieli”, ale też z redaktorem naczelnym, ks. inf. Ireneuszem Skubisiem. Jednym z wyrazów wspomnianej bliskości był fakt opublikowania w pierwszym numerze po jej wznowieniu, zdjęcia Jana Pawła II z kliniki Gemellego, tuż po zamachu. Redaktor Naczelny w następujących słowach skomentował tamto wydarzenie: „To był początek naszej drogi z Janem Pawłem II. Od tego pierwszego wydania byliśmy już zawsze razem. Niedziela nie odstąpiła od Ojca Świętego nigdy. Została z nim aż do ostatniego dnia, do ostatniego zdję1 cia, gdy odchodził do domu Ojca” . Redaktor Naczelny w swym słowie zwrócił uwagę na łączące więzi z Janem Pawłem II, ale też na Jego wypowiedzi skierowane pod adresem Redakcji, na papieską otwartość podczas wizyt w Wiecznym Mieście oraz na Jego liczne błogosławieństwa udzielane przy okazji wy2 słania telegramu z okazjonalnymi życzeniami .                                                              1 2 90 I. Skubiś, Był tak blisko nas, Częstochowa 2014, s. 5.  Tamże.  �Marek Łuczak, Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” Wyrazem szczególnych więzi pomiędzy osobą Jana Pawła II i tygodnikiem „Niedziela” było też powołanie do życia biuletynu „Monitor Kościelny”, zawierającego zapis działalności i nauczania Ojca Świętego, opartych na doniesieniach Radia Watykańskiego. Inicjatywa zrodziła się w gronie studentów zrzeszonych w ramach duszpasterstwa akademickiego. Chodziło im o możliwie jak najrzetelniejsze dokumentowanie pontyfikatu Jana Pawła II. Wreszcie najczytelniejszym przykładem więzi pomiędzy Janem Pawłem II i tygodnikiem „Niedziela” były bezpośrednie spotkania i przemówienia papieskie skierowane do gości z Częstochowy. W 1996 roku polski papież nakreślił niemal pewien drogowskaz, jakim powinien kierować się tygodnik katolicki. Mówił wtedy: „Stoi przed wami zadanie. Chrystus obecny w Kościele oczekuje, że ten ogromny potencjał myśli, talentów, dobrych chęci, który jest w Was, włączycie w dzieło ewangelizacji i promocji tych wartości, które często są podważane przez prasę propagującą fałszywy model ludzkiej wolności. Podejmujecie to wezwanie z zapałem i miłością do Boga i do Kościoła od sie3 demdziesięciu lat” . Powyższy kontekst zdecydował o poczuciu swoistej misji, która w przypadku „Niedzieli” przekładała się na obowiązek wyjątkowo pieczołowitego opisywania świętości Jana Pawła II w związku z jego kanonizacją. Zespół pod kierunkiem redaktora naczelnego próbował na wiele sposobów sprostać oczekiwaniom swoich czytelników. W tym miejscu należy wspomnieć o multimedialnym charakterze przekazów emitowanych za sprawą redakcji tygodnika „Niedziela”. Dysponuje ona nie tylko studiem graficznym pozwalającym na przygotowanie składu tekstów przeznaczonych do druku, ale też studiem radiowym i telewizyjnym. Osoby świadczące o świętości Jana Pawła II pojawiały się w obydwu studiach przy okazji swej wizyty w Częstochowie, by umożliwić dokumentowanie świętości polskiego papieża, ale też ekipa telewizyjna wyruszała wielokrotnie w Polskę, przywożąc ze sobą ciekawy materiał dźwiękowy i telewizyjny. Wartą docenienia rolę spełniła też redakcja internetowego wydania „Niedzieli”. Stworzyła ona specjalny folder, w którym sukcesywnie zamieszczano artykuły publicystyczne i informacyjne na tematy związane z kanonizacją. W sumie można tam po dziś dzień znaleźć kilkadziesiąt tekstów, z których część ukazała się na łamach drukowanej „Niedzieli” i była przygotowana specjalnie dla tygodnika, a część stanowiła opracowania materiałów agencyjnych. Niewątpliwie jednak na dowartościowanie zasługuje fakt, że tygodnik może się pochwalić bardzo długą listą osób bezpośrednio związanych z Janem Pawłem II, które bardzo chętnie udzielały się na rzecz częstochowskiego pi                                                             3 Jan Paweł II, Z przemówienia do redakcji Niedzieli, Watykan 29 czerwca 1996, w: I. Skubiś, Był tak blisko nas, dz. cyt., s. 11.  91 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych sma czy to jako autorzy tekstów czy jako interlokutorzy wywiadów. Okoliczność ta w oczywisty sposób utrudniła wybór materiału przeznaczonego do opracowania na potrzeby niniejszego artykułu. Autor musiał więc przyjąć określony klucz klasyfikujący bardzo bogate treści zamieszczone na łamach „Niedzieli” w związku z kanonizacją. Autorów podzielono więc na rzymskich świadków świętości Jana Pawła II oraz na świadków sprzed czasów rzymskich. Ci pierwsi dzielili się z czytelnikami „Niedzieli” swoimi osobistymi doświadczeniami świętości Jana Pawła II i ukazywali je w najróżniejszych kontekstach. Ci drudzy próbowali nakreślić możliwie wiarygodny obraz owej świętości, odwołując się do najróżniejszych przesłanek, takich jak fakty historyczne z życia Jana Pawła II, doświadczenia lat wcześniejszych czy elementy jego nauczania. Drugim rygorem metodologicznym przyjętym na potrzeby niniejszego artykułu jest obraz świętości Jana Pawła II. Autor w tekstach zamieszczonych na łamach „Niedzieli” próbował odpowiedzieć sobie na pytanie, czym w oczach autorów była świętość Jana Pawła II? Jakie są cechy charakterystyczne tej świętości? Co możemy powiedzieć o jej uwarunkowaniach? II. Świadkowie czasów watykańskich Gros rozmów przeprowadzonych w związku z kanonizacją Jana Pawła II złożyło się na album zatytułowany „Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków”. Ks. inf. Ireneusz Skubiś we wprowadzeniu do tej publikacji wyraził najpierw wdzięczność wszystkim, którzy zechcieli odpowiedzieć na stawiane pytania i którzy z niekłamaną szczerością mówili o Ojcu Świętym, powierzając czytelnikom swoje wspomnienia. Autor pytań jednocześnie bardzo trafnie wskazał na najważniejsze elementy świętości Jana Pawła II: „Z ich wypowiedzi wyłonił się obraz człowieka bardzo skromnego i bezpośredniego, który w swojej zwyczajności potrafił urzeczywistniać misję podążania za Jezusem Chrystusem. Bez obecności Chrystusa w życiu świętego Jana Pawła II nie moglibyśmy zrozumieć jego samego. To Pan, rozświetlał całe życie tego człowieka wielkiej modlitwy, żyjącego w obecności Boga, dla którego Jezus stanowił centrum 4 myśli i miłości. Bez tego umiłowania nie byłoby świętego papieża” . Wśród świadków świętości Jana Pawła II na szczególną uwagę zasługuje osoba kardynała Stanisława Dziwisza. W latach 1978-2005 był osobistym sekretarzem polskiego papieża. Wcześniej przez wiele lat towarzyszył jego pracy w kurii krakowskiej. W następujących słowach scharakteryzował świętość swego mentora i ojca: „Rozmawialiśmy nieraz o Janie Pawle II. Zawsze mówiłem:                                                              4 I. Skubiś, Ze słowa wstępnego, Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków, Częstochowa 2014, s. 8.  92 �Marek Łuczak, Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” patrz, jak on się modli, jak traktuje drugiego człowieka, jakie umartwione życie prowadzi. To wszystko składało się na jego niezwykłą łączność z Bogiem. A byliśmy bardzo blisko niego. Ja sam w Krakowie 12 lat, a potem 27 lat w Watykanie. Całe moje kapłańskie życie związane jest z osobą Jana Pawła II. Teraz jednak jeszcze wyraźniej widzę, jak ta świętość była tam obecna, czym się przejawiała. Ojciec Święty na przykład nigdy nie sprawował Mszy Świętej rano bez wcześniejszego przygotowania. Czynił rozmyślanie najmniej 15 min. 5 Nigdy nie odszedł po Mszy Świętej, żeby nie uczynić dziękczynienia” . Pozornie mogło by się wydawać, że w powyższej opinii nie kryje się żadna wyjątkowa okoliczność. Każdy duchowny zobowiązany jest bowiem do stosownego przygotowania się do sprawowania sakramentów, a później do stosownego dziękczynienia. Jednak o ile szybki nurt bieżących wydarzeń w ciągu dnia w przypadku poszczególnych osób może marginalizować modlitwę, sytuacja ta mogłaby być zrozumiała w sytuacji człowieka spełniającego na co dzień bardzo wiele obowiązków. Jednak nie tylko nie było tak w przypadku Karola Wojtyły, a nawet mieliśmy do czynienia z sytuacją odwrotną: im więcej miał obowiązków, tym gorliwiej i dłużej się modlił. Chociażby ten fakt świadczył o jego wyjątkowym odniesieniu do Chrystusa. Jak opowiadał kardynał Dziwisz, ludzie, którzy przychodzili na Mszę Świętą, w jego prywatnej kaplicy, także w Krakowie, mówili potem, że on jakby się przemieniał, że modląc się czy sprawując Eucharystię, wprowadzał ludzi w klimat zjednoczenia z Panem Bogiem. Choćby takie odniesienie do Chrystusa eucharystycznego świadczyło 6 o jego świętości . Drugim, wartym zauważenia, świadkiem świętości Jana Pawła II był abp Mieczysław Mokrzycki, który także był wieloletnim sekretarzem papieża, najpierw Jana Pawła II, a później Benedykta XVI. O świętym papieżu wypowiedział następującą opinię: „Zalecał nam otworzyć się na Chrystusa, całkowicie Mu zawierzyć. Myślę, że przygotował się do tego przez poprzednie lata swojego życia, kapłaństwa i biskupstwa. Wzorem pełnego zawierzenia Bogu była dla niego Maryja, stąd zawołanie Totus Tuus – cały Twój. Ojciec Święty, mimo wielu trudności, wielkiej odpowiedzialności za cały Kościół – bo Kościół to ludzie 7 – miał w sobie wewnętrzny pokój” . W wypowiedzi tej można zauważyć podwójny rys duchowości świętego. Z jednej strony charakteryzował się on silnym chrystocentryzmem, a z drugiej strony zdrową pobożnością maryjną. Polegała ona na silnym przekonaniu, że Maryja zawsze prowadzi do swego Syna.                                                              5 S. Dziwisz, Znaki świętości Jana Pawła II, w: Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków, dz. cyt., s. 15.  6 Tamże.   7 M. Mokrzycki, Niczego nie robił na pokaz, „Niedziela” 17 (2004), s. 16.  93 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Wyjątkowym świadkiem świętości Jana Pawła II był jego osobisty fotograf Arturo Mari. Można zaryzykować twierdzenie, że był on nawet osobą dokumentującą świętość polskiego papieża. Przez wszystkie lata jego pontyfikatu niemal nie odstępował go na krok. Na szczególną uwagę zasługują obrazki, którymi podzielił się z czytelnikami „Niedzieli”. Były to jego osobiste doświadczenia zdobyte podczas bezpośredniego kontaktu z Janem Pawłem II. „Spotkaniem, które zrobiło na mnie ogromne wrażenie, była wizyta Jana Pawła II na wyspie trędowatych. Było to podczas wizyty duszpasterskiej w Korei Południowej. Kardynał Kim, arcybiskup Seulu, chciał wtedy ograniczyć program wizyty Ojca Świętego, wykreślając między innymi to spotkanie. Ale Jan Paweł II z niczego nie zrezygnował. Polecieliśmy więc helikopterem na wyspę zamieszkałą jedynie przez trędowatych. Po powitaniu przez dzieci kardynał zaprosił papieża do długiego, białego budynku. Wizyta była przewidziana na kilka minut. Ojciec Święty przybył, spojrzał, upadł na kolana i około 8 min. modlił się. Potem wstał. Protokół spotkania przewidywał, że papież powie kilka słów i udzieli błogosławieństwa. Ale on skierował się bezpośrednio do trędowatych. Kardynał Kim próbował go zatrzymać. Ojciec Święty jednak zdecydowanym gestem odtrącił jego rękę, idąc dalej, w kierunku trędowatych. Spotkał się wtedy z około 800 trędowatymi, z każdym z osobna, dotykając ich twarzy 8 i całując je” . W tym miejscu nie trzeba nikomu tłumaczyć, że z postawą taką wiązało się ryzyko zarażenia. Sam obserwator tej sceny, Arturo Mari, powtarzał później wielokrotnie, że dla niego osobiście fakt wyniesienia Jana Pawła II na ołtarze miał znaczenie tylko formalne. Przez długie bowiem lata miał okazję osobiście doświadczać świętości tego człowieka. III. Świadkowie czasów pozarzymskich Na pełniejszy obraz świętości Jana Pawła II składają się opinie osób, które nie tylko towarzyszyły mu w czasie pełnienia funkcji związanych z pontyfikatem, ale też opinie osób, które znały go z czasów krakowskich czy lubelskich. Na pierwszym miejscu w tym kontekście należałoby wymienić dr Wandę Półtawską, która jako psychiatra i osoba zajmująca się poradnictwem rodzin, towarzyszyła kardynałowi Karolowi Wojtyle w jego przedsięwzięciach na gruncie diecezjalnym. Następujące jej słowa wydają się ukazywać sedno zagadnienia: „Dla Jana Pawła II priorytety sprowadzały się do świętości, o której mówił bez końca, w sposób zupełnie inny niż przeciętni ludzie. Na ogół uważa się, że święty jest nadzwyczajny. A on mówił, że świętość ma być sposobem życia chrześcijanina. Po prostu: masz być święty, bo musisz wrócić do nieba, jesteś stworzony dla nieba. Świętość jest prosta, jest bardzo łatwa, ponieważ polega                                                              8 94 A. Mari, Błogosławione narzędzie, „Niedziela” 41 (2014), s. 10.  �Marek Łuczak, Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” 9 wyłącznie na posłuszeństwie. To cała filozofia” . W opinii powyższej zdumiewające jest bardzo proste, a nawet w jakimś sensie, pragmatyczne podejście do zagadnienia. Święty, w myśl powyższej opinii, to człowiek, który podchodzi bardzo poważnie do swoich codziennych obowiązków i nie stroni od krzyża codzienności. Na bardzo podobną, ludzką cechę osobowości Jana Pawła II zwróciła uwagę s. prof. Zofia Zdybicka, która na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim miała okazję współpracować z przyszłym świętym, a nawet pod jego kierunkiem i z jego namowy pozostała na uczelni, by zajmować się nauką profesjonalnie. W tym miejscu warto też poczynić pewną dygresję. Istnieje stereotyp, że kobiety z katolickiego punktu widzenia nie powinny się zajmować robieniem kariery. Tym bardziej stereotyp ten dotyczy sióstr zakonnych. Okazuje się, że ks. Karol Wojtyła, późniejszy papież, już w dość zamierzchłych czasach w katedrze akademickiej widział miejsce nie tylko dla kobiety, ale też dla zakonnicy. S. Zofia Zdybicka pozostawiła następujące świadectwo świętości Jana Pawła II z czasów lubelskich: „Jan Paweł II był naprawdę człowiekiem, nie miał nic z wyniosłości. Nigdy, w żadnej sytuacji. Poza tym odznaczał się heroiczną miłością bliźniego, heroicznymi dokonaniami. Przenika mnie głęboka myśl: że był tak zjednoczony z Bogiem, tak wiele czasu poświęcał na modli10 twę, na dialog z Bogiem” . Podobne świadectwo o swoim mistrzu z czasów krakowskich wypowiedział abp Stanisław Nowak. Emerytowany ordynariusz archidiecezji częstochowskiej wzrastał u boku świętego jako przełożony krakowskiego seminarium, a późnij także jego wykładowca. W pewnym sensie był on też wspókonstruktorem kultu Bożego Miłosierdzia według s. Faustyny. Gdy kult ten był zakazany z powodu m.in. błędów w tłumaczeniu „Dzienniczka”, razem z innymi krakowskimi księżmi skoncentrował się wokół osoby ówczesnego biskupa krakowskiego, by przyczynić się do zapalenia zielonego światła dla tego kultu w Watykanie. Na łamach „Niedzieli” znajdujemy taką jego opinię: „To był człowiek święty w każdym calu. Od młodości, 52 lata, patrzyłem na niego na różnych etapach jego życia i widziałem takie piękne sceny, że nie miałem wątpliwości, iż on będzie świętym. Nieraz nawet z kardynałem Macharskim mówiliśmy: nasz kardynał i tak zostanie świętym, nawet gdyby nie był papieżem. Tak go odbieraliśmy. Bo to był człowiek ogromnej modlitwy, skupienia, dobroci, promieniowania człowieczeństwem, otwarcia na każdego człowieka, umiło11 wania rodzin, człowiek znający swój czas” . Spośród hierarchów Kościoła w Polsce nie może w tym kontekście zabraknąć wypowiedzi prymas Polski kardynała Józefa Glempa, który dał następujące                                                              9 W. Półtawska, Ratować świętość, „Niedziela”, 12 (2014), s. 10.  http://www.niedziela.pl/artykul/118030/nd/Mowia-swiadkowie-zycia-Papieza-Polaka  11 S. Nowak, I tak będzie święty, w: Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków, dz. cyt., s. 97 nn.  10 95 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych świadectwo: „Nie myślałem wtedy jeszcze o jego świętości, ale dostrzegałem, że był to człowiek ogromnie skupiony, dobry, że potrafił być pogodny i dla każdego miał uśmiech, a jednocześnie był na bieżąco z problemami życia ówczesnej Polski. To była znakomita osobowość, bardzo oddana Kościołowi. Kształtowanie się świętością Karola Wojtyły to wielki temat, a także tajemnica. Widziałem, jak odprawia Mszę św., jak zatopiony jest w Eucharystii. Widziałem go rozmodlonego... Kiedyś, podczas wspólnej podróży samochodem z Krakowa do Warszawy, widziałem, że cierpi na ból głowy. Odrzucił jednak 12 propozycję podania pigułki...” . W powyższej opinii prymasa Polski zawarta jest bardzo ważna informacja odnosząca się do stosunku Jana Pawła II do zagadnienia cierpienia. Wśród wielu tematów związanych z polskim papieżem na szczególną uwagę zasługuje to, co bywa nazywane Ewangelią cierpienia, a co uwydatniło się w szczególny sposób pod koniec życia polskiego papieża, kiedy cierpienie niejako wkomponowało się w jego życie i posługiwanie. IV. Podsumowanie Życie Jana Pawła II obfitowało w bardzo wiele płaszczyzn jego działalności naukowej i duszpasterskiej. Z racji wykonywanych przez siebie obowiązków, był on medialnie prześwietlany niemal w każdym aspekcie swej działalności. Jeśli jednak coś dominowało z przekazów tygodnika „Niedziela” w związku z opisywaniem faktu kanonizacji Jana Pawła II, to przede wszystkim jego ontologiczne zjednoczenie z osobą Jezusa Chrystusa przez Maryję, Jego Matkę. Autorzy „Niedzieli” i interlokutorzy odpowiadający na pytania dziennikarzy koncentrowali się na religijności papieża oraz na jego cechach osobowościowych, które w dużej mierze nie tyle wypływały z temperamentu, ile raczej z głębokiej formacji. Wieloletni związek redakcji „Niedziela” z Ojcem Świętym, a także z jego środowiskiem w Rzymie spowodował, że na łamach tygodnika stosunkowo często pojawiały się nie analizy pontyfikatu dokonywane z odległości, ale raczej świadectwa osób, które bezpośrednio ocierały się o jego świętość. Bibliografia 1. Dziwisz S., Znaki świętości Jana Pawła II, w: Skubiś I., Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków, Częstochowa 2014, s. 13-20. Glemp J., Wykorzystać życie jak Karol Wojtyła, „Niedziela” 8 (2011), s. 4-5. Jan Paweł II, Z przemówienia do redakcji Niedzieli, Watykan 29 czerwca 1996, w: I. Skubiś, Był tak blisko nas, Częstochowa 2014, s. 11. 2. 3.                                                              12 96 J. Glemp, Wykorzystać życie jak Karol Wojtyła, „Niedziela” 18 (2011), s. 4.  �Marek Łuczak, Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” 4. 5. 6. 7. 8. 9. Mari A., Błogosławione narzędzie, „Niedziela” 41 (2014), s. 10-11. Mokrzycki M., Niczego nie robił na pokaz, „Niedziela” 17 (2004), s. 16-17. Nowak S., I tak będzie święty, w: Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków, dz. cyt., s. 95-106. Półtawska W., Ratować świętość, „Niedziela” 12 (2014), s. 10-11. Skubiś I., Był tak blisko nas, Częstochowa 2014. Skubiś I., Ze słowa wstępnego, Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków, Częstochowa 2014, s. 7-8. 97 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Teresa Sasińska-Klas Uniwersytet Jagielloński Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. – jej medialny wizerunek w opiniotwórczych mediach drukowanych w Polsce – rok po wydarzeniu Streszczenie: Wyniki badań opinii publicznej przeprowadzone przez CBOS ukazują, że autorytet papieża Jana Pawła II jest w dalszym ciągu bardzo wysoko ceniony przez Polaków. Jednakże ani media opiniotwórcze, ani media katolickie nie podjęły dialogu ze spuścizną intelektualną Jana Pawła II w okresie pierwszego roku, jaki upłynął od kanonizacji. Żadne z mediów – jak się okazało – nie były dostatecznie uwrażliwione na ten temat, a sternicy mediów pominęli dziedzictwo Jana Pawła II w debacie publicznej w rocznicę Jego kanonizacji. Zwraca uwagę zauważalny brak nawiązania do dorobku i nauczania, a także brak refleksji nad tym, co pozostawił Jan Paweł II w swojej spuściźnie intelektualnej i duchowej. Refleksja, przypomnienie, wybrane myśli i fragmenty z nauczania Jana Pawła II przechodzą do kręgu katolickich mediów niszowych oraz czasopism naukowych. Jeśli idzie o czasopisma naukowe, można zauważyć, że pogłębiona refleksja nad spuścizną teologiczną Jana Pawła II dopiero się rozpoczyna i można wstępnie zakładać oraz oczekiwać, że będzie się systematycznie poszerzać. Słowa kluczowe: Jan Paweł II, kanonizacja, badania opinii publicznej, autorytet, media opiniotwórcze. Summary: Findings of the public opinion polls conducted by CBOS are showing, that the authority of the Pope John Paul II is still very much high valued by Poles. However neither opinion-forming media, nor Catholic media took the dialogue with the intellectual legacy of John Paul II in the period of the first year which passed from the canonization. None of media – as it turned out – sufficiently they weren't sensitized to this subject, and steersmen of media omitted the legacy of John Paul II in the public debate into the anniversary of his canonization. A noticeable lack of referring to achievements and teaching is paying attention, as well as lack of intellectual and spiritual reflection over what John Paul II left in its legacy. 98 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. Reflection, reminding, chosen thoughts and fragments from John Paul II teaching are going to the circle of Catholic niche media and scientific journals. If it is going for scientific journals, is possible to notice, that deepened reflection over the theological legacy of John Paul II is only starting and it is possible initially to estimate and expect that will systematically grow wider. Key words: John Paul II, canonization, public opinion polls, authority, opinion media. Podejmując analizę powyżej przedstawionego tematu przyjęto założenie, że pamięć o papieżu Polaku, niezwykłej osobowości światowej sceny publicznej, przewodzącym przez 27 lat (1978-2005) wspólnocie Kościoła katolickiego w wymiarze globalnym, jest wciąż żywa w społeczeństwie polskim. Zrealizowane przez Centrum Badania Opinii Społecznej badania opinii publicznej w 2014 i 2015 r. dostarczyły wyraźnych, a także przekonywujących sygnałów wskazujących na to, że osoba papieża-Polaka w świadomości społeczeństwa polskiego zajmuje poczesne miejsce i obdarzana jest przez obywateli wysokim autorytetem. Zanim podjęta zostanie analiza głównego wątku tematycznego, czyli pogłębiona analiza zawartości treści dotyczącej osoby i nauczania Jana Pawła II rozważanej w kontekście procesu kanonizacyjnego po upływie pierwszego roku po zakończeniu tych uroczystości, przedstawione zostaną rezultaty badań opinii publicznej, które ukażą, jak przedstawiał się w okresie okołokanonizacyjnym odbiór społeczny papieża w świadomości społeczeństwa polskiego. I. Pamięć o papieżu Janie Pawle II w oczach polskiej opinii publicznej w okresie 2014-2015 Centrum Badania Opinii Społecznej w Warszawie na początku kwietnia 2014 r. zrealizowało badania opinii publicznej mające na celu ustalenie tego, jak żywa jest w świadomości obywateli w naszym kraju pamięć o papieżuPolaku zmarłym 2 kwietnia 2005 r. w Rzymie. Kanonizacja Jana Pawła II przewidziana została na dzień 27 kwietnia 2014 r. w Watykanie. Zatem z badawczego punktu widzenia istotne było ustalenie tego, jak po dziewięciu latach od śmierci Jana Pawła II, a równolegle w kontekście toczącego się przez ten okres czasu procesu beatyfikacyjnego, a następnie kanonizacyjnego, obywatele w naszym kraju pamiętają i odbierają tę znaczącą postać światowej sceny publicznej i czy swoje postępowanie oceniają jako zgodne z nauczaniem papieża, czy też taka sytuacja nie zachodzi. 99 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Badania opinii publicznej zrealizowano w dniach 3-9 kwietnia 2014 r. na próbie reprezentatywnej losowo dobranych dorosłych mieszkańców w naszym kraju (N=1028 osób) i przeprowadzono je poprzez wywiady bezpośrednie (face-to-face), które zostały wsparte wykorzystanym do tego celu programem 1 komputerowym typu CAPI . Powyżej wzmiankowane badania opinii publicznej dostarczyły – należy to wyraźnie zaznaczyć – interesujących, jak i obiecujących rezultatów wskazujących na to, że dominująca większość obywateli w naszym kraju (97%, z czego 72% oświadcza to w sposób zdecydowany) deklaruje żywą pamięć o osobie 2 Karola Wojtyły, a od 1978 r. papieża Jana Pawła II . Niemal rok po uroczystościach kanonizacyjnych w Watykanie po raz kolejny CBOS zrealizował w dniach 5-11 marca 2015 r. badania opinii publicznej typu panelowego, których rezultaty wskazują na to, że przeważająca część 3 społeczeństwa polskiego jest zdania, że pamięć o Janie Pawle II wśród rodaków jest wciąż żywa. 94% badanych deklarowało, że pamięć o Janie Pawle II w rok po jego kanonizacji i w dziesięć lat po jego śmierci jest w dalszym ciągu obecna w świadomości społeczeństwa polskiego, z czego 61% wyrażała zdecy4 dowany pogląd w tej kwestii . A zatem należy stwierdzić, że z jednej strony, pamięć o papieżu-rodaku jest w dalszym stopniu bardzo silna, niemniej jednak należy odnotować zachodzące w świadomości zmiany wskazujące na to, że ta pamięć o osobie Jana Pawła II zaczyna słabnąć, na co wskazuje spadek o 11 punktów procentowych w deklaracjach badanych uzyskanych pomiędzy 2014 i 2015 r. Ten wynik badawczy sygnalizuje, że trzeba w dalszym ciągu poddawać pogłębionemu oglądowi społecznemu pamięć o Janie Pawle II i rejestrować zachodzące przesunięcia w tym zakresie. II. Znajomość nauczania Jana Pawła II Interesujące poznawczo są rezultaty badań opinii publicznej dotyczące tego, czy Polacy znają treść nauczania Jana Pawła II. Problem ten był przedmiotem badań CBOS w 2014 oraz w 2015 r. Co nowego badania ujawniły? Sygnalizują one zmiany w pamięci o Janie Pawle II odnoszące się do znajomości papieskiego nauczania. Wprawdzie na takim samym poziomie w roku 2014 i 2015 utrzymuje się przekonanie, że Polacy znają treści nauczania Jana Pawła II i wynosi ono 71%, natomiast zarejestrowane istotne przesunięcia,                                                              1 Komunikat z badań nr 51/2014: „W oczekiwaniu na kanonizację Jana Pawła II”, CBOS: Warszawa, kwiecień 2014.  2 Tamże, s. 1, rys. 1.  3 Komunikat z badań nr 46/2015: „Jan Paweł II w pamięci Polaków po dziesięciu latach od śmierci”, CBOS: Warszawa, marzec 2015.  4 Tamże, s. 1, rys. 1.  100 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. wskazujące na tendencję spadkową, dotyczyły siły deklaracji badanych w tym zakresie. W kwietniu 2014 r., co czwarty dorosły Polak (26%) wyrażał zdecydowanie w tej kwestii, a rok później ujawnił się istotny statystycznie spadek o 8 punktów procentowych (do poziomu 18%), wskazujący na to, że słabnie zdecydowane przekonanie obywateli w naszym kraju co do tego, czy w dal5 szym ciągu zachowują oni w pamięci treść nauczania Jana Pawła II . Należy interpretować to jako istotny sygnał zmian, który wymaga dalszego, systematycznego oglądu naukowego w dłuższej perspektywie czasowej i dopiero wyniki badań weryfikujące zarejestrowane zmiany w tym zakresie, pozwolą na wyprowadzenie wiążących wniosków co do kierunku i siły zmiany przekonań obywateli odnośnie tego, w jakim stopniu i z jakim wewnętrznym przekonaniem uważają, że znana jest im treść nauczania Jana Pawła II. Kolejnym problemem badanym przez CBOS w 2014 i 2015 r. była kwestia dotycząca tego, w jakim stopniu dorośli Polacy kierują się w swoim życiu wskazaniami zaproponowanymi przez Jana Pawła II w ramach swojej służby Bogu i wiernym w trakcie Jego działalności duszpasterskiej w kraju oraz 6 w toku 27-letniego pontyfikatu realizowanego w Watykanie . Co wyniki badań sygnalizują w tej kwestii? Wyraźnie ujawnia się ambiwalencja ocen odnośnie tego, czy Polacy kierują / czy nie kierują się w swoim życiu wskazaniami Jana Pawła II. W 2014 r. blisko co drugi badany był zdania (48% odpowiedzi), że w większości Polacy kierują się w życiu wskazaniami Jana Pawła II, ale tylko co dzie7 siąty (10% badanych) deklarował zdecydowany pogląd w tym zakresie . 38% badanych w sposób umiarkowany deklarowało to stanowisko. I podobnie, 36% badanych było zdania, że dorośli nie kierują się w swoim życiu wskazaniami 8 Jana Pawła II . Rok później, w marcu 2015 r. porównywalny odsetek osób deklarował swoje stanowisko w tej sprawie. 45% dorosłych było zdania (spadek o 3 punkty procentowe), że Polacy w większości kierują się w życiu wskazaniami Jana Pawła II, z czego 8% wyrażało zdecydowany pogląd w tej sprawie (spadek o 2 punkty procentowe w stosunku do roku 2014), natomiast 44% (wzrost o 2%) badanych było zdania, że Polacy nie kierują się w swoim życiu 9 wskazaniami Jana Pawła II . Zarówno w 2014 r., jak i w 2015 r. co szesnasty dorosły Polak (po 6% wskazań) wyraża zdecydowane stanowisko co do tego, 10 że Polacy w większości nie żyją zgodnie z nauczaniem Jana Pawła II .                                                              5 Tamże, s. 2, rys. 2.  Pytanie dotyczące tej kwestii: „Jak Pan/i/ uważa, czy Polacy w większości kierują się w życiu wskazaniami Jana Pawła II?” umieszczone zostało w badaniach zarówno w 2014, jak i w 2015 r.  7 Komunikat z badań nr 51/2014: „W oczekiwaniu na kanonizację...”, s. 2.  8 Tamże, s. 2, rys. 3.  9 Komunikat z badań nr 46/2015: „Jan Paweł II w pamięci Polaków...”, s. 2, rys. 3.  10 Tamże, s. 2.  6 101 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych W dalszym ciągu utrzymuje się na wysokim poziomie przekonanie, że większość Polaków zna treść papieskiego nauczania. Takie deklaracje rejestrowane były w badaniach opinii publicznej począwszy od 2003 r., co ilustruje poniższa tabela. Rok Odsetek badanych deklarujących znajomość nauczania Jana Pawła II 2003 2005 2006 2009 2010 2014 2015 65% 79% 72% 70% 56% 68% 70% 11 Jednak tylko 15% badanych wyraża to stanowisko w sposób zdecydowany . Wyraźnie da się zauważyć, że od momentu śmierci papieża w kwietniu 2005 r. aż do 2010 r. systematycznie obniżał się odsetek osób, które deklarowały, że znają treść nauczania Jana Pawła II. Wzrastała natomiast liczba osób, które deklarowały, że nie znają papieskiego nauczania (w 2005 r. było to 17% badanych, w 2010 r. – 39% (wzrost o 22 punkty procentowe!), w 2014 r. – 30%, 12 a w r. 2015 – 27% . Obecnie poziom nieznajomości nauczania Jana Pawła II jest o 10 punktów procentowych wyższy niż w roku jego śmierci, tj. w 2005 r., ale należy zauważyć, że trend spadkowy w tym zakresie, który zarejestrowano począwszy od 2010 r. utrzymuje się na stabilnym poziomie z nieznaczną ten13 dencją spadkową (z 30% w 2014 r. do poziomu 27% w roku 2015) . Reasumując, można stwierdzić, że proces beatyfikacji, a następnie kanonizacji papieża Jana Pawła II w dość zdecydowany sposób wyhamował niekorzystny trend, co świadczy o tym, że zmniejsza się w ostatnich pięciu latach odsetek dorosłych Polaków deklarujących, że nie orientują się, czego nauczał Jan Paweł II. III. Samoocena własnego postępowania a nauczanie Jana Pawła II Dwie trzeci dorosłych Polaków, tj. 68% badanych w najnowszych badaniach CBOS z 2015 r. deklaruje, że ich postępowanie jest zgodne ze wskazaniami papieża Jana Pawła II. Po raz pierwszy samoocena własnego postępowania była przedmiotem badań opinii publicznej w 2002 r. i wówczas 77%                                                              11 Tamże, s. 3, tab. 1.  Tamże.   13 Tamże.  12 102 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. badanych deklarowało, że w swoim życiu postępuje zgodnie ze wskazaniami 14 Jana Pawła II . Badanie to zostało wówczas przeprowadzone na krótko przed oficjalną wizytą papieża Jana Pawła II w Polsce, która okazała się być Jego ostatnią wizytą w kraju. W 2005 r. 84% badanych deklarowało pogląd, że kieruje się w życiu wskazaniami Jana Pawła II, następnie w 2010 r. – 65%, w 2012 r. – 73%, w 2014 r. – 72% 15 w 2015 r. – 68% (spadek o 4 punkty procentowe w stosunku do roku 2014). A zatem, w badanym okresie pomiędzy 2002 r. a 2015 r. wahania co do deklaracji, czy dorośli Polacy postępują zgodnie ze wskazaniami Jana Pawła II wyniosły 19 punktów procentowych z wyraźną tendencją spadkową w tym zakresie. W 2015 r. co czwarty dorosły (25%) przyznaje się, że nie kieruje się w swo16 im życiu wskazaniami Jana Pawła II . Reasumując, w świetle najnowszych badań opinii publicznej z 2015 r. blisko 2/3 dorosłych Polaków (59%) deklaruje, że zna treść nauczania papieskie17 go oraz kieruje się w życiu jego wskazówkami . Te deklaracje, biorąc pod uwagę kryteria socjo-demograficzne wyrażają najczęściej rolnicy (86%), gospodynie domowe (73%), bezrobotni (71%), a także emeryci (67%). Są to osoby określające się jako bardzo religijne (72%), głównie mieszkańcy wsi (71%), w wieku od 65 lat wzwyż (68%), mające wykształcenie podstawowe (67%) 18 i deklarujące prawicowe poglądy polityczne (65%) . Stanowią one – w świetle badań opinii publicznej oraz systematycznie prowadzonej obserwacji socjologicznej – trzon religijności społeczeństwa polskiego. I ten rozkład cech ma charakter stabilny w długim wymiarze czasowym. IV. Jan Paweł II jako autorytet moralny w odbiorze społecznym Na szczególną uwagę i podkreślenie zasługuje wysoce stabilny poziom przekonania dorosłych Polaków, że Jan Paweł II jest dla nich autorytetem moralnym. W świetle najnowszych ustaleń płynących z badań opinii publicznej zrealizowanych w 2015 r. 95% dorosłych Polaków deklaruje, że Jan Paweł II 19 jest dla nich cenionym wzorem w zakresie tego, jak należy postępować . W okresie czasu pomiędzy 2010 a 2015 r. utrzymywało się na poziomie stabilnym (pomiędzy 92% a 95% deklaracji) wyrażane w sposób zdecydowany (pomiędzy 64% a 72% deklaracji w ramach całej przebadanej populacji) przeko                                                             14 Komunikat z badań nr BS 138/2002: „Rachunek sumienia Polaków w przededniu wizyty Jana Pawła II w kraju”, CBOS: Warszawa lipiec 2002, s. 3.  15 Komunikat z badań nr 46/2015: „Jan Paweł II w pamięci...”, s. 4, tab. 2.  16 Tamże, s. 4.  17 Tamże, s. 6.  18 Tamże, s. 6.  19 Tamże, s. 6, rys. 6.  103 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych nanie wśród dorosłych obywateli w naszym kraju, że papież Jan Paweł II jest 20 dla nich autorytetem moralnym . Ponadto, w celach porównawczych, w badaniach opinii publicznej zrealizowanych przez CBOS w 2015 r. zapytywano dorosłych Polaków o to, w jakim stopniu obecny papież Franciszek jest dla nich autorytetem moralnym. Odpowiedzi wskazują na to, że także papież Franciszek – aktualnie sprawujący ten urząd – jest w oczach polskiej opinii publicznej wysoko ceniony pod względem moralnym. Niemniej jednak ta ocena jest niższa w odniesieniu do papieża Franciszka (w porównaniu do oceny wyrażanej wobec Jana Pawła II jest to różnica 11 punktów procentowych). W 2015 r. 84% badanych deklarowało, że papież Franciszek jest dla nich auto21 rytetem moralnym . Ponad 2/3 badanych (78%) jest zdania, że także dla osób religijnie niepraktykujących Jan Paweł II jest dla nich wzorem właściwego postępowania. Dla wszystkich badanych. którzy określają się jako osoby wierzące i postępujące zgodnie z nauczaniem Kościoła katolickiego Jan Paweł II pozostaje autoryte22 tem moralnym . W sumie należy stwierdzić, że przytoczone wyniki badań stanowią wysoce obiecujące sygnały płynące z badań opinii publicznej wskazujące na to, że osoby stojące na czele wspólnoty Kościoła katolickiego w świecie są postrzegane przez pryzmat ich cnót moralnych i te oceny są wysoce korzystne w odniesieniu do obu papieży. Pamięć o Janie Pawle II od momentu śmierci w 2005 r. do kanonizacji w 2014 r. aktywnie utrzymywała się dzięki wspomnieniom o nim, a także modlitwom/prośbom wznoszonym do niego, które zdecydowanie przeważały w ostatnich latach. W okresie od 2009 r. do 2015 r. utrzymywały się na dość stabilnym poziomie deklaracje o tym, że wspominano w tym czasie osobę papieża Jana Pawła II (poziom deklaracji pomiędzy 40% a 51%). Natomiast tendencję wzrostową odnotowano – w badanym okresie – w odniesieniu do modlitw i próśb wznoszonych do Jana Pawła II w jakiejś konkretnej sprawie (po23 ziom deklaracji pomiędzy 52% a 64% w okresie pomiędzy 2006 a 2015 r.) . V. Wizerunek kanonizacji Jana Pawła II w rok po wydarzeniu – w opiniotwórczych mediach drukowanych w Polsce W tytule rozdziału można wyraźnie zauważyć, że przedmiotem dalszej analizy będzie tematyka dotycząca dziedzictwa kulturowo-religijnego i intelektualnego Jana Pawła II rozważana w rok po uroczystościach kanonizacyjnych,                                                              20 Tamże, s. 6, rys. 6.  Tamże, s. 7, rys. 7.  22 Tamże, s. 7, tab. 4.  23 Tamże, s. 9, rys. 8 i 9.  21 104 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. jakie miały miejsce 27 kwietnia 2014 r. w Rzymie. Chodzi o to, by pokazać w konsekwencji prowadzonej analizy, jak po roku czasu, który upłynął od kanonizacji, obecne jest w medialnym dyskursie publicznym nauczanie, wkład teologiczny i spuścizna intelektualna, jakie pozostawił po sobie Jan Paweł II. Chodzi o to, by poznać i przedstawić, jak media przybliżają wiernym, obywatelom w kraju to, co pozostaje trwałą wartością z tego, co pozostawił Polakom papież-rodak, czym przyciąga się uwagę i pobudza refleksję wiernych odnośnie dziedzictwa kulturowego wniesionego przez Jana Pawła II do kultury i religijności społeczeństwa polskiego. Czy podtrzymuje się pamięć i więź z papieżem Janem Pawłem II? Jako okres badawczy do analizy wybrano: miesiąc kwiecień (1-30) i pierwszy tydzień maja (1-7) 2015 r. W wybranym do badań przedziale czasu dokonano analizy zawartości tematycznej tekstów, jakie ukazały się w tytułach prasowych wybranych do analizy i dotyczyły badanego wątku tematycznego, czyli kanonizacji Jana Pawła II oraz jego nauczania. Były to następujące tytuły opiniotwórcze, cenione przez polskich czytelników: „Polityka”, „Newsweek”, „Wprost”, „Forum”, „Tygodnik Powszechny”, „W sieci”, „Do rzeczy”, „Znak”. Ponadto, w obrębie prasy katolickiej do analizy wybrano następujące tytuły: „Źródło”, „L’Osservatore Romano” (wydanie w jęz. polskim), „Więź”, „Gość Niedzielny”, „Niedziela”, „List do Pani”, „Polska Gazeta Krakowska”, „Wiadomości KAI”, „Droga”, „Apostoł”, „Wzrastanie”, „Polonia Christiana”, „Jasna Góra”, „W drodze”, „Słowo wśród nas”, „Posłaniec Serca Jezusowego”, „Wstań”. Łącznie do analizy wybrano 25 tytułów prasowych. Analiza zawartości tematycznej Podejmując analizę powyżej zakreślonego tematu badawczego założono, że w rocznicę po zakończonej kanonizacji papieża Jana Pawła II media w Polsce, zwłaszcza media opiniotwórcze, a także katolickie, adresowane do wspólnoty wiernych będą przypominać swoim odbiorcom, wiernym, a także pozostałym obywatelom w kraju o tak ważnym i precedensowym wydarzeniu, jakim była kanonizacja Jana Pawła II przeprowadzona w dniu 27 kwietnia 2014 r. w Rzymie. Nadmienić należy, że w uroczystościach z okazji kanonizacji Jana Pawła II uczestniczyło wiele tysięcy wiernych z Polski, którzy z wielkim zaangażowaniem, jak i poświęceniem wzięli udział w tak znaczącym dla wspólnoty Kościoła katolickiego wydarzeniu. Co zwróciło uwagę w analizie tematu dotyczącego medialnego przywołania echa tych uroczystości oraz spuścizny i nauczania, jakie pozostawił po sobie Jan Paweł II? Przede wszystkim, zwraca uwagę śladowa, wysoce sporadyczna prezentacja tego wątku tematycznego w rocznicę uroczystości kanonizacyjnych. W tym miejscu zasadne jest postawienie pytania już po zrealizowanych badaniach empirycznych: czy takie sformułowanie tematu badawczego było poprawne 105 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych z metodologicznego punktu widzenia? Wydaje się, że tak, bowiem z metodologicznego punktu widzenia decyzja o przeprowadzeniu badania tematycznie mieszczącego się w kanonie badań panelowych, realizowana jest po upływie jakiegoś okresu czasu od wydarzenia, aby uchwycić zmianę, jaka dokonała się w przestrzeni medialnej. Z tego względu należy stwierdzić, że decyzja o podjęciu badań mających ukazać znaczącą postać sceny publicznej, jaką był Jan Paweł II – w rok po przeprowadzonej kanonizacji – była metodologicznie poprawna i uzasadniona. Można było oczekiwać, że po roku czasu, jaki upłynął od momentu kanonizacji Jana Pawła II uwaga medialna zostanie skierowana na wymiar Jego świętości, a także nauczanie oraz spuściznę intelektualną i – w konsekwencji – przybierze pogłębiony oraz refleksyjny charakter. Przyczyni się do utrwalania obecności kanonizowanego Jana Pawła II jako autorytetu nie tylko w roli świętego, ale w szerszym wymiarze – jako wybitnego teologa, myśliciela, intelektualisty – funkcjonującego w przestrzeni publicznej. Tak się jednak nie stało. Temat kanonizacji, nauczania i dziedzictwa intelektualnego Jana Pawła II nie znalazł się w sposób wystarczająco przyciągający publiczną uwagę w agendzie medialnej w rok po wydarzeniu i nie zaznaczył się znacząco w debacie publicznej w naszym kraju. Poniżej przedstawione zostaną rezultaty badawcze, które uwiarygodnią powyższe stwierdzenia i oceny. Analizę rozpocznie omówienie tych nielicznych wątków tematycznych, które zostały podjęte w debacie publicznej w rocznicę po kanonizacji Jana Pawła II i pozytywnie zaznaczyły się w tym dyskursie medialnym. Tych materiałów prasowych jest niewiele, ale ich merytoryczny wkład należy ocenić wysoko. Na szczególne wyróżnienie zasługuje kwietniowe wydanie miesięcznika „Znak” nr 719, kwiecień 2015 r. w którym opublikowano bardzo obszerny wywiad zrealizowany przez Artura Madalińskiego pod tytułem „Przywracanie świętego do życia” z Jarosławem Makowskim – filozofem i teologiem oraz ks. Grzegorzem Strzelczykiem – prezbiterem Archidiecezji Katowickiej, doktorem teologii dogmatycznej, autorem podręcznika do chrystologii, aktualnie sekretarzem II Synodu Archidiecezji Katowickiej. Obaj teologowie wskazują na to, że Jan Paweł II w ciągu ostatnich dziesięciu lat, jakie upłynęły od Jego śmierci stał się elementem popkultury religijnej, co powoduje różnorakie skutki, a przede wszystkim, znacząco utrudnia odbiór Jego myśli i nauczania. Zwracają uwagę na to, że nie podjęto – jak dotąd – pogłębionych studiów nad myślą Jana Pawła II i rozpoznaniem Jego wkładu w dyskurs religijny i postulują, że takie działanie należy podjąć. Podkreślają, że brakuje refleksji nad tym, co powiedział, co napisał Jan Paweł II. Przeważają streszczenia Jego wypowiedzi, a nie próba wyjaśnienia, dlaczego powiedział to czy tamto. Nie podejmuje się – jak wskazują ustalenia – tego, co jest osobistym wkładem Jana Pawła II w dokumenty pontyfikatu, brak refleksji nad teologią pracy, teologią rodziny, teologią wy- 106 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. zwolenia, zagadnieniami związanymi z teologią ciała – tymi zagadnieniami, które zostały wprowadzone w obieg instytucjonalny w Kościele katolickim w trakcie pontyfikatu Jana Pawła II. Zdaniem rozmówców są to kwestie istotne dla przyszłości Kościoła katolickiego. Podkreślają, że brakuje twórczej interpretacji myśli Jana Pawła II, brak refleksji nad tym, co pozostało z myśli Jana Pawła II w nauczaniu Kościoła, zwłaszcza w Polsce. Nie podejmuje się refleksji – sygnalizują rozmówcy – nad stosunkiem Jana Pawła II do kwestii ekumenicznych, społecznych, antropologicznych, pomiędzy różnymi religiami, Jego stosunkiem do Europy, zderzenia fundamentalizmu i cywilizacji, stosunku do etyki – najważniejszej strony Jego zainteresowań filozoficznych, stosunku do niesprawiedliwości, nierówności, niemoralności kapitalizmu, itd. Rozmówcy podkreślają, że brakuje także refleksji nad jedną z głównych myśli tego pontyfikatu, że „nie Kościół jest drogą człowieka, ale człowiek jest drogą Kościoła” (s. 71), co zawarł Jan Paweł II w encyklice Redemptor hominis. Ich zdaniem, jest to zasługująca na pogłębioną refleksję myśl postulująca ewangeliczną redefinicję duszpasterstwa i zmiany obecności człowieka, czyli laikatu w Kościele. A także koncepcja dialogu postulowana przez Jana Pawła II wskazująca, że istotne są kategorie relacyjne, że tożsamość prezbitera ma charakter relacyjny. Wywiad zamykają postulaty wyrażane przez obu rozmówców wskazujące, że brak debaty nad myślą Jana Pawła II, nad chrześcijańską perspektywą w życiu społecznym współcześnie wskazuje na to, że należy ożywić i poddać refleksji myśli i nauczanie Jana Pawła II. Na szczególne podkreślenie zasługuje rozbudowane tematycznie i w sposób wielowątkowy odwołanie się do kanonizacji Jana Pawła II podjęte w badanym okresie (tj. od 1.04 do 7.05.2015 r.) na łamach tygodnika katolickiego „Niedziela”. W wydaniu nr 13 z dnia 29 marca 2015 r. umieszczona jest w tekście „Listy do papieża w niebie” informacja o nowej pozycji wydawniczej, która ukazała się drukiem pod tytułem „Święty Jan Paweł II. Adres: Niebo”. W tekście o charakterze promocyjnym zwraca się uwagę, że „Fenomenem procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego Jana Pawła II jest fakt, że ludzie z całego świata pragnęli zaświadczyć o jego świętości” (s. 14). Następnie red. naczelna tygodnika Lidia Dudkiewicz w wywiadzie z Arturo Marim – włoskim fotografem towarzyszącym papieżowi w jego działaniach podejmowanych w wymiarze publicznym i dokumentującym tę działalność – zatytułowanym „Papież, który zmienił świat” rozmawia o fenomenie, także w wymiarze komunikacyjnym, pontyfikatu Jana Pawła II i zmianach w wymiarze globalnym, które wywołał ten szczególny sposób pełnienia przez niego duchowego przywództwa w Kościele katolickim przez okres ponad ćwierćwiecza. Wywiad ilustruje zdjęcie Jana Pawła II oraz dwa zdjęcia Arturo Mari. Grzegorz Polak w artykule „Papież, który przekraczał próg nadziei” (s. 18-19) nawiązuje do spuścizny duchowej, teologicznej oraz moralnej, którą Jan 107 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Paweł II pozostawił potomnym jako wkład w dziedzictwo religijne i społecznokulturowe. Materiał opatrzony jest zdjęciem Jana Pawła II. W kolejnym, 14 numerze „Niedzieli” w dnia 5 kwietnia 2015 r. przywołany jest fragment apelu papieża Franciszka wygłoszony na audiencji generalnej, w którym podkreśla on, że: „Świat dziękuje Janowi Pawłowi II za Evangelium Vitae” (s. 4) i w ten sposób nawiązuje do synodu na temat rodziny, który zapowiedziany został na jesień 2015 r. Na łamach tego wydania tygodnika przytoczona jest wypowiedź Jana Pawła II odnośnie motywów podejmowania działań mających na celu odkrywanie nowych problemów. Motto zawiera następującą inspirację: „Droga odkryć naukowych jest zawsze drogą do prawdy. Dlatego każdy człowiek, który szuka prawdy, w rzeczywistości porusza się drogą, która prowadzi do Boga” (s. 5). Innym, wysoce interesującym wątkiem tematycznym podjętym przez Edytę Kielniacz w artykule „Największy żywy pomnik Św. Jana Pawła II” jest opis działalności Fundacji „Dzieło Nowego Tysiąclecia” i jej programu stypendialnego obejmującego 2,5 tys. młodych, który często określa się – ze względu na szczególne zaangażowanie papieża w rozwój młodego pokolenia oraz prowadzony przez niego aktywny dialog z tą grupą pokoleniową – jako „żywy pomnik Jana Pawła II” (s. 23). Kolejne 15 wydanie „Niedzieli” z dnia 12 kwietnia 2015 r. zawiera bardziej osobiste odniesienie do osoby Jana Pawła II w tekście Artura Stelmasika „O Janie Pawle II mówią jego przyjaciele” (s. 28), które przywołuje i przybliża kontakty papieża z przyjaciółmi. Następnie wydawnictwo Michalineum rekomenduje nowy album papieski, który ukazał się drukiem – z okazji kanonizacji – pt. „Rodzina miłością wielka” Zawiera on treści tematycznie dotyczące rodziny, kościoła i świata. W 16 numerze tygodnika „Niedziela” z dnia 19 kwietnia 2015 r. ukazała się informacja „W roku Św. Jana Pawła II” dot. decyzji podjętej przez obie izby Parlamentu RzP o tym, że rok 2015 ogłoszono jako Rok św. Jana Pawła II. Następnie w tekście „Pamięci Jana Pawła II” opisującym działalność sanktuarium górskiego na Groniu w Beskidzie Małym przedstawiona została idea konkursu zorganizowanego z okazji XX-lecia powstania w tym miejscu kaplicy nt. „Moje wspomnienia z wędrówek na Groń Jana Pawła II”. W dziale Listów do redakcji opublikowano list czytelniczki Kazimiery, w którym opisuje ona duchowe wsparcie Jana Pawła II, którego doświadczyła w 2003 r., gdy nastąpił w jej organizmie nawrót choroby nowotworowej i – jak pisze Kazimiera – poprzez aktywną modlitwę i zwracanie się tą drogą do papieża pokonała chorobę. Kulminacyjnym wydaniem nawiązującym bezpośrednio do rocznicy kanonizacji jest numer 17 „Niedzieli” z dnia 26 kwietnia 2015 r. Na okładce tygodnika umieszczono napis: „1 rok kanonizacji dwóch papieży” wraz ze zdjęciem 108 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. Jana Pawła II przedstawionym na tle uroczystości kanonizacyjnych w Watykanie w dniu 27 kwietnia 2014 r. Zwraca uwagę brak zdjęcia drugiego kanonizowanego papieża – Jana XXIII, co należy uznać za potknięcie redakcji, bowiem tytuł okładki informuje o dwóch kanonizacjach i – konsekwentnie – materiał zdjęciowy powinien korespondować z zapowiedzią tematyczną numeru tygodnika. Znaczna część zawartości numeru „Niedzieli” w części zatytułowanej „1 rocznica kanonizacji” nawiązuje, na tematycznie wyodrębnionych stronach, do uroczystości beatyfikacyjnych, a następnie kanonizacyjnych, które odbyły się rok wcześniej w Watykanie i prezentuje głównie jubileuszowy charakter. Ostatni, w badanym okresie wybranym do analizy, numer tygodnika „Niedziela” z dnia 3 maja 2015 r. zawiera motto Jana Pawła II dotyczące jedności Europy, w którym podkreśla on, że: „Nową jedność Europy winniśmy budować na tych duchowych wartościach, które ją kiedyś ukształtowały” (s. 5). Zwraca uwagę temat, który został podjęty w artykule Joanny Szafran w części regionalnej „Niedziela Małopolska” (do analizy wzięto tylko te wydania „Niedzieli”, które zawierają wkładkę regionalną „Niedziela Małopolska” ze względu na bezpośredni osobisty związek z regionem, z którego wywodził się Karol Wojtyła, następnie papież Jan Paweł II i aktualnie – św. Jan Paweł II) pt. „O patriotyzmie w nauczaniu św. Jana Pawła II”. W artykule opisano szczegółowo przebieg konwersatorium, które zorganizowano 20 kwietnia 2015 r. w sali R. Sichrawy w MCK „Sokół” w Nowym Sączu. Autorka artykułu ukazuje, jak tematyka patriotyzmu w nauczaniu Jana Pawła II analizowana była w trakcie zorganizowanego konwersatorium. Dotyczyło ono głównie analizy patriotyzmu na osi: wspólne terytorium – wspólny język – pamięć – wspólny cel. Przywołane zostały te treści, które – w ujęciu św. Jana Pawła II – konstytuują patriotyzm. To: ziemia, ludzie, język, kultura, religia i wyzwania. Na s. II. tygodnika przeprowadzona została także analiza wiersza Karola Wojtyły „Myśląc Ojczyzna” pod kątem wyżej wymienionych sześciu elementów składowych patriotyzmu. Analizę nauczania Jana Pawła II w kwestii patriotyzmu zamyka wysoce obiecująca informacja, że omówione powyżej konwersatorium stanowi tylko fragment większej inicjatywy mieszkańców Nowego Sącza. Jest to inicjatywa zatytułowana „Trzeba iść po śladach – Święty Jan Paweł II w pamięci Sądeczan”. Projekt ten realizowany jest przez Centrum „Kana” przy wsparciu finansowym władz województwa małopolskiego w ramach obszernego projektu z dziedziny kultury pt. „Mecenat Małopolski” i projekt ten będzie kontynuowany. Patronuje tej inicjatywie redakcja tygodnika „Niedziela” oraz bp. Andrzej Jeż – ordynariusz diecezji tarnowskiej, patron honorowy inicjatywy. Na odnotowanie zasługuje także pomysłowość, a następnie inicjatywa, podjęta już wcześniej przez tygodnik „Niedziela”, angażująca w aktywność 109 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych i nauczanie Jana Pawła II czytelników tego tytułu. To konkurs o tematyce: „Święty Janie Pawle – pamiętamy”. Formuła konkursu polegała na tym, że w każdym kolejnym numerze tygodnika w badanym okresie umieszczane były pytania dotyczące działalności papieża Jana Pawła II. Regulamin konkursu był dostępny elektronicznie na stronie: www.niedziela.pl Z kolei, na łamach „Więzi” (nr 1/659, 2015) Janusz Poniewierski w artykule „Papieska metanoia. Jak zmieniło się nauczanie Jana Pawła II o Żydach i judaizmie” rozważa, jak stopniowo papież dojrzewał do dialogu z Żydami i przedstawicielami religii żydowskiej, co stanowi współcześnie wzorzec do naśladowania w zakresie otwierania się na innych, obcych, wrogich. Katolicyzm ciągle ma wiele do zrobienia w tym zakresie, a Jan Paweł II otworzył tę płaszczyznę dialogu, którą należy – jak podkreśla się w artykule – dalej pogłębiać. W „Tygodniku Powszechnym” w wydaniu z 3 maja 2015 r. (nr 1893433) w adresie okazjonalnym z okazji 70-lecia tego tytułu kardynał Stanisław Dziwisz nawiązuje w swojej wypowiedzi do tego, jaki był stosunek Jana Pawła II wobec mediów, a przede wszystkim do osób odpowiedzialnych za media. Przestrzegał, „aby mass media były w coraz mniejszym stopniu narzędziem manipulacji człowiekiem. Niech stają się natomiast coraz bardziej sprzymierzeńcami pokoju i środkami umocnienia, wzrastania, dojrzewania prawdziwej wolności, wolności człowieka” (to przywołanie orędzia Jana Pawła II na XV Światowy Dzień Środków Społecznego Przekazu w 1981 r. (s. 69)). W piśmie Polskiego Związku Kobiet Katolickich „List do Pani” (nr 5/234, maj 2015) ks. Roman Tomaszczuk stawia w artykule „Co pozostało w nas po Janie Pawle II?” pytania, na które nie sposób udzielić prostej odpowiedzi, a dotyczą one następujących kwestii: „Często mówi się, że Polacy zapomnieli o jego nauczaniu, że jakoś je zaprzepaścili. Czy rzeczywiście? Jak powracać do tego, co nam pozostawił? Czy wierność Bogu jest równoznaczna z wiernością dziedzictwu papieża Polaka?” (s. 4). W innym tekście w tym samym wydaniu „Listu do Pani” Dobromiła Salik w artykule „Kremówki tak i nauka tak!” zwracając uwagę na trudność przyswojenia przez wiernych nauczania Jana Pawła II tak pisze: „Jego nauczanie było piękne, ale zarazem trudne, łatwiej nam bowiem w życiu wybierać to, co wygodniejsze” (s. 4). Następnie konkluduje: „Jan Paweł II niech jednak pozostanie dla nas – obok innych polskich świętych – orędownikiem codziennych spraw. Nawet, jeśli nie do końca dorastamy do jego nauk, on na pewno towarzyszy nam w zmaganiach o lepsze życie – osobiste i społeczne” (s. 4). Biuletyn Katolickiej Agencji Informacyjnej „Wiadomości KAI” w numerze 14/15(1200/1201) z 5/12 kwietnia 2015 r. na okładce umieszcza zdjęcie Jana Pawła II w samochodzie pozdrawiającego dziecko oraz tytuł „Co jeszcze musimy zrobić, by wcielić w życie naukę Jana Pawła II?”. Na s. 2 w rozważaniach na ten temat zwraca się uwagę na następującą kwestię: „mamy też problem z na- 110 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. uczaniem papieskim. Tak naprawdę bardzo niewiele z niego zrealizowaliśmy. To, co dotyczy spraw społecznych, nadal jest aktualne, mimo, że czasy się zmieniły. Wciąż pozostaje do zrealizowania jego nauczanie o solidarności, o trosce o najsłabszych, o tym, żeby w Polsce było miejsce dla wszystkich. Ta lekcja pozostaje do odrobienia” (s. 2). W dwutygodniku młodzieży katolickiej „Droga” (nr 6 z dn. 22.03-4.04/ 2015) red. Agnieszka Konik-Korn przeprowadziła wywiad z Ewą Wisłocką ze Środowiska – nieformalnej grupy duszpasterskiej skupionej wokół ks. Karola Wojtyły i dociekała źródeł trudności przyswojenia nauczania Jana Pawła II. W tej rozmowie zatytułowanej „Święty trudny do ogarnięcia” Ewa Wisłocka tak mówi na ten temat: „Potrzeba było czasu i refleksji, by docenić wszystkie niewiarygodne dzieła, których dokonał. W rzeczywistości one są wciąż trudne do ogarnięcia” (s. 10-11). W powyższych, nielicznych (co łatwo zauważyć, biorąc pod uwagę to, że do analizy wzięto 25 tytułów), tekstach prasowych dotyczących odbioru myśli Jana Pawła II przeważa ton pesymistyczny wskazujący na trudność w percepcji Jego nauczania. To bariera niełatwa do pokonania i informacja o niej jest ważnym sygnałem społecznym wpływającym niekorzystnie na zainteresowanie, a także gotowość do odbioru myśli i nauczania Jana Pawła II przez Polaków. Spośród wybranych do analizy tytułów prasowych odnośnie badanej w nich tematyki dotyczącej kanonizacji Jana Pawła II, jego autorytetu oraz znajomości papieskiego nauczania zwraca uwagę to, że – poza tytułami omówionymi powyżej – rocznica kanonizacji nie była tematem szczególnie znaczącym i wnikliwie omawianym w pozostałych badanych tytułach. Wiele z nich w ogóle nie odnotowało tego, że upłynął rok od wydarzenia i można już z dystansu zastanowić się, co to niezwykle ważne wydarzenie dotyczące wyniesienia Jana Pawła II do pozycji świętego w Kościele katolickim oznacza dla wspólnoty Kościoła katolickiego w Polsce. Rocznicy dotyczącej kanonizacji Jana Pawła II i szerzej: Jego osoby jako przywódcy duchowego Kościoła katolickiego, jego spuścizny nie odnotowały następujące tytuły prasowe: „Polityka” „Wprost”, „Newsweek”, „W sieci”, „Forum”, „L’Osservatore Romano” (z wyjątkiem zdjęcia Jana Pawła II na końcowej okładce od strony wewnętrznej i adnotacja o dziesiątej rocznicy śmierci Św. Jana Pawła II, wydanie z 2.04.2015 r.), „Apostoł”, „Wzrastanie”, „Słowo wśród nas”, „Posłaniec Serca Jezusowego”, „Wstań, „W drodze”, „Polonia Christiana”. W pozostałych tytułach przeważały teksty, adnotacje, komentarze, informacje najczęściej w luźny, peryferyjny sposób nawiązujące do badanego tematu (np. w „Do rzeczy”). Na zakończenie analizy należy przytoczyć trafną refleksję ks. Alfreda Wierzbickiego zawartą w artykule „Odwaga myślenia według Wojtyły” opublikowanym w „Więzi”. Autor pisząc na temat nauczania o rodzinie i małżeństwie i wskazując na nieobecność myśli Jana Pawła II, w prowadzonych w debacie 111 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych publicznej rozważaniach na temat rodziny konkluduje: „im bardziej oddalamy się od czasu, w którym żył św. Jan Paweł II, tym mniej rozumiemy jego myśl” (s. 126). VI. Wnioski z analizy Z przeprowadzonej analizy zawartości wybranych w okresie badawczym, czyli: rok po kanonizacji Jana Pawła II (od 1 kwietnia 2015 do 7 maja 2015 r.) tytułów prasowych opiniotwórczych dla polskiego czytelnika zainteresowanego osobą papieża i jego spuścizną intelektualną oraz duchową można wyprowadzić następujące wnioski: 1) autorytet papieża Jana Pawła II jest bardzo wysoko ceniony przez Polaków, co potwierdzają wnioski płynące z badań opinii publicznej, 2) myśl, nauczanie, dziedzictwo intelektualne Jana Pawła II rok po kanonizacji jest w niewielkim stopniu obecne w mediach opiniotwórczych. W jakim znaczeniu? – występuje zauważalny brak nawiązania do dorobku i nauczania, a także brak refleksji nad tym, co pozostawił Jan Paweł II w swojej spuściźnie intelektualnej i duchowej, 3) refleksja, przypomnienie, wybrane myśli i fragmenty z nauczania Jana Pawła II przechodzą do kręgu katolickich mediów niszowych oraz czasopism naukowych. Jeśli idzie o czasopisma naukowe, można zauważyć, że pogłębiona refleksja nad spuścizną teologiczną Jana Pawła II dopiero się rozpoczyna i można wstępnie zakładać oraz oczekiwać, że będzie się systematycznie poszerzać, 4) należy stwierdzić, że ani media opiniotwórcze, ani media katolickie nie podjęły pogłębionego dialogu ze spuścizną intelektualną Jana Pawła II w okresie pierwszego roku, jaki upłynął od kanonizacji. Żadne z mediów nie okazały się być dostatecznie uwrażliwione na ten temat, a sternicy mediów pominęli dziedzictwo Jana Pawła II w debacie publicznej w rocznicę Jego kanonizacji. Wyjątkiem jest tylko miesięcznik Znak, który jako jedyny podjął refleksję na temat tego, co pozostawił po sobie w sensie intelektualnym Jan Paweł II, 5) media w większości zaprzestały po roku, jaki upłynął od momentu kanonizacji, kreacji Jana Pawła II w kontekście Jego myśli, refleksji teologicznej, szerzej: dorobku intelektualnego. Z przeprowadzonej analizy można wyciągnąć następujący wniosek zamykający przeprowadzoną analizę: Jan Paweł II w roku 2014 w wyniku pomyślnie zakończonego procesu kanonizacyjnego wszedł do grona świętych, do modlitwy, na obrazy, natomiast wyszedł z obiegu medialnego w naszym kraju jako znaczący autorytet intelektualny. Szkoda, że tak się stało i to w tak krótkim okresie – roku czasu, jaki upłynął od Jego kanonizacji. 112 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. Wydaje się, że byłoby społecznie korzystne i wysoce pożądane podjęcie próby przywrócenia w sferze publicznej dorobku tego wielkiego autorytetu, jakim był i pozostał papież Jan Paweł II oraz jego intelektualna spuścizna, która z pełnym przekonaniem zasługuje na godne potraktowanie i pogłębioną 24 refleksję oraz wnikliwą analizę . Jeśli tak się nie stanie, jeśli jako obywatele zignorujemy tę szansę tu, w kraju, który tak bardzo kochał Karol Wojtyła, a następnie papież Jan Paweł II, to ta refleksja zostanie podjęta poza Jego ukochaną Ojczyzną. Miejmy nadzieję, że tak się nie stanie! Święty Jan Paweł II w pełni zasługuje na to, by Jego dorobek teologiczny, autorytet i nauczanie stały się przedmiotem rzetelnych badań i wnikliwej refleksji w dyskursie publicznym, jaki winien zostać podjęty i być prowadzony w naszym kraju. I na zakończenie zwraca uwagę oraz skłania do pogłębionej refleksji opinia, jaką przedstawił Kardynał Stanisław Dziwisz w homilii wygłoszonej w Centrum Jana Pawła II w Krakowie pod koniec marca 2015 r. odnosząc się do wartości spuścizny intelektualnej i duchowej oraz nauczania papieża, gdy zwrócił wysoce trafną uwagę, z którą należy się w pełni zgodzić, że: „Duchowe dziedzictwo Jana Pawła II nie zostało zamknięte w kościelnych archiwach i bibliotekach. On nadal przemawia i inspiruje, wskazuje drogę. On nadal, i to 25 w sposób znaczący, jest obecny w życiu Kościoła” . Bibliografia I. Raporty badawcze 1. Komunikat z badań BS/131/2002: „Rachunek sumienia Polaków w przededniu wizyty Jana Pawła II w kraju”, CBOS: Warszawa, lipiec 2002. Komunikat z badań nr 51/2014: „W oczekiwaniu na kanonizację Jana Pawła II”, CBOS: Warszawa, kwiecień 2014. Komunikat z badań nr 26/2015: „Zmiany w zakresie podstawowych wskaźników religijności Polaków po śmierci Jana Pawła II”, CBOS: Warszawa, luty 2015. Komunikat z badań nr 46/2015: „Jan Paweł II w pamięci Polaków po dziesięciu latach od śmierci”, CBOS: Warszawa, marzec 2015. 2. 3. 4. II. Tytuły prasowe wybrane do analizy (w okresie 1 kwietnia – 7 maja 2015 r.) 1. 2. Polityka. Wprost.                                                              24 Więcej informacji na ten temat zawierają wyniki badań CBOS: Komunikat nr 26/2015: „Zmiany w zakresie podstawowych wskaźników religijności Polaków po śmierci Jana Pawła II”, Warszawa: CBOS, luty 2015.  25 http://www.radiopik.pl/3,2 1520,dziwisz-czynmy-wszystko-by-przy-polskim-stole-byl, 29.03. 2015.  113 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. Newsweek. W sieci. Do rzeczy. Forum. Tygodnik Powszechny. Znak. Więź. L’Osservatore Romano (wydanie w jęz. polskim). Źródło. List do Pani. Polska Gazeta Krakowska. Wiadomości KAI. Droga. Apostoł. Wzrastanie. Polonia Christiana. Jasna Góra. W drodze. Słowo wśród nas. Posłaniec Serca Jezusowego. Wstań. Gość Niedzielny. Niedziela. III. Źródła internetowe 1. http://www.radiopik.pl/3,2 1520,dziwisz-czynmy-wszystko-by-przy-polskim-stole-byl, 29.03.2015. Data pobrania: 7 listopada 2015 r. 114 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej Anna Sugier-Szerega Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej Streszczenie: Celem artykułu jest ukazanie obrazu Jana Pawła II w wybranych tytułach prasy kobiecej, ukazującej się w okresie tuż przed i tuż po kanonizacji (kwiecień – maj 2014 r.). Autorka analizuje zarówno kwestie formalne, np.: w jakich tytułach prasowych, za pomocą jakich gatunków dziennikarskich i fotografii ukazywano sylwetkę Papieża, jak i merytoryczne: w jakim kontekście najczęściej przywoływano tę postać, które cechy osobowości, zachowania, wydarzenia z Jego życia eksponowano. Istotną częścią analizy jest również poszukiwanie dominujących kontekstów, w których przywołuje się działalność papieża Polaka (religijny, polityczny, kulturowy, naukowy i inne). Zastosowana metoda analizy zawartości dotyczy zarówno przekazu słownego, jak i materiałów wizualnych, które są zasadniczym elementem, wokół których czasopisma kobiece budują swoją narrację. Artykuł wskazuje, iż obraz Papieża podczas kanonizacji ukazany w prasie kobiecej jest spójny, ale jednowymiarowy, schematyczny. Zasadniczo opiera się na wspomnieniach, ma charakter sentymentalny, nawiązuje do Jego pogodnej osobowości. W treściach opublikowanych rzadko porusza się wątki związane z jego spuścizną filozoficzno-naukową, twórczością literacką czy nauką Kościoła. Słowa kluczowe: prasa kobieca, Jan Paweł II, kanonizacja. Summary: The aim of this article is to present the image of John Paul II in selected titles from the women's press, published in the period just before and after the canonization (April – May, 2014). The author analyzes both the formal issues: in what press titles and trough which journalistic genres and photographs was the figure of the Pope presented, as well as factual: in what context was this figure recalled the most, which personality traits, behaviors and events from his life were highlighted. The search for the dominant contexts (religious, political, cultural, scientific and other), in which the activities of the Polish Pope were recalled, is also an important part of this analysis. The applied method of contents analysis refers both to the verbal message and the visual materials, which are an essential element around which women's magazines build their narration. The article points out that the image of the Pope during his canonization, as shown in the women’s press, is coherent, but one-dimensional and 115 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych schematic. It is essentially based on the memories, has got a sentimental character, alludes to his cheerful personality. The topics related to his philosophical and scientific heritage, literary work or the teachings of the church are rarely present in the issues raised. Key words: women’s press, John Paul II, canonization. Dzień kanonizacji Papieża był dla wierzących na całym świecie wielkim świętem. Wielu z nich ponownie po dziewięciu latach od jego śmierci powróciło do Rzymu, by uczestniczyć osobiście w tym wydarzeniu. Wyjątkowość 27 kwietnia 2014 r. polegała nie tylko na wyniesieniu na ołtarze dwóch papieży w jednym dniu, ale i na zwieńczeniu najszybszego w historii Kościoła katolickiego procesu kanonizacyjnego. Pamiętne „Santo subito” skandowane przez wiernych zgromadzonych na Placu św. Piotra 2 kwietnia 2005 r. wieczorem, urzeczywistniło się zaledwie 9 lat później. Zainteresowanie mediów i dziennikarzy w dniach poprzedzających odejście Jana Pawła II było niemal powszechne, ale również, co podkreślają zgodnie medioznawcy, wyważone, empatyczne, ludzkie, wspólnotowe. Pytanie czy zaangażowanie dziennikarzy i ludzi mediów było podobne w przypadku kanonizacji? Czy istotne i wyjątkowe dla Polaków wydarzenie przyciągnęło uwagę prasy, radia, telewizji, internetu? Z pobieżnych analiz, dyskusji medioznawców i zwykłych obywateli naszkicować można obraz kanonizacji, jako święta przede wszystkim katolików zaangażowanych w życie Kościoła. O ile przy odchodzeniu Jana Pawła II świat mediów „wstrzymał oddech”, a kamery niemal wszystkich telewizji świata pracowały globalnie lecz z niezwykłą subtelnością, o tyle podczas kanonizacji widzowie, czytelnicy odnosili wrażenie, że kanonizacja Polaka jest jednym z wielu wydarzeń, mało wyjątkowym i nie wartym, by poświęcać mu wielkiej uwagi. Przedmiotem zainteresowania niniejszych rozważań będzie próba przeanalizowania prasy kobiecej w dniach poprzedzających i następujących po kanonizacji pod kątem obecności materiałów odnoszących się do tego wydarzenia. Na ogół traktuje się ów segment prasy w sposób lekceważący, treściom nie przypisuje się znaczenia, wskazując na ich rozrywkowy, plotkarski, poradnikowy, a zarazem ulotny charakter. Tymczasem ta kategoria ma długą tradycję i sporą liczbę tytułów o zróżnicowanych profilach zainteresowań: od poradnictwa w sprawach urody, mody, wychowania do stylu życia różnych grup zawo1 dowych kobiet . Jakie elementy składają się więc na obraz Jana Pawła II w prasie kobiecej, które jego cechy, zachowania, a także działania są uwypuklane,                                                              1 T. Kowalski, B. Jung, Media na rynku. Wprowadzenie do ekonomiki mediów, Wyd. Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2006, s. 140.   116 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej powtarzane? Biorąc pod uwagę liczbę tytułów określanych jako kobiece, ich różnorodność, odmienne grupy docelowe (zarówno pod względem wieku, pozycji społecznej i zawodowej czytelniczek) warto przeanalizować ów materiał za pomocą analizy zawartości i treści, by dowiedzieć się za pomocą jakich środków warsztatowych, językowych i wizualnych kreśli się obraz największego Polaka XX wieku w czasie poprzedzającym kanonizację i następującym tuż po niej. W artykule odpowiem na pytanie na czym polega specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej, a przydatne będą tu kwestie szczegółowe dotyczące: warsztatu dziennikarskiego, głównych wątków tematycznych, określeń i fotografii Jana Pawła II obrazujących teksty nawiązujące do kanonizacji. I. Charakterystyka badanego materiału W celu wyselekcjonowania materiału przejrzano 20 tytułów kobiecych uka2 zujących się między 1 kwietnia a 31 maja 2014 r. Założono, że dziennikarze mogli być zainteresowani tematem zarówno przed 27 kwietnia realizując materiały o charakterze zapowiadającym, jak i po wydarzeniu, publikując materiały o charakterze relacjonującym. Wśród tytułów znalazły się zarówno miesięczniki, dwutygodniki, jak tygodniki, które kierowane są do odmiennych grup kobiet. Można więc mówić o zróżnicowanym charakterze tej prasy – znajdują się tu tytuły tzw. luksusowe, rozrywkowe oraz poradnikowe. Ich wykaz znajduje się w tabeli nr 1. Tabela 1. Wykaz analizowanych tytułów Tytuły „Kobieta i życie” „Życie na gorąco” „Chwila dla Ciebie” „Przyjaciółka” „Tina” „Claudia” „Gala” „Pani” „Party” „Twój Styl” „Viva!” Suma Częstotliwość ukazywania miesięcznik tygodnik tygodnik dwutygodnik dwutygodnik miesięcznik dwutygodnik miesięcznik dwutygodnik miesięcznik dwutygodnik Liczba materiałów przed kanonizacją 1 1 2 1 1 1 1 0 1 1 0 10 Liczba materiałów po kanonizacji 2 2 0 1 1 0 0 1 0 0 1 8 Źródło: analiza własna                                                              2 Pozostałe tytuły, w których nie znaleziono materiałów nt. kanonizacji: miesięczniki: „Cienie i blaski”, „Cosmopolitan”, „Elle”, „Olivia”, „Świat Kobiety”, „Zwierciadło”; dwutygodniki: „Grazia”, „Naj”, „Show”.  117 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Zainteresowanie prasy kobiecej tym wydarzeniem było w miarę proporcjonalne przed i po 27 kwietnia. Wśród 18 materiałów nawiązujących do kanonizacji przed 27 kwietnia opublikowano ich 10, po wydarzeniu 8. Z zestawienia wynika, że miesięczniki luksusowe („Twój Styl”, „Claudia”, „Pani”) nie wracały do tematu, zazwyczaj poświęcały tematowi kanonizacji jeden obszerny materiał. Temat zdecydowanie powracał w pismach typu poradnikowego, rozrywkowego, skierowanych do czytelniczek o niższym statusie zawodowym. II. Charakterystyka tytułów publikacji i zastosowanych gatunków dziennikarskich Warto przyjrzeć się tytułom analizowanych materiałów – można wśród nich wyróżnić trzy kategorie. Pierwsza zawiera określenia odnoszone wprost do osoby świętego. Nasycone emocjonalnością, niemal personifikujące relację z Papieżem, wskazują na bliską więź odczuwaną przez głównych bohaterów z osobą Jana Pawła II (np. Mój Papież – nigdy go nie zapomnę, Dla mnie wujek był zawsze święty, Cudowny rodak, Cud Bożego Miłosierdzia, Tak dużo zawdzięczamy Ojcu Świętemu). Do drugiej kategorii należą tytuły zapowiadające opis działań, zachowań Jana Pawła II decydujących o tym, że został świętym (Święty Jan Paweł II oczami K. Kolendy-Zaleskiej, Droga Papieża Polaka do świętości, Barką do nieba, Łaski i cuda Jana Pawła II, Droga do świętości). Wskazane grupy tytułów nie mają charakteru neutralnego, jednoznacznie wskazują na pozytywny stosunek do osoby i działań papieża, przy czym powtarzający się motyw drogi jest w tym przypadku próbą uchwycenia konsekwencji z jaką żył na ziemi, widząc przed sobą zadanie zdobycia wieczności. Trzecia kategoria tytułów nie nawiązuje bezpośrednio do osoby Papieża, ale do Rzymu – miasta, w którym żył od 1978 r. i zmarł, a które będzie lub było odwiedzane przy okazji kanonizacji. W tych materiałach przedstawia się porady, wskazuje miejsca warte odwiedzenia ze względu na osobę świętego (np. Porady dla pielgrzyma, Spacer po Rzymie, Rzym śladami Jana Pawła II, Rzym – papieskie miasto), nie są więc one nacechowane emocjonalnością jak w przypadku poprzednich kategorii, a raczej opisowe. Ponadto pojawiają się tytuły nawiązujące do relacjonującego charakteru danego materiału (Wielki dzień czterech Papieży, Kanonizacja Jana Pawła II – mamy świętego). Pełny zestaw tytułów znajduje się w tabeli nr 2. Materiały charakteryzują się zróżnicowaniem pod względem zastosowania gatunków dziennikarskich. Najwięcej pojawiło się fotoreportaży (4) i artykułów informacyjnych w formie poradników, które nawiązują do formy relacji ze spaceru po ważnych miejscach w Rzymie (4). Pełnią one rolę przewodników po mieście, zwracają uwagę na niezwykłe atrakcje, ale i zawierają konkretne informacje dla pielgrzymów wybierających się na kanonizację. W dalszej ko- 118 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej lejności znalazły się wspomnienia o Karolu Wojtyle sprzed okresu papieskiego (3), wywiady – z uzdrowioną za wstawiennictwem Jana Pawła II Floribeth Mora Diaz oraz Jackiem Pałasińskim, wieloletnim korespondentem TVN24 3 z Rzymu (2), artykuły publicystyczne (2), reportaże (2) , listy czytelników (1). Warto jednak zwrócić uwagę, że materiały te, chociaż operują słowem, są bogato uzupełniane fotografiami. Zdecydowanie fotografie są elementem przyciągającym czytelników, szczególnie, że część z nich odnosi się do słabo znanego okresu życia Karola Wojtyły jako księdza, potem kardynała. Dominacja gatunku jakim jest fotoreportaż koresponduje z charakterem prasy kobiecej, w której zawartość merytoryczną obudowuje się jej wizualizacją. Tabela 2. Tytuły materiałów opublikowanych przed i po kanonizacji Tytuł czasopisma Opublikowane przed 27.04. Opublikowane po 27.04. „Kobieta i Życie” Mój Papież – nigdy go nie zapomnę „Życie na gorąco” Dlaczego ja? Wywiad z Floribeth Mora Diaz „Przyjaciółka” Rady dla pielgrzyma „Chwila dla Ciebie” „Pani” Tak dużo zawdzięczamy Ojcu Świętemu Rzym śladami Jana Pawła II Droga Papieża Polaka do świętości Barką do nieba. Wywiad z Jackiem Pałasińskim – Mój Papież – listy czytelników Spacer po Rzymie Cud Bożego Miłosierdzia Wielki dzień czterech Papieży Dla mnie wujek był zawsze święty – „Claudia” „Party” „Gala” „Viva!” Rzym – papieskie miasto Droga do świętości Cudowny rodak – „Tina” „Twój Styl” Łaski i cuda Jana Pawła II – Alfabet Jana Pawła II. Święty Jan Paweł II oczami K. Kolendy-Zaleskiej – – – Kanonizacja Jana Pawła II – mamy świętego Źródło: analiza własna                                                              3 Ze względu na pobieżne relacje, krótkie teksty opatrzone zdjęciami należałoby mówić raczej o gatunku zwanym feature, czyli „szkicu reportażowym, przedstawiającym podstawowe fakty, zgodnie z ich chronologicznym przebiegiem”. Cechy tego gatunku opisują medioznawcy w pracy: K. Wolny-Zmorzyński, A. Kaliszewski, W. Furman, J. Snopek, Prasowe gatunki dziennikarskie, Kraków 2014, s. 68.   119 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych III. Kluczowe wątki tematyczne W materiale dało się wyróżnić powtarzające się bloki tematyczne, które zasadniczo dotyczyły dwóch kwestii. Pierwszy koncentrował się na wydarzeniu jakim była kanonizacja Polaka, co świadczy o jego niezwykłej randze skoro odnotowuje się je nawet w prasie kobiecej. W tym bloku najczęściej i najobszerniej rozbudowanym wątkiem był szczegółowy opis przykładów uzdrowień dokonanych za wstawiennictwem Jana Pawła II. W dużej mierze uznano je za główne przesłanki do uzasadnienia procesu kanonizacyjnego (podnoszono ten wątek w materiale 8-krotnie). Przykłady uzdrowień nie dotyczą wyłącznie osób uznanych za kluczowe dla procesu kanonizacyjnego (Kostorykanka Floribeth Mora Diaz), ale odnoszą się do zwykłych ludzi, którzy wierzą, że w ich przypadku cudowna interwencja Ojca Świętego za pośrednictwem modlitwy do Niego, przyniosła uwolnienie od choroby i uzdrowienie. Opowiada jedna z bohaterek: ,,Byłam w 26 tygodniu [ciąży] gdy dowiedziałam się, że moja córka od dawna nie rośnie. Zatrzymała się na 467 gramach i nie rozwija się dalej (…). Jeśli przeżyje poród nie będzie miała szansy na przetrwanie (…). Lekarze nie ukrywali, że są całkowicie bezsilni. – Byliśmy z mężem załamani, ale jesteśmy ludźmi wierzącymi i uznaliśmy, że tam, gdzie człowiek jest bezradny, może pomóc tylko Bóg – opowiada Joanna. – Sięgnęłam po obrazek przedstawia4 jący Jana Pawła II, upamiętniający Jego wizytę na Wawelu w 1983 roku” . Po dramatycznym porodzie rodzicom kazano pożegnać się z dzieckiem, w szpitalnej Sali zaś Joanna dostrzegła kalendarz z tym samym zdjęciem Ojca św., przy którym modliła się wcześniej. Nad ranem okazało się, że dziecko ma jednak wykształcone nerki i żyje. Dzisiaj dziewczynka ma 9 lat, jest zdrowa, a lekarze mówią, że to się wymyka konwencjonalnej medycynie. Inne wątki wprost nawiązujące do kanonizacji podkreślają, że okres oczekiwania na kanonizację był wyjątkowo krótki (3-krotnie), podaje się też przebieg, plan uroczystości kanonizacyjnych (3), pokazuje znane postaci życia politycznego i kulturalnego, które uczestniczyły w kanonizacji (2), akcentuje wyjątkowość dnia 27 kwietnia 2014 r. ze względu na obecność czterech papieży na Placu św. Piotra w tym dniu. Drugi blok tematyczny nawiązywał ściśle do osoby Jana Pawła II. Najczęściej poruszano w nim wątki będące wspomnieniami dalszej rodziny Karola Wojtyły z okresu jego młodości i dojrzałości, zanim został wybrany papieżem (5) lub tuż po wyborze, kiedy odwiedzano go w Rzymie. Bliska krewna papieża przekonuje: „dla mnie będzie to usankcjonowanie przez Kościół tego, co czuło wielu ludzi (…). Bo ja wiele razy odczułam, jakby od niego bił blask i ciepło,                                                              4 A. Ptak, Mój Papież – nigdy go nie zapomnę, „Kobieta i Życie”, 2014, nr 4, s. 43.  120 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej które wyzwalało chęć przytulenia się. Potrafił przenikać człowieka, znał jego 5 myśli i uczucia. Dla mnie wujek zawsze był święty” . Następnie podkreślano działalność papieża Jana Pawła II na arenie globalnej (4) jako wyjątkowego przywódcę duchowego, przekraczającego granice religijne, kulturowe, społeczne. Spotykał się z głowami wielu państw, odwiedzał kraje, w których niekoniecznie mile go witano, ale w trakcie wizyt przełamywał wrogość tłumów. Wspomina dziennikarz Jacek Pałasiński: ,,W 1996 roku papież wystąpił na stadionie w Managui, stolicy Nikaragui, wypełnionym po brzegi sandinistami. Ci opracowali okrzyki i akcje, które miały zakłócić, a nawet uniemożliwić mszę. Papież miał zapamiętać, że do ich socjalistycznego kraju przyjeżdżać nie warto. Gdy Ojciec Święty się pojawił, cały stadion wył, skandował antykościelne i antypapieskie hasła. Papież wstąpił na ołtarz i krzyknął: Silencio!!!” mocnym, wręcz rozkazującym głosem. Rozwrzeszczany tłum zamilkł w jednej se6 kundzie. I do końca Mszy była cisza jak makiem zasiał” . O łamaniu barier między ludźmi w przeróżnych sytuacjach, w jakich się znajdował decydowały specyficzne cechy osobowości, które również są przedmiotem refleksji w analizowanym materiale (4): „Jan Paweł II był pierwszym Papieżem, który gościł w Białym Domu. Podczas spotkania z rodziną Jimmy’ego Cartera Wojtyła dostrzegł, że wnuczka prezydenta z przejęcia nie może wygłosić powitania, bo zacina się na słowach: „Jego świątobliwość”. Szybko wybawił dziewczynkę 7 z opresji: „Mów mi wujaszku”, zaproponował” . W większości tekstów, w których pojawia się kwestia usposobienia, charakteru, osobowości papieża podkreśla się jego pogodę ducha, poczucie humoru, dystans do siebie i sprawowanej funkcji. Równie znaczącym powtarzającym się wątkiem był jego wyjątkowo aktywny, sportowy, a zarazem ascetyczny styl życia (4), wspominany przez dziennikarzy i przyjaciół obserwujących go na co dzień. Katarzyna Kolenda-Zaleska w artykule Alfabet Jana Pawła II umieściła specjalne hasło na literę B – jak basen, które wyjaśnia w następujący sposób: „Gdy Jan Paweł II został papieżem, kazał wybudować basen w Castel Gandolfo. Oczywiście natychmiast pojawiła się krytyka, wypominano niepotrzebne marnowanie pieniędzy. Papież skwitował to: „Nowe konklawe kosztuje drożej”. Był miłośnikiem sportu – nart, pływania, kajaków i pieszych wędrówek. Uważał, że sport 8 trzyma w ryzach także ducha” . Niewątpliwie ten wątek dotyczy bardziej prywatnej strony życia Jana Pawła II, Jego umiłowania „życia”, piękna przyrody, dbałości o kondycję, a prezentowanie codzienności, intymności, upodobań w tego rodzaju prasie jest dla czytelników najatrakcyjniejsze.                                                              5 M. Wilczyńska, Dla mnie wujek zawsze był święty, „Przyjaciółka” 2014, nr 9, s. 19.  A. Litorowicz-Siegert, Barką do nieba, „Twój Styl”, 2014 nr 5, s. 63.  7 E. Zadrożna, Droga do świętości, „Party”, 2014 nr 9, s. 81.  8 K. Kolenda-Zaleska, Alfabet JP II, „Pani”, 2014 nr 5, s. 40.   6 121 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych IV. Jan Paweł II na fotografiach W analizowanym materiale wszystkie analizowane teksty są uzupełniane fotografiami, bądź ich główna oś konstrukcyjna zbudowana jest wokół pamiątkowych zdjęć Karola Wojtyły z różnych okresów życia. Dysproporcje między słowem a obrazem są widoczne w liczbie zdjęć – 18 materiałów dziennikarskich opatrzono aż 103-ma fotografiami, z czego 75 bezpośrednio nawiązuje do osoby świętego. Wyraźne doświadczenie dominacji obrazu nad słowem, obserwuje się więc także i w przypadku opisywania wątku kanonizacji podjętego w prasie kobiecej. Wydawałoby się, że ów temat, wymagający intelektualnego zaangażowania, analiz merytorycznych, argumentacji będzie realizowany przede wszystkim słowem. Tymczasem tendencja do „przemawiania obrazem”, której realizację, modyfikację, multiplikację ułatwiła technologia cyfrowa widoczna jest również w tematach trudnych, wydawałoby się nie przystających do lekkiego charakteru prasy kobiecej. Zdjęcia wielokrotne powtarzają się, zapadając w pamięć czytelników chociaż zdaniem niektórych medioznawców, dzisiejsza łatwość dystrybucji fotografii w wersji cyfrowej nadaje im ulotne 9 znaczenie . Być może jednak zasada ta nie sprawdza się w przypadku fotografii osób publicznych, do których niewątpliwie należał Jan Paweł II. Podstawowy podział zdjęć opiera się głównie na celu w jakim zrealizowano fotografię. Zdjęcia zazwyczaj funkcjonują albo jako artefakty w obiegu prywatnym – wówczas ogląda się je w wąskim gronie rodziny, znajomych, przyjaciół, 10 albo w obiegu publicznym . W przypadku analizowanych zdjęć znaleźć można reprezentację obydwu grup. W wielu przypadkach bohaterami artykułów są dalsi krewni lub znajomi papieża, którzy snując opowieści o nim (często ujawniające dosyć osobiste kwestie, jak śluby, narodziny dzieci, itp.) jednocześnie udostępniają prasie, a więc szerokiemu gronu czytelników, zdjęcia z prywatnych archiwów rodzinnych. Tym samym pokazują zażyłość z Karolem Wojtyłą, najczęściej w okresie Jego wczesnego kapłaństwa. Co ciekawe rozmówcy zgodnie podkreślają niezwykłą pamięć Jana Pawła II, który do późnych lat poznawał krewnych odwiedzających go w Rzymie, starał się także podtrzymywać z nimi kontakty listowne, interesował się ich życiem. Szczegółowy wykaz zdjęć o charakterze prywatnym umieszczono w tabeli nr 3.                                                              9 Dijck J. Van, Zmediatyzowane wspomnienia w epoce cyfrowej, „Kultura Popularna” 2010 nr 1, s. 134.  10 E. Goffman, Ramy fotografii, w: Fotospołeczeństwo. Antologia tekstów z socjologii wizualnej, Bogunia-Borowska M., Sztompka P. (red.), Kraków: „Znak” 2012, s. 265.  122 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej Tabela 3. Zdjęcia o charakterze prywatnym Główna postać na zdjęciu Treść Karol Wojtyła/Jan Paweł II Z dalszą rodziną i krewnymi, jako kardynał oraz Papież Karol Wojtyła w dzieciństwie i wczesnej młodości, rodzice Wojtyły Zdjęcia z I Komunii Św., Zdjęcie ślubne rodziców 5 Karol Wojtyła odpoczywający Na tle przyrody, na biwaku, na nartach w górach, z przyjaciółmi 2 Suma Liczba 13 20 Źródło: analiza własna Zdjęcia o charakterze publicznym są ściśle związane z funkcją, jaką w Kościele katolickim pełnił Karol Wojtyła już po wyborze na tron papieski – jest ich 37. Wśród nich dominują fotografie z innymi (23), w tym najliczniejszą grupą są zdjęcia świadczące o niezwykłym kontakcie z pielgrzymami różnych krajów oraz z dziećmi, które przyjmował z wielką życzliwością. Niezwykle wymowne są fotografie upamiętniające samotną postać Jana Pawła II, najczęściej modlącego się (14). Sylwetka lub sama twarz, kontemplująca, skupiona, jest fotografowana w wielu odsłonach, w różnych fazach życia – młodości, dojrzałości, starości. Dominuje jednak kontekst pokazywania Jana Pawła II jako pielgrzyma – podróże i spotkania z ludźmi są przedmiotem zainteresowania reporterów. Dzięki tym fotografiom czytelnik utwierdza się w przekonaniu, że Jan Paweł II był nieprzeciętnym człowiekiem o niezwykle otwartym, ciepłym usposobieniu, o sile fizycznej, ale i psychicznej, który w tłumie pozostawał odprężony, uśmiechnięty, żartujący i nieustannie błogosławiący zgromadzonym. Ta radość i swoboda nie byłyby niczym nadzwyczajnym, gdyby nie zamach na życie papieża dokonany przez Ali Agcę 13 maja 1981 r. To trudne wydarzenie nie osłabiło chęci Ojca Świętego do głoszenia Dobrej Nowiny, a ogłoszone publicznie tuż po uratowaniu życia przebaczenie niedoszłemu zabójcy uzmysłowiło światu potęgę i siłę chrześcijańskiego przesłania. Fotografie z zamachu, a także zdjęcia z celi więziennej Ali Agcy powtarzają się w badanym materiale dwukrotnie. Fotografie typu reporterskiego, wykonywane z oddalenia, ukazujące Jana Pawła II na tle bądź w otoczeniu tłumu świadczą o jego niezwykłej umiejętności zjednywania ludzkich serc na różnych kontynentach. Podkreślają też konsekwencję i nieustanność pielgrzymowania Jana Pawła II. W trakcie swojego pontyfikatu odbył on 104 podróże do 132 krajów, co zajęło mu w sumie około dwóch lat. 123 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Tabela 4. Zdjęcia Jana Pawła II o charakterze publicznym z innymi osobami Jan Paweł II z innymi Liczba JP II wśród pielgrzymów 9 JP II z dziećmi 6 JP II z przywódcami innych religii 3 JP II z Ali Agcą 2 JP II z politykami 2 JP II z chorymi 1 Suma 23 Źródło: analiza własna Wśród zdjęć z osobami trzecimi nie brakuje fotografii Papieża z przywódcami innych religii, co świadczy o podkreśleniu jego znamienitej roli w budowaniu dialogu ekumenicznego (za który niejednokrotnie był krytykowany jeszcze za życia). Wspólna fotografia ze zwierzchnikiem greckiego kościoła prawosławnego Christodoulosem zrobiona podczas spotkania w Atenach 11 w 2001 roku , czy z Dalajlamą, zatytułowana Papież i Dalajlama XIV – audien12 cja w roku 1986. Jedno z wielu spotkań przyjaciół , czarno-biała fotografia ze 13 spotkania z przedstawicielami innych religii z 1986 r. budują obraz Jana Pawła II jako osoby otwartej na dialog z przedstawicielami różnych wyznań i religii. Inne znaczące postaci, które pojawiają się na zdjęciach to Królowa Elżbieta 14 15 (głowa kościoła anglikańskiego) czy Bill Clinton – podkreśla się więc znaczenie Jana Pawła II również na arenie polityki globalnej. W tej grupie dominują jednak zdjęcia ukazujące jego ścieżki wiodące do świętości (14) – reporterskie zdjęcia z przebiegu nabożeństw i uroczystości, na których udało się autorom uchwycić niezwykłe skupienie na twarzy Jana Pawła II bądź wymowne, trzykrotnie pojawiające się zdjęcie Papieża modlącego się przy Ścianie Płaczu. Fotografie z wydarzenia jakim była kanonizacja Jana Pawła II w dniu 27 kwietnia 2014 r. pojawiają się w dwóch publikacjach po 27 kwietnia i mają charakter relacji, bogato uzupełnionej zdjęciami, najczęściej znanych osób: polityków (8), przedstawicieli Kościoła katolickiego (4), rodzin królewskich (2), które uczestniczyły w tym wydarzeniu.                                                              11 A. Litorowicz-Siegert, Barką do nieba, „Twój Styl”, 2014 nr 5, s. 63.  Tamże.  13 Tamże.  14 Tamże, s. 86.  15 K. Kolenda-Zaleska, Święty Jan Paweł II oczami Katarzyny Kolendy-Zaleskiej. Alfabet JP II, „Pani”, 2014 nr 5, s. 41.  12 124 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej Tabela 5. Zdjęcia Jana Pawła II o charakterze publicznym bez osób trzecich Postać Jana Pawła II Liczba Modlącego się w trakcie nabożeństw 6 Modlącego się przy Ścianie Płaczu 3 Na tle obrazu Jezusa Miłosiernego 1 Całującego ziemię w Polsce 1 Żartującego 1 Zmarłego 2 Suma 14 Źródło: analiza własna Pozostałe fotografie nie łączą się ściśle z osobą świętego, a raczej z innymi znaczącymi osobami bądź symbolami istotnymi dla Kościoła katolickiego. Pojawia się więc zdjęcie Matki Bożej Fatimskiej, której Ojciec św. zawierzył swój pontyfikat, siostra Faustyna Kowalska, św. Jan XXIII, żyjący i obecni na kanonizacji papieże Benedykt XVI i Franciszek. Obecne są również 3 fotografie ukazujące żałobę wśród pielgrzymów na Placu św. Piotra w dniu odejścia Jana Pawła II oraz relikwiarz z krwią świętego. Znacząca jest również grupa zdjęć pokazująca ulubione miejsca papieskie i szerzej zabytki oraz charakterystyczne miejsca w Rzymie. V. Role Jana Pawła II Na pytanie w jakich rolach i w jaki sposób werbalnie opisuje się Jana Pawła II można odpowiedzieć po analizie merytorycznej zawartości tekstów. Jana Paweł II pojawia się najczęściej jako pielgrzym, który odbył 104 podróże do 134 krajów, w tym 8 do Polski. W kontekście pełnienia tej roli podkreśla się siłę oddziaływania na gromadzące się tłumy, umiejętność łamania barier komunikacyjnych poprzez cechy otwartej osobowości, ale i zdolności aktorskie. Określa się Go jako „mistrza gestów”, wykorzystującego swój talent oratorski, ale co istotne – nie grającego przed publicznością lecz przebywającego wśród ludzi i będącego z nimi. W trakcie pielgrzymek dokonywał cudu jednoczenia ludzi, przełamywania stereotypu statycznego i nieosiągalnego papieża, łamał granice między kulturami i religiami, zdobywając sympatię niechętnego początkowo tłumu np. w Egipcie. Jego stanowczość, a zarazem otwartość i duch modlitwy spowodował, iż Egipcjanie odebrali zachowanie Papieża jako przyjeżdżającego „brata, który oferował przyjaźń”, chociaż początkowo wyrażali głośno niezadowolenie z obecności w ich kraju. 125 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Kolejna rola wiąże się z pełnieniem przywództwa duchowego, które realizował poprzez przypominanie podstawowych zasad wiary mówiących o świętości każdego życia, powołaniu człowieka do miłości, niesienia nadziei, miłosierdzia, przebaczenia, pokoju. Podczas pierwszej pielgrzymki do Polski wzywał rodaków do porzucenia lęku, bierności, dodawał otuchy i nadziei zwykłym ludziom, przytłoczonym duszną atmosferą reżimu komunistycznego. Z roli kierownika duchowego nie zrezygnował również w czasie kolejnych pielgrzymek do Polski, karcąc za nagłe zachłyśnięcie się rodaków „wolnością”, która przeradza się w samowolę (nawiązując do dyskusji o aborcji). Często ukazywaną jest rola przyjaciela młodzieży i dzieci oraz pocieszyciela chorych, co szczególnie uwidacznia się w relacjach osób uznających, że swe uzdrowienia zawdzięczają wstawiennictwu modlitewnemu Papieża. Część świadectw mówi o Nim jako o człowieku nieustannej modlitwy i kontemplacji, w każdej chwili budującego niezwykle osobistą relację z Bogiem. Rzadko zdarza się mówić w analizowanych materiałach o papieżu jako o przywódcy politycznym, co miało miejsce przy okazji analizy materiałów o odchodzeniu Jana 16 Pawła II , kiedy wręcz podkreślano jego zasługi dla obalenia komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej. W analizowanym materiale Jan Paweł II nie pojawia się jako przywódca polityczny czy naukowiec bowiem akt kanonizacyjny przeprowadza się w oparciu o argumenty związane z życiem duchowym, jego bogactwem, z cnotami i sposobem życia w codzienności. VI. Cechy charakteru i styl życia Jana Pawła II Charakterystycznym wątkiem pojawiającym się w większości tekstów odnoszących się wprost do osoby Papieża jest próba opisania jego cech charakteru, specyficznych zachowań oraz stylu życia, które uzasadniają czytelnikowi dlaczego Jan Paweł II został świętym. Do najczęściej wymienianych cech należą: uśmiechnięty, serdeczny, nie zadzierał nosa, nieprzeciętnie odważny, mądry, dobry, życzliwy, pogodny, szczery. Inne przymioty, które wskazują bardziej na charyzmaty to: niesamowity dar mówienia wprost, zjednywania ludzi, trafiał w sedno, rozładowywał napięcie, miał ludzkie, wyrafinowane poczucie humoru, luz, a wobec siebie wiele autoironii, szybko skracał dystans wobec innych, poczuciem humoru przełamywał wszelkie bariery, mistrz gestów. Elementy stylu życia wskazywane w tekstach odnoszą się głównie do centralnej wartości wyznaczającej Jego rytm życia – budowania nieustannej relacji z Bogiem. W wielu tekstach, osoby, które znały Papieża bezpośrednio, prze                                                             16 J. Szulich-Kałuża, Obraz Jana Pawła II w tygodnikach opiniotwórczych i kobiecych, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, red. L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki, Katowice 2008, s. 315-316.  126 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej bywały w Jego otoczeniu podkreślały ciągłą gotowość do modlitwy prowadzonej w odmiennych okolicznościach (leżąc krzyżem, w kaplicy, na głos, podczas spaceru). Drugi charakterystyczny rys to ciągłe bycie w drodze, pielgrzymowanie po świecie, wymagające siły, energii, dobrej kondycji psychicznej i fizycznej (młodniał w oczach podczas spotkań z młodzieżą, służył do końca, chciał się komunikować także podczas choroby). Najbliżsi z otoczenia Jana Pawła II zwracali uwagę na wyjątkowo ascetyczny tryb życia (jadł mało, nigdy nie narzekał na warunki zewnętrzne – brak bieżącej wody, prądu) oraz zamiłowanie do sportu uprawianego w wolnym czasie (piesze wycieczki w góry, spacery, spływy kajakowe, pływanie, jazda na nartach). Aktywność fizyczna pozwalała zregenerować siły po wyczerpujących wyjazdach w różne miejsca na świecie. VII. Analiza wydań specjalnych magazynów kolorowych poświęconych wyłącznie Janowi Pawłowi II Temat kanonizacji stał się pretekstem do wypuszczenia na rynek prasowy dodatków tematycznych poświęconych już nie tylko samej kanonizacji, ale szerzej postaci świętego Jana Pawła II. W prasie kobiecej dwa tytuły wydały z tej okazji specjalne edycje podkreślając tym samym ważność uroczystości jaką jest kanonizacja. Były to „Party” oraz „Życie na gorąco”. Zastosowano w nich podobny zabieg marketingowy w postaci atrakcyjnej okładki przyciągającej uwagę czytelnika. Na obydwu wyeksponowano postać silnego, pogodnego, charyzmatycznego Papieża. Dodatek „Party” zatytułowano Święty Jan Paweł II, eksponując na okładce postać Papieża w bogatym ornacie, w mitrze na głowie, wznoszącego dłoń w geście pozdrawiającym pielgrzymów. W drugiej ręce Papież trzyma srebrny krzyż z postacią Jezusa Chrystusa. Znaczący wydaje się podpis pod zdjęciem: Wreszcie święty! Na to czekała cała Polska. Jan Paweł II wyniesiony na ołtarze! Relacja z niezwykłej uroczystości. Po lewej stronie umieszczono trzy mniejsze fotografie: zdjęcie komunijne Karola Wojtyły, Papieża ściskającego dłoń w akcie przebaczenia Ali Agcy oraz Ojca Świętego w oknie papieskim wypuszczającego z dziećmi gołębie pokoju. „Życie na gorąco” na okładce umieściło portretowe zdjęcie Jana Pawła II w piusce, z zagadkowym uśmiechem na ustach, podpisane: Jan Paweł II. Aktor, który został świętym. W obydwu przypadkach widać silnego, niezależnego człowieka o pogodnym usposobieniu. Zawartość dodatków jest podobna, co widać po tytułach wyeksponowanych na okładkach, ale ze względu na brak dostępu do szczegółowej zawartości „Party” omówię pokrótce wątki w dodatku „Życia na gorąco”. Materiały o Papieżu koncentrują się na zagadnieniach: pochodzenie i związki rodzinne Jana Pawła II, Jego tajemnice, Jego nauczanie i pamięć o Nim, żywa wśród Polaków. Funkcjonuje ona w postaci zachowanych pamiątek, gromadzonych 127 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych w muzeach i miejscach, gdzie przebywał. W dodatku tym znaleźć można nowe, mało rozpowszechnione wcześniej treści o bliskich i znaczących osobach (np. matce, ojcu, bracie Edmundzie, przewodniku duchowym Janie Tyranowskim, mentorze teatralnym Mieczysławie Kotlarczyku). Postaci te wpłynęły znacząco na dokonanie wyboru drogi życiowej Karola Wojtyły, więc ich losy i rola jaką odegrali w życiu młodego Wojtyły jest opisana w odrębnych artykułach. W specjalnym dziale zatytułowanym Tajemnice poruszane są kwestie, które do dzisiaj wywołują emocje: objawienia fatimskie, powściągliwość papieża w sprawie objawień w Medjugorje, zleceniodawcy zamachu na Jana Pawła II, czy los prywatnych zapisków papieża zachowanych i opublikowanych bez Jego zgody. Interesującą kwestią jest również umieszczenie specjalnego działu poświęconego nauczaniu papieskiemu, który to wątek w ogóle nie pojawia się w innych tytułach. Powodem może być sprzeczność między propozycją wartości promowanych w popularnej prasie kobiecej, a wartościami głoszonymi w encyklikach i listach papieskich. Główne wątki nauczania papieskiego poruszone w tym tytule to: budowanie specyficznej więzi z Maryją, która ratuje w sytuacjach beznadziejnych (tak jak uratowała życie Janowi Pawłowi II po zamachu), szerzenie orędzia Miłosierdzia dla świata przez osobę kanonizowanej przez Jana Pawła II w kwietniu 2000 r. Faustyny Kowalskiej. Kolejnym wątkiem jest upadek komunizmu i przemiany w Polsce, które są przyczynkiem do nauczania rodaków, swojego narodu, mozolnie budującego demokrację i uczącego się na nowo patriotyzmu. Jedno z najbardziej niezwykłych, a zarazem budujących Polaków spotkań, które odbyło się na warszawskim Placu Zbawiciela 2 czerwca 1978 r., uwiecznione na czarno-białej fotografii, nie przedstawia papieża i pielgrzymów, ale wiwatujący, radosny tłum. Autorzy artykułu podkreślają tym samym, że poprzez słynne słowa: „Niech zstąpi Duch Twój! Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi” (są również cytowane w tekście). Papież Polak obudził uśpionego ducha rodaków, wezwał do pokojowego działania w obronie wolności ojczyzny. Znaczące wezwanie „Szukajcie Jezusa Chrystusa”, jest zaś kierowane do młodych podczas spotkania w Rzymie w 2004 r. Pobieżnie zaznaczone są wątki dotyczące świętości życia (Papież trzyma na zdjęciu dziecko) oraz konieczności oddawania cierpienia Jezusowi (Papież błogosławi chorego leżącego na łóżku wśród tłumu pielgrzymów). Podsumowując można stwierdzić, iż ów dodatek wyłamuje się z typowo rozrywkowej narracji, jakiej należałoby się spodziewać po tytule „Życie na gorąco”. W tym wypadku na jego łamach prezentowane są głębokie treści dotyczące osoby Papieża i Jego historii życia. Czytelników pobudzają do refleksji główne wątki nauczania papieskiego czy znaczące dla Jego świętości osoby, także wyniesione na ołtarze. Istotna jest również forma przekazu – trudne 128 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej w treści kwestie są opracowane w przystępny i atrakcyjny dla przeciętnego czytelnika sposób, zarówno w warstwie werbalnej, jak i wizualnej. VIII. Wnioski Z analizy materiału badawczego pochodzącego z prasy kolorowej wyłania się spójny, pozytywny obraz Jana Pawła II. Ma on charakter zdecydowanie sentymentalno-wspomnieniowy, o czym świadczą liczne relacje świadków, którzy albo go znali, albo za Jego pośrednictwem modlitewnym zostali uzdrowieni (przede wszystkim fizycznie). Ich stosunek do osoby świętego jest osobisty, niemal emocjonalny, co podkreślają wyrażenia typu: „nasz papież”, „mój papież”, „cudowny rodak”, „święty, od którego bije blask”, „święty człowiek”, „święty autorytet”, pojawiające się zarówno w tytułach, jak i treści artykułów. Specyfiką prasy kolorowej jest dominacja sfery wizualnej, co również znajduje potwierdzenie w przeprowadzonej analizie. Wszystkie materiały są bogato ilustrowane, przede wszystkim fotografiami reporterskimi, bądź materiałami archiwalnymi, udostępnianymi przez bliskich krewnych Papieża. Walor ich unikatowości polega na fakcie ich pochodzenia z prywatnych archiwów krewnych. Najczęściej na fotografiach przywołuje się postać Papieża młodego, uśmiechniętego, wysportowanego, którego gesty charakteryzują się serdecznością wobec osób, do których się zwraca. Pojawiają się również zdjęcia Karola Wojtyły sprzed okresu papieskiego, najczęściej w sytuacjach prywatnych, podczas wypraw z przyjaciółmi w góry. W treściach odnoszących się wprost do kanonizacji Jana Pawła II, podkreśla się liczne cuda dokonujące się za wstawiennictwem świętego, także te, których wcześniej nie podawano do publicznej wiadomości. Te przypadki są szczegółowo omawiane, opatrzone fotografiami zarówno bohaterów, jak i Ojca Świętego. Poza dwoma tekstami: w „Pani” i „Twoim Stylu” analiza materiału wykazuje dosyć prostą narrację, zbudowaną wokół celu, jakim jest zainteresowanie, rozbudzenie ciekawości czytelnika. Natomiast teksty we wskazanych tytułach luksusowych są o tyle charakterystyczne, że tworzyli je dziennikarze wielokrotnie przebywający z Janem Pawłem II, relacjonujący Jego pielgrzymki i wizyty. W wypowiedziach Katarzyny Kolendy-Zaleskiej i Jacka Pałasińskiego (z którym przeprowadzono wywiad), znaleźć można głębokie, refleksyjne poszukiwanie odpowiedzi na pytania: Kim był ów fascynujący Polak, który dokonał w Kościele rewolucyjnych zmian, kim był jako człowiek i głowa Kościoła katolickiego. Dlaczego pod wpływem Jego obecności i nauczania zmieniał się świat, życie poszczególnych ludzi na różnych kontynentach? Dziennikarze ci, w atrakcyjny w formie i treści sposób, uzasadniają wyjątkowość Jego osoby, osobowości poprzez spostrzeżenia pochodzące z własnych doświadczeń i kontaktów z Nim. Podkreślają, że ów Papież nie był wyłącznie „nasz”, „pol- 129 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych ski”, ale „powszedni” – dostępny i życzliwy ludziom różnych kultur, ras, kontynentów – i ów kontekst ukazywania Papieża jako pielgrzyma dla całego świata dominuje w prasie kobiecej. Teksty w pozostałych tytułach mają płytszy, co nie znaczy zupełnie powierzchowny charakter, są dostosowane do wyodrębnionej dla danego tytułu grupy odbiorców. Autorzy materiałów w prasie o charakterze rozrywkowoporadnikowym kreślą bardziej bliski, emocjonalno-sentymentalny obraz Jana Pawła II, nawiązujący raczej do „polskości Papieża” niż Jego „powszechności”, przywołują przykłady uzdrowień w zwykłych, przeciętnych rodzinach, pokazują wiarę i nawrócenia ludzi w kontekście modlitw zanoszonych do Niego w trudnych, wręcz beznadziejnych sytuacjach. Zwyczajni ludzie, bazując na osobistych doświadczeniach, argumentują dlaczego Jan Paweł II został świętym, dzięki czemu czytelnik może z łatwością identyfikować się z losami przedstawianych bohaterów. Jan Paweł II rozumiał ludzi mediów, prowadził z nimi dialog, podkreślał ich odpowiedzialność i misyjność, wierzył w potencjał komunikacji społecznej realizowanej na rzecz głoszenia Dobrej Nowiny. Prasa kobieca, będąca jednym z wielu narzędzi medialnych, pełni zupełnie inne funkcje: najczęściej rozrywkowe, poradnikowe, nigdy ewangelizacyjne. Wyłamując się jednak z obowiązujących komercyjnych reguł gry rynkowej, wskazane tytuły, a wraz z nimi redakcje, zdecydowały się wejść w narrację o duchowości, religijności ludzi i świętości Jana Pawła II, co z pewnością nie było zadaniem łatwym. Odnotowanie na łamach tego rodzaju prasy wydarzenia, jakim była kanonizacja Jana Pawła II, daje jej przeciwnikom powód do refleksji – czy jej lekceważenie jest zasadne? Skierowana do odmiennych grup czytelniczek może bowiem w wielu wypadkach poza wskazanymi funkcjami pełnić rolę poznawczą, edukacyjną, informacyjną pod warunkiem, że znajdą się dziennikarze, którzy religijne, moralne czy nawet filozoficzne zagadnienia ubiorą w przystępny i atrakcyjny dla różnych czytelników styl. Kanonizacja Papieża Polaka bez wątpienia była wydarzeniem nadzwyczajnie pozytywnym, budującym nie tylko Polaków. Być może to jest główny powód, dla którego nie wywołała tak znaczącego oddźwięku medialnego, jak godziny odchodzenia Jana Pawła II w 2005 r. Małe zainteresowanie mediów kanonizacją okazało się współgrać z regułą głoszącą, iż „śmierć i zło sprzedają się w mediach”, dobro pokazać znacznie trudniej. I w tym kontekście należy docenić wkład tytułów należących do prasy kobiecej za przedstawienie tego wyjątkowego wydarzenia i osoby Jana Pawła II, nawet jeśli ich charakter na co dzień odbiega od treści, których nauczał Papież. 130 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej Bibliografia 1. 2. 3. 4. Dijck J. Van, Zmediatyzowane wspomnienia w epoce cyfrowej, „Kultura Popularna” 2010 nr 1. Goffman E., Ramy fotografii, w: Fotospołeczeństwo. Antologia tekstów z socjologii wizualnej, Bogunia-Borowska M., Sztompka P. (red.), Kraków: „Znak” 2012. Kowalski T., Jung B., Media na rynku. Wprowadzenie do ekonomiki mediów, Wyd. Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2006. Wolny-Zmorzyński K., Kaliszewski A., Furman A., Snopek J., Prasowe gatunki dziennikarskie, Kraków: poltext 2014. Źródła badawcze „Chwila dla Ciebie”. Januszewski P., Tak dużo zawdzięczamy Ojcu Świętemu, „Chwila dla Ciebie” 2014 nr 17. Lipnicka S., Rzym śladami Jana Pawła II, „Chwila dla Ciebie” 2014 nr 17. „Claudia”. Wichrowska E. Rzym – papieskie miasto, „Claudia” 2014 nr 15. „Gala”. Rokita Z., Cudowny rodak, „Gala” 2014 nr 8. „Kobieta i życie”. Mój papież – listy od czytelników, „Kobieta i Życie” 2014 nr 5. Ptak A., Mój Papież – nigdy go nie zapomnę, „Kobieta i Życie”, 2014 nr 4. Urbańska M., Spacer po Rzymie, „Kobieta i Życie” 2014 nr 5. „Pani”. Kolenda-Zaleska K., Alfabet JP II, „Pani”, 2014 nr 5. „Party”. Zadrożna E., Droga do świętości, „Party”, 2014 nr 9. „Przyjaciółka”. Maik Hass. Grzelczak, Rady dla pielgrzyma, „Przyjaciółka” , 2014 nr 8. Wilczyńska M., Dla mnie wujek zawsze był święty, „Przyjaciółka” 2014 nr 9. „Tina”. Br. aut., Droga papieża Polaka do świętości, „Tina” 2014 nr 9. Br. aut., Łaski i cuda Jana Pawła II, „Tina” 2014 nr 10. „Twój Styl”. Litorowicz-Siegert A., Barką do nieba, „Twój Styl”, 2014 nr 5. „Viva!”. Br. aut., Mamy świętego, „Viva”, 2014 nr 10. „Życie na gorąco”. TP., Cud Bożego Miłosierdzia, „Życie na gorąco” 2014 nr 18. TP., Wielki dzień czterech papieży, „Życie na gorąco” 2014 nr 18. Żuchowski P., Dlaczego ja?, „Życie na gorąco” 2014 nr 17. Dodatek specjalny 2014 nr 6. 131 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Justyna Szulich-Kałuża Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach wysokonakładowych tygodników z okresu kanonizacji Streszczenie: W referacie podjęta jest próba odtworzenia medialnego dyskursu o świętości Jana Pawła II w tygodnikach: „Gość Niedzielny”, „Polityka”, „Newsweek Polska”, „Do Rzeczy”, „Wprost” w dniach kanonizacji. Medialny wizerunek świętości Jana Pawła II tworzą cechy osobowości, aktywności podejmowane przez Jana Pawła II, opinie o pontyfikacie, na które wskazują dziennikarze tygodników opiniotwórczych. Poszczególne wymiary medialnego wizerunku świętości Jana Pawła II strukturalizują poszczególne części opracowania. W pierwszej części dokonana jest charakterystyka materiału badawczego z uwzględnieniem gatunków dziennikarskich i semantycznej analizy tytułów. W drugiej opisane są poszczególne wymiary świętości składające się na medialny wizerunek świętości. W badaniu publikacji wykorzystano technikę analizy zawartości, jakościowej analizy treści oraz semantyczno-kompozycyjną analizę tytułów. Słowa kluczowe: tygodniki opiniotwórcze, medialny wizerunek świętości, analiza zwartości, analiza treści. Summary: The theme of the article is an attempt to recreate the discourse in the media about the holiness of John Paul II in the days of the canonization in the weekly magazines: „Gość Niedzielny”, „Polityka” „Newsweek”, „Do Rzeczy” and „Wprost”. In particular, I am interested in the image of holiness of John Paul II in the media. It consists of personality traits and activity of John Paul II, opinions about his pontificate formed by the journalists of the opinion weekly magazines. The main question is: what are the features of the media image of the holiness of John Paul II. This question is the central issue raised in this study and it structures the various parts of it. In the first part there is the characteristics of the research material with regard to journalistic genres and semantic analysis of titles. The second part describes the different dimensions of holiness that create the media image of holiness. Techniques used in the study: content analysis, qualitative content analysis and semantic and compositional analysis of titles. Key words: opinionforming weekly magazines, media image of the holiness of John Paul II, dimensions of holiness, content analysis. 132 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników I. Wprowadzenie W dniach poprzedzających kanonizację papieży Jana XXIII i Jana Pawła II 27 kwietnia 2014 roku, media w Polsce ponownie pochyliły się nad osobą Jana Pawła II i jego pontyfikatem. W dniach jego śmierci i pogrzebu, pamiętnego kwietnia 2005 roku, przekazy medialne w pozytywnym świetle ukazywały Ojca Świętego. Wówczas media informowały, że to papież wielki, święty i poświęciły mu sporo uwagi, czasu i miejsca. Czy kanonizacja papieża z Polski stała się ponownie okazją do przypomnienia wydarzeń z życia, jego cech osobowości, aktywności, papieskich homilii i nauczania? Jaki był stopień koncentracji mediów na tematach łączących się z osobą Jana Pawła II? Jaki medialny wizerunek jego świętości utrwalił się w tamtym okresie? Oto pytania nad którymi warto ponownie pochylić się z naukową refleksją. II. Charakterystyka badanego materiału prasowego W celu scharakteryzowania medialnego wizerunku świętości Jana Pawła II do szczegółowej analizy wybrano polskie tygodniki opiniotwórcze z 2014 roku o średnim jednorazowym nakładzie przekraczającym 100 000 egzemplarzy, o różnej linii redakcyjnej. Warunek spełniły następujące tytuły: „Gość Niedzielny”, „Polityka”, „Newsweek Polska”, „Do Rzeczy” i „Wprost”. Szczegółowe dane o liczbach nakładów i sprzedaży prezentuje tabela nr 1. Tabela 1. Nakłady i sprzedaż analizowanych tygodników Średni nakład jednorazowy (luty 2014) Sprzedaż ogółem1 „Gość Niedzielny” 197 855 137 927 „Polityka” 172 733 117 832 „Newsweek Polska” 175 892 117 382 „Do Rzeczy” 151 493 68 344 „Wprost” 120 490 51 920 Tytuł tygodnika (luty 2014) Źródło: www.zkdp.pl, dostęp: 11.10.2015                                                              1 Sprzedaż ogółem jest to suma sprzedaży egzemplarzowej wydań drukowanych, sprzedaży egzemplarzy e-wydań oraz wszystkich form prenumeraty wydań drukowanych i prenumeraty e-wydań.  133 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych W analizach własnych skorzystałam z archiwów elektronicznych każdego tygodnika posiłkując się w wyszukiwaniu publikacji techniką słów kluczowych. W efekcie w materiale badawczym znalazło się 27 samodzielnych publikacji tematycznie powiązanych z osobą Jana Pawła II. Liczba ta wskazuje na raczej średnie zainteresowanie publicystów mediów drukowanych wydarzeniem kanonizacji. Dla porównania w okresie śmierci i pogrzebu Jana Pawła II w ówcześnie ukazujących się tygodnikach opiniotwórczych ukazało się 57 różno2 rodnych publikacji o Ojcu Świętym . Poniżej w tabeli nr 2 zamieszczono rozkład gatunków w materiale badawczym. Tabela 2. Gatunki dziennikarskie w analizowanym materiale Editorial Felieton Wywiad Artykuł biograficzny „Gość Niedzielny” 1 - 2 1 - 3 „Polityka” - - 1 - 2 3 „Newsweek Polska” - - - - - 2 - 2 - 1 3 Tytuł „Do Rzeczy” - Artykuł Artykuł informacyjny publicystyczny „Wprost” - 1 3 - - 1 Suma 1 1 8 1 3 12 Źródło: analiza własna Wśród zgromadzonych publikacji najwięcej ukazało się artykułów publicystycznych w sumie 12. W „Gościu Niedzielnym”, „Do Rzeczy”, i „Polityce” – po 3, w „Do Rzeczy” – 2 i we „Wprost” – 1. Artykuły publicystyczne wyróżnia luźna struktura stylistyczno-kompozycyjna oraz postawienie określonych odautorskich tez, a następnie ich dowodzenie z wykorzystaniem treści informacyjnych i publicystycznych. Można przypuszczać, że intencją dziennikarzy było wieloaspektowe, choć raczej subiektywne przedstawienie faktów i wyda                                                             2 Zob. J. Szulich-Kałuża, Obraz Jana Pawła II w tygodnikach opiniotwórczych i kobiecych, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Fundacja Dzieło Nowego Tysiąclecia, Księgarnia św. Jacka Sp. z o.o., Katowice 2008, s. 306-321.  134 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników rzeń związanych z życiem i nauczaniem przed wyborem, w okresie pontyfikatu oraz z procesami beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II. Na drugim miejscu wśród gatunków dziennikarskich sytuują się wywiady, których pojawiło się 8. W „Gościu Niedzielnym” opublikowano wywiad z kardynałem Stanisławem Dziwiszem i wywiad z arcybiskupem Mieczysławem Mokrzyckim. We „Wprost” rozmówcami dziennikarzy byli Jerzy Kluger, Marco Roncalli (bratanek papieża Jana XXIII) i Tadeusz Pieronek. W „Do Rzeczy” przeczytamy wywiad z ks. prałatem Pawłem Ptasznikiem (pracownikiem Sekcji Polskiej Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej) i Lino Zanim (przewodnikiem górskich wędrówek papieża), natomiast w „Polityce” – z antropologiem kulturowym, profesorem Wojciechem Bursztą. W materiale znalazły się także gatunki dziennikarskie, które występują rzadko, po jednym razie. W „Gościu Niedzielnym” ukazał się artykuł biograficzny: „Dziesięć dotknięć łaski”, streszczający w dziesięciu punktach życie Jana Pawła II. Na łamach tego tygodnika przeczytamy także editorial zatytułowany „Fascynująca historia”, w którym redaktor naczelny ks. Marek Gancarczyk wyraził swój głos w sprawie kanonizacji. We „Wprost” znajdziemy felieton autorstwa Magdaleny Środy „Wszystkie cuda Jana Pawła”. W artykule autorka przedstawiła i subiektywnie udokumentowała własną charakterystykę największych dokonań papieża Jana Pawła II. To przykład jednotematycznego felietonu dyskursywnego, w którym stylizacja kompozycyjna została zredukowana do minimum. We fragmencie kończącym pojawiło się zdanie: „(…) papież to kolejne marketingowe narzędzie służące do 3 łowienia wyborców” , jedyne nawiązujące do ramy krytycznego wydźwięku felietonu. Z przeprowadzonej analizy gatunków dziennikarskich wynika, że dominują gatunki wyraziste, łatwo identyfikowalne przez czytelników, mające intencjonalnie wywołać intelektualne i emocjonalne reakcje na opisywane tematy. Kolejnym zamierzeniem badawczym było prześledzenie ogólnego wydźwięku poszczególnych artykułów na podstawie wartościującej leksyki oraz kontekstu opisywanych zagadnień. Przewagę mają publikacje o wydźwięku pozytywnym, mniej jest wypowiedzi dziennikarskich, w których mieszają się treści pozytywne i negatywne o pontyfikacie papieża, nie odnotowano jednoznacznie negatywnych publikacji. Interesujące poznawczo jest przeanalizowanie tytułów zebranych publikacji od strony ich struktury kompozycyjnej oraz semantycznego znaczenia.                                                              3 M. Środa, Wszystkie cuda Jana Pawła II, „Wprost”, nr 18, 2014, www.wprost.pl/archiwum/ (dostęp: 25.09.2015).  135 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Tabela 3. Wydźwięk artykułów Wydźwięk pozytywny Wydźwięk negatywny Wydźwięk mieszany „Gość Niedzielny” 7 - - „Polityka” 1 - 5 Tytuł „Newsweek Polska” 2 „Do Rzeczy” 7 - - „Wprost” 2 - 2 17 0 9 Suma Źródło: opracowanie własne Tabela 4. Analiza tytułów publikacji Funkcja nominatywna Funkcja deskryptywna (streszczająca) Funkcja pragmatyczna (gry stylizacyjne) Papież prostej modlitwy Dziesięć dotknięć łaski Pogromca smoków Papież, który lubił naukowców Świadectwo kardynała Bergoglio To święci tworzą historię Dobry i Wielki razem święci Wszystkie cuda Jana Pawła Dzień świętych papieży Polityka świętości Kanonizacja nie jest dla świętego Wojtyła uwieczniony Dziedzictwo Świętego On jest u Ojca i patrzy na nas Sakrowirtual Relikwie Wielkiego Polaka Papież na wagarach Jan Paweł II – antykomunista Cuda i modlitwa Czy KGB chciało zabić papieża? Zapomniany papież Drogi do Watykanu Nasi tu byli Pomnik na kanonizację, czyli jak ogrodowy krasnal Duch i puch Byłem łącznikiem Jan Paweł II utopiony w utopii Źródło: opracowanie własne Analiza kompozycyjna i strukturalna tytułów zgromadzonych publikacji pozwala na wyodrębnienie ich podstawowych cech strukturalno-funkcjonalnych. Wszystkie tytuły pełnią funkcje nominatywne – nazywają i tematyzują osobę, obiekty, wydarzenia opisywane w publikacjach. Zwykle funkcja nominatywna połączona jest z innymi funkcjami – streszczającą (inaczej deskryptywną) i pragmatyczną – umiejętnego oddziaływania na czytelników po- 136 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników przez zatrzymanie uwagi czytelnika, przekonanie do wyrażanych w tytule treści. W tytułach z dominującą funkcją nominatywną pojawia się leksyka wartościująca pozytywnie, typu: dobry, wielki, święty, papież, który lubił naukowców, papież prostej modlitwy. Większego zaangażowania lekturowego wymagają tytuły z pozostałymi funkcjami streszczającą i przede wszystkim pragmatyczną, których konstrukcja oparta jest na zasadzie kontrastowania tytułu i tekstu. Do podstawowych sposobów uatrakcyjniania tytułów zaliczyć należy zastosowanie formy fonicznej z zastosowaniem rymu, np. „Duch i puch”, „Papież utopiony w utopii”; cytowanie lub parafrazowanie fragmentów korpusu tekstu np. „To święci tworzą historię”, „On jest u Ojca i patrzy na nas”; wykorzystanie potocznej leksyki: „Pogromca smoków”, „Papież na wagarach”. III. Wymiary medialnego wizerunku świętości Jana Pawła II Medialny wizerunek świętości Jana Pawła II to konstrukt teoretyczny utworzony na podstawie wypowiedzi dziennikarskich w wyselekcjonowanych publikacjach tygodników opiniotwórczych. Dwa zasadnicze pytania, które posłużą do jego wykreślenia można sformułować następująco: – – pierwsze, na jakie cechy życia, działalności i nauczania Świętego wskazują dziennikarze polskich wysokonakładowych tygodników opiniotwórczych?; drugie, czy cechy osobowości Jana Pawła II upowszechniane w tygodnikach pozwalają na określenie charakterystycznych rysów modelu Jego świętości? Wstępna analiza zawartości zgromadzonych publikacji pozwoliła na wyróżnienie następujących kategorii tematycznych: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. wartość modlitwy, kult Maryi, kult Miłosierdzia Bożego, wzorowanie się na świętych, szacunek dla życia, nauczanie Soboru Watykańskiego II, świętość wpisana w codzienność (zdyscyplinowanie, uporządkowanie, relacje z innymi), 8. ekumenizm (dialog z protestantami i prawosławnymi), 9. dialog z wyznawcami judaizmu, 10. zaangażowanie społeczno-polityczne w polskie i europejskie przemiany, 11. wartość kultury, literatury, sztuki, 137 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 12. 13. 14. 15. 16. 17. aktywność duszpasterska, szacunek do cierpienia, do ludzi starszych, do śmierci, wartość nauki, szacunek dla naukowców, pojednanie polsko-ukraińskie, patriotyzm, uznanie błędów chrześcijaństwa. Celem uporządkowania, kategorie tematyczne podzielone zostały na dwie grupy wymiarów świętości. Są to, po pierwsze, elementy duchowo-religijne oraz po drugie, elementy pozareligijne. Elementy duchowo-religijne tworzą: wartość modlitwy, kult Maryi, kult Miłosierdzia Bożego, wzorowanie się na świętych (z publikacji wykreślono następującą listę postaci świętych: Albert Chmielowski, Jan Maria Vianney, Ignacy Loyola, Ambroży, Augustyn, Tomasz z Akwinu), wierność nauki Soboru Watykańskiego II, dialog ekumeniczny (dialog z protestantami i prawosławnymi), dialog z wyznawcami judaizmu. Do elementów pozareligijnych zaliczono: świętość wpisaną w codzienność (uporządkowane życie, relacje z drugim człowiekiem w zwykłym codziennym życiu), zaangażowanie w społeczno-polityczne przemiany w Europie, wartość kultury, sztuki, języka polskiego, szacunek dla cierpienia, ludzi starszych, śmierci, docenienie nauki i naukowców, pojednanie polsko-ukraińskie, miłość do Polski. Zliczono następnie częstotliwość pojawiania się poszczególnych wątków. Z uwagi na niskie liczby, opisujące występowanie poszczególnych elementów w tekstach posłużyły one informacyjnemu określeniu ekspozycyjności poszczególnych treści, bez intencji uogólniania wnioskowania. Poszczególne wymiary tworzą dość zróżnicowany i niejednorodny medialny wizerunek świętości Jana Pawła II w mediach drukowanych. Można właściwie określić go bogatym w wielowymiarowość z wyraźnie zaznaczonymi akcentami. Dominantami w tym medialnym wizerunku świętości okazały się rysy wykraczające poza wymiar teologiczny. Charakteryzują one bardziej praktyczne przejawy świętości kształtującej przede wszystkim życie codzienne, w następnej kolejności życie społeczno-polityczne, a na trzecim miejscu religijne. Są nimi: świętość wpisana w życie codzienne, zaangażowanie w społecznopolityczne przemiany w Europie oraz dialog ekumeniczny. Teologicznym wymiarom z wyjątkiem tematyki ekumenizmu dziennikarze poświęcają mniej uwagi, wyjątek stanowią publikacje „Gościa Niedzielnego” – tu przeczytamy o następujących: wartość modlitwy, kult Maryi, kult Miłosierdzia Bożego. Wymienione wymiary, które okazały się podstawowymi elementami w medialnym wizerunku świętości Jana Pawła II poddane zostaną szczegółowym analizom i opisom. 138 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników Tabela 5. Liczebność kategorii tematycznych w publikacjach Kategorie tematyczne Częstotliwość w publikacjach Świętość wpisana w codzienność 18 Zaangażowanie społeczno-polityczne w europejskie przemiany 14 Ekumenizm 11 Wartość modlitwy 8 Kult Maryi, kult Miłosierdzia 7 Wzorowanie się na świętych 5 Wartość polskiej kultury, sztuki, języka 4 Szacunek dla starości, cierpienia, śmierci 3 Nauczanie Soboru Watykańskiego II 2 Dialog z wyznawcami judaizmu 2 Wartość nauki 2 Pojednanie polsko-ukraińskie 2 Aktywność duszpasterska 2 Miłość do Polski 2 Uznanie win chrześcijaństwa 1 Szacunek dla życia 1 Źródło: analiza własna IV. Świętość wpisana w codzienność Publikacje w tygodniku „Gość Niedzielny” najszerzej charakteryzują fenomen świętości Jana Pawła II. Papież w liście apostolskim „Novo millenio ineunte” określił świętość następująco: „świętość to dążenie do wysokiej miary 4 zwyczajnego życia chrześcijańskiego” . Poprzez te słowa dowartościował świętość nie tylko w wymiarze teologicznym, lecz także w wymiarze bardziej praktycznym, duszpasterskim. Ważne jest zatem, zgodnie z tą definicją, by uświęcać siebie w najzwyklejszych okolicznościach codziennego życia, bowiem 5 w ten sposób „świętość realizuje się tu i teraz” . Poniżej zebrano fragmenty pochodzące z tygodnika „Gość Niedzielny” charakteryzujące osobowość i styl chrześcijańskiego życia Jana Pawła II. Doskonale wpisują się one w hasłowo ujętą „świętość codzienną”: „Widziałem świętość zwyczajną wpisaną w co                                                             4 Jan Paweł II, Novo millenium ineunte, 31 http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/ jan_pawel_ii/listy/novo_millenio_06012001.html (dostęp: 25.09.2015).   5 Z. Niemirski, Dzień świętych papieży, „Gość Niedzielny” nr 18, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014).  139 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 6 dzienność” ; „Dziś coraz wyraźniej wychodzi jego świętość przejawiająca się w zdyscyplinowanym, uporządkowanym życiu, w jego zjednoczeniu z Bogiem, 7 w otwarciu na człowieka” ; „(…) cechowały go wielkie zdyscyplinowanie i po8 rządek w pracy” ; „Świętość składa się z nawet drobnych elementów z jakich 9 zbudowana jest codzienność. Świętość to wielka harmonia życia” ; „(…) niesłychanie solidny w sprawach drobnych, żadnej sprawy nie pozostawiał niezała10 twionej” ; „Przykładał wagę do każdego wydarzenia, a szczególnie do ludzi, 11 których napotkał na swojej drodze” ; „Bardzo wielką wagę przywiązywał do 12 swoich obietnic, był wierny słowu, które wypowiedział” ; „Był człowiekiem bardzo serdecznym. Zawsze modlił się za tych, którzy obchodzili imieniny czy 13 urodziny” . W tygodniku „Do Rzeczy” publicyści również poruszają temat świętości Jana Pawła II. Wskazują na szczególny rys jego świętości, którym jest otwarcie się na drugiego człowieka i potrzeba bliskiego kontaktu z nim. Na łamach „Do Rzeczy” znajdziemy następujące fragmenty: „Jego świętość polegała na tym, że potrzebował ludzi, chciał być z nimi, pomagać im. Czasem wystarczyło spojrzenie. Nie mógł już nikogo mocno przytulić człowieka ramieniem, 14 ale obejmował go oczami. Tyle było w nim ciepła, wciąż je czuję ; „(…) nie tworzył wokół siebie paraliżującego majestatu (…) Posiadał umiejętność doce15 niania tego, co drugi człowiek może wnieść w jego działanie i myślenie” , „Ojciec Święty uczył również tego, aby pod stertą papierów dostrzegać ludzkie sprawy. Dla niego każdy list to był człowiek, a nie tylko zadanie do wyko16 nania” . W publikacjach „Wprost” przeczytamy, że świętość Jana Pawła II powiązana jest z typowymi ludzkimi cechami: „Jan Paweł II to człowiek absolutnie 17 normalny, nie wydziwiał, nie żądał tytułów” ; „Nie widziałem go nigdy zde                                                             6 P. Legutko. To święci tworzą historię, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/ wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014).  7 Tamże.  8 Tamże.  9 Tamże.  10 Tamże.  11 Świadectwo kardynała Bergoglio, tłum. B. Zajączkowska, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014).  12 P. Legutko, To święci tworzą historię...  13 Tamże.  14 J. Kowalski, Papież na wagarach, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/ archiwum-wydan/ (dostęp:26.09.2015).  15 J. Przybylski, Kanonizacja nie jest dla świętego, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik. dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015).   16 Tamże.  17 M. Rigamonti, Wojtyła uwieczniony, „Wprost”, nr 17, 2014, www.wprost.pl/archiwum/(dostęp: 26.09.2014).  140 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników nerwowanego. Czasem może lekko podnosił głos, ale na nikogo nie krzyczał. 18 Nie wiem czy miał taki charakter, czy był tak opanowany” ; „Wojtyła miał po19 czucie humoru, był spokojny, miał doskonałe ucho” . V. Zaangażowanie społeczno-polityczne Kolejny wymiar medialnego wizerunku świętości Jana Pawła II dotyczy jego zaangażowania społeczno-politycznego W tygodnikach wielokrotnie wskazywano na zasługi Jana Pawła II w kształtowaniu porządku społeczno-politycznego Polski, Europy i całego świata. Wątek ten szczególnie często podejmowany był w „Polityce” i tygodniku „Do Rzeczy”. Publicyści „Polityki” określali pontyfikat Jana Pawła II słowami: „To był długi, niezwykły pontyfikat (…) najważniejsze wątki – w latach 90. był to triumf nad komunizmem”. Samemu papieżowi przypisano szereg pozytywnych określeń: „Patron walki o wolność 20 i niepodległość ; „Był instancją nie tylko duchową ale i polityczną (…) przekonywał, że Unia nie jest dziełem szatana (…) interwencja ta pozytywnie wpłynęła 21 na wynik polskiego referendum europejskiego” ; „Był ikoną, miał wpływ na wiele 22 23 zmian”; „Był symbolem nadziei, opoką ”; „(…) pogromca czerwonego smoka 24 25 z Kremla” ; „(…) przyczynił się do upadku żelaznej kurtyny” . Publicyści „Polityki” nie pomijali zasług dla Polski: „Cuda narodowopolityczne papieża z Polski znaczą więcej dla szerszej publiczności. Jego wsparcie ruchu Solidarności, wizyty w kraju ogarniętym traumą stanu wojennego, odnowa polskiego myślenia o miłości do ojczyzny w czasie marnym. Karol Wojtyła był de facto ostatnim królem Polski, przywódcą nie tylko ko26 ścielnym, lecz także narodowym” ; „(…) wspierał Solidarność, ale zarazem na27 legał na dialog i nie odmawiał stronie rządzącej partnerstwa w nim” . Równie często jak w „Polityce” temat społeczno-politycznego zaangażowania papieża poruszano w tygodniku „Do Rzeczy”. Zwracano uwagę, że Jan                                                              18 Tamże.  M. Dzierżanowski, Byłem łącznikiem, „Wprost”, nr 17, 2014, www.wprost.pl/archiwum (dostęp: 26.09.2015).  20 J. Podgórska, Duch i puch, „Polityka” nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 26.09. 2014).  21 A. Krzemiński, Pogromca smoków, „Polityka”, nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 25.09.2014).  22 J. Podgórska, Duch i puch...  23 A. Krzemiński, Pogromca smoków...  24 Tamże.  25 Tamże.  26 A. Szostkiewicz, Polityka świętości, „Polityka” nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 25.09.2014).  27 A. Krzemiński, Pogromca smoków...  19 141 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 28 Paweł II „(...) stanowi poważne wsparcie dla Solidarności” , to „(...) duchowy pogromca komunizmu (…) zamiast walki klas podkreśla pojęcie solidarności; zamiast indywidualizmu przypomina o pozytywnych walorach poczucia wspólnoty narodowo-kulturowej, wskazywał, że nowoczesność przynosi nowe za29 grożenia dla wolności duchowej człowieka” . Zaskakujące określenia w postrzeganiu papieża znajdziemy w opisie: „(…) chytry gracz polityczny, który 30 wspólnie z Ronaldem Reaganem CIA potrafili zabić komunistyczny system . Szczególnie bliskie papieżowi były sprawy Europy Wschodniej, zwłaszcza Ukrainy: „Ukraińcy mogli się przekonać, że papież nie jest dla nich zagrożeniem, ale przeciwnie szansą dla całej ich ojczyzny na przezwyciężenie dzie31 dzictwa komunizmu i historycznych nienawiści” . W tygodnikach „Gość Niedzielny” i „Wprost” aspekt zaangażowania polityczno-społecznego jest skromniej zaakcentowany. W „Gościu Niedzielnym” pojawił się fragment: „Jan Paweł II był Mojżeszem, który idąc na czele swojego narodu w mocy wiary i z mądrością wyprowadził go z czasów totalitarnego ustroju ku wolności”. We „Wprost” przeczytamy opinię o uwikłaniu politycznym pontyfikatu: „Na 27 letnim pontyfikacie zaciążyła polityka, bo takie były czasy”. VI. Dialog ekumeniczny Zaangażowanie papieża w dialog ekumeniczny to wyraz jego troski w dążeniu do pełnej jedności chrześcijan i powiązanie tej jedności ze świętością. Teksty w tygodnikach włączyły się w dyskurs o ekumenizmie i wymiar ten jest wieloaspektowo rozpatrywany. Najsilniejsze zaangażowanie ekumeniczne papieża widoczne jest w „Polityce”. Oto przykłady: „Początek trzeciego tysiąclecia był dla papieża okazją do dialogu z „braćmi odłączonymi” – prawosła32 wiem i protestantyzmem ; W „Ut unum sint” („Niech będą jednością”) wyciągnął rękę do prawosławnych. Był przekonany, że jego powołaniem jest pojed33 nanie z prawosławiem ; „W odróżnieniu od wszystkich swoich poprzedników znał języki słowiańskie, rozumiał rumuński i sprzed wojny znał zachodnią Ukrainę. Znając polską historię, powtarzał, że Europa musi oddychać oboma                                                              28 P. Zychowicz, Czy KGB chciało zabić papieża?, „Do Rzeczy” nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015).  29 P. Semka, Jan Paweł II antykomunista „Do Rzeczy” nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/ archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015).   30 A. Nowak, Dziedzictwo Świętego, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy. pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015).  31 Tamże.  32 J. Podgórska, Duch i puch...  33 Tamże.  142 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników 34 płucami, zachodnim i wschodnim” ; „Ekumenizm sprowadzał się do spotkań w świetle kamer, do gestów, co samo w sobie było wartością, bo z historyczne35 go punktu widzenia nie były to częste sytuacje” . W opinii publicystów dialogowi towarzyszyły pewne trudności, które Jan Paweł II umiejętnie pokonywał: „Ten dialog szedł jak po grudzie (…) duża część prawosławnego duchowieństwa była niechętna dialogowi. W Bukareszcie Jan Paweł II przełamał lody, klękając przed grobem prawosławnego bisku36 pa, zamordowanego w 1950 roku przez stalinowców . W „Gościu Niedzielnym” doceniono dokonania papieża w poprawę relacji z wyznawcami prawosławnymi ze Wschodu: „Jan Paweł II poświęcał kwestii unickiej wiele uwagi (…) Unici we Lwowie uważają Jana Pawła za swojego świętego (…) Jan Paweł II był orędownikiem polsko-ukraińskiego pojednania – za37 chęcał do leczenia ran, przebaczania i pojednania” . Podobnie w tygodniku „Do Rzeczy” pojawiają się treści o potrzebie dialogu z prawosławnymi z przyznaniem win leżących także po stronie katolików: „Jan Paweł II powtarzał prośbę o wybaczenie przewin jakich również na ziemi ukra38 ińskiej dopuszczali się katolicy względem wyznawców prawosławia” . VII. Wartość modlitwy Nietrudno przewidzieć, że wartość modlitwy najpełniej wyeksponowana jest w tygodniku katolickim „Gość Niedzielny”. W artykule biograficznym „Dziesięć dotknięć łaski” dziennikarz ks. Tomasz Jaklewicz przypomina o rodzinnej transmisji wartości religijnych. Opisuje ojca papieża, jako wzór człowieka modlitwy dla młodego Karola Wojtyły: „Od ojca nauczył się, że męskość, 39 życie modlitwy nie są przeciwstawne” . Jan Paweł II nazwany został papieżem prostej modlitwy. Stanowi to swoisty kontrast do jego pozycji w świecie nauki, teologii i filozofii: „Choć był wielkim filozofem, teologiem i mistrzem słowa nie wstydził się form ludowej pobożności. Były mu one bardzo bliskie i był przekonany o ich skuteczności. Zawsze nosił szkaplerz, bardzo często w jego ręku 40 widziałem różaniec” . Każdą aktywność poprzedzał modlitwą: „Zawsze naj41 pierw była modlitwa, a później działanie” .                                                              34 Tamże.  J. Podgórska, Duch i puch...  36 A. Krzemiński, Pogromca smoków...  37 A. Grajewski, Papież prostej modlitwy, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/ wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.12.2014).  38 A. Nowak, Dziedzictwo Świętego...  39 T. Jaklewicz, Dziesięć dotknięć łaski...  40 A. Grajewski, Papież prostej modlitwy...  41 Tamże.  35 143 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Na znaczenie modlitwy w życiu Jana Pawła II wskazują także dziennikarze tygodnika „Do Rzeczy”. Zwracają uwagę na modlitewne zaangażowanie i troskę papieża o szeroką wspólnotę Kościoła katolickiego oraz najbliższe otoczenie: „Codziennie modlił się za Kościół, każdego wieczora stawał przy swo42 im oknie i patrząc na Rzym modlił się za mieszkańców i im błogosławił” . Jasno doprecyzowano stanowiska Jana Pawła II co do roli modlitwy w cudach i cudownych uzdrowieniach: „Ojciec święty nigdy nie przypisywał sobie najmniejszej zasługi w uzdrowieniu kogokolwiek. Cuda czyni Bóg. Ja się tylko 43 modlę” . VIII. Kult Maryi, kult Miłosierdzia W „Gościu Niedzielnym” wymieniany jest rys maryjnej pobożności Jana Pawła II wyniesionej z domu rodzinnego: „Miłości do Maryi Wojtyła nauczył się od matki Emilii. Wytrwałej modlitwy na różańcu, jak i pielgrzymowania do sanktuariów maryjnych uczył ojciec. Jan Paweł II nazywał różaniec ulubioną modlitwą. (…) Dla Niego Matka Boża to konkretna rzeczywista osoba, o której myśli jak o krewnej, będącej częścią jego własnej rodziny. Karol Wojtyła był 44 w Niej rozmiłowany” . W „Newsweeku” papieżowi przypisane jest określenie 45 „autentyczny wyznawca kultu maryjnego” . Kult Miłosierdzia Bożego to kolejny wymiar charakteryzujący świętość Jana Pawła II w mediach. W „Gościu Niedzielnym” zamieszczono określenie „pa46 pież Bożego Miłosierdzia” , W „Do Rzeczy” przeczytamy: „Cały jego pontyfi47 kat był związany z ideą miłosierdzia, którą wyniósł z Krakowa” , „zamiast sta48 wiania na piedestale własnego ja, przypomina wyzwanie miłosierdzia” . IX. Rola świętych Ostatnim wymiarem świętości Jana Pawła II, na który chcę wskazać jest rola osób świętych w kształtowaniu osobowości i życia samego Ojca Świętego jak i szerzej – chrześcijan. W „Gościu Niedzielnym” przeczytamy: „Tchnął w chrześcijan na całym świecie nowy ewangeliczny zapał, pokazał, że Bóg                                                              42 J. Przybylski, Kanonizacja, nie jest dla świętego...  T. P. Terlikowski, Cuda i modlitwa, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy. pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 28.09.2015).  44 R. Skrzypczak, Dobry i Wielki razem święci, nr 17, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/wydania/ 3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014).  45 R. Kalukin, Jan Paweł II utopiony w utopii, „Newsweek”, nr 16, 2014, www.newsweek. pl/Listawydan/ (dostęp: 24.09.2014).   46 R. Skrzypczak, Dobry i Wielki razem święci...  47 J. Przybylski, Kanonizacja nie jest dla świętego...  48 P. Semka, Jan Paweł II antykomunista...   43 144 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników 49 zmienia oblicze ziemi, posługując się świętymi . Papież zestawiony został z takimi świętymi jak: Ambroży, Augustyn, Tomasz z Akwinu, Ignacy Loyola, Albert Chmielowski, Jan Maria Vianney. Postać Alberta Chmielowskiego jest szczególnie wyróżniona: „Postacią, która pomogła mu podjąć decyzję o odejściu od sztuki, literatury i teatru na rzecz kapłaństwa był brat Albert – krakow50 ski święty – artysta, który poświęcił się ubogim” . W tygodniku „Polityka” scharakteryzowano politykę świętości papieża: „Kanonizacje są częścią polityki papieskiej, pokazują kogo Kościół promuje jako wzór do naśladowania dla wiernych jako nosiciela i promotora szczególnie ważnych wartości chrześcijańskich. Jan Paweł II podpisał prawie 500 kanonizacji i prawie 1400 beatyfikacji. To rekord wydajności, prawdziwa fabryka świętych, ale też efekt przemyślanej polityki świętości Wojtyły. Jego święci pochodzą ze wszystkich stron Kościoła, a część z nich, i tu można zrozumieć 51 ’kod Wojtyły’ – to męczennicy totalitaryzmów” . X. Wnioski końcowe Zamierzeniem badawczym było wykreślenie medialnego wizerunku świętości Jana Pawła II upowszechnianego w dniach kanonizacji w prasie. Zainteresowanie publicystów określić należy jako średnie. W analizowanych tygodnikach opiniotwórczych pojawiły się publikacje z dominacją gatunków wyrazistych, łatwo identyfikowalnych przez czytelników: artykuły publicystyczne i wywiady. Udzielili ich: kard. Stanisław Dziwisz, abp Mieczysław Mokrzycki, Jerzy Kluger, Marko Roncalli, prof. Wojciech Burszta, bp Tadeusz Pieronek, ks. Paweł Ptasznik, Lino Zani. Tytuły publikacji nie są zbyt wyszukane, pełnią przede wszystkim funkcję nominatywną i deskrypcyjną. Funkcja pragmatyczna – oddziaływania na czytelnika realizowana jest przez zabiegi stylizacyjne, takie jak: przytaczanie i parafrazowanie wypowiedzi innych osób, zestawienie określeń opartych na potocznej leksyce, współbrzmienie głoskowe, aliteracje. Medialny wizerunek świętości Jana Pawła II nie jest jednorodny. Można właściwie określić go bogatym w wielowymiarowość ze szczególnym uwzględnieniem cech świętości świeckiej. Dominantami w medialnym wizerunku modelu świętości Jana Pawła II są: świętość wpisana w życie codzienne, zaangażowanie w społeczno-polityczne przemiany w Europie, na dalszych pozycjach dialog ekumeniczny oraz wartość modlitwy. Teologicznym wymiarom w medialnym wizerunku świętości Jana Pawła II dziennikarze poświęcają mniej uwagi, wyjątek stanowią publikacje „Gościa Niedzielnego”. Na łamach tygodnika katolickiego opisywane są rysy religijne świętości: duch modlitwy, kult                                                              49 T. Jaklewicz, Dziesięć dotknięć łaski...  Tamże.  51 A. Szostkiewicz, Polityka świętości...  50 145 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Maryi, kult Miłosierdzia Bożego. Można skonstatować, że najpopularniejsze wymiary w medialnym wizerunku świętości Jana Pawła II są odpowiedzią na konkretnie wyzwania świeckiego świata: polityczne, społeczne, dopiero na dalszym miejscu religijne. Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Cieśla W., Pomnik na kanonizację, czyli papież jak ogrodowy krasnal, „Newsweek” nr 16, 2014, www.newsweek.pl/Listawydan/ (dostęp: 24.09.2014). Drogi do Watykanu, (Dąb), „Polityka” nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 25.09.2014). Dzierżanowski M., Byłem łącznikiem, „Wprost”, nr 17, 2014, www.wprost.pl/ achiwum/ (dostęp: 26.09.2015). Jan Paweł II, Novo millenium ineunte, 31 http://www.opoka.org.pl/biblioteka/ W/WP/jan_pawel_ii/listy/novo_millenio_06012001.html (dostęp: 25.09.2015). Gociek P., „On jest u Ojca i patrzy na nas” , „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015). Grajewski A., Papież prostej modlitwy, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http:// gosc.pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.12.2014). Kalukin R., Jan Paweł II utopiony w utopii, „Newsweek”, nr 16, 2014, www.newsweek.pl/Listawydan/ (dostęp: 24.09.2014). Kowalski J., Papież na wagarach, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik. dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015). Krzemiński A., Pogromca smoków, „Polityka”, nr 17, 2014, http://archiwum. polityka.pl/ (dostęp: 25.09.2014). Legutko P., To święci tworzą historię, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http://gosc.pl /wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014). Mazuś M., Nasi byli, „Polityka”, nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 25.09.2014). Niemirski Z., Dzień świętych papieży, „Gość Niedzielny” nr 18, 2014, http://gosc. pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014). Nowak A., Dziedzictwo Świętego, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorz eczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015). Podgórska J., Duch i puch, „Polityka” nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 26.09.2014). Przybylski J., Kanonizacja nie jest dla świętego, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015). Przybylski J., Relikwie Wielkiego Polaka, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015). Rigamonti M., Wojtyła uwieczniony, „Wprost”, nr 17, 2014, www.wprost.pl/archiwum/ (dostęp: 26.09.2014). Rigamonti M., Zapomniany papież, „Wprost”, nr 17, 2014, www.wprost.pl/archiwum/ (dostęp:26.09.2015). 146 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników 19. Rożek T., Papież, który lubił naukowców, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http:// gosc.pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014). 20. Semka P., Jan Paweł II antykomunista „Do Rzeczy” nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.12.2015). 21. Skrzypczak R., Dobry i Wielki razem święci, nr 17, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014). 22. Szostkiewicz A., Polityka świętości, „Polityka” nr 17, 2014, http://archiwum.polity ka.pl/ (dostęp: 25.09.2014). 23. Szulich-Kałuża J., Obraz Jana Pawła II w tygodnikach opiniotwórczych i kobiecych, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Fundacja Dzieło Nowego Tysiąclecia, Księgarnia św. Jacka Sp. z o.o., Katowice 2008. 24. Środa M., Wszystkie cuda Jana Pawła II, „Wprost”, nr 18, 2014, www.wprost.pl /archiwum/(dostęp: 25.09.2015). 25. Świadectwo kardynała Bergoglio, tłum. B. Zajączkowska, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014). 26. Terlikowski T. P., Cuda i modlitwa, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.do rzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 28.09.2015). 27. Turlej E., Sakrowirtual, „Polityka”, nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 25.09.2014). 28. Zychowicz P., Czy KGB chciało zabić papieża?, „Do Rzeczy” nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015). 147 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Alicja Waszkiewicz-Raviv Uniwersytet Warszawski Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II Streszczenie: Pontyfikat Jana Pawła II przypadł na czasy szybkiego rozwoju kultury wizualnej i medialnej. Wyjątkowa osobowość papieża Polaka obrazowana była w czasie kanonizacji przez liczne relacje mediów masowych, w których prezentowano zdjęcia z różnych okresów jego życia na dowód niecodziennych cech nowo powołanego świętego. Niniejsze opracowanie kategoryzuje wizerunek medialny JPII pokazywany w medialnych fotografiach w trzech obszarach, jako Człowieka w sferze prywatnej, Papieża w sferze publicznej i Mistyka w sferze duchowej. Do każdego z nich podano przykłady cech, które składały się na obraz medialny osobowości zarówno młodego, aktywnego Karola Wojtyły, jak i Papieża – zręcznego polityka i przywódcy i wreszcie obrazowały wielkość cierpiącego myśliciela i Mistyka. Słowa kluczowe: komunikacja wizualna, wizerunek medialny, fotografie Jana Pawła II, cechy osobowości. Summary: The pontificate of John Paul II coincided with the rising times of the of visual culture and media primacy. The unique personality of this Polish Pope was depicted during the canonization by numerous media reports, many of which presented photos from different periods of his life providing the evidence of the unusual features of the newly appointed saint. This study categorizes JPII media images shown in media photographs, on three areas: as the Man in his private sphere, the Pope in public sphere and the Mystic in spiritual sphere. For each of these provided are the examples of personality traits that created the media image of young, active Karol Wojtyla, later the pope – a skilled politician and leader, and finally illustrated the greatness of suffering thinker and illuminated mystic . Key words: Visual Communications, media image, John Paul II in photography, personality traits. „W twórczości artystycznej człowiek bardziej niż w jakikolwiek inny sposób objawia się jako „obraz Boży” i wypełnia to zadanie, przede wszystkim kształ- 148 �Alicja Waszkiewicz-Raviv, Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II tując wspaniałą „materię” własnego człowieczeństwa, a z kolei także sprawując 1 twórczą władzę nad otaczającym go światem” – napisał Jan Paweł II w dwudziestym pierwszym roku swojego pontyfikatu w słynnym „Liście do artystów” z 1999 roku. Porusza tam m.in. zagadnienia bliskie medioznawstwu, w tym teorie reprezentacji, kwestie piękna i prawdy obrazu. Poddaje je refleksji teologicznej, ale także nawiązuje do literatury, filozofii, kulturoznawstwa. Jan Paweł II był papieżem wyjątkowym i wielu teoretyków oraz praktyków komunikacji społecznej, w tym dziennikarzy, zwracało uwagę na swobodę z jaką obcował nie tylko z przedstawicielami stricte świata sztuki, ale także z kreatorami obrazów medialnych. Był papieżem, który w młodości praktykował jako aktor, potem zaś pisał nie tylko encykliki, ale także dramaty i zdecydowanie umiał obchodzić się z mediami także wizualnymi, a z ich przedstawicielami tworzył 2 wyjątkowe relacje . Miał swojego osobistego fotografa, Arturo Mari, który towarzyszył mu w wielu kluczowych momentach pontyfikatu. Z tego punktu widzenia, można zaryzykować stwierdzenie, że był fachowym praktykiem wpływu społecznego, świadomym twórcą własnego wizerunku za pomocą 3 zarówno logosfery, czyli komunikacji werbalnej, jak i ikonosfery , czyli komunikacji wizualnej. W momencie kanonizacji Jana Pawła II pojawiało się wiele programów zawierających medialne reprezentacje papieża. Pokazywały one widzom kilka wymiarów jego wizerunku. Bo przecież był on nie tylko symbolem Kościoła katolickiego, ale także wielbicielem kremówek i gór, Polakiem i międzynarodowym politykiem, pisarzem, ofiarą zamachu i teologiem, wreszcie… świętym. Warto uporządkować wizerunki tego niezwykłego papieża. Z racji rozpiętości typów mediów i tym samym bogactwa materiału, w artykule wybrano jeden typ przekazów, a mianowicie obraz fotograficzny pojawiający się w polskich mediach w okresie kanonizacji. Fotografia to kreacja nadawcy, ale i lustro rzeczywistości, którą odzwierciedla. Portrety papieża pokazywały go w przeróżnych sytuacjach, które jednak można skategoryzować i opisać semiotycznie pod względem znaków, które obecne na fotografii konotowały jego specyficzne cechy osobowości. Dla uporządkowania obszarów papieskiego wizerunku, niniejsze opracowanie opiera się o trzy wymiary obrazu JPII zaproponowane przez postulatora procesu beatyfikacyjnego, ks. Sławomira Odera, a mianowicie: Jan Paweł II                                                              1 Jan Paweł II do artystów. Artyści do Jana Pawła II, Gaudium Wydawnictwo Archidiecezji Lubelskiej, Lublin 2006, s. 31-32.  2 Por. L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.) Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach. Praca zbiorowa, Księgarnia św. Jacka Sp. z o.o., Katowice 2008.  3 Por. J. Kaczmarek, Od danych wizualnych do bazy danych wizualnych. w: Teoria obrazu w naukach humanistycznych, K. Chmielecki, B. Losowska (red.), Wydawnictwo Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Łódź 2015, s. 35-51.  149 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 4 jako Człowiek, Papież i Mistyk oraz powołuje się na cechy osobowości wymieniane przez owego niestrudzonego analityka i badacza życiorysu JPII w długotrwałym i skrupulatnym procesie kanonizacji. I. Cechy osobowości a wizualny wizerunek papieża W klasycznej definicji z lat trzydziestych XX wieku jednego z ojców założycieli współczesnej psychologii Gordona Allporta „osobowość to dynamiczna organizacja wewnątrz jednostki tych psychofizycznych systemów, które de5 terminują unikalne przystosowanie do środowiska” . To odruchy, predyspozycji oraz zdolności uwarunkowane neurofizjologicznie i psychologicznie, które są względnie stałe i stanowią system samoregulujący i samopodtrzymujący funkcjonowanie człowieka. Już od początku rozwoju współczesnej psychologii terminy te były w centrum zainteresowania wielu uznanych badaczy zjawisk psychicznych. Osobowość można ująć w kategoriach cech, czyli ogólnych dyspozycji i tendencji realizowania własnych możliwości. „Cechy odnoszą się 6 do spójnych wzorców, według których ludzie postępują i czują” i mogą być wykorzystywane do opisu oraz atrybucji dyspozycji, czyli przyczyn zachowań jednostki. Zwrócenie uwagi na cechy to przykład analizy idiograficznej, użytecznej do dogłębnego studium osoby. Akcentowanie konkretnego wzorca organizacji cech u Jana Pawła II w niniejszym opracowaniu opiera się o opis, przedstawiony przez jego postulatora ks. Sławomira Odera, który badał osobowość papieża w ciągu całego jego życia i zwracał uwagę na nasilenie konkretnych cech JPII w porównaniu z innymi ludźmi. To czyniło głowę Kościoła wyjątkowym, to także m.in. pozwoliło ogłosić go świętym. Postulator wielokrotnie podkreśla, że starał się dokonać deskrypcji i odszukać dowody na autentyczne cechy Jana Pawła II, a nie opierać się jedynie na relacjach medialnych. Media jednak odzwierciedlały osobowość papieża pokazując go w swoich wizualnych relacjach w wybranych kontekstach. Media tworzyły jego wizerunek. Czym zaś jest wizerunek medialny? Interdyscyplinarna, skomplikowana natura tego pojęcia, powoduje, że środowisko badaczy nie dorobiło się jego 7 skrystalizowanej koncepcji. Obszary definicyjne wizerunku obejmują: asocjacje związane podstawowymi elementami tożsamości jednostki (nazwiskiem,                                                              4 Pisownia za: S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010.  5 P. K. Oleś, Wprowadzenie do psychologii osobowości, Scholar, Warszawa 2009, s. 127.  6 L. A. Pervin, O. P. John, Osobowość. Teoria i badania, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002, s. 233.  7 A. Waszkiewicz, Wizerunek organizacji. Teoria i praktyka badań wizerunku uczelni, Wydawnictwo Aspra Jr, Warszawa 2011, s. 22-23.  150 �Alicja Waszkiewicz-Raviv, Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II narodowością, płcią, wiekiem, rolą społeczną itd.), psychologiczne profile skonstruowane przed publicznością mające do czynienia z wizerunkiem, idosynkratyczne reprezentacje i postawy względem danej osoby lub instytucji. Niniejsze studium analizuje wizualne reprezentacje papieża obecne w przekazach medialnych, tworzone przez dziennikarzy, nie zaś ich odczytanie przez odbiorców. Widzowie jednak w momencie kanonizacji, budując w swoich umysłach obraz papieża-Polaka, opierali się w większości na relacjach mediów właśnie. „Reprezentacja jest psychicznym rezultatem konstruowania modelu 8 świata” o elastycznych i dynamicznych właściwościach. Jeśli nośnikiem dla niej jest obraz, wówczas posiada tzw. naturalny charakter znaczenia, innymi słowy jest „raczej jednoznaczna”, czyli uznawana za naturalną i konkretną, obecną realnie w polu spostrzeżeniowym odbiorców mediów. Komunikacja to nie tylko przekaz informacji, to uzgadnianie znaczeń pomiędzy nadawcą i odbiorcą w kwestii obecnej w przekazie. Pod względem formy obejmuje logosferę, czyli porozumiewanie się poprzez słowa, kanał werbalny oraz ikonosferę, czyli obszar komunikacji wizualnej. Jakie znaczenia nadawano w mediach osobie Jana Pawła II pokazując jego fotografie, owe szczególne wizualne przekazy pełne ikonicznych znaków? Na pewno sprawiały wrażenie realności właśnie, co stanowi istotny element wyróżniający zdjęcia od innych, bardziej symbolicznych nośników znaczeń np. portretu malarskiego czy opisu słownego. Podsumowując, patrząc na fotografie pokazywane w momencie kanonizacji, na modalne kopie scen naturalnych z udziałem Jana Pawła II, widzowie obcowali z „oczywistymi” wizerunkami „swojego/naszego” papieża-Polaka. II. Jan Paweł II jako Człowiek W obszarze wizerunku JPII jako Człowieka, w przedstawieniach dominował obszar prywatny, czyli obrazy z czasów sprzed konklawe, reprezentacje Karola Wojtyły. Na fotografiach pojawiały się głównie sceny z czasów dzieciństwa i młodości, pokazujące uśmiechniętego, aktywnego mężczyznę na łonie natury, często w czasie uprawiania sportów, zwłaszcza na kajakach i na nartach, a także w czasie wolnym golącego się czy siedzącego przy ognisku. Nierzadki był widoczny bliski kontekst społeczny, czyli prywatne relacje z przyjaciółmi, młodzieżą w postaci wspólnych spontanicznych scen rodzajowych, a nie samotnych portretów (co występuje w reprezentacjach z ostatniego okresu życia, z obszaru wizerunku JPII jako Mistyk). W sferze przejawianych przez ludzi ze zdjęć emocji dominują: sympatia, spontaniczność, radość, entuzjazm. Karola                                                              8 J. Młodkowski, Psychologiczne aspekty obrazowej reprezentacji obiektu, w: Teoria obrazu w naukach humanistycznych, K. Chmielecki, B. Lisowska (red.), Wyd. Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Łódź 2015, s. 60-61.  151 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Wojtyłę bowiem charakteryzowała łatwość kontaktów z innymi, serdeczność wobec ludzi i ciepłe uczucia wobec przyjaciół z młodości. Ks. S. Oder przywołuje reakcję przyszłego papieża na pytanie, jak się należy do niego zwracać w czasie górskiej wyprawy. Wojtyła do zgromadzonych turystów odrzekł: „Na9 zywajcie mnie wujkiem” . Określenie to stało się jego przydomkiem także później, podobnie jak przezwisko „Lolek”. Kolejną cechą papieskiego wizerunku JPII jako Człowiek jest cecha bycia tradycjonalistą. „Człowieczeństwo Wojtyły przejawiało się w kultywowaniu tradycji, częstym oddawaniu się wspomnie10 niom, a nawet pełnym wzruszeń odnoszeniu się do potraw z polskiej ziemi” . W reprezentacjach medialnych brak jest jednak zdjęcia ze słynną kremówką. Charakterystyczne dla pierwszego obszaru JPII jako Człowiek jest występowanie analogowych fotografii czarno-białych, nieostrych. Ten typ obrazowania sygnifikuje przeszłość, tradycję. I właśnie takie cechy jak: aktywny, radosny tradycjonalista dominują w fotografiach z chronologicznie najstarszego obszaru wizerunku, wówczas Karola Wojtyły. III. Jan Paweł II jako Papież W kolejnym wymiarze medialnego obrazu Jana Pawła II pokazywano w roli przywódcy Kościoła, dyplomaty i podróżnika. Cechą osobowości, która wybija się na plan pierwszy z fotografii jest tzw. otwartość na doświadczenie, sygnifikowana przez obecnych na zdjęciach z papieskich pielgrzymek przedstawicieli różnych ras i narodowości wraz z symbolami egzotycznych często kultur. Na fotografiach widać JPII w meksykańskiej czapce czy afrykańskim pióropuszu na głowie. Otaczają go flagi, tarcze, godła, ma założone etniczne naszyjniki itd. Otwartość na doświadczenie jest cechą osobowości opisującą tendencję jednostki do poszukiwania nowych doświadczeń życiowych, idei, wartości, koncepcji i nadawania im pozytywnego znaczenia. Papież nie bał się podejmowania wyzwań, przełamywania schematów dla celów poznawczych i relacyjnych. Był pierwszym papieżem o tak licznej liczbie pielgrzymek zagranicznych. Osoby o dużej otwartości są ciekawe zjawisk zarówno świata zewnętrznego, jak i wewnętrznego oraz posiadają bogatsze życie pod względem przeżyć. Cechuje je duża wyobraźnia, elastyczne poczucie estetyki, a także wysoki poziom wrażliwości i emocjonalności, energiczność i chęć działania. Papież chciał być obecny i tam, gdzie dochodziło do tragedii naturalnych, przejawiały się niepokoje społeczne czy trwały konflikty zbrojne (np. w czasie pielgrzymki do Nikaragui w 1983 pozostającej pod wpływem sandinistów i szerzącej się                                                              9 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 27.  10 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 30.  152 �Alicja Waszkiewicz-Raviv, Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II tzw. doktryny wyzwolenia czy pielgrzymki do Chile w 1987 r. pod dyktaturą Pinocheta). JPII to nie tylko podróżnik, wyjazdy bowiem były dla niego środkiem nie tylko do ewangelizacyjnego, ale i do politycznego celu. W tym wymiarze wizerunku, papież jawi się jako przywódca Watykanu, zręczny polityk na arenie międzynarodowej (zdjęcia z wieloma prezydentami, premierami, politykami), a cechami osobowości są: pracowitość, upór, bycie wymagającym. „Nie po to mam Sekretariat Stanu, by mi mówił, jakie są problemy, lecz po to, by je roz11 wiązywał”, to słowa JPII przywołane przez ks. S. Odera . Także fotografie Ojca Świętego z przedstawicielami wielkich religii monoteistycznych dowodzą jego otwartości oraz cech przywódczych. Dążył on bowiem do wzmocnienia dialogu między wyznawcami islamu (zdjęcia z imamami), judaizmu (zdjęcia z rabinami, z pielgrzymki do Ziemi Świętej), buddyzmu (portrety z Dalajlamą), a także z odłamem chrześcijańskiego Kościoła prawosławnego, grekokatolickiego, koptyjskiego (zdjęcia z popami, patriarchami). JPII jako Papież to mądry, nieustraszony, ale i analityczny dyplomata, zwłaszcza w kontekście sytuacji politycznej Polski przed przemianami 1989 roku. To niezwykle istotny i częsty w fotografiach wymiar jego publicznego wizerunku. „Rozumiem, że socjalizm jest rzeczywistością, jednak należy zrobić co tylko możliwe, by miał ludzką twarz. Ważne są: wolność cywilna, tożsamość społeczeństwa, prawa człowieka”, stwierdził JPII w rozmowie z gen. Jaruzel12 skim w 1983 . Papież Polak występuje na fotografiach z jego licznych pielgrzymek do ojczystego kraju w otoczeniu tłumów wiernych. Z wzniesionymi rękoma pozdrawia zgromadzone tłum, odprawia Msze św. na specjalnie wzniesionych ołtarzach, ozdobionych narodowymi barwami czerwieni i bieli oraz kolorami papieskimi (żółty i biały). Towarzyszą mu ubrani w regionalne stroje górale, Krakowiacy czy przedstawiciele zawodów np. górnicy, pielęgniarki itd. Te zdjęcia to zwykle sceny miejskie np. w Warszawie czy Krakowie, identyfikowalne w fotografiach dzięki obecności w tle znanych Polakom placów (pl. Piłsudzkiego w stolicy), budynków (Franciszkańska 3 w Krakowie), pejzaży (Góra Św. Anny na Opolszczyźnie). Na tych reprezentacjach medialnych JPII to zaangażowany w sprawy Polski polityk i duchowy przywódca, choć nie autorytarny, a świadczą o tym liczne fotografie, gdzie papież uśmiecha się, acz nie okazuje gniewu, jedynie powagę i charyzmę. „Nie ganił, nie upominał (…) analizował problemy tamtej chwili, wskazując, jaka według niego byłaby najlepsza                                                              11 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 128.  12 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 117.  153 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 13 droga dla państwa” . Rola Jana Pawła II w pokojowym upadku bloku wschodniego jest nie do przecenienia (obrazują to m.in. zdjęcia papieża z ostatnim przywódcą ZSRR). Jak stwierdził M. Gorbaczow w rozmowie z gen. W. Jaruzelskim w 1989: „Miałeś rację. Papież jest wielkim człowiekiem. Posiada wielką mądrość i wielką dobroć. Musimy zrobić wszystko, co możliwe, by polepszyć 14 stosunki między Związkiem Radzieckim a Watykanem” . IV. Jan Paweł II jako Mistyk „Starają się mnie zrozumieć od zewnątrz. Ale ja mogę być jedynie pojęty od 15 wewnątrz” . To słowa samego JPII, są najlepszym wprowadzeniem do ostatniego z trzech wymiarów wizerunku Ojca Świętego. Był on nie tylko przyjacielskim, aktywnym zapalonym turystą (JPII jako Człowiek), podróżnikiem, dyplomatą, przywódcą i głową państwa jako Papież, ale także myślicielem, filozofem, teologiem, pisarzem, dramaturgiem, poetą i najwyższym kapłanem. Sferę duchową odzwierciedla ostatni wymiar wizerunku, gdzie JPII cechuje samodyscyplina, duży wgląd w siebie, altruizm, empatia, refleksyjność. Obrazują to zdjęcia już starszego papieża, z wyrazem namysłu lub cierpienia na twarzy jak np. zdjęcia z zamachu na jego życie, ze szpitala czy fotografie z chorymi (np. z Matką Teresą z Kalukty, z chorym na AIDS). To także sceny z Drogi Krzyżowej (jak twierdził JPII: „Krzyż jest pierwszą literą alfabetu 16 Boga” ), fotografie z ujęciami z bliska w czasie modlitwy, często z podpartą głową, zamkniętymi oczami (jakże różne od fotografii w miejscach publicznych z otwartymi ramionami i szerokim uśmiechem w wizerunku papieżapolityka i pielgrzyma). Jan Paweł II bowiem, to także, a może przede wszystkim 17 szlachetny „praktyk cnót heroicznych” o „mistycznej zdolności obserwacji” . Jawi się jako skromny i skupiony, obcujący z tajemnicą Boga, kiedy medytuje, kontempluje i… cierpi. To papież refleksji i papież boleści, JP II jako Mistyk. Przedstawione trzy wymiary wizerunku Ojca Świętego: Człowiek, Papież, Mistyk to kategorie, które oddziela nie jedynie chronologia, ale także jakościowo różne obrazy osobowości kanonizowanego JPII. Jego cechy, czyli                                                              13 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 117.  14 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 120.  15 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 157.  16 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 199.  17 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 171-172.  154 �Alicja Waszkiewicz-Raviv, Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II względnie trwałe struktury psychiczne, wywnioskowane z zachowania papieża, 18 opisywane przez postulatora procesu kanonizacji , wyjaśniają spójność i psychologiczną powtarzalność ukierunkowanych form zachowania adaptacyjnego i ekspresyjnego tego wyjątkowego człowieka, wyniesionego przez Kościół na ołtarze. Najpierw prywatnie jako Karol Wojtyła, z przyjaciółmi wśród gór i lasów, bez uroczystej sutanny i piuski na głowie, potem aktywny polityk i głowa Kościoła Katolickiego w otoczeniu tłumów na pielgrzymkach, z przywódcami na audiencjach. Wreszcie w końcowym etapie życia, kiedy również stary, chory, z pomarszczoną twarzą, zgarbiony pod krzyżem w cierpieniu i refleksji, nie unikał aparatu i dawał świadectwo jako Mistyk. Co ważne, wymiary wizerunku JPII w fotografiach, w pewnych aspektach, powracają w każdym etapie jego życia uchwyconym przez media wizualne. Bo i stary papież z laską przechadzał się z wysiłkiem po górach, na audiencji pochylony na tronie oglądał występy hip-hopowców w Watykanie czy obejmował ramieniem Lecha Wałęsę. Osobowość bowiem charakteryzuje względna stałość. Prezentowany w artykule opis nie rości sobie prawa do zupełności. W odpowiedzi na pytanie, czy media pokazywały wielkość czy autorytet kanonizowanego papieża, z powyższych analiz wydaje się, że obrazy JPII ilustrują jednak jego wielkość. Choć z samej etymologii jest ona kategorią mierzalną, to w przypadku Jana Pawła II dotyka także… nieskończoności, a nauka na styku wiary pomaga w opisie rzeczywistości. Bibliografia 1. Jan Paweł II do artystów. Artyści do Jana Pawła II, Gaudium Wydawnictwo Archidiecezji Lubelskiej, Lublin 2006. Dyczewski L., Lewek A., Olędzki J. (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach. Praca zbiorowa, Księgarnia św. Jacka Sp. z o.o., Katowice 2008. Kaczmarek J., Od danych wizualnych do bazy danych wizualnych. w: Teoria obrazu w naukach humanistycznych, K. Chmielecki, B. Lisowska (red.), Wydawnictwo Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Łódź 2015. Młodkowski J., Psychologiczne aspekty obrazowej reprezentacji obiektu, w: Teoria obrazu w naukach humanistycznych, K. Chmielecki, B. Losowska (red.), Wyd. Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Łódź 2015. 2. 3. 4.                                                              18 „Przeprowadzenie procesu było potrzebne: był on czymś innym niż suchym wyliczeniem zasług dostrzeżonych przez zimne spojrzenie badacza. Przeciwnie, pozwolił przywrócić intensywność i żywotność znanym aspektom życia Jana Pawła II (…)”, pisze ks. S. Oder. Por. S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 207.  155 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 5. 6. 7. 8. Oder S., Gaeta S., Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010. Oleś P. K., Wprowadzenie do psychologii osobowości, Scholar, Warszawa 2009. Pervin L. A., John O. P., Osobowość. Teoria i badania, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002. Waszkiewicz A., Wizerunek organizacji. Teoria i praktyka badań wizerunku uczelni, Wyd. Aspra Jr, Warszawa 2011. 156 �Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Opalińskiego Kazimierz Wolny-Zmorzyński Uniwersytet Warszawski Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Pawła Opalińskiego Streszczenie: Fotografie Pawła Opalińskiego, zaprezentowane w albumie Poruszeni – zapis transcendentalny, pokazujące kanonizację Jana Pawła II, są niewyraźne, rozmyte, przypominają raczej abstrakcyjne zdjęcia. Opaliński nie dokonał celowo obróbki zdjęć, ale świadomie je rozmazał, poruszył. Zrobił to przez przypadek w trakcie fotografowania, dzięki czemu powstał obraz psychologiczny, oddający atmosferę uroczystości i stan ducha ludzi, biorących w niej udział: poruszenie i wzniosły nastrój. Z fotografii Opalińskiego – dzięki temu zabiegowi – bije optymizm, a rozmycie oddaje podniosły klimat tamtych dni. Słowa kluczowe: Kanonizacja, Jan Paweł II, fotografia prasowa, Paweł Opaliński, fotoreportaż, rozmycie obrazu (poruszenie), mistrz fotografii dziennikarskiej. Summary: Paweł Opaliński photographs, presented on „Poruszeni” album. Transcendental record shows canonization of John Paul II. They are blurred and fuzzy, they recall rather abstract photos. Opaliński didn't process the photos on purpose. He did that by coincidence in middle of photographing. As a result he created psychological picture showing ceremony atmosphere, people's state of mind and sublime ambience. From Opaliński photographs and this exertions you can see optimism and blur shows sublime atmosphere on those days. Key words: canonization, John Paul II, press photography, Pawel Opalinski, photoreport, blur, master of journalism photography. Kanonizacja jest dla chrześcijan największym wyróżnieniem dla zmarłego człowieka, uznaniem przez Stolicę Apostolską jego świętości życia z racji osiągnięcia przez tę osobę doskonałości moralnej w stopniu heroicznym, także uznaniem jej przez papieża za kogoś godnego kultu publicznego w Kościele 1 powszechnym i wpisaniu do katalogu świętych .                                                              1 Por. H. Misztal, Kanonizacja, w: Encyklopedia Katolicka, tom 8, Lublin 2000, s. 607.  157 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Taką postacią doskonałą był papież Polak – Jan Paweł II, który zaraz po śmierci przez wiernych został uznany świętym. Imponował wiedzą, oddaniem i nade wszystko miłością bliźniego bez względu na pochodzenie, wyznanie wiary, wybaczał swym prześladowcom i czynami to udowadniał (np. m.in. 28 grudnia 1983 roku odwiedził w więzieniu swego zamachowca Aliego Agcę; 3 grudnia 1994 roku spotkał się z Muzeyyen Agcą, matką Aliego, którą serdecznie przytulił i błogosławił, co udokumentowane jest na fotografiach PAP, EPA/Photo czy ANSY). Papież Polak był blisko wiernych i ich spraw, odwiedził każdy zakątek świata, natomiast kiedy chorował u progu śmierci – nie krępował się pokazać, że cierpi fizycznie. Zawsze przemawiał do ludzi w sposób klarowny i rzeczowy bez wyniosłości, nawiązywał dialog pokoju z przeciwnikami i protestantami, starał się o ekumeniczne kontakty ze Wschodem, stał na straży czystości wiary i tradycji kościelnej, był pielgrzymem w interesie Boga i człowieka, przeciwni2 kiem przemocy i nienawiści . Nic więc dziwnego, że Santo subito! To wołanie, nie w polskim języku, rozlegało się na Placu św. Piotra w chwili odchodzenia Jana Pawła II do Domu Ojca i od chwili, kiedy się tam znalazł – przypomina Zygmunt Zieliński w książce poświęconej Janowi Pawłowi II. – W dziejach papiestwa nie ma przypadku beatyfikacji czy kanonizacji w czasie tak bezpośrednim po śmierci. Rządzą tu przepisy kanoniczne. Dotąd przyśpieszono jedynie beatyfikację Matki Teresy z Kalkuty. Taka szybka decyzja w sprawie kanonizacji, jaką podjął papież Benedykt XVI, jest bez precedensu. Można powiedzieć, że przypomina tu Kościół pierwszych wieków, kiedy 3 aklamacja wspólnoty wiernych, żywy i natychmiastowy kult wprowadzał na ołtarze . Ogromne rzesze wiernych – nie tylko Polacy, ale i inne narody – ukochały Jana Pawła II na całym świecie. Radość z wyniesienia go na ołtarze była powszechna na każdym kontynencie, dlatego każdy, kto mógł z odległych zakątków świata jechał do Watykanu najpierw na uroczystość beatyfikacji (1 maja 2011 roku), a następnie kanonizacji (24 kwietnia 2014 roku) dla uczczenia papieża z „dalekiego kraju”, który stawał się – jak nie wszystkim ludziom to przynajmniej większości – podczas swego pontyfikatu – coraz bardziej bliski. 24 kwietnia 2014 roku stacje radiowe i telewizyjne, portale internetowe relacjonowały z Watykanu na bieżąco uroczystość kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII (także tego dnia został wyniesiony na ołtarze). Obecni na Placu św. Piotra dziennikarze starali się jak najrzetelniej przekazywać informacje o tym doniosłym wydarzeniu, ważnym nie tylko dla Polaków i Włochów, ale każdego katolika bez względu na narodowość. Relacje te szły w świat, a każdy z odbiorców przeżywał tę uroczystość na swój sposób. Dziennikarze prasowi                                                              2 3 Por. Z. Zieliński, Jan Paweł II Papież, Oficyna Wydawnicza Druck s.c. Poznań 2006.  Z. Zieliński, Jan Paweł II Papież, Oficyna Wydawnicza Druck s.c. Poznań 2006, s. 317-318.  158 �Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Opalińskiego na drugi dzień w gazetach obszernie opisywali, czego byli świadkami, a fotoreporterzy wzbogacali ich przekaz fotografiami, utrwalającymi niezwykłe chwile, w których brali udział nie tylko hierarchowie kościoła, ale zwyczajni ludzie, często anonimowi, ci – dzięki, którym rosła temperatura wydarzeń (okrzyki radości, wiwaty, oklaski, śpiewy). Z kolei zdjęcia, publikowane od razu przez fotoreporterów w internecie lub na drugi dzień w różnych tytułach prasowych przybliżały czytelnikom, którzy do Rzymu pojechać nie mogli, te wydarzenia z bardzo bliska, sprawiając iluzję uczestnictwa w nich. Na Placu św. Piotra tego dnia było także bardzo wielu znanych fotoreporterów, m.in. Andrew Medichini z AP/Photo, który pokazał na swych fotografiach m.in. wjazd papa mobile papieża Franciszka na Plac św. Piotra w Rzymie. Riccardo De Luca – także z AP/Photo – opublikował zdjęcia śpiących na schodach kościoła pielgrzymów w noc przed kanonizacją i pielgrzymów, już w oczekiwaniu na wejście na Plac św. Piotra oraz papieża Franciszka, gdy pozdrawia pątników przed Mszą św. kanonizacyjną. Natomiast Emillio Morenatti z Hiszpanii, pracujący również dla AP, utrwalił m.in. zakonnice z portretami kanonizowanych papieży na Placu św. Piotra w Rzymie i śpiących pielgrzymów u stóp ołtarza w jednym z rzymskich kościołów. Natomiast ci fotoreporterzy, którzy nie pojechali do Rzymu fotografowali uroczystości w kraju, np. Krzysztof Karolczyk z Agencji Agora pokazał wiernych, oglądających na telebimach – przed sanktuarium św. siostry Faustyny Kowalskiej w Łagiewnikach – Mszę Świętą kanonizacyjną papieża Jana Pawła II oraz jedno ze stoisk z dewocjonaliami w tychże Łagiewnikach. Marek Podmokły także z Agencji Agora sfotografował polową Mszę Świętą na Kasprowym Wierchu, odprawianą 4 z okazji kanonizacji papieża Jana Pawła II . Wszystkie te fotografie niczym szczególnym się nie wyróżniają, ujęcia są tradycyjne, na jednych widać wiwatujących i radosnych wiernych, na innych rozmodlonych, skupionych ludzi, gdzieniegdzie policjantów pilnujących porządku, rozentuzjazmowany tłum ludzi na ulicach Rzymu i Watykanu, natomiast na fotosach z Kasprowego Wierchu czy Łagiewnik przede wszystkim uduchowiony, zwarty i gesty tłum wiernych. Zdjęcia te, są do siebie podobne, różnią się od siebie wyłącznie scenerią. Mimo, że są wykonane przez mistrzów fotografii, niczym szczególnym nie przyciągają uwagi odbiorcy. Fotografie te tylko utrwalają to ważne wydarzenie historyczne, poprawnie są wykonane, kompozycja ich jest klasyczna, przekaz klarowny, ujęcia tradycyjne, niczym nie zaskakują obserwatora. Informacje płynące z fotografii wyraźnie archiwizują chwile przed, w czasie i po kanonizacji. Są prawie identyczne jak te, które były wykonane podczas uroczystości beatyfikacji 1 maja 2011 roku. Trudno dopatrzeć się w nich różnicy i wyjątkowego ujęcia, rejestrującego zachowanie                                                              4 Por. http://wyborcza.pl/51,76842,15867906.html?i=5#ixzz3q2rizHpD  159 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych wiernych, czy kapłanów katolickich. To zdjęcia, które mają wartość historyczną, trudno w nich dostrzec jakiś symbol. Podobne zdjęcia robią fotografowie amatorzy, turyści, pielgrzymi, udający się do Watykanu. Pewien wyjątek stanowią fotografie zamieszczone w albumie pt. Poruszeni – zapis transcendentalny Pawła Opalińskiego, fotoreportera akredytowanego przy Stolicy Apostolskiej podczas uroczystości beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II oraz Jana XXIII. Sam fotoreporter zauważa we wstępie do swego albumu: akredytacja przykuwa akredytowanego do konkretnego miejsca. Stałe akredytacje w Watykanie (włoska prasa i TV oraz największe stacje światowe) – sytuują akredytowanych na dachach i balkonie, czasowe (‘reszta świata’) – z boku schodów bazyliki lub wyznaczonych miejscach placu. Relacja fotograficzna wskutek tego jest dość uboga i ‘jednostronna’ – ducha żadnego w tym być nie może, no bo ile ciekawych ujęć można wykonać z tego samego miejsca, gdy twój obiektyw wciśnięty między inne, trafia zawsze dokładnie w tych samych ludzi. Zresztą wszystkie relacje z wydarzeń na świecie są podobne: różna kompozycja, różne sposoby kadrowania, ale wszystkie ujęcia w jednym wymiarze. Sacrum nie różni się tu od 5 profanum . Paweł Opaliński, absolwent Wydziału Grafiki i Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Łodzi, adiunkt na Wydziale Sztuk Pięknych i Projektowych Wyższej Szkoły Informatyki i Umiejętności w Łodzi oraz w Instytucie Sztuk Pięknych Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, z urodzenia kielczanin (rocznik 1967), w latach 2011-2014 prezes Zarządu Okręgu Świętokrzyskiego Związku Polskich Artystów Fotografików w Kielcach, członek Rady Artystycz                                                             5 P. Opaliński, Poruszeni – zapis transcendentalny. Beatyfikacja i kanonizacja św. Jana Pawła II w Rzymie 2011/2014, Wydawca Muzeum Diecezjalne w Kielcach, Kielce 2015, s. 4.  160 �Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Opalińskiego 6 nej ZPAF w Warszawie , za swe fotografie zamieszczone w albumie pt. Poruszeni – zapis transcendentalny, utrwalające uroczystości beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II został wyróżniony nagrodą International Photo Awards – The Best Photographer of the year, przyznawanej każdego roku w Los Angeles w kategorii najlepszy album fotograficzny 2015 roku (nagrody przyznawane w tym konkursie nazywane są „Oscarami fotografii”). Natomiast w czerwcu 2015 roku album Poruszeni – zapis transcendentalny nagrodzony został również międzynarodowym wyróżnieniem Prix de la Photographie Paris przyznawanym 7 przez fundację Paris Photography Prize . Album Pawła Opalińskiego składa się z barwnych fotografii, podzielony jest na rozdziały: 1. Wieża Babel – postscriptum (jedenaście fotografii pokazujących ludzi różnych narodowości i koloru skóry); 2. Poruszeni (siedem fotografii, na których widać rozmazane postaci dziennikarzy, fotoreporterów, tłum wiernych, zdążających w euforii (!) na Plac św. Piotra); 3. Pretorianie (dziewięć fotografii, ukazujących żołnierzy gwardii szwajcarskiej, pracowników służb medycznych, służb porządkowych, policjantów); 4. Husaria (siedem fotografii, na których widać pielgrzymów wymachujących flagami biało-czerwonymi); 5. Eminencje (dziewięć fotografii, prezentujących dostojników kościoła); 6. Photosacrum (pięć fotografii – fotografujący ludzie); 7. Radość (pięć fotografii – roześmiani pielgrzymi różnych narodowości); 8. Modlitwa (pięć fotografii z uduchowionymi postaciami); 9. Emanacje (dziewięć fotografii z pamiątkami po papieżu Janie Pawle II). Dla mnie to nie dziewięć osobno pogrupowanych fotografii w albumie, ale widzę w nim dwie części. Pierwszą jego część stanowią zdjęcia z beatyfikacji Jana Pawła II (przewodniczył Mszy św. papież Benedykt XVI), druga już z kanonizacji (widoczny na jednej z fotografii papież Franciszek i od niego ta część się zaczyna). Części uzupełniają się wzajemnie. Obrazy są tak zaprezentowane i ułożone chronologicznie, że same opowiadają o przebiegu tych uroczystości i pokazują zaangażowanie, radość, skupienie ludzi, biorących w nich udział. Łatwo się domyślić – mimo, że podpisy pod fotografiami mówią wyłącznie o miejscu zdarzeń – jaka z tych obrazów płynie informacja i co na nich widać. W większości album Opalińskiego zawiera fotografie klasyczne, przejrzyste, ale jest też dwadzieścia fotografii poruszonych, których obraz jest rozmyty i to one najbardziej przyciągają wzrok obserwatora, wyróżniają Opalińskiego spośród innych autorów zdjęć z beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II. Opaliński nie tylko pokazał dzięki zabiegowi rozmycia obrazu informację z tak podniosłej uroczystości, ale przede wszystkim zademonstrował obrazem „poruszenie”                                                              6 Za: P. Opaliński, Poruszeni – zapis transcendentalny. Beatyfikacja i kanonizacja św. Jana Pawła II w Rzymie 2011/2014, Wydawca Muzeum Diecezjalne w Kielcach, Kielce 2015, s. 5.  7 Za: Kielce.tvp.pl/21914069 kielczanin-nadrodzony-wyróżnieniem international-photo-graphy-awards2015 z 30 września 2015 autor: Zuk. 161 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych uczestników beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II, uchwycił ducha tych wydarzeń, jego głębię. Dzięki temu zabiegowi odbiorca wyczuwa atmosferę tamtych chwil i sam czuje się poruszony niemal jak fotoreporter – w momencie, kiedy naciskał migawkę aparatu. Ks. dr Paweł Tkaczyk, dyrektor Muzeum Diecezjalnego w Kielcach we wstępie do albumu Pawła Opalińskiego napisał: Jest jeszcze jedna rzecz, która spędza z powiek wszystkim miłośnikom fotografii: ostrość. Drżenie ręki, nieodpowiedni ruch aparatem albo złe ustawienie soczewek obiektywu potrafią zepsuć efekty nawet najlepszej kompozycji. Nieostre lub poruszone zdjęcie jest zmorą każdego amatora i zawodowca. Znakomity kielecki fotografik Paweł Opaliński uczynił jednak z tej wady fotograficzną doskonałość. Sprawił, że stała się ona metodą artystycznego wyrazu, pozwalającą na oddanie emocji, wrażeń, wewnętrznych doświadczeń i przemyśleń, których w żaden inny sposób nie można wyrazić. Ludzki zmysł wzroku, posługujący się takim narzędziem jakim jest oko, potrafi na obserwowanym obrazie wyznaczyć w danej chwili tylko jeden punkt ostrości. Na „poruszonych” fotografiach Pawła Opalińskiego trudno jest uchwycić taki „punkt ostry”. Rozbiegany wzrok szuka „punktu zaczepienia”. Jednak fotograficzny zabieg „poruszenia” pozwala natychmiast zauważyć ów ukryty, pozornie niewi8 doczny punkt ostry, który stanowi przesłanie fotografii . Paweł Opaliński nie wysilając się na stosowanie specjalnych technik fotograficznych ukazał to, co wydawałoby się za pomocą obrazu płynącego z fotografii prasowej niemożliwe: wewnętrzne poruszenie, przeżycia duchowe postaci pokazanych na obrazach, a także tych, którzy te obrazy podniosłych chwil samej kanonizacji – oglądają. Poruszeni i wrażliwi odbiorcy patrzą na te fotografie jak przez łzy wzruszenia, mają przed sobą lekko zamazany obraz, z tego powodu wpatrują się w niego uważniej, łącząc się z pokazanymi na nim postaciami w radości i rozrzewnieniu, spowodowanym niezwykłością wydarzenia. Paweł Opaliński, dzięki zastosowanej – może przez przypadek technice „poruszonego zdjęcia” – może uchodzić za mistrza fotografii prasowej, któremu udało się przeniknąć do psychiki bohaterów, pokazanych na fotografiach, a także do psychiki odbiorów. Można go uznać za mistrza i jednocześnie twórcę psychologicznej fotografii prasowej i psychologicznego fotoreportażu. To, co wydawałoby się niemożliwe – stało się za sprawą prostego, pewno przypadkowego „rozmazania” możliwe. Sam Paweł Opaliński uczciwie poinformował odbiorcę:                                                              8 P. Tkaczyk, Słowo wstępne do Poruszeni – zapis transcendentalny Pawła Opalińskiego, Wydawnictwo Muzeum Diecezjalne w Kielcach, Kielce 2015, s. 1.  162 �Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Opalińskiego Wszystkie zdjęcia publikowane w albumie wykonane zostały w Rzymie i Watykanie, w czasie beatyfikacji i kanonizacji św. Jana Pawła II. Zdjęcia nie są przetwarzane i modyfikowane komputerowo – efekty poruszenia, rozmycia i nie9 ostrości powstały w momencie fotografowania . Paweł Opaliński – może uchodzić za prekursora fuzzygrafii w fotografii prasowej – polegającej na zastosowaniu prostego, ale skutecznego sposobu bezwiednego rozmycia obrazu, wynikającego z błędu technicznego (może z pośpiechu) i oddającego w tym przypadku niezwykle dobitnie uczucia osób biorących udział w uroczystościach kanonizacji Jana Pawła II, ale i przeżywających podobne chwile za pośrednictwem fotoreportera. Opaliński udowodnił, że rozmycie obrazu nie jest niczym niewłaściwym, raczej oddaje idealnie prawdę o niezwykłych wydarzeniach, które wywołują wzruszenie, którego wydawałoby się pokazać nie sposób. Jednak Opalińskiemu pokazanie tych uczuć bez słów, wyłącznie obrazem udało się bez szkody dla fotografii, a nawet z ogromną korzyścią tak dla niej samej jak i jej bohaterów. Fotografie te zawierają podwójną informację, nie tylko mówią o ważnych wydarzeniach, zarejestrowanych w rozmazany sposób, ale pokazują to, co nieuchwytne. W fotografiach Opalińskiego temperaturę recepcji podnosi gra kolorów, uwypuklająca optymizm i radość z przeżywanych transcendentalnych chwil. Fotografie Pawła Opalińskiego, zaprezentowane w albumie Poruszeni – za10 pis transcendentalny, można porównać do prac malarskich Gerharda Richtera , reprezentanta niemieckiego Pop Art On, którego obrazy przypominają niewy11 raźne, rozmyte abstrakcyjne zdjęcia z aparatu fotograficznego . Z tym, że Richter dokonuje celowo obróbki zdjęć, świadomie je rozmazuje, a Opaliński zrobił to przez przypadek w trakcie fotografowania, dzięki czemu powstał obraz psychologiczny. Pewna doza nieczytelności tych fotografii wprowadza niezwykły nastrój tajemniczości i patetyczności, bije z nich optymizm, a rozmycie oddaje podniosły klimat tamtych dni, także pozwalają i dzisiejszym pa                                                             9 P. Opaliński, Poruszeni – zapis transcendentalny. Beatyfikacja i kanonizacja św. Jana Pawła II w Rzymie 2011/2014, Wydawca Muzeum Diecezjalne w Kielcach, Kielce 2015, strona 3 okładki (podkr. KWZ).  10 Gerhard Richter urodził się w 1932 w Dreźnie, a obecnie mieszka i pracuje w Kolonii. Od początku lat 60 wykorzystuje nowe techniki i tematy do tworzenia sztuki – począwszy od foto-realizmu do abstrakcji. Przełomowym momentem jego kariery okazał się być udział na Biennale w Wenecji, gdzie reprezentował Niemcy. Obecnie jego obrazy przekraczają na aukcjach kwotę 10 milionów euro. „Odrzutowiec“ z 1963 roku, sprzedany został w 2007 roku na aukcji w Christie’s w Nowym Jorku za 11,2 miliony dolarów, a „Świeca“, obraz namalowany w 1983 roku, sprzedano w Sotheby’s w Londynie za 10,5 milionów euro. W samym roku 2012 jego dzieła czterokrotnie przekroczyły na aukcjach sumę 15 milionów dolarów. Za: Dawid Reps, Gerhard Richter czyli fenomen ostatnich lat, w: Portal rynek i sztuka. Sztuka inwestowania w sztukę z 22.08.2012 roku.  11 Por. D. Reps, Gerhard Richter, czyli fenomen ostatnich lat, w: Portal rynek i sztuka. Sztuka inwestowania w sztukę z 22.08.2012 roku.  163 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych trzącym na zdjęcia oderwać się od otaczającej doczesności i zanurzyć się w sferze duchowej, uwalniając się, choć na chwilę, od pędu i materialności współczesnego 12 świata – jak ocenił te fotografie Andrzej Zygmuntowicz , przewodniczący Rady Artystycznej Związku Polskich Artystów Fotografików. Obecnie każdy może być fotoreporterem i pewno za takiego ma prawo się uważać, kiedy umieszcza swoje zdjęcia w Internecie – podobnie jak robią to profesjonaliści, dla których coraz mniej miejsca jest na fotografie prasowe i fotoreportaże w prasie. Jednemu uda się zrobić dobre zdjęcie, i zostanie zauważony, doceniony, innemu nie. Ale co rozumieć pod pojęciem dobra fotografia prasowa? Jak mierzyć jej wartość? Znakomity fotoreporter Andres Feininger mówił: większość ludzi ocenia fotografię jedynie pod kątem technicznej jakości. Gdy jest „ostra” i posiada naturalne kolory, uważana jest za dobrą. W przeciwnym wypadku nie. Moim zdaniem to tak, jakby oceniać literacki język pisarza pod kątem gramatyki i zasad ortograficznych, a przecież nawet technicznie perfekcyjna fotografia może być nieciekawa i bez jakiejkolwiek treści. Dla mnie aparat fotograficzny jest tym, czym maszyna do pisania dla dziennikarza lub pisarza. To niezbędny instrument naszej pracy, którego nie należy jednak przeceniać. W przeciwnym razie fotografujący staje się niewolnikiem podejścia, które brzmi: „Gdybym tylko miał nikona (albo leicę czy pentaksa), też robiłbym wspaniałe zdjęcia”. Nic bardziej błędnego. Nie chcę przez to powiedzieć, że technika fotografowania jest nieistotna. Przeciwnie, wykorzystana w odpowiedni 13 sposób, może wydobyć wielkie możliwości wybranego tematu . Z takich możliwości skorzystał Paweł Opaliński. Punkt ciężkości przesunął z harmonii, prostoty, integralności, kompozycji ujęć na rzecz bogactwa psychicznych doznań płynących z obrazu. Ujęcie danej chwili w sposób artystyczny (m.in. wyszukana kompozycja, celowa deformacja, gra światła i kolorów) w fotografii prasowej schodzi na drugi plan, bowiem fotoreporter w momencie utrwalania biegu historii nie ma czasu na zastanawianie się nad wyszukanymi scenami, on je musi w odpowiednim momencie dostrzec, wychwycić. W przypadku Opalińskiego rejestrowane oczywiste sceny nabrały szczególnego znaczenia dzięki przypadkowemu, nerwowemu poruszeniu aparatu w momencie naciskania migawki. Nie tylko udało się autorowi zarchiwizować rzeczywistość, ale tymi rozmytymi ujęciami wpłynąć na odbiorcę i jego uczucia. Wyłącznie szczęśliwy dla fotoreportera zbieg okoliczności – błyskawiczne                                                              12 A. Zygmuntowicz, Obrazy emocji, w: P. Opaliński, Poruszeni – zapis transcendentalny. Beatyfikacja i kanonizacja św. Jana Pawła II w Rzymie 2011/2014, Wydawca Muzeum Diecezjalne w Kielcach, Kielce 2015, s. 3.  13 Za: M. Grabowiecki, Andreas Feininger – „mówimy tym samym językiem, w: fotopolis.plinternetowy magazyn o fotografii (wersja beta) www.fotopolis.pl/n/19176/andreas-feininger-mowimy-tym-samym-jezykiem/  164 �Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Opalińskiego dostrzeżenie zaskakujących, niecodziennych zbiegów wydarzeń lub nawet nieostre ujęcia – sprawiają, że jego fotografie osiągają wysoki pułap artyzmu bez aranżacji, zupełnie przypadkowo. Fotografia stała się medium, będącym formą ekspresji artystycznej, nośnikiem idei na równi z malarstwem, wielu fotografów pragnie – jak zauważa Charlotte Cotton – by na ich dzieła spoglądano przez pryzmat kryteriów artystycz14 nych . Na przykładzie twórczości Pawła Opalińskiego stało się to możliwe w fotografii prasowej, której wartość w pierwszej kolejności stanowi prawda oraz konieczność, a dopiero potem kompozycja i wszelkiego rodzaju ujęcia, 15 które świadczą o artyzmie i estetyce wykonanych zdjęć . W fotografii prasowej chodzi o niezaprzeczalną prawdę, o sens codzienności, nie ma w niej kłamstwa, a pokazanie fragmentów świata jest zadaniem naczelnym, jakie ma wypełnić fotoreporter bez wprowadzania artystycznych sztuczek. Paweł Opaliński ich świadomie nie wprowadził. Wpisał się zupełnie nieświadomie w świat, który chciał pokazać, a tym samym dostrzegł coś, co jest niedostrzegalne. Wskazał na zjawiska psychologiczne, które choć niewidoczne były wokół niego, to wyczuwane przez uczestników uroczystości. Mimo, że pokazał opatrzone tematy (m.in. tłum modlących się na Placu św. Piotra w Watykanie ludzi, ludzi zapatrzonych w stronę ołtarza, przy którym odprawiana była Msza św. kanonizacyjna) zastosowanym nieświadomym „rozmyciem” ożywił i utrwalił emocje uczestników uroczystości. Fotoreporterzy rywalizują ze sobą w realizacji pomysłów, każdy chciałby zaprezentować świat tak, jak go widzi, ale nie każdemu jest to dane. Czy pokazywanie rzeczywistości w sposób jak najbardziej realistyczny, z zachowaniem wszelkich zasad autentyzmu bez przekłamań jest możliwe? Zmiana perspektywy prowadzi do zmiany percepcji fotografii dziennikarskiej, wywołuje reakcje ambiwalentne u odbiorcy, który zaczyna się zastanawiać, gdy patrzy na fotografie, czy to, co widzi na nich, faktycznie jest informacją o czymś, prawdą, czy nie jest przypadkiem manipulacją, grą z widzem, ilu16 zją, obrazem, który z rzeczywistością nie ma nic wspólnego? Jakub Dąbrowski uważa, że kiedyś fotograf był po prostu oczyma widza w miejscu, w którym ten nie mógł się znaleźć. Dziś jest trudniej, większość świata widzieli17 śmy na zdjęciach i w filmach, ciężko o świeżość i zaskoczenie .                                                              14 Ch. Cotton, Fotografia jako sztuka współczesna. Przekład Magdalena Buchta, Piotr Nowakowski, Piotr Paliwoda, Kraków 2010, s. 7.  15 Por. K. Wolny-Zmorzyński, Mistrzowie fotografii dziennikarskiej. Ocena i wartościowanie, Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015, s. 129.  16 K. Wolny-Zmorzyński, Mistrzowie fotografii dziennikarskiej. Ocena i wartościowanie, Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015, s. 129.  17 J. Dąbrowski, Fotolotnia, „Polityka” nr 23, rok 2014, s. 121.  165 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Pawłowi Opalińskiemu udało się także wychwycić obrazem, uczucia euforii postaci widocznych na fotografiach, które emanują na odbiorcę, niosąc ze sobą radość i uwielbienie, są afirmacją tego, co się dzieje tu i teraz. Owo rozmazanie przenika odbiorcę, pod jego wpływem dokonuje się zmiana duchowa, uwrażliwienie na to, co sam fotoreporter przeżywał i jak doświadczał tych wzniosłych chwil w momencie fotografowania. Obrazy te pozostają na długo w pamięci obserwatora, w którym rodzą się pozytywne uczucia entuzjazmu połączone z poznaniem tego, czego sam nie był w stanie osobiście doświadczyć. Bibliografia Bibliografia podmiotowa 1. Opaliński Paweł, Poruszeni – zapis transcendentalny. Beatyfikacja i kanonizacja św. Jana Pawła II w Rzymie 2011/2014, Wydawca Muzeum Diecezjalne w Kielcach, Kielce 2015. Bibliografia przedmiotowa 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Cotton Ch., Fotografia jako sztuka współczesna. Przekład: Magdalena Buchta, Piotr Nowakowski, Piotr Paliwoda, Universitas, Kraków 2010. Dąbrowski J., Fotolotnia, „Polityka” nr 23, rok 2014. Grabowiecki M., Andreas Feininger – „mówimy tym samym językiem, w: fotopolis.pl internetowy magazyn o fotografii (wersja beta) www.fotopolis.pl/n/19176/andreas-feininger-mowimy-tym-samym-jezykiem/. Misztal H., Kanonizacja, w: Encyklopedia Katolicka, tom 8, Lublin 2000. Reps D., Gerhard Richter, czyli fenomen ostatnich lat, w: Portal rynek i sztuka. Sztuka inwestowania w sztukę z 22.08.2012 roku. Wolny-Zmorzyński K., Jaka informacja? Rzecz o percepcji fotografii dziennikarskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. Wolny-Zmorzyński K., Mistrzowie fotografii dziennikarskiej. Ocena i wartościowanie, Wydawnictwo Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015. Zieliński Z., Jan Paweł II Papież, Oficyna Wydawnicza Druck s.c., Poznań 2006. 166 �  Część druga Relacje radiowe i telewizyjne   �II. Relacje radiowe i telewizyjne 168 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum Michał Drożdż Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie Sacrum w medialnym profanum – medialne odsłony świętości Jana Pawła II Streszczenie: Celem artykułu jest próba analizy medialnych poszukiwań i prób pokazania świętości Jana Pawła II, na przykładzie przyczynkowej analizy Programu I Telewizji Polskiej w dniach 26 i 27 kwietnia 2014 roku, w przeddzień i w dniu kanonizacji. Moja analiza jest próbą diagnozy, w jaki sposób ten przekaz mierzy się ze świętością Jana Pawła II. Próbuję w tych przekazach telewizyjnych odkrywać i pokazać medialne odsłony świętości Jana Pawła II, w których jest ukazany jako autorytet duchowy, jako człowiek nadziei, jako człowiek dobry, jako człowiek dialogu itd. Obrazy te odsłaniają piękno i wartość ludzkiego życia w kontekście duchowych wartości, które współtworzą wymiar sacrum. Słowa kluczowe: Jan Paweł II, świętość, Telewizja Polska, świętość Jana Pawła II, papież, Polska, Watykan, kanonizacja. Summary: The purpose of this article is to attempt to analyze media searches and attempts to show the holiness of John Paul II, for example contributing analysis program of the Polish Television on 26 and 27 April 2014, on the eve and on the day of canonization. My analysis is an attempt to diagnosis of how the message is measured from the holiness of John Paul II. I try in these television broadcasts to explore and show the media views the sanctity of John Paul II, in which he is presented as a spiritual authority, as a man of hope, a good man, as a man of dialogue, etc. These images reveal the beauty and value of human life in the context of spiritual values that cocreate the dimension of the sanctity. Key words: John Paul II, holiness, Polish Television, the holiness of John Paul II, Pope, Poland, Vatican canonization. I. Wstęp – troska o nasz świat mediów Soborowy dekret Inter mirifica to jeden z pierwszych dokumentów soborowych, w którym Ojcowie Soboru Watykańskiego II dostrzegli potrzebę troski 169 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 1 o współczesne środki „przekazywania myśli” . Dekret ten wyznaczył rozwijane później przez Kościół pozytywne patrzenie na świat mediów. Świat mediów jest naszym światem. Media są naszą przestrzenią życia. Mediów nie można traktować jako rzeczywistości obcej, ponieważ wszyscy jesteśmy w różnym stopniu i charakterze włączeni w świat mediów. Świat mediów jest bez wątpienia światem człowieka oraz integralną częścią współczesnej kultury. Historia i współczesność kultury pokazują, że nie może istnieć integralna, w pełni ludzka kultura bez odpowiedniego ethosu, odpowiadającego prawdzie o człowieku i porządku aksjologiczno-moralnym. Soborowy dekret przypomina, iż podstawowym wymiarem mediów jest komunikacja wartości, która się dokonuje zawsze w perspektywie określonych, świadomych lub nieświadomych powinności i celów. W tym wyraża się cała istota funkcjonowania mediów. Media są już na trwałe wpisane w logos i ethos ludzkiego życia, dlatego też są również przestrzenią wartości, w której wykuwa się ludzki los. Większość dyskusji, dotyczących misyjności mediów, prowadzi do dyskursu nad wartościami. Można powiedzieć, że sam rdzeń dyskursu medialnego jest sporem o wartości, a miara misyjności mediów i miara misji dziennikarskiej wynika z priorytetów wartości w ludzkim sumieniu, a to jest etyka. Nie ma profesjonalizmu dziennikarskiego bez etyczności. Sobór wskazuje na uniwersalną płaszczyznę etyczności, umożliwiającą dyskurs etyczny na poziomie szacunku dla wartości i godności człowieka. „Najwyższe kryteria prawdy i sprawiedliwości w dojrzałym korzystaniu z wolności i odpowiedzialności, stanowią horyzont, na którym sytuuje się autentyczna deontologia 2 w korzystaniu z nowoczesnych potężnych środków społecznego przekazu” . Te słowa napisał Jan Paweł II w swoim ostatnim, można dziś powiedzieć, profetycznym dokumencie Szybki rozwój, wskazując wyzwania i szanse rozwoju człowieka na czas cywilizacji medialnej w nowym tysiącleciu. Prawda i sprawiedliwość w dojrzałym korzystaniu z wolności i odpowiedzialności – to jest podstawa etyki dziennikarskiej. Te cztery wartości stanowią jakby ramy przestrzeni, w której się rozgrywają decyzje, wybory i działania dziennikarskie. Wartości te są ze sobą sprzężone i wzajemnie się warunkują, to znaczy wyznaczają jedne dla drugich granice etycznych działań. Wszystkie one służą dobru osoby, więc poszanowaniu godności każdego człowieka, oraz dobru społeczności, a więc temu, co stanowi istotę misyjności mediów. W takim duchu troski o człowieka w świecie mediów należy rozumieć wołanie św. Jana Pawła II zawarte na końcu jego listu apostolskiego Szybki rozwój: „nie lękajcie się. Nie lękajcie się nowych technologii. One są (…) do naszej dyspozycji, aby odkrywać, używać, zapoznawać z prawdą, także z prawdą                                                              1 Sobór Watykański II, Dekret o środkach społecznego przekazywania myśli „Inter mirifica”, Watykan 1963 (dalej: IM).  2 Jan Paweł II, List apostolski „Szybki rozwój”, Watykan 2005, nr 3 (dalej: SR).  170 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum o naszej godności i o naszym przeznaczeniu, (…) zachowując stale żywą w tym 3 świecie, który mija, wieczną perspektywę Nieba” . Taka perspektywa podkreśla misyjność mediów. Taka perspektywa podtrzymuje i budzi nadzieję. Nadzieja wyzwala człowieka „od lęków”, daje duchowe moce na trudne chwile. Te słowa można traktować jako duchowy testament, który pozostawił Jan Paweł II Polsce, Kościołowi i światu na trzecie tysiąclecie, a więc na czas cywilizacji medialnej. Myślimy, że chyba nikt na świecie nie miał takiego uniwersalnego i profetycznego obrazu świata i tendencji cywilizacyjnych, jakie w nim zachodzą, jak Jan Paweł II. Dlatego jego wołanie do wszystkich: „nie lękajcie się 4 w dobie medialnego postępu”, „nie lękajcie się nowych technologii” , znalazło szczególną sympatię i pozytywną odpowiedź świata mediów. Media docierają z treściami religijnymi zasadniczo do przestrzeni niesakralnych. Medialny przekaz religijnego wydarzenia, jakim jest kanonizacja, jest dla mediów świeckich, i nie tylko szczególnym wyzwaniem. Można jednak powiedzieć, że polscy dziennikarze, polskie media, nabyły już doświadczeń w przekazie treści religijnych w kontekście wielorakich wydarzeń związanych z Janem Pawłem II, Jego pielgrzymkami, Jego odejściem do Domu Ojca, Jego beatyfikacją. Sam Jan Paweł II zostawił nam w swoim nauczaniu o mediach wskazówki dotyczące kształtowania nowej kultury medialnej, a szczególnie obecności sacrum-świętości w przestrzeni medialnego profanum. Wskażę na dwie z nich: 1. Forma i sposób takich przekazów musi brać pod uwagę charakter profanum tych przestrzeni, w które wchodzi treść religijna. 2. Medialny przekaz powinien wypływać z roztropnej troski o to, by nie został naruszony przez media charakter sacrum wydarzeń religijnych, a z drugiej strony, żeby przenikać roztropnie, w duchu wolności i miłości, z wymiarem sacrum w medialną przestrzeń profanum. Celem mojego wystąpienia jest próba analizy medialnych poszukiwań i prób pokazania świętości Jana Pawła II, na przykładzie przyczynkowej analizy Programu I Telewizji Polskiej w dniach 26 i 27 kwietnia 2014 roku, w przeddzień i w dniu kanonizacji. Moja analiza jest próbą diagnozy, na ile ten przekaz mieścił się w ramach wymienionych reguł i w jaki sposób mierzy się niejako ze świętością Jana Pawła II. Próbuję w tych przekazach telewizyjnych odkrywać i pokazać medialne odsłony świętości Jana Pawła II, w których jest ukazany jako autorytet duchowy, jako człowiek nadziei, jako człowiek dobry, jako człowiek dialogu itd. Obrazy te odsłaniają piękno i wartość ludzkiego życia w kontekście duchowych wartości, które współtworzą wymiar sacrum. Analiza ta w dalszej perspektywie badawczej pozwala także na diagnozowanie                                                              3 4 SR, nr 14.  Por. SR, nr 14.  171 �II. Relacje radiowe i telewizyjne metod i narzędzi budowania relacji między sacrum a profanum we współczesnych mediach. Jan Paweł II fascynował media swoją osobą. Jego głębokie umiłowanie Boga, umiłowanie prawdy, ewangeliczna prostota stały się źródłem szacunku, jaki zdobył w świecie mediów. Było tak i wtedy, gdy nie szczędził krytyki pod ich adresem, jeśli sprzeniewierzały się prawdzie, dobrym obyczajom i godziły w podstawowe wartości ogólnoludzkie. Zawsze jednak zachęcał dziennikarzy do wsłuchiwania się w problemy człowieka i do obrony jego praw, do bycia rzecznikami spraw ludzkich, przekazywania prawdy o człowieku i jego godności. Był głęboko przekonany, że otwarcie Kościoła na media przyniesie dobre owoce. W swoim Testamencie Jan Paweł II napisał już w 1980 roku takie słowa: „Przyjmując już teraz tę śmierć, ufam, że Chrystus da mi łaskę owego ostatniego Przejścia czyli Paschy. Ufam też, że uczyni ją pożyteczną dla tej największej sprawy, której staram się służyć: dla zbawienia ludzi, dla ocalenia rodziny 5 ludzkiej . Patrząc z perspektywy czasu na to wydarzenie można powiedzieć, że Jego Odejście, było Przejściem, które się dokonało się na oczach świata poprzez media. I w ten sposób stało się pożyteczne dla całego świata, stało się źródłem dobra i promieniuje na nas pięknem świętości, także poprzez media. Natomiast w liście Szybki rozwój Jan Paweł II wskazuje wprost na zadanie, na nowe tysiąclecie dla ludzi mediów, które są „pośród podziwu godnych wynalazków, które Bóg oddał do naszej dyspozycji, (…) aby zapoznawać z prawdą o naszym wiecznym przeznaczeniu (…) Przekazujcie orędzie nadziei, łaski i miłości Chrystusa, zachowując stale żywą w tym świecie, który mija, wieczną perspektywę Nieba, perspektywę, której żaden ze środków przekazu nie będzie mógł nigdy bezpośrednio osiągnąć, (…) «to, czego ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć, jak wielkie rzeczy 6 przygotował Bóg tym, którzy Go miłują» (1 Kor 2,9)” . Trzeba mieć dużo taktu i delikatności i pokory, aby mówić w mediach o świętości i przesłaniu Jana Pawła II. Moje pytanie badawcze brzmi: jak Telewizja Polska poradziła sobie z pokazaniem świętości Jana Pawła II w dniach jego kanonizacji? Niniejsze analizy są próbą odpowiedzi na to pytanie. II. Ramy i formy przekazów telewizyjnych W sobotę i w niedzielę 26 i 27 kwietnia 2014 roku Program I Telewizji Polskiej poświęcił w paśmie dziennym 12 godzin programu związanego tematycznie z kanonizacją Jana Pawła II. Razem na wszystkich kanałach TVP było około 300 godzin programu poświęconego osobie Jana Pawła II. TVP emitowa                                                             5 6 Jan Paweł II, Testament, 24.02-1.03.1980 r., Watykan 2005.  SR, 14.  172 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum ła w czasie poprzedzającym kanonizację wiele programów publicystycznych i informacyjnych, filmów dokumentalnych, archiwalnych i nowych, m.in. film Elżbiety Ruman Cud na Kostaryce, o uzdrowieniu Floribeth Mora Diaz z tętniaka mózgu, cykl pięknego świadectwa Arturo Mari, fotografa papieskiego, o pięknym człowieczeństwie i świętości Jana Pawła II: Metr od świętości, 30 odcinków; Kolory miłosierdzia – koncert z Krakowa, transmisja koncertu poświęconego Ojcu Świętemu na błoniach przed sanktuarium w Krakowie Łagiewni7 kach . W sobotę i w niedzielę 26 i 27 kwietnia Program I Telewizji Polskiej emitował następujące programy związane tematycznie z kanonizacją Jana Pawła II. Tematyka programów 26 kwietnia 2014 roku 12.25-12.55: Santo Subito III: reportaż o drodze świętości Jana Pawła II 14.00-15.00: Brat papieża, film dokumentalny, który skupia się na postaci Edmunda Wojtyły, starszego brata Karola, który w służbie medycynie i ludziom poświęcił 26-letnie życie. 16.45-17.00 i 22.45-23.00: Metr od świętości – odcinek 30: Wyznanie. Arturo Mari opowiada o ciężkiej operacji, której został poddany z powodu problemów z kręgosłupem. Jak zawsze w trudnej chwili zwrócił się w modlitwie do papieża, prosząc tylko o jedno, by w razie niepowodzenia pozwolił mu odejść we śnie. 19.30: Specjalne wydanie Wiadomości z Watykanu 20.25-22.40: Kolory miłosierdzia – koncert z Krakowa. Transmisja koncertu poświęconego Ojcu Świętemu na błoniach przed sanktuarium w Krakowie Łagiewnikach, prowadzący: Alicja Bachleda-Curuś, Agata Młynarska, Krzysztof Ziemiec. Razem Program I Telewizji Polskiej wyemitował: około 270 minut (4 i pół godziny) tematycznych audycji. Do tego należy doliczyć odniesienia tema8 tyczne w innych pasmach programowych . 27 kwietnia 2014 roku 8.30-14.30: Między ziemią a niebem. Okolicznościowe, kanonizacyjne wydanie programu o charakterze informacyjno-publicystycznym poświęcone w całości kanonizacji Jana Pawła II.                                                              7 Por. Kanonizacja Jana Pawła II w TVP, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www. tvp.pl/ religia/programy-katolickie/papiez-jan-pawel-ii/wideo/kanonizacja/kanonizacja-jana-pawla-ii-w-tvp/ 14528903.  8 Program TVP1 z dnia 26 kwietnia 2014 roku, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www. telemagazyn.pl/tvp_1/?-dzien=2014-04-26#program.  173 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 10.00-12.30: Transmisja Mszy św. kanonizacyjnej Jana Pawła II i Jana XXIII. Razem Program I Telewizji Polskiej wyemitował: około 360 minut (6 godzin) tematycznych audycji. Do tego należy doliczyć odniesienia tematyczne 9 w innych pasmach programowych . Forma programów: filmy dokumentalne, reportaże, informacje, komentarze, rozmowy, wspomnienia, świadectwa, materiały archiwalne procesu kanonizacyjnego i przemówień Jana Pawła II, transmisje itd. Realizacja programów. Program ze studia w Warszawie prowadzony przez red. Joannę Ładzińską-Molak oraz ks. Rafała Sztejkę oraz z czterech miast w Polsce prowadzonych przez ekipy reporterskie. Transmisje reporterskie z Jasnej Góry, Krakowa, Zakopanego i Wadowic. Obsługę informacyjną z Watykanu prowadziło 7 ekip realizacyjnych z reporterami oraz prowadzącymi program informacyjny: Piotrem Kraśko i Beatą Tadla. Oglądalność. Kanonizacja Jana Pawła II i Jana XXIII była wydarzeniem, które spotkało się z wyjątkowym zainteresowaniem telewidzów. Polscy widzowie oglądali tę uroczystość przede wszystkim na antenach telewizji publicznej. Według danych Centrum Informacji TVP, w TVP1 śledziło ją 6 mln 706 tys. osób (czyli aż 46% spośród mających w tym czasie włączony telewizor), w TVP INFO – 968 tys. widzów (udziały 6,6%), a w TVP Polonia 827 tys. osób (udziały 5,7%). W sumie więc za pośrednictwem Telewizji Polskiej wydarzenie to oglądało ponad 8,5 mln widzów. Dodatkowo w tym czasie stronę tvp.pl odwiedziło 23 tys. internautów. Generalnie w niedzielę Polacy najchętniej oglądali programy telewizji publicznej, gdzie wiele z nich dotyczyło Mszy św. kanonizacyjnej oraz sylwetki i dokonań Jana Pawła II. Udziały wszystkich kanałów TVP wyniosły aż 40,2%, Polsatu – 18,5%, zaś TVN – 15,4%. Zdecydowanym liderem okazała się TVP1, osiągając średnie dzienne udziały w wysokości 23,2%, czyli – wręcz deklasując stacje komercyjne. Specjalne wydanie „Wiadomości” z Watykanu obejrzało 4 mln 706 tys. osób przy udziałach 29,8%, podczas gdy „Fakty” TVN 3 mln 706 tys. widzów (udziały 26,9%), a polsatowskie „Wydarzenia” 2 mln 579 tys. (udziały 19,2%). Na podkreślenie zasługują też wysokie udziały TVP INFO – 3,7%. Kanał informacyjny telewizji publicznej zdecydowanie wyprzedził TVN 24 (udziały 2,6%). Niedzielne udziały TVP INFO były znacznie wyższe niż średnie tegorocznej wiosny (2,5%). Natomiast TVP Polonia w niedzielę odnotowała naj                                                             9 Program TVP1 z dnia 26 kwietnia 2014 roku, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www. telemagazyn.pl/tvp_1/?-dzien=2014-04-27#program.  174 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum 10 wyższe udziały w tym roku (1,85%) . Warto docenić pracę ponad 40-osobowej ekipy TVP we Włoszech dysponującej własnym wozem satelitarnym i studiem, a także obszerne relacje reporterskie z wielu miejscowości w Polsce, które były związane z osobą Karola Wojtyły. Dodatkowo co najmniej dziesiątki tysięcy Polaków oglądały uroczystości kanonizacyjne na ekranach i telebimach w kinach, galeriach, klubach, domach kultury, kościołach czy w centralnych punktach miast dzięki temu, że Telewizja Polska udostępniła relacje z Watykanu bezpłatnie, bez konieczności uzyskiwania indywidualnej specjalnej zgody na pokazy. Należy podkreślić, że w weekend działał też specjalny wirtualny kanał na żądanie – „TVP Regionalna – śladami Jana Pawła II”, dostępny za darmo na tabletach, smartfonach, komputerach osobistych i na platformie hybrydowej TVP. Korzystając z aplikacji TVP Stream podczas Mszy św. kanonizacyjnej kanał odwiedziło 27 kwietnia 2014 roku 2,2 tys. osób, a za pośrednictwem 11 strony tvp.pl ponad 9,5 tys. III. Założenia programowe prezentacji świętości Jana Pawła II Redakcja Katolicka Telewizji Polskiej przygotowała założenia programowe, które stanowiły podstawę i narzędzie ukazania świętości Jana Pawła II. Ks. Rafał Sztejka opracował 10 kategorii tematycznych odzwierciedlających świę12 tość Jana Pawła II . 1. Miłość Boga. Jan Paweł II żył w bliskości Boga, żył modlitwą. „Szczególną miłość do rozmowy z Bogiem przekazali mu rodzice. To wielkie umiłowanie modlitwy przejawiało się w uczestnictwie Papieża w licznych nabożeństwach, spotkaniach modlitewnych, pielgrzymowaniu do sanktuariów wreszcie osobistych, długich medytacjach. Każdy, kto wraz z Papieżem uczestniczył we Mszy 13 Świętej widział jak głęboko przeżywał tajemnicę Eucharystii” . 2. Ufność i odwaga płynąca z wiary. Osobista, głęboka wiara Jana Pawła II miała moc świadectwa. Jan Paweł II „nie bał się podejmowania tematów niepopularnych i spornych, pielgrzymował także w te miejsca, gdzie wiedział, że spotka go krytyka jego działań. Mimo to nie zniechęcał się i podejmował trud                                                             10 Dane z Centrum Infiormacji TVP, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.tvp.pl/religia/ programy-katolickie/papiez-jan-pawel-ii/aktualnosci/ponad-85-mln-polakow-ogladalo-msze-kanonizacyjna-w-tvp/14984967.  11 Tamże.  12 Por. R. Sztejka, 10 powodów do świętości Jana Pawła II, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.tvp.pl/religia/programy-katolickie/papiez-jan-pawel-ii/10-powodow-swietosci.  13 Tamże.  175 �II. Relacje radiowe i telewizyjne ne tematy (jak na przykład podjęcie w Asyżu dialogu międzynarodowego czy rachunek sumienia Kościoła katolickiego, który zrobił papież na oczach świata w roku Wielkiego Jubileuszu). Cała ta siła i odwaga Papieża wynikała z wielkiej 14 wiary i ufności” . 3. Miłość i fascynacja człowiekiem. Jan Paweł II kochał ludzi. Ta szczególna miłość do każdego człowieka przejawiała się na wielu płaszczyznach: „Papież chętnie spotykał się z młodzieżą, z artystami, z ludźmi kultury, sportowcami. Szczególne chętnie spotykał się z ludźmi cierpiącymi i chorymi i to dla nich miał wielki szacunek. Bronił wartości i godności każdego człowieka, 15 promując cywilizację życia i cywilizację miłości” . 4. Miłość miłosierna. Jan Paweł II przez cały swój pontyfikat starał się przekazać ludzkości, że Bóg kocha człowieka bez reszty i nie ma takiej słabości, której Bóg nie wybaczył człowiekowi w swoim wielkim miłosierdziu. „Podczas ostatniej pielgrzymki do Polski w 2002 roku Jan Paweł II przypomniał, że kiedy był młodym człowiekiem codziennie przechodził obok miejsca, gdzie teraz stoi Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach. Papież apelował do ludzi o czyny miłosierdzia także w obszarach społecznych: o wrażliwość na ludzką biedę, o troskę o chorych i ubogich, o ludzi, którzy są 16 na różne sposoby wykluczeni przez społeczeństwo” . 5. Życie zgodne z wiarą. Wiara była motorem życia papieża Jana Pawła II. „Wielki szacunek do człowieka i życie zgodnie z wiarą były znakiem rozpoznawczym Papieża Polaka. Przejrzystość działań papieskich wynikała z faktu przesiąknięcia jego życia Ewangelią. Żył na oczach świata jako głosiciel Dobrej 17 Nowiny” . 6. Praca. Papież nie bał się ciężkiej pracy: od młodzieńczych lat pracował, aby utrzymać siebie i ojca. „Praca fizyczna czy praca naukowa dawały mu poczucie dobrze przeżytego dnia. Nie bał się pracy i każdą wykonywał niezwykle starannie: czy to jako pracownik kamieniołomów czy jako student, później 18 ksiądz, kardynał czy papież” . 7. Otwartość na Prawdę. Jan Paweł II był wielkim głosicielem Prawdy, odsłaniał blask Prawdy. W dzisiejszym świecie był obrońcą racjonalności i moralności myślenia.                                                              14 Tamże.  Tamże.  16 Tamże.  17 Tamże.  18 Tamże.  15 176 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum 8. Zawierzenie Maryi. „Matka Karola Wojtyły zmarła kiedy miał syn kilka lat. Od kiedy stracił ziemską matkę, mały Lolek, oddał się w opiekę Matce Bożej. Wielki kult Maryi wzmacniał w nim jego ojciec, z którym regularnie pielgrzymował do sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej. Ta prawdziwa pobożność maryjna widoczna była podczas całego pontyfikatu. Totus Tuus – Maryi 19 w opiekę oddawał swoje życie i losy świata” . 9. Umiłowanie Ojczyzny. „Każda pielgrzymka papieska do Ojczyzny rozpoczynała się od symbolicznego pocałunku ojczystej ziemi. Papież podczas swoich pielgrzymek odwiedził wiele miejsc w Polsce: na trasach pielgrzymkowych znalazły się duże miasta i te mniejsze, ale jakże ważne dla naszego kraju: Gniezno, Oświęcim, Ludźmierz i wiele innych. Wszędzie nawoływał do sza20 cunku do Ojczyzny i rodaków” . Mówił o Polsce: to jest matka ta ziemia… i tak też ją traktował. Wiele wspaniałych opisów przyrody mogliśmy usłyszeć w homiliach i przemówieniach papieskich. 10. Godność cierpienia. Jan Paweł II pokazał nam jak godnie cierpieć i umierać, „jak zawierzyć się Bogu w ostatnich chwilach życia, jak przeżywać ból i stratę, jak zaufać Bogu nawet wtedy, kiedy po ludzku wiele rzeczy wydaje się nie mieć sensu. W swoich homiliach, przemówieniach i podczas spotkań z wiernymi mówił, że właśnie cierpienie jest drogą do zbawienia. Uczył przebaczenia nawet w sytuacjach najtrudniejszych: przebaczył człowiekowi, który do niego strzelał. Jan Paweł II całym swoim życiem wskazywał, co w życiu powinno być ważne dla każdego człowieka.” Te założenia programowe w prezentacji świętości Jana Pawła II stanowiły wskazówkę do tworzenia programów informacyjnych i publicystycznych, nowych materiałów dokumentacyjnych oraz wykorzystania materiałów archiwalnych. IV. Odsłony świętości Jana Pawła II w przekazach medialnych Telewizji Polskiej 1. Wielkość czy autorytet? Wiele badań socjologicznych, ale przede wszystkim nasze własne doświadczenia, pokazują, że świat współczesny i my sami, będący pokoleniem JP2, bylibyśmy zapewne inni, gdyby nie było nauczania Jana Pawła II, Jego pielgrzymowania i niepowtarzalnego świadectwa. Jana Paweł II jest jednym z najwybitniejszych myślicieli naszych czasów, wielki świadek wiary, pielgrzym nadziei, człowiek niosący wszystkim dobro i miłość.                                                              19 20 Tamże.  Tamże.  177 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Jego osoba i dzieło wymyka się też spod zimnych kryteriów badawczych, gdyż jest „prorokiem naszych czasów”, prawdziwym autorytetem. Trzeba jednak powiedzieć, że wymiar autorytetu był najsłabiej eksponowany w przekazach telewizyjnych, ale chyba właśnie dlatego, że wielkość duchowa Jana Pawła II na miarę świętości, jest niekwestionowanym autorytetem, którego nie trzeba dodatkowo medialnie wzmacniać. Przekazy TVP próbowały ukazać wielkość autorytetu w poczuciu swoistej pokory, ponieważ świętość – jak mówił sam Jan Paweł II – na swój sposób onieśmiela. Ta postawa widoczna była zarówno w postawach i sposobie prowadzenia programu, jak i w wypowiedziach rozmówców. To swoiste onieśmielenie wobec świętości, mogło wynikać z racji niemożności dotknięcia tajemnicy świętości narzędziami dziennikarskimi, ale spełniło swoją pozytywną rolę w kontekście refleksji nad świętością i dziedzictwem tego wielkiego i dobrego człowieka, którego wielkość i jego promieniowanie świętością pozwalało widzom wyzwalać z siebie dobro i konfrontować siebie z pięknym człowieczeństwem Jana Pawła II. 2. Przekazy telewizyjne utrwalały wyjątkowość chwili, potrzebę przeżywania kanonizacji Jana Pawła II jako święta Polaków, jako wydarzenia aktualnego i historycznego, ważnego na dziś i na przyszłość. Formy prezentacji programu, postawy prowadzących, odświętność scenografii studia, bliskość ludzi i pokazanie ich przeżywania świętości Jana Pawła, to wszystko tworzyło i współtworzyło atmosferę święta. Ta atmosfera wyrażała także, wyzwalała lub utrwalała, postawę wdzięczności za wielkiego Rodaka. Jakość i skala tych doświadczeń i przeżyć zależała oczywiście także od odbiorców. Niemniej jednak ludzie telewizji starali się tę atmosferę odświeżać z wrażliwością i zaangażowaniem, oraz uczestniczyć w tych wydarzeniach, nie tylko na zasadzie neutralnego opisu tej rzeczywistości, ale aktywnego w niej uczestniczenia i osobistego przeżywania, co – jakkolwiek byśmy to zjawisko oceniali – jest wyjątkowym fenomenem medialnym. Reporterzy włożyli wiele trudu, żeby pokazać i uszanować sacrum, „sacrum na areopagu”, tworząc relacje reporterskie na żywo i blisko ludzi. Oceniając pozytywnie poziom przekazów TVP, na „plus” trzeba zaliczyć dziennikarzom to, że wielkości Jana Pawła II nie spłycali, co więcej, starali się swoimi przekazami z szacunkiem i respektem sięgać do tej wielkości. 3. Świętość jako podstawa niekwestionowanego autorytetu. Juliusz Braun, ówczesny Prezes TVP, mówiąc o programach przygotowywanych na kanonizację Jana Pawła II, wskazywał na to, że Telewizja Polska chce na nowo pokazać osobę i dzieło Jana Pawła II, pokazać człowieka dobrego i człowieka nadziei. Podstawowym warunkiem autorytetu jest życie w prawdzie. Być autorytetem − to być za autorytet uznanym. Autorytet ma to do siebie, że jest 178 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum przede wszystkim wartością dla innych, i to jest istota autorytetu moralnego, być dla innych wartością w dobru i prawdzie. Uznanie i potwierdzenie świętości Jana Pawła II, jest potwierdzeniem nie tylko jego wielkości, ale też autorytetu. W takim też duchu należałoby odczytywać programy TVP, które koncentrując się na pokazaniu pięknego człowieczeństwa Jana Pawła II, nie wprost ukazały jego wielkość i jego autorytet. 4. Świętość jako inna obecność. Świętość Jana Pawła ukazuje perspektywę nowej obecności Jana Pawła II, duchowej obecności w wielkim dziedzictwie, które pozostawił, ale również nowej obecności jako naszego orędownika u Boga, „Brata naszego Boga”, który nadal jest z nami. Wymowna oprawa graficzna, wielokrotnie pokazywana pod znamiennym tytułem „Jestem z Wami”, wprowadzająca zarówno w sekwencje prezenterskie, jak i oddzielająca program papieski od całości programu, podkreślała nową formę obecności Jana Pawła II w perspektywie innej rzeczywistości. To była próba dotknięcia tajemnicy świętych obcowania w duchu chrześcijańskiej eschatologii. To pokazywanie nowego wymiaru obecności Jana Pawła II z nami, jest także wyjątkowym fenomenem w mediach, ponieważ jej odkrywanie zakłada perspektywę wiary. Telewizja Polska pokazała w ten sposób nieprzemijającą wartość autorytetu Jana Pawła II, podkreślając przy tym prawdę, że prawdziwe autorytety „nie odchodzą”, są z nami. Jan Paweł II jest z nami nadal w innych wymiarach obecności. 5. Świętość Jana Pawła jako swoiste przeniesienie w wymiar ikoniczności. Telewizja, posługując się obrazem, pokazywała Jana Pawła II jako „Osobową Ikonę”, na wzór obrazu kanonizacyjnego przejętego z beatyfikacji. Ten obraz utrwalany w przekazach telewizyjnych stanowił wymiar dopełnienia dzieła Jana Pawła II, jakby zamknięcie medialnej obecności Jana Pawła II pośród nas w takiej skali dziennikarskiego i organizacyjnego zaangażowania. Takie ujęcie było ze wszech miar słuszną formą ukazania tajemnicy świętości, ale też mogło być, co niestety się częściowo potwierdziło, o czym pisze w swoim artykule zawartym w niniejszej publikacji prof. Teresa Sasińska-Klas, że medialne zainteresowanie św. Janem Pawłem II w I rocznicę kanonizacji było już znacząco słabsze. To świadczy również o tym, że świętość Jana Pawła II, w formie aureoli świętości przeniosła go bardziej w przestrzeń sakralną, w której cieszy się ogromnym kultem i podziwem wiernych, kosztem mniejszego zainteresowania w sferze społecznej, publicznej i medialnej. Jest to zjawisko, które jest wyzwaniem dla mediów, w jaki sposób świętość Jana Pawła II przekuć na realia życia codziennego i przywrócić jego rolę w kształtowaniu cywilizacji miłości w życiu wspólnotowym i społecznym. 179 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 6. Świętość człowieka Bożego. Ten wymiar świętości był szczególnie widoczny w wypowiedziach gości programów informacyjnych i publicystycznych, w świadectwach spotkania ludzi z Janem Pawłem, np. w programach Metr od świętości, świadectwie osobistego fotografa papieskiego Arturo Mari. Chociaż trudno tę moc i to promieniowanie ukazać medialnie, to jednak kanonizacja Jana Pawła ułatwiała sięganie to tego głębokiego wymiaru świętości, opartego na wierze, modlitwie. Widzieliśmy obrazy Papieża jako człowieka modlącego się, człowieka, który wytrwał do końca, pomimo cierpień, człowieka, który się nie lęka, pomimo wielu zagrożeń cywilizacji. Takie świadectwo o Janie Pawle II daje nam kardynał Stanisław Dziwisz, który tak pisze: „W tym ostatnim momencie ziemskiej wędrówki Ojciec Święty stał się ponownie tym, kim był zawsze, człowiekiem modlitwy. Człowiekiem Bożym, głęboko zjednoczonym z Panem, dla którego modlitwa stanowiła nieprzerwanie fundament 21 egzystencji” . 7. Świętość człowieka nadziei. Tematyka kanonizacji z samej natury tego wydarzenia domagała się języka medialnego w perspektywie nadziei i eschatologii chrześcijańskiej. Redakcja Katolicka Telewizji Polskiej, która koordynowała większość tych programów, była i jest na to przygotowana, by szukać języka przekazu telewizyjnego wyrażającego tajemnicę wiary i świętości. Świętość jako znak wymierny innego życia rodzi nadzieję. Dlatego telewizyjne obrazy Jana Pawła tchnęły nadzieją, zwłaszcza wydobywając z archiwalnych nagrań jego słowa: Nie lękajcie się. Zaangażowanie mediów w pokazanie Jego świętości można odczytywać także jako odpowiedź mediów na słowa Jana Pawła II z ostatniego listu apostolskiego poświęconego mediom Szybki rozwój, w którym mocno wybrzmiewają profetyczne słowa do wszystkich „nie lękajcie się mediów”, a do ludzi mediów katolickich: „Przekazujcie orędzie nadziei (…), zachowując stale żywą w tym świecie, który mija, wieczną perspektywę Nieba, perspektywę, której żaden ze środków przekazu nie będzie mógł nigdy bezpo22 średnio osiągnąć” . 8. Dobroć i miłość jako miara i znak świętości. Wiele wypowiedzi, programów, relacji podkreślało wymiar pięknego człowieczeństwa Jana Pawła II jako człowieka dobrego. Dobro przyciąga, fascynuje i pociąga. I taki wymiar świętości wyłania się z wielu świadectw ludzi, którzy chociażby na moment spotkali Papieża w swoim życiu. Człowiek dobry niesie miłość i głosi miłosierdzie, żyje w blasku prawdy o sobie, w prawdzie o swojej godności i wartości, w prawości sumienia, w odpowiedzialności za siebie i innych. Telewizja na                                                              21 22 180 S. Dziwisz, Świadectwo, w rozmowie z Gian Franco Svidercoschim, Warszawa 2007, s. 228.  SR, nr 12.  �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum wiele sposobów próbowała odsłaniać dobroć Jana Pawła II: w jego otwartości dla innych, w głoszonym orędziu miłosierdzia, w szacunku dla ludzi, w przyciąganiu ludzi do siebie dobrocią. Ten wymiar dobra łączył obu Papieży Jana Pawła II i Jana XXIII, nazywanego już dawno Papieżem dobroci. Ten wymiar dobroci obu świętych Papieży Telewizja próbowała pokazać szczególnie w relacjach z Watykanu i relacji reporterskich w Polsce, m.in. z Krakowa, Zakopanego, czy Wadowic. 9. Świętość jako duchowe piękno, piękno wartości, którymi żyje człowiek. Wiele razy, zwłaszcza w przywoływanych fragmentach przemówień, Jan Paweł II jawił się jako obrońca wartości. Wartością jest życie ludzkie, wartością jest młodość, wartością jest człowiek, wartością jest miłość. Jan Paweł II próbował często łączyć wartości etyczne, ontyczne i estetyczne, używając pojęcia „piękna”, mówiąc „piękno życia”, „piękno młodości”, „piękno człowieka”, „piękno miłości”. W ten sposób podkreślał ważność tych wartości, i nadawał pięknu wymiar etyczny. Jego świętość ukazywana przez pryzmat pięknego człowieczeństwo, którego Jan Paweł II nas wszystkich uczył, wskazując na ważność takich wartości jak: szczęście, dojrzałość, uczciwość, ład moralny, miłosierdzie. „Nie daj się zwyciężyć złu, ale zło dobrem zwyciężaj!” – zwyciężanie dobrem jest miarą sumienia, jest miarą piękna sumienia, a tym samym piękna człowieka. 10. Świętość człowieka dialogu. Jan Paweł II nie traktował żadnego człowieka jako Innego, ale jako siostrę i brata w jednej rodzinie ludzkiej. Ten wymiar świętości poprzez otwartość i dialog był szczególnie widoczny w tych rzeszach wiernych z całego świata, których twarze na zbliżeniach transmisji, mówiły więcej niż jakikolwiek komentarz: twarze radosne, szczęśliwe, ocierające łzy przeżyć. Jan Paweł II bardzo często zaczynał swe przemówienia i spotkania z ludźmi od zwrotu: „bracia i siostry”. I nie był to w jego ustach jakiś zwrot wyłącznie „grzecznościowy” czy „pusty, tradycyjny slogan”. W jego ustach te słowa były swoistym credo antropologicznym, odwołującym się do uniwersalnego braterstwa wszystkich ludzi i miłości każdego człowieka. Ten wymiar otwartości i dialogu był widoczny szczególnie w czasie transmisji Mszy św. kanonizacyjnej i w programach Metr od świętości. 11. Świętość wielkiego Polaka, Rodaka przeżywana i świętowana w Ojczyźnie. Telewizja nawiązywała w archiwalnych przekazach do całego dziedzictwa Jana Pawła II w naszej Ojczyźnie: pielgrzymki do Polski, spotkania z Polakami, słowa kierowane do Polaków. „I dlatego – zanim stąd odejdę, proszę was, abyście całe to duchowe dziedzictwo, któremu na imię „Polska”, raz 181 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 23 jeszcze przyjęli z (…) nadzieją i miłością” . W 1991 roku Jan Paweł II z tak wielkim przejęciem mówił o Polsce i o nas: „Oto matka moja i moi siostry i bracia. (…) To jest moja matka, ta ziemia! To jest moja matka, ta Ojczyzna! To 24 są moi bracia i siostry!” . Tych braci i siostry Jana Pawła II cieszących się z kanonizacji swojego Rodaka pokazywała Telewizja, szczególnie w relacjach z Wadowic, Krakowa i Zakopanego. Programy te starały się chociaż na chwilę przywołać „piękno wspomnień” o ludziach, miejscach, zdarzeniach, związanych ze Świętym. Świadczy o tym między innymi fragment, bardzo osobistego przemówienia w Wadowicach w dniu 10 czerwca 1999 roku: „Z wielkim wzruszeniem patrzę na to miasto lat dziecięcych, które było świadkiem mych pierwszych kroków. Miasto mojego dzieciństwa, dom rodzinny, kościół parafialny, kościół mojego chrztu św. (…) Pragnę wejść w te gościnne progi, na nowo ukłonić się rodzinnej ziemi i jej mieszkańcom (…) A dom był tutaj, za moimi plecami, przy ulicy Kościelnej. A kiedy patrzyłem przez okno, widziałem 25 na murze kościelny zegar słoneczny i napis: «Czas ucieka, wieczność czeka»” . 12. Świętość człowieka cierpienia. W programie Metr od świętości Arturo Mari opowiada o ciężkiej operacji, której został poddany z powodu problemów z kręgosłupem. Jak zawsze w trudnej chwili zwrócił się w modlitwie do Papieża, prosząc tylko o jedno, by w razie niepowodzenia pozwolił mu odejść we śnie. Wiele obrazów cierpiącego Papieża przywołała telewizja ze swoich archiwów, zwłaszcza te wymowne obrazy z Wielkiego Piątku, kiedy przyciskał tak mocno Krzyż Jezusa, kiedy w czasie wielkanocnej modlitwy Regina caeli nie mógł już wydobyć ani jednego słowa. Jan Paweł II pokazał swoim życiem, że cierpienie to nie jest cel. Jakże wymowne są w tym względzie słowa Jana Pawła II, schorowanego, cierpiącego człowieka, który pod koniec swojego życia pisał: „mimo ograniczeń mego wieku bardzo wysoko cenię sobie życie i umiem się nim cieszyć. Dziękuję za to Bogu. (…) Zarazem jednak głębokim pokojem napełnia mnie myśl o chwili, w której Bóg wezwie mnie do siebie – z życia do 26 życia” . V. Świętość jako przejście z życia do życia – zakończenie Na koniec warto pokazać ostatnią odsłonę świętości: świętość jako przejście z życia do życia. Jest to najtrudniejsza do pokazania medialnie odsłona                                                              23 Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej na Błoniach, Kraków, 10 czerwca 1979 roku.  24 Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej na lotnisku w Masłowie, Kielce, 3 czerwca 1991 roku.  25 Jan Paweł II, Przemówienie w Wadowicach, Wadowice, 10 czerwca 1999 roku.  26 Jan Paweł II, List do ludzi w podeszłym wieku, Watykan 1999, nr 17.  182 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum świętości. To jest piękno życia wiecznego w perspektywie wiary. Dotykamy w tej odsłonie samej istoty świętości i kultu ludzi świętych, jak w programie Santo Subito. Dotykamy istoty piękna życia ludzkiego, w które wpisane jest także przemijanie. Takie świadectwo Jana Pawła pozostawiło w nas przekonanie, że trzeba się zatrzymać nad życiem, dostrzegać jego piękno, bo przemija27 nie także ma sens, jak napisał Jan Paweł II w Tryptyku rzymskim , i co pokazał swoim pięknym człowieczeństwem i pięknym życiem na wszystkich jego etapach. Telewizja Polska próbowała taki wymiar świętości pokazać na miarę wyznaczonych przez siebie założeń i możliwości. Zapewne wiele odsłon świętości można by było ukazać lepiej i pokazać więcej, ale te obrazy telewizyjne, które TVP1 wyemitowała w tych blisko 12 godzinach tematycznych programów w ciągu dwóch dni, było dobrą próbą pokazania świętości Jana Pawła II. Kończąc te analizy trudno się oprzeć przekonaniu, że w naszym pokoleniu, było to ostatnie, tak wielkie wydarzenie związane z życiem Jana Pawła II, które Telewizja Polska starała się pokazać z wielkim zaangażowaniem, nie spłycając świętości Jana Pawła II i pokazując ważność tego historycznego wydarzenia, które nasze pokolenie miało szczęście bezpośrednio przeżywać, a przyszłe pokolenia doświadczą tego wydarzenia, sięgając do archiwów Telewizji Polskiej. 28 „Święci nie przemijają, święci żyją świętymi, święci wołają o świętość” . To jest wymiar świętości, jaki nam zostawił Jan Paweł II, świętości dobrego człowieka i wielkości autorytetu, pokazującego i broniącego godność każdego człowieka. Niech jego świętość przenika nas i promieniuje na nas, byśmy w sobie i w innych kształtowali piękno człowieczeństwa. Bibliografia 1. Dane z Centrum Infiormacji TVP, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.tvp.pl/ religia/programy-katolickie/papiez-jan-pawel-ii/aktualnosci/ponad-85-mln-polakowogladalo-msze-kanonizacyjna-w-tvp/14984967. Dziwisz S. kard., Świadectwo, w rozmowie z Gian Franco Svidercoschim, Warszawa 2007. Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej na Błoniach, Kraków, 10 czerwca 1979 roku. Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej na lotnisku w Masłowie, Kielce, 3 czerwca 1991 roku. 2. 3. 4.                                                              27 Jan Paweł II, Tryptyk rzymski. Medytacje, Kraków 2003, s. 10.  Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej w Starym Sączu, Stary Sącz, 10 czerwca 1999 roku.  28 183 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej w Starym Sączu, Stary Sącz, 10 czerwca 1999 roku. Jan Paweł II, List apostolski „Szybki rozwój”, Watykan 2005. Jan Paweł II, List do ludzi w podeszłym wieku, Watykan 1999. Jan Paweł II, Przemówienie w Wadowicach, Wadowice, 10 czerwca 1999 roku. Jan Paweł II, Testament, 24.02-1.03.1980 r., Watykan 2005. Jan Paweł II, Tryptyk rzymski. Medytacje, Kraków 2003. Kanonizacja Jana Pawła II w TVP, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.tvp.pl/ religia/programy-katolickie/papiez-jan-pawel-ii/wideo/kanonizacja/kanonizacja-jana-pawla-ii-w-tvp/14528903. Program TVP1 z dnia 26 kwietnia 2014 roku, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.telemagazyn.pl/tvp_1/?-dzien=2014-04-26#program. Program TVP1 z dnia 26 kwietnia 2014 roku, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.telemagazyn.pl/tvp_1/?-dzien=2014-04-27#program. Sobór Watykański II, Dekret o środkach społecznego przekazywania myśli „Inter mirifica”, Watykan 1963. Sztejka R., 10 powodów do świętości Jana Pawła II, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.tvp.pl/religia/programy-katolickie/papiez-jan-pawel-ii/10-powodow-swietosci. 184 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia Karolina Dziewulska-Siwek Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Kanonizacja Jana Pawła II na antenie I Programu Polskiego Radia. Studium przypadku wybranych audycji i reportaży w kwietniu 2014 r. Streszczenie: W dniach około kanonizacyjnych I Program Polskiego Radia wyemitował wiele programów dotyczących Jana Pawła II. Były wywiady na żywo, w których redaktorzy rozmawiali o życiu i świadectwie Jana Pawła II oraz relacje z miejsc, gdzie żył i pracował przyszły święty. W Jedynce słuchacze mogli usłyszeć reportaże przygotowane przez Studio Reportażu i Dokumentu. Ich bohaterami byli ludzie, którzy towarzyszyli papieżowi. Wystąpienie będzie miało formę przeglądu wybranych audycji. Ponadto w referacie zostanie podkreślona rola, jaką stacja radiowa odegrała w przygotowaniu słuchaczy do kanonizacji Jana Pawła II. Słowa kluczowe: kanonizacja, Jan Paweł II, I Program Polskiego Radia, audycja, reportaż. Summary: On the occasion of the canonization of John Paul II The I Polish Radio broadcasted many programs about John Paul II. There were a live interviews, in which the editors were talking about the life, witness of Pope John Paul II and the relationship of the places where lived and worked the future saint. The I Polish Radio listeners could hear the reports prepared by Studio Reportażu i Dokumentu. Their heroes were the people who accompanied the Pope during his life. The article takes the form of a chronological review of selected programs. In addition, it is emphasized the role that the radio had in preparing students for the canonization of John Paul II. Key words: canonization, John Paul II, John Paul II, the I Polish Radio, broadcast, reportage. I Program Polskiego Radia przygotował szereg audycji, reportaży i rozmów z hierarchami Kościoła rzymskokatolickiego z okazji kanonizacji Jana Pawła II. Najwięcej na radiowej antenie zostało wyemitowanych od 23 do 28 kwietnia 185 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 2014 r. W audycjach została ukazana postać Ojca Świętego Jana Pawła II i przekazana atmosfera oczekiwania na kanonizację. Sposób przygotowania audycji sprawił, że radiowa Jedynka otrzymała „Totusa medialnego”. 23 kwietnia (środa) W środę, 23 kwietnia 2014 r., gościem „Sygnałów dnia” był ks. Sławomir Oder, postulator procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego Jana Pawła II. Wywiad prowadził redaktor Krzysztof Grzesiowski. Pierwsze pytania dotyczyły miejsca, w którym odbył się wywiad oraz jego kapłańskiej posługi we wspólnocie, którą prowadzi. Był to kościół rektoralny Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i św. Józefa Benedykta Labre w Rzymie, gdzie ks. Oder od 23 lat jest rektorem. Ks. Oder wspomniał, że w tym kościele znajdują się relikwie bł. Jana Pawła II oraz powstała grupa modlitewna, która pochyla się nad słowami Jana Pawła II. „Od dnia beatyfikacji wystawione są w naszym kościele relikwie błogosławionego, wkrótce świętego Jana Pawła II, stąd też, jest to miejsce, do którego przychodzi wielu ludzi związanych z osobą Jana Pawła II i przychodzą się tutaj po prostu modlić. Wiele osób pyta o to, w jaki sposób przygotowujemy się do kanonizacji. A poza tym spontanicznie w naszym kościele powstała grupa modlitewna, właśnie która próbuje wsłuchiwać się w nauczanie, w magisterium Jana Pawła II, raz w miesiącu spotykamy się, ludzie ci chcą po prostu pogłębić swoją znajomość i duchowość Jana Pawła II” – mówił ks. Sławomir Oder. Ponadto w „Rozmowie dnia” watykański duchowny stwierdził, że na początku procesu beatyfikacyjnego trudno było przewidzieć jego finał. Tempo pracy wyznaczyły cuda. Pierwszy w dwa miesiące po śmierci papieża uzdrowiona została francuska siostra zakonna Marie-Simon, która chorowała na chorobę Parkinsona. Cud kanonizacyjny, uzdrowienie na Kostaryce miał miejsce w dniu beatyfikacji. Ks. Oder tłumaczył, że dziewięć lat procesu beatyfikacyjnego i kolejne kanonizacyjnego, bardzo wpłynęły na jego osobowość. „Nie uważam, żebym stał się innym człowiekiem, jestem sobą, z całą pewnością ubogaconym, na pewno to doświadczenie, to spotkanie ze świętym w jakiś sposób wpłynęło na moją osobowość, no to taka jest rola świętych, po to są w końcu oni, aby nas pobudzać do czegoś lepszego. Aby użyć słów Jana Pawła II, aby ciągle wypływać na głęboką wodę, po to są święci, jak to powiedział kiedyś, aby zawstydzać i wzbudzać nadzieję. A więc z całą pewnością takie doświadczenie miało miejsce również w moim życiu, niemniej jednak ono się wpisuje w moją tożsamość 1 i stanowi kontynuację tego, kim jestem” – wyznał ks. Oder. Ponadto wyraził                                                              1 S. Oder, Rozmowa dnia, roz. przepr. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 23.04.2014 r.).  186 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia swoją radość z obecności mediów, które chcą ukazać świętość Jana Pawła II, 2 a nie sensacyjnego newsa . Kolejnym programem emitowanym o Janie Pawle na antenie I Programu Polskiego Radia była audycja „Ślady na piasku”. Ten cotygodniowy cykl Naczelnej Redakcji Programów Katolickich przygotowała redaktor Agnieszka Trzeciakiewicz. Była to rozmowa z arcybiskupem Konradem Krajewskim, ceremoniarzem Jana Pawła II. Pierwsze pytanie, jakie zadała redaktor to „Kim jest ceremoniarz?”. Pytanie to nakierowało na rozmowę o papieskich celebracjach. Początkowo ks. Krajewski miał być ceremoniarzem tylko na Rok Jubileuszowy. Do Rzymu przyjechał w 1998 r. Został wybrany do pełnienia tej funkcji przez biskupa Piero Marini, którego był uczniem i którego został podwładnym. „Z biskupem Piero Marinim, czyli moim szefem, rozumieliśmy się bez słów, chyba dlatego mnie wybrał. Byłem jego uczniem na uniwersytecie rzymskim i jeśli my się rozumieliśmy bez słów, a biskup Marini odbierał na tych samych falach co Jan Paweł II (...), to jedno spojrzenie, jeden znak i ja wiedzia3 łem o co chodzi, wiedziałem czego potrzeba” – wyjaśniał ks. abp Konrad Krajewski. Papieski ceremoniarz przy Janie Pawle II był siedem lat. W audycji wspominał, że każda z chwil była wyjątkowa, im bardziej Jan Paweł II był cierpiący i pokazywał swoje wnętrze, tym był piękniejszy. „Te liturgie wtedy były dla nas bardzo trudne, bo cierpiał i chcieliśmy go jakoś ochronić, ale on na to 4 nie pozwalał i wychodził do ludzi” – wspominał papieski ceremoniarz. Liturgia, która najbardziej mu utkwiła w pamięci to kanonizacja na Palcu Św. Piotra. Ojciec Święty nie mógł sobie znaleźć miejsca na fotelu, gdyż wszystko go bolało. Ceremoniarz szukając odpowiednich słów zapytał czy może jakoś pomóc. Usłyszał odpowiedź „mnie już wszystko boli. Mnie już nie można pomóc. Ale 5 tak musi być” . Jan Paweł II liturgię oczywiście dokończył. Był to rok 2002, kanonizacja Ojca Pio z Pietrelciny. Osobistym wyróżnieniem było niesienie ewangeliarza podczas Mszy Św. pogrzebowej, a później położenie go na trumnie Jana Pawła II. 24 kwietnia (czwartek) Gościem „Sygnałów dnia” był Joaquín Navarro-Valls, rzecznik Jana Pawła II. Rozmowę prowadził redaktor Krzysztof Grzesiowski, zaczął od pytania dotyczącego jego zawodowej działalności, zapytał czy dziś czuje się lekarzem czy menadżerem. „Nie jest tak bardzo ważne to, co jest napisane przy nazwisku,                                                              2 Tamże.  K. Krajewski, Ślady na piasku, roz. przepr. A. Trzeciakiewicz, Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 23.04.2014 r.).  4 Tamże.   5 Tamże.  3 187 �II. Relacje radiowe i telewizyjne ale ważna jest wiedza zdobyta wcześniej na uniwersytecie. Ważny jest stan umysłu. I tu powtarzam zwykle swoim studentom: ważne jest, by realizować się aktywnie, realizować się zawodowo, robić to, co otrzymujemy od życia. Cała moja aktywność, o której pan wspomniał, została wybrana przeze mnie osobiście. Oprócz jednej – bycia rzecznikiem papieża Wojtyły. O tym zdecy6 dował on” – wyjaśnił Joaquín Navarro-Valls. Jan Paweł II do pełnienia funkcji rzecznika prasowego Stolicy Apostolskiej wybrał Hiszpana. Wybór ten budził wiele kontrowersji. Zarzucano mu: stan świecki, młody wiek i elegancki wygląd. W rozmowie wskazał, że bycie u boku papieża to piękne, ale i odpowiedzialne zadanie. Nigdy jednak nie chciał zrezygnować z tego zadania. Jego przełożony został dla niego wzorem do naśladowania. „Zaś o papieskiej pracy mogę powiedzieć jedną rzecz, coś, za co go ceniłem i podziwiałem – to był człowiek, który nie zgubił ani jednej minuty i również nigdy się nie spieszył, 7 panował nad sobą. To wielka zdolność panowania, a także cierpliwość” – mówił na antenie Polskiego Radia papieski rzecznik. Wspomnień o Janie Pawle II nie zabrakło również w południowym paśmie „Z kraju i ze świata”. Wspomnieniami ze słuchaczami Jedynki dzielił się Raniero Mancinelli, papieski krawiec. Przygotował je ks. Krzysztof Ołdakowski. Krawiec papieża swoje wspomnienia rozpoczął od wielkości Jana Pawła II. „Był wielkim człowiekiem i osobistością. Niezwykłą postacią. Z biegiem lat okazało się również, że stał się też wielkim papieżem. Kilkakrotnie mogłem go spotkać. 8 Zawsze widziałem w jego oczach prawdziwą miłość” – mówił na antenie Raniero Mancinelli. Ponadto dodał, że każdemu wykonywanemu zawodowi towarzyszą konkretne zadania, i że krawcem został dzięki łasce Bożej. „Nigdy nie myślałem, co by było, gdybym został krawcem, który posługuje papieżowi. 9 Udało mi się dzięki łasce Boga” – powiedział. Przyszłego świętego poznał dzięki kard. Deskurowi. Miał wykonać białą sutannę dla papieża. Zaznaczył, że „sutanny dla papieża nie robi się codziennie. To jest szczególne uczucie, to rzec niezwykła, wielkie przeżycie. Oczywiście najpierw trzeba wziąć miarę, potem trzeba zrobić inne przymiarki, dopiero potem się dostarcza rzecz ja10 sna” . Ponadto w rozmowie zdradził, że kilkakrotnie przeprawiał papieską sutannę. W czwartkowy wieczór Polskie Radio i Telewizja Polska transmitowała orędzie papieża Franciszka. To niezwykłe wydarzenie wystosowane na kilka dni                                                              6 J. Navarro-Valls, Rozmowa dnia, roz. przepr. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 24.04.2014 r.).  7 Tamże.  8 R. Mancinelli, Rozmowa południa, roz. przepr. K. Ołdakowski, [program radiowy Z kraju i ze świata], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.).  9 Tamże.  10 Tamże.  188 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia przed kanonizacją skierowane było do wszystkich Polaków, nie tylko tych wierzących. Papież Franciszek zachęcał do głębokiego przeżycia kanonizacji. Ojciec Święty wyraził swoją radość, że to właśnie on będzie kanonizował Jana Pawła II. Zacytował też słowa swojego poprzednika mówił, że jest szczęśliwy, że to właśnie on będzie mógł kanonizować Jana Pawła II. Po czym wyraził wdzięczność Polakom za dar Karola Wojtyły, który ubogacił każdego z nas. „Dziękuję narodowi polskiemu i Kościołowi w Polsce za dar Jana Pawła II. Wszyscy zostaliśmy tym darem wzbogaceni. Jan Paweł II nadal inspiruje Kościół, inspirują nas Jego słowa, pisma, gesty, Jego styl służby. Inspiruje nas Jego cierpienie znoszone z heroiczną nadzieją. Inspiruje nas jego zawierzenie bez 11 reszty Chrystusowi Odkupicielowi człowieka i Jego Najświętszej Matce” – mówił papież Franciszek. Wspomniał o niedawnym spotkaniu polskich biskupów w Rzymie. Na zakończenie przemówienia wyraził radość na zbliżające się Światowe Dni Młodzieży w Krakowie, które zaplanowane są na 2016 r. 25 kwietnia (piątek) Przed kanonizacyjny piątek w „Sygnałach dniach” gościł kard. Giovanni Battista Re. Rozmowę przeprowadził ks. Krzysztof Ołdakowski. Kardynał znał osobiście dwóch papieży. Niemalże od początku służył pomocą Janowi Pawłowi II. Poznał go w Sekretariacie Stanu, kiedy przybył na spotkanie z kard. Benelli. Kolejne spotkanie było tuż po wyborze, kiedy polscy duchowni przynosili do sprawdzenia tłumaczenie przemówienia na język włoski. Było to pierwsze przemówienie papieża z pamiętnymi słowami „Nie lękajcie się, 12 otwórzcie drzwi Chrystusowi!” . Kard. Battista wspomniał, że taka sytuacja powtarzała się wielokrotnie aż dowiedział się o tym, sam Jan Paweł II, wówczas zaczęły się kontakty między nimi. Zaznaczył, że zawsze był blisko papieża Polaka. Ponadto wyraził swoją wdzięczność wobec Jana Pawła II, który nadawał mu kapłańską godność. Na pytanie: „Jaki jest sekret świętości obydwu papieży, którzy zostaną kanonizowani? Jakie ich cechy moglibyśmy szczegól13 nie podkreślić?” . Odpowiedział, że obaj papieże bardzo różnią się od siebie. Jan XXIII był człowiekiem zawsze pogodnym. Wyróżniała go ogromna dobroć i optymizm. Natomiast Jan Paweł II był człowiekiem intensywnej modlitwy. „Przez świat był podziwiany za to, co robił jako papież, za wiele rzeczy, których dokonał. Był mistykiem, ale bardzo wrażliwym na drugiego człowieka. I dlatego świat najbardziej docenił go za jego aktywność. Jednak znając go                                                              11 Franciszek, Orędzie papieża do Polaków, Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 24.04.2014 r.).  12 G. Battista Re, Rozmowa dnia, roz. przepr. K. Ołdakowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.).  13 Tamże.  189 �II. Relacje radiowe i telewizyjne z bliska, postrzegało się go przede wszystkim jako człowieka modlitwy. Cały jego dzień był wypełniony modlitwą. Przed podjęciem każdej ważnej decyzji długo się modlił. Im trudniejsza do podjęcia była decyzja, tym dłuższa była 14 jego modlitwa. Właśnie w tej modlitwie jawił się jako Boży człowiek” – mówił na antenie kard. Giovanni Battista Re. Gościem magazynu „Z kraju i ze świata” był Jacek Moskwa, watykanista i wieloletni korespondent Rolskiego Radia z Rzymu. Rozmowa zaczęła się od mapy miejsc związanych z Polakami w Rzymie. Kolejny poruszany wątku to kanonizacja dwóch papieży jednego dnia. Jacek Moskwa wyjaśnił, że obaj symbolizują to, co najlepsze w Kościele XX wieku. Wspominał także, że kiedy był blisko Jana Pawła II odczuwał radość. „Kiedy byłem blisko Jana Pawła II odczuwałem, jakieś takie uczucie radości, radości płynącej z mojego serca, ale którego sprawcą był właśnie Jan Paweł II, że ktoś taki istnieje, że obejmuje nas 15 swoją miłością” – mówił na antenie watykanista. Przyznał, że ma sceptyczny stosunek do stawiania pomników papieżowi. Wspomnień o Janie Pawle II nie zabrakło również w „Muzycznej Jedynce”. Przywołaniem kanonizacji Jana Pawła II był koncert organizowany w Poznaniu w hołdzie papieżowi Polakowi. Gwiazda wieczoru to hiszpański tenor Placido Domingo. Obok niego miała wystąpić Justyna Steczkowska, która była gościem muzycznego pasma I Programu Polskiego Radia. Rozmowa dotyczyła twórczości artystki oraz jej przygotowań do zaśpiewania utworu opartego na 16 poezji Jana Pawła II. Pasmo popołudniowe I Programu Polskiego Programu gościło na antenie o. Andrzeja Koprowskiego, dyrektora programowego Radia Watykańskiego oraz Marco Politi, watykanistę. Wywiad z o. A. Koprowskim na Placu św. Piotra rozpoczął się od pytania o współpracę Radia Watykańskiego z Polskim Radiem. Rozmówca zaznaczył, że kanonizacja jest okazją do bardziej intensywnej współpracy między rozgłośniami. Kolejne pytania dotyczyły znaczenia słowa świętość i kanonizacji dwóch papieży w jednym dniu. O. Andrzej Koprowski zaznaczył, że świętość jest związana z codziennością życia, a przyszli święci „nie uciekali od problemów, ale usiłowali im sprostać ufni Panu Bogu 17 i szukając Bożego światła” . Ponadto zaznaczył także, że Jan Paweł II był zakorzeniony w kulturze polskiej. W rozmowie nie zabrakło akcentu dotyczącego przygotowań radiowej redakcji do pielgrzymki papieża Franciszka do Ziemi                                                              14 Tamże.   J. Moskwa, Rozmowa dnia, roz. przepr. K. Grzesiowski, [program radiowy Z kraju i ze świata], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.).  16 Por. J. Steczkowska, Gość Muzycznej Jedynki, roz. przepr. Z. Krajewski, [program radiowy Muzyczna Jedynka], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.).  17 Por. A. Koprowski, Gość popołudnia, roz. przepr. K. Grzesiowski [program radiowy Popołudnie z Radiową Jedynką], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.).  15 190 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia Świętej. Pytaniem kończącym wywiad była prośba Krzysztofa Grzesiowskiego o podanie listy najlepszych watykanistów. O. Dyrektor uchylił się od tej odpowiedzi, gdyż nie chciał selekcjonować dziennikarzy na co dzień pracujących przy Stolicy Apostolskiej. Pytanie było wprowadzeniem do następnej rozmowy przewidzianej w audycji „Popołudnie z radiowej audycji”. Kolejnym gościem pasma popołudniowego był Marco Politi, emerytowany watykanista. Wywiad prowadził ks. Krzysztof Ołdakowski. Tak jak większość wywiadów przeprowadzonych w czasie około kanonizacyjnym rozpoczęła się od pytania o jedną datę kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII. Watykanista podkreślił, że nie jest to przypadek, a intuicja papieża Franciszka. Zaznaczył także, że Jana Pawła II bez wątpienia należy zaliczyć do największych postaci historycznych końca XX wieku. Dodał, że na zawsze pozostanie w pamięci współczesnych. We Włoszech w wielu miejscach publicznych wizerunek Jana Pawła II wisi obok o. Pio czy Jana XXIII. Marco Politi porównał Jana Pawła II do Napoleona Bonaparte, który na swoim koncie miał wiele zwycięstw. Nawiązanie do przywódcy Francji odnosiło się też do nierozwiązanych proble18 mów za pontyfikatu papieża Polaka . Dodał, że dopiero papież Franciszek zajął się tymi problemami. Piosenką dnia w piątek przed kanonizacją była „Miłość mi wszystko wyjaśniła” w wykonaniu Łukasza Zagrobelnego. Jest to utwór tytułowy z płyty do wierszy Karola Wojtyły. Album to hołd artystów z okazji kanonizacji Jana Pawła II. Piosenka na antenie Jedynki była wyemitowana czterokrotnie. Można było jej posłuchać w „Sygnałach dnia” o 8.05, w „Czterech porach roku” o 11.10, 19 „Muzycznej Jedynce” o godz. 14.10, a także w „Wieczornych Rozmaitościach” . 26 kwietnia (sobota) Wydanie „Sygnałów Dnia” na dzień przed kanonizacją było w całości poświęcone papieżowi. W sobotę, 26 kwietnia 2014 r. już od 6 rano na antenie Jedynki, radiowi korespondenci odwiedzali miejsca bliskie Janowi Pawłowi II w Wadowicach oraz Rzymie.                                                              18 „Był on trochę jak Napoleon, który miał na koncie wiele zwycięstw, ale na końcu kariery Napoleona granice Francji były takie same jak przedtem. Zatem możemy powiedzieć, że na końcu pontyfikatu Jana Pawła II pozostały niektóre problemy Kościoła Katolickiego – kryzys duchowieństwa, przede wszystkim problem kobiet czy fakt, że kobieta jest teraz bardziej dowartościowana, ale nie uczestniczy jeszcze w kluczowych zadaniach wspólnoty Kościoła. Po trzecie obie kwestie połączone z seksualnością i relacjami ludzkimi były zamrożone podczas pontyfikatu Jana XXIII i Jana Pawła II” w: M. Politi, Gość popołudnia, roz. przepr. K. Ołdakowski [program radiowy Popołudnie z Radiową Jedynką], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04. 2014 r.).  19 Por. Piosenka dnia Jedynki. Łukasz Zagrobelny „Miłość mi wszystko wyjaśniła” w: http://www. polskieradio.pl/7/15/Artykul/1108429/ (dostęp 28.01.2016 r.).  191 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Po Watykanie słuchaczy I Programu Polskiego Radia oprowadzała Magdalena Wolińska-Riedi, żona członka Gwardii Szwajcarskiej i obywatelka Watykanu. W Rzymie mieszka od jedenastu lat. „Przy tych jedenastu latach, które są 20 1/3 mojego życia przeżyłam i przeżyłam już trzech papieży” – powiedziała na antenie Jedynki. Zaznaczyła, że jej ulubionym miejscem jest Plac Św. Piotra oraz niektóre zaułki Ogrodów Watykańskich niedostępnych dla pielgrzymów. Wyznała, że po kanonizacji życie Watykanu nie ulegnie zmianie. Nadal będzie widoczny ten prozaiczny rytm, ale zmieni się świadomość, w której będzie obecny Jan Paweł II już jako święty. Po domu Karola Wojtyły, w którym dziś znajduje się muzeum papieżaPolaka, słuchaczy oprowadzał ks. dr Jacek Pietruszka, dyrektor ds. administracyjnych. Materiał rozpoczął się do słów Jana Pawła II z Wadowic „kiedy patrzyłem przez okno, widziałem na murze kościelnym zegar słoneczny i napis: 21 «Czas ucieka, wieczność czeka»” . Dom, w którym urodził się mały Karol ma zamysł, aby pójść w drogę z papieżem Polakiem. Ekspozycje są podzielone na Wadowice, mieszkanie Wojtyłów i Kraków. Słuchacze, zabrani w dźwiękowe zwiedzanie muzeum zostali oprowadzeni po mieszkaniu Wojtyłów oraz mogli usłyszeć ciekawostki o oryginalnych pamiątkach. Ponadto zostały przywołane przedmioty dokumentujące życie i działalność Karola Wojtyły. W „Sygnałach dnia” nie zabrakło też odwiedzin wadowickiej szkoły, do której uczęszczał Lolek Wojtyła. Po jej ukończeniu w 1930 r., kontynuował naukę w gimnazjum. Po budynku dawnej szkoły powszechnej oprowadzał Stanisław Kotarba z Urzędu Miejskiego w Wadowicach. Obecnie w gmachu mieści się urząd. W reportażu zostały przywołane papieskie pielgrzymki do Wadowic, o których świadczyły fotografie wiszące w magistracie. Ponadto Stanisław Kotarba wyjaśnił, że Wadowice budują żywe pomniki Janowi Pawłowi II są nimi Dom Samotnej Matki im. Emilii Wojtyły, Kuchnia św. Brata Alberta czy obiek22 ty oświatowe . Kolejnym dźwiękiem podczas porannego pasma były wspomnienia Rafała Fleszara, jednego z pierwszych polskich ministrantów w Watykanie. O służbie ministranckiej opowiadał Wojciechowi Cegielskiego. Uczniem preseminario został, dzięki bratu Claudio od Bonifratrów, który zabrał jego rodzinę do ogrodów Watykańskich i pokazał, gdzie uczą się chłopcy, którzy są ministran                                                             20 M. Wolińska-Riedi, Magdalena Wolińska-Riedi opowiada o życiu w Watykanie, roz. przep. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  21 J. Pietruszka, Wadowice – dom rodzinny Karola Wojtyły roz. przep. D. Wydrych, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  22 Por. S. Kotarba, Historia gmachu dawnej szkoły powszechnej, a obecnie Urzędu Miejskiego w Wadowicach, roz. przep. D. Wydrych, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  192 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia tami w Bazylice Św. Piotra. Wtedy też zrodziło się w nim pragnienie zostania ministrantem papieża. W 1999 r. przyjechał na miesięczny okres próbny i został na cztery lata. Gość radiowej Jedynki wyjaśnił, że ministranci w bazylice nie służą tylko papieżowi, a służą w bazylice, w której jest odprawianych kilkadziesiąt nabożeństw dziennie. W Roku Jubileuszowym, dokładnie w Niedzielę Chrztu Pańskiego po raz pierwszy służył Janowi Pawłowi II. Była to Msza św. w Kaplicy Sykstyńskiej, podczas której Jan Paweł II chrzcił dzieci. Tego dnia doszło też do zabawnego zdarzenia. Rafał Fleszar po obrzędzie umycia rąk odstawiając miskę z wodą, rozlał ją na papieskie szaty w momencie, kiedy Papież osuszał dłonie. Anegdota, której bohaterem stał się polski 23 ministrant wywołała uśmiech na twarzy papieża . Następny dźwięk wyemitowany w I Programie Polskiego Radia rozpoczął się od słów Jana Pawła II wygłoszonych podczas pierwszej pielgrzymki do Wadowic w 1979 r. Następnie Daniel Wydrych zapytał, czy zwyczaj z czasów Karola Wojtyła jest też i dziś. Ks. Stanisław Jaśkowiec, wyjaśnił, że także dziś bazylika, a dokładnie Kaplica Matki Bożej Nieustającej Pomocy jest chętnie odwiedzana. Nawiązał też do słów Jana Pawła II „a was wszystkich proszę, abyście przed wizerunkiem tej Matki otaczali mnie nieustanną modlitwą”, któ24 re wyryte są w kaplicy . Następnie proboszcz zaprowadził słuchaczy do kaplicy, gdzie znajduje się barokowa chrzcielnica, w której ks. Franciszek Żak udzielił chrztu Karolowi Józefowi Wojtyle 20 czerwca 1920 r. Ponadto w reportażu zostały wymienione jeszcze inne ciekawostki związane z bazyliką. Słowna ilustracja zakończyła się przypomnieniem słów Jana Pawła II wypowiedzia25 nych w Wadowicach „tu wszystko się zaczęło” . Natomiast na dźwiękowy spacer po Placu Świętego Piotra w Watykanie redaktora Krzysztofa Grzesiowskiego oraz słuchaczy zabrał ks. Krzysztof Ołdakowski, szef Redakcji Katolickiej Polskiego Radia. Wskazał na okna Pałacu Apostolskiego, Kaplicę Sykstyńską, czy Kolumnadę Berniniego, na której znajduje się polski święty – Jacek Odrowąż. Opisał także, gdzie znajdują się kongregacje, księgarnia, a także pokazał, gdzie pracowali papieski piekarz i krawiec. Na zakończenie rozmowy ks. Ołdakowski przypomniał swoje spo26 tkania z Janem Pawłem II. Według jego obliczeń było ich aż dwadzieścia . Radiowa Jedynka odwiedziła także Muzeum Miejskie w Wadowicach. Ciekawostki związane z eksponatami po Janie Pawle II opowiedział Piotr Wyro                                                             23 Por. R. Fleszar, Rafał Fleszar opowiada jak w wieku 10 lat trafił do Watykanu, roz. przep. W. Cegielski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  24 Por. S. Jaśkowiec, Spacer po bazylice w Wadowicach, roz. przep. D. Wydrych, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  25 Tamże.   26 Por. K. Ołdakowski, Spacer po Placu Świętego Piotra, roz. przep. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  193 �II. Relacje radiowe i telewizyjne biec, dyrektor Muzeum. Muzeum mieści się w pięciu salach starej mleczarni. Przypomniał, że pierwsza wzmianka o Wadowiczach pochodzi z 1327 r. Oprowadzający po muzeum zaznaczył, że na tablicy znajduje się ta najważniejsza, 1920 narodziny Karola Wojtyły. W jednej z sal mieści się klasa odzwierciedlająca czasy Karola. Znajdują się w niej oryginalne liczydła z okresu międzywojennego. Poza eksponatami zostały też opowiedziane ekspozycje multimedialne. Na koniec została zaprezentowana warsztatownia, w której można było przymierzyć cylinder czy pobrać nauki z kaligrafii. Ponadto na 27 najmłodszych czekały tam zabawki z okresu międzywojennego . W sobotnich sygnałach dnia nie zabrakło też dźwięku z Sanktuarium Maryjnego w górach Mentorella. To tam Jan Paweł II udał się na kilka dni po konklawe zawierzając swój pontyfikat. Bywał tam także wcześniej jako krakowski biskup, a potem kardynał. W czasie swojego pontyfikatu był aż osiem razy. Nie zawsze były to zapowiedziane wizyty. W dźwięku zostały przypomniane anegdoty związane z odwiedzinami papieża. Po klasztorze słuchaczy Jedynki oprowadzał o. Adam Dźwigoń, rektor sanktuarium w Mentorelli oraz 28 o. Ryszard Dąbek . Słodkim symbolem Wadowic stały się kremówki. W końcu przypomniał i rozreklamował je sam Jan Paweł II podczas pielgrzymki w 1999 r., kiedy wspominał, że chodzili na nie po maturze. Jednak tej historycznej cukierni Karola Hagenhubera już nie ma. Cukiernia została zamknięta w 1945 r., jednak ulubione ciastko Ojca Świętego nadal można kupić w wielu miejscach w Wadowicach. Do jednego z nich wybrali się Daniel Wydrych z radiowej Jedynki. Tam restaurator, Kazi29 mierz Czarny, zdradził przepis na wadowickie kremówki . Castel Gandolfo to letnia rezydencja papieża. Ze słuchaczami I Programu Polskiego Radia odwiedził ją Krzysztof Grzesiowski i ks. Arkadiusz Nocoń z Kongregacji ds. Kultu Bożego i Sakramentów. Przywołał zaskoczenie, jakie wywarła na Janie Pawle II kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej oraz freski przestawiające obronę Częstochowy i Cud nad Wisłą. „Jan Paweł II myślał, że to niespodzianka, jaką chcieli zrobić mu opiekunowie Castel Gandolfo, 30 ale okazało się, że historia jest o wiele, wiele dłuższa” – mówił ks. Nocoń. Następnie wytłumaczył, że było to zlecenie Pius XI, który zanim został papie                                                             27 Por. P. Wyrobiec, Pamiątki po Janie Pawle II w Muzeum Miejskim w Wadowicach, roz. przep. D. Wydrych, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  28 Por. A. Dźwigoń, R. Dąbek, Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej w górach Mentorella, [program radiowy Sygnały dnia]. Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  29 Por. K. Czarny, Przepis na słynne wadowickie kremówki zdradza restaurator Kazimierz Czarny, roz. przep. D. Wydrych, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  30 A. Nocoń, Letnia rezydencja papieży w Castel Gandolfo, roz. przep. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  194 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia żem był nuncjuszem apostolskim w Polsce i wraz z Polakami modlił się o ten właśnie cud. Po powrocie do Rzymu życzył sobie, aby Matka Boża Częstochowska znalazła się w jego kaplicy. Na antenie zostały też przywołane dźwięki nawiązujące do zamachu z 13 maja 1981 r. Słuchacze usłyszeli kard. Stanisława Dziwisza oraz osobistego lekarza Renato Buzzonetti. Następnie ks. Krzysztof Ołdakowski przeprowadził wywiad z Renato Buzzonetti, w którym lekarz próbował odkryć tajemnicę osoby Jana Pawła II. Zdradził także, że Ojciec Święty nie był najłatwiejszym pacjen31 tem. Jednak w najważniejszych zaleceniach lekarskich zawsze był posłuszny . Przedostatnim dźwiękiem były opowieści ze szkoły, w której w latach 1930-1938 uczył się Karol Wojtyła. Obecnie to I Liceum Ogólnokształcącego im. Marcina Wadowity w Wadowicach. Po szkole oprowadzała dyrektor Janina Turek. Pokazała arkusze ocen Karola Wojtyły. Wszystkie zarchiwizowane arkusze posiadały oceny bardzo dobre. Pani dyrektor wspomniała o różańcu, który otrzymała od Papieża i wyznała, że przyszły święty to jej duchowy prze32 wodnik . Dźwiękowe pielgrzymowanie po Rzymie zakończyła próba jednej z chórzystek. Zdzisława Sobczyk jest jedyną Polką w trzystuosobowym chórze. Na antenie chórzystka zaśpiewała „Aprite le porte a Cristo” – hymn Jana Pawła II. Zdradziła też, że być może na Mszy św. kanonizacyjnej będzie śpiewana 33 „Barka” . Gościem „Świata w Jedynce” był Franco Bucarelli, włoski dziennikarz i watykanista. To także autor pięciu książek o Janie Pawle II. W rozmowie z ks. Krzysztofem Ołdakowskim podkreślił, że sekretem Jana Pawła II był dialog. Umiejętność komunikacji z ludźmi to nie tylko dar od Boga, ale to także wiele życiowych doświadczeń. Karol Wojtyła zanim został papieżem był studentem, robotnikiem, aktorem, profesorem, biskupem i kardynałem. „Przepiękna droga 34 życia, bogata w różnorakie doświadczenia” – ocenił watykanista. Zaznaczył także, że Jan Paweł II „wiedział, jak rozmawiać z ludźmi intelektu, bo był intelektualistą. Wiedział, jak rozmawiać z robotnikami, bo sam był robotnikiem. Wiedział jak rozmawiać z wierzącymi, bo on sam był człowiekiem wiary. Mógł                                                              31 Por. R. Buzzonetti, O latach spędzonych u boku Jana Pawła II opowiada papieski lekarz Renato Buzzonetti, roz. przep. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  32 Por. J. Turek, Arkusze ocen Karola Wojtyły cały czas są przechowywane w gmachu szkoły, w której uczył się w latach 1930-1938, roz. przep. D. Wydrych, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  33 Por. Z. Sobczyk, Zdzisława Sobczyk zdradza jakie pieśni zabrzmią podczas mszy kanonizacyjnej, roz. przep. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  34 F. Bucarelli, Rozmowa dnia, roz. przep. K. Ołdakowski, [program radiowy Świat w jedynce], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  195 �II. Relacje radiowe i telewizyjne rozmawiać z uczonymi bo sam był uczony. Wiedział jak rozmawiać ze światem 35 mediów bo sam był aktorem” . Zaznaczył też, że największym znakiem rozpoznawczym świętości papieża było cierpienie. Według Bucarelliego to Jan Paweł II nauczył świat jak powinien żyć ksiądz i jak powinien umrzeć papież. „Czuwanie” to audycja, która wypełniła antenę radiowej Jedynki na dzień przed kanonizacją. W wieczornym pasmie od 20 do 21.45 nie zabrakło świadectw i wspomnień o Janie Pawle II. Wśród dźwięków emitowanych na antenie znalazły się wywiady z Arturo Mari, papieskim fotografem i Piero Marinim, który był Mistrzem Papieskich Ceremonii Liturgicznych oraz Angelo Arrigoni, piekarzem. Redaktor Wiesław Molak porozmawiał z Piotrem Dziubakiem, reżyserem filmu dokumentalnego „Jan Paweł II – Santo Subito. Świadectwa świętości”. Słuchacze mogli także wysłuchać świadectwa uzdrowionej za wstawiennictwem papieża Floribeth Mora Diaz. Na antenie radiowej Jedynki, nie zabrakło archiwalnych wypowiedzi papieża Jana Pawła II z różnych okresów jego pontyfikatu. Ponadto gospodarz programu łączył się z czuwaniem w Rzymie oraz w Warszawie. Korespondent z Rzymu, Wojciech Cegielski za pomocą dźwięków przekazał atmosferę z czuwania Piazza Navona, gdzie led36 nicka młodzież zorganizowała czuwanie . „Musicie być mocni” to kolaż złożony z wystąpień Jana Pawła II od pierwszej do ostatniej pielgrzymki do ojczyzny. Słowa Ojca Świętego przeplatane były pieśnią „Pater Noster”. Dźwięki do półgodzinnej audycji wybrała i zmontowała Ewelina Karpacz-Oboładze ze Studia Reportażu i Dokumentu Polskiego Radia. Audycja miała za zadanie przypomnieć słowa wypowiedziane do Roda37 ków. Mają one mają charakter przesłania pozostawionego przez Papieża . 27 kwietnia (niedziela) Kulminacyjnym punktem była transmisja Mszy św. kanonizacyjnej. Odbyła się 27 kwietnia 2014 r. na Placu Świętego Piotra w Rzymie. Podczas tych uroczystości dwaj błogosławieni papieże – Jan XXIII oraz Jan Paweł II – zostali ogłoszeni świętymi Kościoła katolickiego. Po raz pierwszy jednej uroczystości przewodniczyło dwóch papieży – emerytowany i obecny – Benedykt 38 XVI i Franciszek .                                                              35 Tamże.  Por. W. Molak, Czuwanie [program radiowy], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  37 Por. E. Krapacz-Oboładze, Musicie być mocni [program radiowy], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  38 Trwa transmisja mszy kanonizacyjnej. Słuchaj w Jedynce w: http://www.polskieradio. pl/7/3459/Artykul/1107153,Trwa-transmisja-mszy-kanonizacyjnej-Sluchaj-w-Jedynce (dostęp: 28.01. 2016 r.)  36 196 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia Po transmisji Mszy św. na antenie Jedynki słuchacze mogli usłyszeć hiszpańskiego tenora Placido Domingo. Był on gościem Marii Szabłowskiej w programie „Niedziela z Jedynką”. Jego obecność była związana z koncertem „Placido Domingo live in Poznań – Tu zaczęła się Polska”, który odbył się w Poznaniu. W pierwszej części znalazły się utwory znane z płyty Placido Domingo „Amore infinito”. Są to utwory do tekstów papieża Polaka. W tej części publiczność usłyszała pieśń „Abba Ojcze”, którą Placido Domingo zaśpiewał wraz z polską artystką, Justyną Steczkowską. W drugiej zaś tenor zaśpiewał popularne przeboje operowe, operetkowe i musicalowe, które wykonuje na swoich koncertach. Koncert charakteryzował się odpowiednim wymiarem religijnym. W wywiadzie dla Polskiego Radia tenor wspomniał o osobistych spotkaniach z Ojcem Świętym. Brał udział w dwóch audiencjach prywatnych i trzykrotnie śpiewał dla Jana Pawła II: w Meksyku, Nowym Jorku oraz Watykanie. Wyznał też, że Jan Paweł II był jedną z największych osobowości świata. „Był najbardziej popularnym papieżem, najbardziej oddanym ludziom odkąd 39 sięga pamięć. Uwielbiano go wszędzie, bez względu na narodowość i religię” – powiedział w radiowej Jedynce. 28 kwietnia (poniedziałek) „Piloci Papieża” to reportaż Ewelina Karpacz-Oboładze wyemitowany dzień po kanonizacji Jana Pawła II. To dzięki niemu słuchacze mogli dowiedzieć się jak wyglądały pielgrzymki Jana Pawła II do Polski z perspektywy pilotów. Osobistymi wspomnieniami z podniebnych lotów podzielili się: płk Robert Latkowski, płk Marek Miłosz i mjr Andrzej Borowy. Płk Latkowski latał z Janem Pawłem II w 1987 r., Mjr Borowy był pilotem papieża aż pięć razy. Natomiast płk Miłosz pilotował papieski helikopter w latach dziewięćdziesiątych. Piloci do rejsów z Ojcem Świętym byli wyselekcjonowani z najlepszych lotników kraju, wszystko po to, aby papieżowi zapewnić bezpieczeństwo i komfort lotów. W reportażu nie tylko opowiedzieli o swojej pracy, ale też przywołali wiele anegdot z Ojcem św. Wspomnieli też, że Ojciec zawsze dziękował po każdym locie. „Po każdym locie przychodził do kabiny i dziękował. Zawsze to robił po lądowaniu. Przed lotem podszedł, przywitał się z załogą, potem 40 dopiero siadł w salonie i po locie przyszedł i podziękował” – powiedział płk Latkowski. Jan Paweł II chętnie oglądał z okna samolotu ważne dla niego miejsca. Szczególnie wzruszające przeloty były nad Tatrami. Reportaż zakoń                                                             39 P. Domingo, Gość leniwej niedzieli, roz. przep. M. Szabłowska, [program radiowy Leniwa niedziela], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 27.04.2014 r.).  40 E. Karpacz-Oboładze, Piloci Papieża, Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 28.04.2014 r., godz. 21.14).  197 �II. Relacje radiowe i telewizyjne czył się niezwykle prawdziwym wyznaniem jednego z pilotów: „Lataliśmy ze 41 świętym” . Praca włożona przez dziennikarzy w przygotowanie programów na kanonizację Jana Pawła II została doceniona nie tylko przez słuchaczy. Kapituła nagrody TOTUS srebrnego anioła przyznała zespołowi Telewizji Polskiej i Polskiego Radia – przygotowującemu i realizującemu przekaz z uroczystości kanonizacyjnych Jana XXIII i Jana Pawła II. W dniach około kanonizacyjnych media publiczne zaprezentowały odbiorcom w kraju i za granicą transmisje najważniejszych wydarzeń oraz specjalne audycje i wyprodukowanie filmów dokumentalnych i reportaży. W imieniu zespołu statuetki odebrali prezesi Polskiego Radia i Telewizji Polskiej: Andrzej Siezieniewski i Juliusz Braun. Otrzymaną nagrodę finansową laureaci przeznaczyli na rzecz Fundacji „Dzie42 ło Nowego Tysiąclecia” . Polskie Radio zostało wyróżnione Totusem po raz trzeci. W 2010 r. otrzymał Zespół redakcyjny programu „Familijna Jedynka” Polskiego Radia. Natomiast w kategorii „promocja nauczania Ojca Świętego Jana Pawła II” otrzymała Magdalena Bajer, publicystka i dziennikarka naukowa od lat współpracująca 43 z Polskim Radiem . Warto zauważyć, że programy były przygotowane nie tylko przez dziennikarzy z Programu I Polskiego Radia. Do współpracy włączyli się także redaktorzy z Naczelnej Redakcji Programów Katolickich i Informacyjnej Agencji Radiowej. Transmisje były możliwe do przeprowadzenia tylko i wyłącznie we współpracy z Radiem Watykańskim. Ponadto oprócz programów kanonizacji Jana Pawła II towarzyszył specjalny serwis http://www.polskieradio.pl/191, Kanonizacja. Polskie Radio wzorowo zrealizowało misję mediów publicznych. W sposób rzetelny informowało i edukowało swoich słuchaczy o kanonizowanym papieżu. Na antenie radiowej Jedynki zaprezentowało wiele programów, które ukazały osobowość Jana Pawła II oraz jego dorobek. Bibliografia 1. Battista Re G., Rozmowa dnia, roz. przepr. Ołdakowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.). Bucarelli F., Rozmowa dnia, roz. przep. Ołdakowski K., [program radiowy Świat w jedynce], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 2.                                                              41 Tamże.  Por. TOTUS 2014. Nagroda dla Telewizji Polskiej i Polskiego Radia w: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1256225,TOTUS-2014-Nagroda-dla-Telewizji-Polskiej-i-Polskiego-Radia (dostęp 28.01.2015).   43 Por. Nagrody „Totus” dla Polskiego Radia, w: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/ 267054,Nagrody-Totus-dla-Polskiego-Radia (dostęp 28.01.2015).  42 198 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. Buzzonetti R., O latach spędzonych u boku Jana Pawła II opowiada papieski lekarz Renato Buzzonetti, roz. przep. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Czarny K., Przepis na słynne wadowickie kremówki zdradza restaurator Kazimierz Czarny, roz. przep. Wydrych D., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Domingo P., Gość leniwej niedzieli, roz. przep. Szabłowska M., [program radiowy Leniwa niedziela], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 27.04.2014 r.). Dźwigoń A., Dąbek R., Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej w górach Mentorella, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Fleszar R., Rafał Fleszar opowiada jak w wieku 10 lat trafił do Watykanu, roz. przep. Cegielski W., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Franciszek, Orędzie papieża do Polaków, Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 24.04.2014 r.). Jaśkowiec S., Spacer po bazylice w Wadowicach, roz. przep. Wydrych D., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04. 2014 r.). Karpacz-Oboładze E., Musicie być mocni [program radiowy], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Karpacz-Oboładze E., Piloci Papieża, Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 28.04.2014 r., godz. 21.14). Koprowski A., Gość popołudnia, roz. przepr. Grzesiowski K. [program radiowy Popołudnie z Radiową Jedynką], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.). Kotarba S., Historia gmachu dawnej szkoły powszechnej, a obecnie Urzędu Miejskiego w Wadowicach, roz. przep. Wydrych D., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Krajewski K., Ślady na piasku, roz. przepr. Trzeciakiewicz A. Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 23.04.2014 r.). Mancinelli R., Rozmowa południa, roz. przepr. Ołdakowski K., [program radiowy Z kraju i ze świata], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.). Molak W., Czuwanie [program radiowy], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Moskwa J., Rozmowa dnia, roz. przepr. Grzesiowski K., [program radiowy Z kraju i ze świata]. Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.). Nagrody „Totus” dla Polskiego Radia, w: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/267054,Nagrody-Totus-dla-Polskiego-Radia (dostęp 28.01.2015). Navarro-Valls J., Rozmowa dnia, roz. przepr. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 24.04.2014 r.). Nocoń A., Letnia rezydencja papieży w Castel Gandolfo, roz. przep. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 199 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 21. Ołdakowski K., Spacer po Placu Świętego Piotra, roz. przep. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 22. Oder S., Rozmowa dnia, roz. przepr. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 23.04.2014 r.). 23. Pietruszka J., Wadowice – dom rodzinny Karola Wojtyły roz. przep. Wydrych D., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 24. Piosenka dnia Jedynki. Łukasz Zagrobelny „Miłość mi wszystko wyjaśniła” w: http:// www.polskieradio.pl/7/15/Artykul/1108429/ (dostęp 28.01.2016 r.). 25. Politi M., Gość popołudnia, roz. przepr. Ołdakowski K., [program radiowy Popołudnie z Radiową Jedynką], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04. 2014 r.). 26. Sobczyk Z., Zdzisława Sobczyk zdradza jakie pieśni zabrzmią podczas mszy kanonizacyjnej, roz. przep. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 27. Steczkowska J., Gość Muzycznej Jedynki, roz. przepr. Krajewski Z., [program radiowy Muzyczna Jedynka], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04. 2014 r.). 28. TOTUS 2014. Nagroda dla Telewizji Polskiej i Polskiego Radia w: http:// www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1256225,TOTUS-2014-Nagroda-dla-TelewizjiPolskiej-i-Polskiego-Radia (dostęp 28.01.2015). 29. Trwa transmisja mszy kanonizacyjnej. Słuchaj w Jedynce w: http://www. polskieradio.pl/7/3459/Artykul/1107153,Trwa-transmisja-mszy-kanonizacyjnej-Sluchaj-w-Jedynce (dostęp: 28.01.2016 r.) 30. Turek J., Arkusze ocen Karola Wojtyły cały czas są przechowywane w gmachu szkoły, w której uczył się w latach 1930-1938, roz. przep. Wydrych D., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 31. Wolińska-Riedi M., Magdalena Wolińska-Riedi opowiada o życiu w Watykanie, roz. przep. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 32. Wyrobiec P., Pamiątki po Janie Pawle II w Muzeum Miejskim w Wadowicach, roz. przep. Wydrych D., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 200 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP Witold Kawecki CSsR Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana podczas kanonizacji w przekazach TVP Streszczenie: TVP zaangażowała się w wydarzenie kanonizacyjne Jana Pawła II w sposób niezwykle intensywny i profesjonalny. Całościowe omówienie tego zagadnienia przekracza możliwości jednego artykułu. Stąd podstawowe pytanie prezentowanego tekstu: Jaki obraz papieża realizowała TVP w pamiętnych dniach kanonizacji? Czy w rozlicznych przekazach telewizyjnych byliśmy świadkami postrzegania Jana Pawła II jako świętego, wielkiego człowieka czy też jedynie autorytet? Słowa kluczowe: TVP, kanonizacja, autorytet, kryteria świętości, świętość. Summary: TVP (Public Television) became involved in the event canonization of John Paul II in a very intense and professional way. A comprehensive discussion of this issue exceeds the capabilities of a such single article. Hence the fundamental question of this presented text is: What was the image of the Pope presented by the TVP in the memorable days of canonization? Has John Paul II been perceived as a saint, a great man or only as an authority in numerous television broadcasts, that we have witnessed? Key words: Polish Television, canonization, authorithy, santity, criterion of santity. I. Wprowadzenie Uroczystość wyniesienia na ołtarze papieży Jana Pawła II i Jana XXIII została już nazwana „kanonizacją stulecia”. W Rzymie na uroczystościach zgromadziło się blisko milion osób, a kolejne miliony oglądały ją w telewizji, Internecie, specjalnych aplikacjach, słuchały transmisji w radiu. Kolejne tysiące pielgrzymowały do miejsc związanych z papieżem. Komentatorzy podkreślają, że podobnego wydarzenia jeszcze w historii nie było, choćby z tej racji, że 201 �II. Relacje radiowe i telewizyjne udział w nim wzięło dwóch żyjących papieży, zaś dwóch kolejnych wyniesiono do chwały ołtarzy. W homilii kanonizacyjnej mającej za zadanie lapidarne scharakteryzowanie postaci wynoszonych na ołtarze, papież Franciszek powiedział: „Jan XXIII i Jan Paweł II mieli odwagę oglądania ran Jezusa, dotykania Jego zranionych rąk i Jego przebitego boku. Nie wstydzili się ciała Chrystusa, nie gorszyli się Nim, Jego krzyżem”. (…) „Nie wstydzili się ciała swego brata, ponieważ w każdej osobie cierpiącej dostrzegali Jezusa” (…) „Byli to dwaj ludzie mężni, pełni męstwa Ducha Świętego i złożyli Kościołowi i światu świa1 dectwo dobroci Boga i Jego miłosierdzia” . Słowa papieża mogą być pewnego rodzaju kluczem interpretacyjnym w zrozumieniu koncepcji świętości osoby Jana Pawła II. Dlaczego wybrałem właśnie aspekt świętości do analizy transmisji telewizyjnych nadawanych z okazji kanonizacji? Z prostego powodu. Kanonizacja jakiejś osoby w Kościele nie jest zwyczajnym stwierdzeniem jej wielkości, jej zasług, jej autorytetu nawet. Jest stwierdzeniem jej świętości nie świetności, co niekiedy może umknąć uwadze świeckich mediów. Jest to jakby inna kategoria oceny, nie z punktu widzenia świeckiego humanizmu, ale transcendentnej antropologii. W przeprowadzonej w czasie kanonizacji sondzie 70% respondentów stwierdzało, że świętość dla nich to – autorytet i wzór. Czy aby tylko to? Czy w rozlicznych przekazach radiowych i telewizyjnych byliśmy świadkami postrzegania Jana Pawła II jako świętego czy wielkiego człowieka, autorytet właśnie? Jaki obraz papieża realizowała Telewizja Polska w pamiętnych dniach kanonizacji? Oto pytania jakie sobie stawiam w poniższej analizie. Jeśli przyjąć umownie, także w nawiązaniu do homilii Franciszka w czasie kanonizacji, osiem powodów świętości papieża – miłość Boga, ufność i odwaga płynąca z wiary, fascynacja człowiekiem, miłość miłosierna, otwartość na prawdę, zawierzenie Maryi, umiłowanie Ojczyzny i godność cierpienia – to na ich podstawie możemy dokonać analizy czy i w jakim stopniu w przekazie medialnym dotyczącym kanonizacji, a prezentowanym w TVP, charakterystyki te znalazły swoje odzwierciedlenie. Zanim to jednak uczynię pragnę przedstawić ogólną charakterystykę tego medialnego wydarzenia relacjonowanego przez TVP. II. Obsługa medialna wydarzenia kanonizacyjnego zrealizowana przez Telewizję Polską TVP z wielkim rozmachem podeszła do wydarzenia kanonizacji realizując w sumie zarówno przed, jak i w trakcie 300 godzin programów telewizyjnych 2 poświęconych Janowi Pawłowi II . Osobiście uczestniczyłem w kilkudziesięciu                                                              1 Pap. Franciszek, Homilia w czasie mszy kanonizacyjnej 27 kwietnia 2014, w: http://www.fau stynahelenow.pl/97-komentarze-na-niedziele/360-homilia-pap-franciszka-kanonizacja-jana-xiii-i-jana-pawlaii.html (10 grudnia 2015)  2 Pełny zestaw tych programów znajduje się w Aneksie dołączonym do książki.  202 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP 3 programach radiowych i telewizyjnych, a także internetowych, różnych stacji . Prezentowaną analizę mogę zatem wzbogacić doświadczeniem przeżywania tych programów w studiu telewizyjnym czy radiowym, czyli od strony jakby warsztatowej, współtworzącego medialną rzeczywistość, a nie tylko biernie w nim uczestniczącego. Pragnę również podkreślić, że osobiście znałem Karola Wojtyłę i przez wiele lat spotykałem się z nim w Watykanie, co zapewne w jakimś sensie rzutuje na przeprowadzaną analizę postawionego w tytule zagadnienia. Jeszcze przed dniem kanonizacji TVP zaplanowała specjalne wydania programów. Były to „Poranki TVP INFO” z Watykanu, „Wiadomości” z Rzymu, cykl reportażowy „Metr od świętości”, a także liczne relacje i komentarze. Poranek TVP Info, który rozpoczął się o świcie 26 kwietnia trwał właściwie całą dobę aż do momentu mszy kanonizacyjnej. Prowadzili go Diana Rudnik i Marek Czyż naprzemiennie z Danutą Dobrzyńską i Jarosławem Kulczyckim, a także Karolina Lewicka. Powiedziano w nim i pokazano chyba wszystko – nocne oczekiwanie w Rzymie na kanonizację, rozmowy z pielgrzymami, relacje z ulicy, przygodnie spotkanych ludzi. W międzyczasie łączono się z Krakowem, Łagiewnikami, Krzeptówkami w Zakopanem, Częstochową, Warszawą. Relacje były reporterskie, prowadzone w duchu świeckim, trochę bez wyczucia materii przeżycia, które się relacjonowało. Rozbijały one nastrój transmisji. Zresztą reżyseria całości była kiepska. Gdy rozmowa w studiu zaczynała być ciekawa, nagle przerywano ją łączeniem się z jakimś miejscem, z którego nic nie wynikało. Gdy rozmowa na ulicy nabierała kolorytu przenoszono się z powrotem do studia. Bardzo wiele pokazywano prozy życia papieża, może nawet za wiele. Gośćmi studia umieszczonego na dachu przed Bazyliką Świętego Piotra byli politycy, dyplomaci, dziennikarze, duchowni, pielgrzymi, rowerzyści itp. W sumie 70 gości. Problem w tym, że niewiele z tego wynikało. Miało się czasem wrażenie chaosu osób, myśli, słów i obrazów, które nie spinały się w harmonijną jedność i nie oddawały koherentnego toku prowadzonej narracji. Natomiast w sam dzień 27 kwietnia 2014, czyli dzień kanonizacji TVP zaoferowała polskim widzom 45 godzin transmisji z Watykanu. Realizował je wyjątkowo mocny zespół. Było w nim ponad 20 dziennikarzy i siedem ekip zdjęciowych które pracowały dla kilku kanałów. W sumie pracowało tam 68 osób i specjalny wóz satelitarny ze studiem telewizyjnym. Relacje z kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII na antenie TVP rozpoczęły się w piątek specjalnym wydaniem programu „Dziś wieczorem” w TVP Info, które poprowadził Piotr Kraśko. W sobotę w „Poranku TVP Info” przypomniano najważniejsze dla Karola Wojtyły miejsca: dom w Wadowicach,                                                              3 Co się tyczy TVP były to: TVP Warszawa, Kanonizacja 23 kwietnia 2014; TVP II, Jan Paweł II – Papież społecznik, 23 kwietnia 2014; TVP I, Znaczenie Jana Pawła II, 25 kwietnia 2014; TVP Warszawa, Porozmawiajmy o Janie Pawle II, 26 kwietnia 2014; TVP Info, Kanonizacja – podsumowanie, 27 kwietnia 2014.  203 �II. Relacje radiowe i telewizyjne pierwszą parafię w Niegowici czy pałac biskupi przy Franciszkańskiej 3 w Krakowie. Przez całą sobotę, co godzinę były też specjalne relacje z Watykanu, których gośćmi były osoby związane z Janem Pawłem II, a także pielgrzymi przybywający do Rzymu. Zaś w serwisach informacyjnych prezentowano relacje z Polski. O 17:30 zarówno w sobotę, jak i niedzielę przygotowano specjalne wydanie programu „Twoje Info”. W nim relacje widzów TVP Info przysyłane od 2 kwietnia na twoje@tvp.info w ramach akcji „Mój Papież”. Kulminacyjnym momentem na antenie TVP Info był specjalny program, który rozpoczął się w sobotę wieczorem wyjątkowym wydaniem programu „Dziś wieczorem”. Od godz. 10:00 rozpoczęła się Msza św. kanonizacyjna, która tłumaczona była na język migowy. Transmisję z Watykanu zakończył program „Kościół z bliska” o godz. 15:00. Drugim i najważniejszym kanałem był program pierwszy TVP, a w nim koronny serwis informacyjny „Wiadomości”. Przygotowały one dwa specjalne wydania programu. Najpierw 26 kwietnia w przededniu kanonizacji, a następnie 27 kwietnia. Ich gospodarzami byli: z Watykanu Beata Tadla i Piotr Kraśko oraz z Łagiewnik Krzysztof Ziemiec (w przeddzień kanonizacji). W sam dzień 27 kwietnia wszyscy troje relacjonowali już z Watykanu, natomiast w Łagiewnikach piękny materiał o teologii cierpienia i miłosierdzia papieża przygotowała Maria Stiepan. Telewizja Polska przygotowała przepiękną czołówkę obrazowo-muzyczną zapowiadającą program, która znakomicie wprowadzała w klimat kanonizacji. W wydaniu znajdowały się relacje reporterów z Rzymu i Watykanu oraz z najważniejszych dla Jana Pawła II miejsc w Polsce, ukazując jak radowała się Polska z kanonizacji (Wadowice, Łagiewniki, Kraków, Zakopane, Częstochowa, Warszawa). W tym specjalnym wydaniu „Wiadomości” były także rozmowy z gośćmi, m.in: Magdaleną Wolińską-Riedi Polką mieszkającą na stałe w Watykanie, która była też gościem programu „Dziś wieczorem” wraz z cudownie uzdrowioną Floribeth Mora Diaz z Kostaryki, abp. Mieczysławem Mokrzyckim, który mówił o Janie Pawle II jako patronie rodziny i patronie Ukrainy, profesorem Rocco Buttiglione, dziennikarzem i biografem papieża Gian Franco Svidercoschim autorem książki „Człowiek który został papieżem”. Elżbieta Byszewska z Krakowa relacjonowała dziedzictwo Jana Pawła II, które pozostało zwłaszcza w młodych ludziach. Mówili oni o bliskości z papieżem i o tym, że czują się jego pokoleniem. W programie wystąpili też: znana aktorka Małgorzata Kożuchowska interpretująca słowa papieża „Musicie od siebie wymagać” do swojego życia i Jan Wojtyła z rodziny papieża. Poza tym Michał Szegieda przygotował materiał o nostalgii pielgrzymów polskich, którzy świadomi byli końca pewnej epoki czyli „przygody” spotkań z Janem Pawłem II. Całość „Wiadomości” przygotowana została z wielkim wyczuciem i smakiem, oddając charakter dnia, kanonizacji jak i samej koncepcji świętości papieża. Pod adresami: kanonizacja.tvp.pl i kanonizacjajp2.tvp.pl uruchomiono 204 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP serwis związany z Janem Pawłem II, gdzie dostępne było m.in. bezpłatne archiwum papieskie. Tworzyły je filmy dokumentalne oraz fragmenty papieskich homilii, które Jan Paweł II wygłaszał podczas swoich pielgrzymek do Ojczyzny. W serwisie papieskim można było obejrzeć takie filmy jak: „Zwykły, święty człowiek”, „Nasz wujek – Karol Wojtyła” czy „Powrót”, jak również przypomnieć sobie uroczystość beatyfikacji Jana Pawła II. Na stronie zamieszczono też mapę, która pozwalała prześledzić dokładnie papieski szlak pielgrzymkowy w Ojczyźnie, a także przeczytać o czym Ojciec Święty nauczał w poszczególnych miastach odwiedzanych na przestrzeni swego pontyfikatu. Kanonizacja Jana Pawła II i Jana XXIII była wydarzeniem, które spotkało się z wyjątkowym zainteresowaniem telewidzów. Ponad 8,5 mln Polaków oglądało Mszę św. kanonizacyjną w TVP 27 kwietnia 2014 roku. Polscy widzowie oglądali tę uroczystość przede wszystkim na antenach telewizji publicznej. W TVP 1 śledziło ją 6 mln 706 tys. osób (czyli aż 46% spośród mających w tym czasie włączony telewizor), w TVP INFO – 968 tys. widzów (udziały 6,6%), a w TVP Polonia 827 tys. osób (udziały 5,7%). W sumie więc za pośrednictwem Telewizji Polskiej wydarzenie to oglądało ponad 8,5 mln widzów! Dodatkowo w tym czasie stronę tvp.pl odwiedziło 23 tys. internautów. Generalnie w niedzielę kanonizacji, Polacy najchętniej oglądali programy telewizji publicznej. Udziały wszystkich kanałów TVP w oglądalności wyniosły aż 40,2%, Polsatu – 18,5%, zaś TVN – 15,4%. Zdecydowanym liderem okazała się zatem TVP1, osiągając średnie dzienne udziały w wysokości 23,2%, czyli wręcz deklasując stacje komercyjne. Specjalne wydanie „Wiadomości” z Watykanu obejrzało 4 mln 706 tys. osób (29,8%), podczas gdy „Fakty” TVN miały 3 mln 706 tys. widzów (26,9%), a polsatowskie „Wydarzenia” 2 mln 579 tys. (19,2%). Na podkreślenie zasługują też wysokie udziały w rynku oglądalności TVP INFO – 3,7%. Kanał informacyjny telewizji publicznej zdecydowanie wyprzedził TVN 24 (udziały 2,6%). Niedzielne udziały TVP INFO były znacznie wyższe niż średnie roczne (2,5%). Natomiast TVP Polonia – trzeci kanał Telewizji Polskiej relacjonujący przebieg kanonizacji, w niedzielę odnotowała najwyższe udziały w 2014 roku (1,85%). Dodatkowo co najmniej dziesiątki tysięcy Polaków, oglądały uroczystości kanonizacyjne na ekranach i telebimach w kinach, galeriach, klubach, domach kultury, kościołach czy w centralnych punktach miast dzięki temu, że Telewizja Polska udostępniła relacje z Watykanu bezpłatnie, bez konieczności uzyskiwania indywidualnej specjalnej zgody na pokazy. Należy podkreślić, że w weekend działał też specjalny wirtualny kanał na żądanie „TVP Regionalna – śladami Jana Pawła II”, dostępny za darmo na tabletach, smartfonach, komputerach osobistych i na Platformie Hybrydowej TVP. 27 kwietnia korzystając z aplikacji TVP Stream podczas mszy kanonizacyjnej kanał odwiedziło 2,2 tys. osób, a za pośrednictwem strony tvp.pl ponad 9,5 tys. Telewizja Polska przygotowała też szereg programów związanych z kanoniza- 205 �II. Relacje radiowe i telewizyjne cją. Były to m.in. reportaże oraz odcinki specjalne programów związanych tematycznie z Janem Pawłem II, w tym m.in.: „Świat się kręci” (2 kwietnia, godz. 18.30, TVP1); „Prawdę mówiąc” (26 kwietnia o godz. 21.15, TVP INFO); „Między ziemią a niebem” (27 kwietnia, godz. 8.30, TVP1); „Kościół z bliska” (27 kwietnia o godz. 15.00, TVP INFO); „Sąsiedzi” (27 kwietnia o godz. 18.30, TVP INFO), czy „Dziś wieczorem” z Watykanu (25 i 27 kwietnia). W związku z kanonizacją TVP zaproponowała również wyjątkowe koncerty. Pierwszy 26 kwietnia o godz. 20.55 z Łagiewnik pokazała TVP1 zatytułowany „Kolory Miłosierdzia”, którego scenariusz zbudowany został wokół motywu wędrówek z Janem Pawłem II przez wszystkie kontynenty. Znakomicie uwypuklono „magię” miejsca koncertu – Łagiewniki – i duchowość miłosierdzia skierowaną do biednych, opuszczonych, głodnych i potrzebujących, cierpiących i starych, uwięzionych. Koncert był pokazaniem lekcji miłosierdzia dzisiaj i znakomicie pokazywał świętość papieża Polaka realizowaną w miłości miłosiernej. Koncert prowadzili Agata Młynarska i Krzysztof Ziemiec, a wystąpili m.in. Golec Orkiestra, Alicja Majewska, Mietek Szcześniak, Monika Kruszewska, Edyta Gepert, Ryszard Rynkowski, Kuba Badach i Natalia Kukulska, Muniek Staszczyk i Ruth Woldron, Halina Frąckowiak, Zbigniew Wodecki, Ania Wyszkoni, Wayne Ellington, Adam Woronowicz, Rafał Brzozowski, Piotr Cugowski, Włodzimierz Korcz, Dariusz Kowalski i Joanna Moro. Drugi koncert „Tu zaczęła się Polska” i występ słynnego tenora Placido Domingo 27 kwietnia o godz. 19.05 (cz. I) i 22.50 (cz. II) pokazała TVP2. Mecenatem koncertu był Jan Kulczyk, a prowadziła go Grażyna Torbicka. Placido Domingo po raz pierwszy w Polsce wykonał utwory napisane do poezji Karola Wojtyły i zaprezentowane na płycie „Amore Infinito” (to w pierwszej części).W drugiej części wielki artysta, wspomagany przez Justynę Steczkowską i Angel Joy Blue zaśpiewał w hołdzie wielkiemu artyście hity klasyki: „Regina coeli…” z „Rycerskości wieśniaczej”. Po intrygującej introdukcji chóru (Teatru Muzycznego i Chóru Akademickiego UAM) zaśpiewał „Nemico della patria” z opery „Andrea Chénier”. Była to „uwertura” przed dwoma duetami: „Figlia!... a tal nome io palpito” z opery Verdiego „Simon Boccanegra” zaśpiewaną z Angelą Joy Blue i „Dite alla giovine” z „La Traviata”. Zostały także wyemitowane filmy dotyczące pielgrzymek i cudów dokonanych za wstawiennictwem Jana Pawła II. Emisję filmów dokumentalnych na antenach TVP otworzył cykl „Metr od świętości” Przemysława Hausera. Unikalny serial dokumentalno-fabularny o prywatnym życiu papieża Polaka widzianego oczami jego osobistego fotografa Arturo Mari, emitowany w TVP1 od 28 marca do 26 kwietnia o godz. 16.45 (30 odc. po 5 min.). TVP1 pokazała także m.in.: „Cud na Kostaryce” Elżbiety Ruman 18 kwietnia o godz. 20.15 (o Floribeth Mora Diaz, której uzdrowienie z tętniaka mózgu zostało uznane 206 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP przez papieża Franciszka za cud przypisywany wstawiennictwu Jana Pawła II); „Nasz profesor papieżem” Grzegorza Linkowskiego 19 kwietnia o godz. 10.20 (o 24-letniej pracy Karola Wojtyły na Wydziale Filozoficznym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w Katedrze Etyki). Księdza profesora Wojtyłę wspominają w filmie m.in. Halina Bortnowska, ks. prof. Andrzej Szostek, prof. Stanisław Grygiel; „Papieskie Okno. Franciszkańska 3” Piotra Kota 20 kwietnia o godz. 9.20 (nieznane dotąd nagrania ze spotkań Jana Pawła II z młodzieżą, w oknie na Franciszkańskiej 3); „Jan XXIII” Leszka Wasiuty 21 kwietnia o godz. 12.20 (sylwetka papieża, który zmienił oblicze Kościoła katolickiego w XX wieku); oraz „Santo Subito. Relikwie i pamięć” Grzegorza Tomczaka 26 kwietnia o godz. 12.25 (wątki z życia Jana Pawła II w kontekście wyznań osób duchownych, które pełniły funkcje drugich sekretarzy papieża). Ofertę telewizji publicznej dotyczącą kanonizacji dwóch papieży, uzupełniły propozycje TVP Kultura, w tym m.in. Teatr Telewizji „Narty Ojca Świętego” Jerzego Pilcha w reżyserii Piotra Cieplaka 22 kwietnia o godz. 20.20, a także cykl „Mój papież”. TVP Historia natomiast zaprosiła m.in. na cykl „Papieskie pielgrzymki do Polski” (od 19 do 25 kwietnia) oraz dni specjalne (2, 20, 21, 26 i 27 kwietnia), podczas których emitowano filmy dokumentalne przypominające biografię papieża Jana Pawła II. Z kolei TVP Regionalna w kwietniu w paśmie reportażowo-filmowym zaprezentowała cykl kilkunastu filmów dokumentalnych i reportaży poświęconych postaci Ojca Świętego Jana Pawła II, na który złożyły się materiały powstałe w ośrodkach regionalnych TVP w latach 1990-2011. Widzowie mieli okazję obejrzeć m.in.: „Ołtarz i jego okolice”, reportaż opowiadający o przygotowaniach do wizyty Ojca Świętego Jana Pawła II w Warszawie w roku 1999 z udziałem głównego projektanta prof. Jerzego Kaliny; „Papieskim szlakiem – Jan Paweł II na Mazowszu” reportaż przypominający miejsca, które odwiedził Jan Paweł II: Niepokalanów, Płock, Radom i Siedlce; „Śladami Karola Wojtyły” reportaż przygotowany w ośrodku rzeszowskim TVP ukazujący związki papieża z Małopolską; „Małopolska – miejsca serdeczne Jana Pawła II” reportaż z TVP Kraków o miejscach w Małopolsce, do których Ojciec Święty miał szczególny sentyment; „Jan Paweł II wśród nas i dla nas” reporterski zapis wizyt papieża na Dolnym Śląsku. Ponadto TVP Regionalna, począwszy od 29 marca w weekendy przypomniała cykl „Od początku do końca, czyli projekt życia Jana Pawła II”, a w kwietniowe soboty i niedziele pokazała premierowy serial dokumentalny „Fatima i świat” (8 odc. po 52 min.). Niespodziankę dla najmłodszych w związku z kanonizacją przygotował dziecięcy kanał tematyczny telewizji publicznej. TVP ABC 27 kwietnia emitowała premierowy odcinek nowej serii dla dzieci „Aureola – od Stanisława do Karola”. Była to seria o najbardziej znanych polskich świętych. Odcinek opowiadał o świętym Janie Pawle II, który właśnie w tym dniu zostanie kanonizowany. 207 �II. Relacje radiowe i telewizyjne III. Koncepcja świętości osoby Jana Pawła II Żeby odpowiedzieć na podstawowe pytanie mojej analizy – jaką sylwetkę świętości papieża Polaka ukazywała TVP podczas kanonizacji – należy zarysować rozumienie świętości przez Kościół. Jan Paweł pokazał nam wzory świętości w setkach beatyfikowanych i kanonizowanych przez siebie osób, ale przede wszystkim własnym życiem dawał świadectwo obecności Boga w świecie. Spotkania z Janem Pawłem II wywoływały u ludzi wielkie emocje. Obcując z nim blisko, czuli wielkość osobowości tego człowieka, niezwykłość jego osoby, by nie powiedzieć, że czuli jego świętość. Większość ludzi reagowała na te spotkania łzami radości, czasem zawstydzeniem, poczuciem własnej grzeszności i chęcią przemiany. Przyjaciele papieża i ci, którzy go dobrze znali twierdzili, że Jan Paweł II był naturalnie święty. Cokolwiek robił, mówił – wykonywał to dobrze, z miłością do Boga i człowieka. On nie starał się być świętym, po prostu nim był. Świętość Jana Pawła II objawiała się w Jego codziennych zajęciach i czynach. Sam przecież dawał taką koncepcję świętości: „Być świętym to znaczy być zatroskanym o sprawy Pana na tym świecie”. Świętość dla wielu ludzi to słowo trochę magiczne. Wydaje im się bowiem, że dotyczy bardziej tych, którzy już odeszli zostawiając po sobie pamięć heroicznego życia czy nawet męczeństwa. Świętość kojarzy się bardziej z kultem wyniesionych na ołtarze i czczonych w kościołach postaci, niźli z codziennym ludzkim życiem. Prawda jest jednak nieco inna. Świętość, to przecież codzienna rzeczywistość, w której każdy z nas na swoją miarę uczestniczy, stając się dzień po dniu lepszym, bardziej wyczulonym na potrzeby innych, stając bliżej Boga. Świętość nie jest domeną, jak mylnie się czasem sądzi, zakonników i kapłanów zaszytych w ukryciu przed światem w półmrokach średniowiecznych klasztorów. Ze Starego Sącza, gdzie kanonizował bł. Kingę, papież skierował przesłanie wybiegające w nowe tysiąclecie, aby było one erą ludzi świętych. Jak tworzyć dzisiaj środowiska prowadzące do świętości, co robić aby życie nasze stawało się mieszkaniem świętych – pytał papież setek tysięcy wiernych? I zarazem podpowiadał: potrzeba pragnienia świętości, odwagi świadectwa by światła wiary nie chować pod korcem, potrzeba rodzin „Bogiem silnych” wyzwalających siły dobra, potrzeba zarówno małżeństwa jak i dziewictwa, które każde na swój sposób, stają się drogą świętości, potrzeba ludzi młodych umiejących bronić swojej wewnętrznej wolności i czystości, potrzeba zachowania harmonii między wiarą a własnym życiem. Dzisiejszy świat potrzebuje ludzi świętych. Dotyczy to w równej mierze płaszczyzny religijnej jak i świata polityki, ekonomii, administracji i organów sądowniczych, kultury i mediów, gdzie poszukiwanie prawdy, kompetentne służebne działanie w duchu miłości Boga i bliźniego, będą odpowiedzią na wyzwania nowego tysiąclecia. Święci bowiem nie przemi- 208 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP 4 jają, święci wołają o świętość . Można powiedzieć, że jest to pewnego rodzaju wykładnia świętości prezentowana przez samego Jana Pawła II. Co zaś się tyczy jego własnej osoby, to w wielkim skrócie można powiedzieć, że na jego świętość składało się obok wymienionych jeszcze kilka innych czynników. Jan Paweł II promieniował duchowością, ujmował swoją osobowością. Mówiąc językiem poetycko-metaforyczym, działał jak źródło światła, które przenikało wszystkich wokół. Papież urzekał swoim człowieczeństwem, swoją niesamowitą wrażliwością na drugiego człowieka. Potrafił zjednywać sobie ludzi, nie tylko katolików, ale też wyznawców innych religii, z tego względu jego słów słuchały tłumy. Papież był bardzo autentyczny stąd z natury bardzo medialny. Dzięki niemu przeżyliśmy w jakimś sensie rewolucję medialną, i to nie tylko wtedy, gdy umierał. Media, które generalnie nie są przychylne Kościołowi, w charyzmie Jana Pawła II odnalazły coś, co je powalało na kolana. W papieżu Wojtyle ludzie odnajdywali prawdę, której z trudem szukają w zakłamanym świecie; miłość człowieka w powszechnym egoizmie; wiarę w ideowym zagubieniu; zgodność życia i wypowiadanych słów w pełnym niekonsekwencji i na pokaz prowadzonym życiu; krystaliczność postawy w powszechnym braku autorytetów; szczęście wypływające ze zjednoczenia się z Bogiem, z oddania się Jemu bezgranicznie; umiejętność wyciszenia, owo tajemnicze zanurzenie się jakby w innej rzeczywistości, przeniesienie się w inną przestrzeń, z której to przecież czerpał duchową siłę pociągającą innych; zdystansowanie się od zgiełku świata odnajdując radość w Bogu; czystość serca ukazującą nam drogę do wartości, których nie odkrywa się inaczej jak czystym wejrzeniem myśli i sumienia; prawdziwe ojcostwo; umiejętność patrzenia na siebie inaczej, z duchowej perspektywy. Czy TVP udało się w rozlicznych programach czasu kanonizacji, ukazać taką duchową wizję świętości, która byłaby czymś więcej niźli tylko wielkością osobowości czy niezłomnym autorytetem tego znanego i podziwianego na świecie człowieka? Spróbujmy to przeanalizować na przykładzie wybranych programów telewizji polskiej. IV. Atrybuty świętości pokazywane w przekazach medialnych TVP Przywołując wymienione wcześniej elementy składowe składające się na świętość papieża spróbujmy odnaleźć je i zinterpretować w prezentowanym tak obszernie materiale transmisji telewizji publicznej. Miłość Boga Jak można medialnie pokazać miłość do Boga, przeżywaną wiarę, mistycyzm modlitwy? Nie można wyrazić tajników duszy, bo jest to sfera nieosią                                                             4 Jan Paweł II, Homilia podczas Mszy Świętej i kanonizacji bł. Kingi (Stary Sącz), w: http:// ekai.pl/biblioteka/dokumenty/x359/homilia-podczas-mszy-sw-i-kanonizacji-bl-kingi-stary-sacz/? print=1 (10 grudnia 2015).   209 �II. Relacje radiowe i telewizyjne galna dla ludzkiego oka czy ucha. Ale można mówić o tych tematach nie wprost, w kontekście życia i codziennych spraw. Takim jest cykl reportażowy „Metr od świętości” Przemysława Hausera, opowiadający o życiu i świętości papieża, które przywołuje z pamięci Arturo Mari, jego znakomity fotograf. Kontemplacja Boga może dokonywać się też w człowieku, w służbie dla niego, w oddaniu się sprawom ludzkości, w obronie praw człowieka, ale i w życiu duchowym którego ucieleśnieniem jest modlitwa. Piękno modlitwy zdaniem Wojtyły polega na tym, że w czasie kontemplacji człowiek wznosi się do Stwórcy, potężnieje duchowo, a równocześnie wszechmogący Bóg pochyla się nad nim. Pięknie to widać w kadrach przedstawiających mistyczne stany papieża podczas prywatnej modlitwy, w czasie odmawiania modlitwy brewiarzowej w katedrze na Wawelu, a zwłaszcza w czasie pamiętnej Drogi Krzyżowej w 2005 roku, o której Arturo Mari powiedział, że są to najpiękniejsze zdjęcia jego życia. Wiedzieliśmy, że papież powoli odchodzi. Nie mógł już osobiście brać udziału w uroczystości Wielkiego Piątku. Jednak dzięki bezpośredniej transmisji śledził przebieg Drogi Krzyżowej w telewizji specjalnie dla niego przygotowanej w jego kaplicy, gdzie mógł podglądać to, co działo się w Colosseum. W ręku trzymał krzyż, a raczej ciężko opierał się na nim. Był już bardzo słaby, ale dzięki wspieraniu się na nim trwał w skupieniu przed ekranem. Telewizja przywoływała te obrazy na czas kanonizacji i znakomicie komponowały one z sylwetką świętości papieża, który życiem swoim przylgnął do Boga. Ufność i odwaga płynąca z wiary W świecie rozpowszechnionego zwątpienia, papież proponował nam po prostu wiarę i siłę Ewangelii, która może być jedynym lekarstwem na trudne czasy w których żyjemy – rozmytych wartości i ideologii. Proponował nam świadectwo wiary i misyjnej postawy chrześcijanina. To ponad dwudziestoletnie pielgrzymowanie Jana Pawła II i przewodzenie Kościołowi, można zrozumieć w świetle słów Jezusa zachęcającego apostołów: „Będziecie moimi świadkami w Jeruzalem i w Samarii i aż po krańce ziemi” (Dz 1,7-8). Świadectwo bowiem wynika z samej natury człowieka, nawet jeśli tego nie chce czy tego sobie nie uświadamia. Jan Paweł II żył w pokorze, którą znał tylko Bóg. Świadectwo Jana Pawła II, tak chyba można powiedzieć, było wzięciem krzyża swojego życia, który niósł wiernie i wytrwale, pośród tylu wyjątkowych zdarzeń jakie Pan Bóg przygotował dla niego: trudne osierocone dzieciństwo, dramatyczna pod wpływem zawieruchy wojennej młodość, czas kapłańskiego posługiwania w totalitarnym systemie komunistycznego znieprawienia, złożone wyzwania Kościoła powszechnego, przed którymi stanął w papiestwie. Papież Wojtyła doskonale zdawał sobie sprawę, że świadectwo, na jakie czeka współczesny świat, ma się dokonywać w Kościele. Jest on bowiem dzisiaj miejscem, w którym bije „godzina świadectwa”: obrona życia, ochrona rodziny, koniecz- 210 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP ność sprzeciwu wobec niesprawiedliwości społecznej, ekonomicznej, politycznej, obrona moralności, ostrzeżenie przed konsumizmem, poszanowanie swojej własnej kultury, w której znajduje się tożsamość człowieka i Narodu. Papież zdawał się nieustannie przypominać, że dla chrześcijan bije „godzina świadectwa”, dlatego muszą oni czuwać, aby pozostać Kościołem, który miłuje. Nie Kościołem konfesyjnym „w okopach”, ale Kościołem ewangelicznym. Wiara dawała mu odwagę czynienia tylu wspaniałych rzeczy. Ten aspekt świętości papieża jest stosunkowo łatwo zobrazować medialnie, dlatego był on obecny zarówno w prezentowanej warstwie informacyjnej i publicystycznej przekazu telewizyjnego, jak i w filmowej i fabularnej części prezentowanej w TVP. Znalazł się też w odcinku 24 zatytułowanym „Golgota” serii Metr od świętości. Spotykamy w nim papieża w Ziemi Świętej podczas oficjalnej pielgrzymki, w której brakło jednak wejścia na Golgotę, która jak wiemy znajduje się w Bazylice Grobu Pańskiego. Jan Paweł II zagroził w obecności patriarchy Jerozolimy, że nie wyjedzie z tego miasta zanim nie wejdzie na górę męczeństwa Jezusa. Półtorej godziny później służby izraelskie przygotowały i zabezpieczyły miejsce. Trudno jest wspinać się po stromych schodach na Golgotę. Ktoś chciał pomóc. Papież nie życzył sobie pomocy, zrobił to sam. Chciał w ten sposób pokazać jak niezłomnie wierzy w Chrystusa Ukrzyżowanego. Wszystkie wielkie czyny papieża, wypływały z jego dogłębnej wiary. Z przekonania, o istnieniu innej, nadprzyrodzonej rzeczywistości. Odcinek 14-ty „Do zobaczenia w Raju” tej samej serii jakby to potwierdza. Jest to historia młodzieńca z okolic Brescii z Północy Włoch, który przed śmiercią przyjeżdża do Watykanu, aby spotkać papieża. Ponieważ był biedny całe miasteczko złożyło się na bilety lotnicze do Rzymu dla niego i rodziny. Jan Paweł II 20 minut modlił się z nim w prywatnej kaplicy, trzymając jego głowę w swoich ramionach. W pewnej chwili papież zdjął łańcuszek i medalik ze swojej szyi i założył go chłopcu. A ten odpowiedział: „Dziękuję Ojcze Święty. Uczyniłeś dla mnie cud. Pragnąłem się z tobą spotkać przed śmiercią. Dziękuję za wszystko. Do zobaczenia w Raju”. U Ojca Świętego widać było ogromne wzruszenie. Dwa dni później chłopiec zmarł mówiąc: „Jestem szczęśliwy. Spotkam go w raju”. Ufność wiary, jako element świętości, który mogą realizować zwyczajni ludzie, ukazuje też film zrealizowany przez TVP „Barwy świętości” w reżyserii Jadwigi Skawińskiej. Jest to opowieść o zwykłej nauczycielce, która uczyniła ze swego zawodu drogę do świętości. Anna Jenke ukończyła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1950 roku, powróciła do rodzinnego Jarosławia i pracowała jako polonistka w szkołach średnich. W okresie terroru komunistycznego wykazała wielką odwagę w wyznawaniu wiary i przynależności do Kościoła, wychowując w tym duchu młodzież. Szczególną troską otaczała młodzież z marginesu społecznego, opiekowała się też ludźmi biednymi, chorymi i samotnymi, niosąc im pomoc. Zmarła 15 lutego 1976 roku. Jej proces beatyfikacyjny rozpoczął się 211 �II. Relacje radiowe i telewizyjne w 1993 roku. Film to egzemplifikacja drogi do świętości poprzez „zatroskanie o sprawy Pana na tym świecie” tak, jak nas uczył Jan Paweł II. Fascynacja człowiekiem Stosunkowo łatwo można pokazać medialnie, fascynację drugim człowiekiem. Wystarczyło popatrzeć jak Jan Paweł II traktował każdego człowieka, aby zrozumieć, kim on był dla niego. Zawsze miał czas na spotkania z ludźmi. Ilu by ich nie było, a przecież wciąż na niego czekali. Nikt chyba w historii ludzkości nie spotkał się bezpośrednio z tyloma ludźmi, mówi się nawet o miliardach. Był bardzo otwarty na każdego, umiał słuchać i rozumieć. Doskonale zapamiętywał spotkane już wcześniej twarze. Wrodzone poczucie humoru łamało wszelkie bariery uprzedzeń, sztywności czy wstydliwości. Papież miał w sobie ogromnie dużo ciepła, rzecz znamienna przecież wychowywał się bez matki, później także bez ojca i rodzeństwa, więc powinno mu go z psychologicznego punktu widzenia brakować. Tymczasem, on miał w sobie nie tylko elektryzującą moc duchowej energii, ale także jakieś wrodzone ciepło i sympatię, której nie szczędził nikomu. Istnieją miliony zdjęć i kadrów filmowych, które ukazują papieża w rozlicznych sytuacjach spotkania z człowiekiem. Raz jest to ojcowskie zatroskanie, dobroć i szacunek, innym razem kultura przyjęcia, brak najmniejszych choćby oznak zniecierpliwienia czy zmęczenia innym. Jeszcze innym razem jest to jego cudowny dotyk, dyskretny, czuły, uspokajający. Zawsze podawał rękę, niekiedy ściskał dwiema rękami podawaną dłoń. Często kładł rękę na ramieniu, na znak przyjaźni i zaufania. Niekiedy żartobliwie pogłaskał po policzku. Zawsze był to dotyk anioła, przeszywający aż do szpiku kości. Telewizja bardzo chętnie pokazuje wciąż rozliczne fragmenty filmowe ukazujące papieża przygarniającego małe dzieci, biorącego je na ręce, przytulającego je do siebie. U Jana Pawła II miłość i zaufanie do człowieka wypływały z ufności Bogu. Nawet w tym, co było złe i grzeszne próbował szukać tego, co jeszcze mogło być dobre. Człowiek dla papieża był kimś wielkim. Nie tylko ze względu na jakieś ludzkie przymioty, ale dlatego, że od Boga wyszedł i do Niego powróci. Na czas kanonizacji zobaczyliśmy w TVP Jana Pawła II jako przyjaciela człowieka. Zwłaszcza serwisy informacyjne punktowały w tę cechę świętości papieża. To, co zrobił dla Kościoła, ludzkości i pojedynczego człowieka przekracza możliwości zwykłej oceny, nawet z historycznego punktu widzenia. Jego miłość i przyjaźń odczuwana jest powszechnie także teraz, gdy go już nie ma pośród nas. W sercach wielu, bardzo wielu ludzi, pozostanie zapamiętany na zawsze jako ten, który w bezinteresowny sposób dawał siebie innym. Miłość miłosierna Powszechnie znany jest epizod mający miejsce niezwłocznie po zamachu na jego życie. Gdy tylko odzyskał przytomność po przeprowadzonej skompli- 212 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP kowanej operacji w Poliklinice Gemelli, i gdy już mógł mówić, wypowiedział owe słynne dziś słowa skierowane do tureckiego zamachowca Ali Agcy: „Przebaczam bratu, który do mnie strzelał”. W kilka miesięcy później, gdy z okazji świąt Bożego Narodzenia odwiedził więźniów w jednym z najcięższych miejsc odosobnienia we Włoszech, niespodziewanie poprosił o spotkanie ze swoim niedoszłym zabójcą. Rozmawiali w jego więziennej celi w cztery oczy przez wiele minut. Gdy wyszedł z niej powiedział do dziennikarzy: „To, cośmy sobie powiedzieli, pozostanie tajemnicą między mną a nim. Rozmawiałem z nim jak z bratem, któremu przebaczyłem i do którego mam zaufanie”. Odcinek 7 „Przebaczenie” serii Metr od świętości pokazuje Auschwitz ale i spotkanie z Ali Agcą w więzieniu, i jeszcze raz unaocznia siłę przebaczenia. Przebaczyć bowiem, oznacza dać do zrozumienia bliźniemu, kimkolwiek by on nie był, cokolwiek by nie uczynił, że ja nie przestaję go kochać. Przebaczyć znaczy kochać. Stąd pozornie idealistyczna biblijna maksyma: „Miłujcie nieprzyjaciół waszych” (Mt 5,46), staje się tak naprawdę mądrością realistyczną. Nie ma innej drogi w „naprawianiu” świata, jak droga miłości przebaczającej. Przebaczenie jest jedynym sposobem przerwania kręgu zła, nienawiści i przemocy – nawet tak wielkiej jaka panowała w Auschwitz, jak ją nazwał papież „Golgocie naszych czasów”. Upowszechniana przez Jana Pawła II z nadzwyczajną energią idea miłosierdzia, wpisuje się w takie rozumienie współczesnej historii, w której nie można zrezygnować z podstawowego narzędzia ewangelizacji jakim jest pojednanie zarówno w wymiarze ludzkim jak i Boskim. Media pokazały mnóstwo przykładów takiej postawy papieża. Koncert z Łagiewnik, o którym wcześniej wspomniałem jest najlepszym tego dowodem. Ukazuje bowiem papieża zdolnego do miłości miłosiernej tzn. z jednej strony przebaczającej, a z drugiej uwznioślającej człowieka. Miłosierna miłość, oznacza miłość przebaczającą, darującą, oczyszczającą, uzdrawiającą. Uczył nas tego zmarły papież właściwie nieustannie, a zwłaszcza przemawiając w Krakowie-Łagiewnikach na poświęceniu nowego kościoła: „nie ma dla człowieka innego źródła nadziei, jak miłosierdzie Boga. Pragniemy z wiarą powtarzać – Jezu ufam Tobie!”. W jego rozumieniu, miłosierdzie ma jednak znacznie szersze znaczenie niż przebaczenie. Żeby stać się człowiekiem miłosierdzia, często powtarzał Jan Paweł II, należy wyzbyć się lęku i poznać miłość. Jeśli spojrzymy na długi pontyfikat Jana Pawła II, obfituje on w niezliczone gesty, tak przeżywanej miłości i otwarcia się na świat. Dialog jaki prowadził papież w obrębie Kościoła i poza nim, z innymi religiami, niewierzącymi, z historią której nie próbował bynajmniej rozgrzeszać, ale mówić otwarcie o jej „ciemnych kartach” nawet gdyby przynosiła ona Kościołowi gorzką prawdę pomyłek. To, Jan Paweł II odważył się z okazji Jubileuszowego Roku Odkupienia prosić o wybaczenie krzywd, które Kościół wyrządził w przeszłości. Apostoł przebaczenia, niezmordowany krzewiciel Bożego miłosierdzia, Jan Paweł II mówił do nas na krakowskich 213 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Błoniach w czasie ostatniej, należałoby powiedzieć pożegnalnej pielgrzymki do Polski, że największym darem miłosierdzia jest prowadzić ludzi do Chrystusa, pozwolić im poznać i zakosztować Jego miłości. TVP emitowała i czyni to nadal program „Expres miłosierdzia” czyli cykl reportaży ze scenariuszem Grzegorza Sadurskiego i Małgorzaty Castro ukazujący rozliczne problemy uchodźców, narkomanów, alkoholików, rodzin wielodzietnych, bezrobotnych, samotnych matek, osób niepełnosprawnych, ludzi starych, dzieci chorych na nowotwory i wiele innych, w których omawiane są ich problemy i pomoc ludzi, którzy im towarzyszą. Odzwierciedlają one teologię miłosierdzia realizowaną w praktyce życia. Otwartość na prawdę Z całą pewnością pierwszym atrybutem owej otwartości na prawdę jest autentyzm życia. Nie było chyba relacji telewizyjnej, która by nie podkreślała owej szczerości papieża i niezwykłej jego wiarygodności płynącej ze zgodności słów i czynów. Prawdę też głosił w całym swoim przesłaniu ewangelicznym. Powrócono zatem w relacjach telewizyjnych do pamiętnej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w 1991 roku, podczas której padły mocne słowa oburzenia skierowane do Polaków w kontekście realizacji w życiu osobistym i społecznym Dekalogu. Przypomniano pełne emocji i dla niektórych kontrowersyjne przemówienie na Sycylii potępiające mafię zabijającą ludzi (film „Santo Subito. Relikwie i pamięć”). Przywołano kadry z Jubileuszowego Roku Odkupienia (2000) oraz pamiętne przemówienie, w którym papież przepraszał za historyczne i obecne „grzechy” i zaniechania Kościoła. Zawierzenie Maryi Stosunkowo mało materiału filmowego i reporterskiego poświęcono kwestii relacji papieża do Matki Bożej. A przecież Jan Paweł II w sposób szczególny zawierzył się Matce Boskiej. Pozbawiony we wczesnym dzieciństwie matczynego ciepła, swe synowskie uczucia oddał Matce Chrystusa. Stawiał Ją jako wzór osoby całkowicie oddanej Bogu i ufającej Opatrzności. Nazywał Ją „niedoścignionym wzorem kontemplacji chrześcijańskiej”. Wytrwale zachęcał do odmawiania modlitwy różańcowej, która zdaniem papieża uczy wiary i miłości, płynącej od Maryi. Znamienne, że przybywającym do Watykanu wiernym i prominentnym gościom wręczał różaniec. W październiku 2002 roku Jan Paweł II ogłosił Rok Różańcowy. Zaproponował wówczas rozszerzenie modlitwy różańcowej o pięć tajemnic światła, które dotykają publicznego życia Jezusa od chrztu w Jordanie do Męki Krzyżowej. W liście Rosarium Virginis Mariae apelował do wiernych, by powrócili do tej tradycyjnej, ale jakże pięknej i ważnej modlitwy mówiąc, że naprawdę zasługuje na to, by ponownie ją odkryć. W swoim testamencie Ojciec Święty zanotował: „tę chwilę (śmierci) oddaję 214 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP w ręce Matki mojego Mistrza: Totus Tuus. W tych samych rękach matczynych zostawiam wszystko i Wszystkich, z którymi związało mnie moje życie i moje powołanie. W tych Rękach zostawiam nade wszystko Kościół, a także mój Naród i całą ludzkość. Wszystkim dziękuję. Wszystkich proszę o przebaczenie. Proszę także o modlitwę, aby Miłosierdzie Boże okazało się większe od 5 mojej słabości i niegodności” . Poza jakimiś marginalnymi obrazami w przekazie kanonizacji TVP zabrakło odniesienia do tego ważnego aspektu papieskiej świętości tj. do jego maryjnej pobożności. Umiłowanie Ojczyzny Papież przyniósł nam wolność w różnych wymiarach, w tym także politycznym. Wolność, choć jest fantastycznym darem i wartością, może być używana źle i dobrze. Wielu ludzi koncentruje się na samej wolności mówiąc „najważniejsze, aby być wolnym i używać tej wolności w sposób niczym nie skrępowany”. Wielu zatem nie umie, albo nie potrafi być naprawdę wolnymi. Nie ma wolności, niezmordowanie powtarzał papież, bez odpowiedzialności i bez umiłowania prawdy. Odcinek 5 serii Metr od świętości zatytułowany „Wolność” pokazuje początek 1979 roku, Plac Zwycięstwa i zabieganie papieża o wolność Polski, bo „wolność trzeba nieustannie zdobywać”. Natomiast odcinek 21 „Poznań” jest potwierdzeniem niezłomnych ideałów Polaków do samostanowienia, które papież w nich podtrzymywał. Dla Jana Pawła tożsamość narodowa była esencjalnym elementem człowieczeństwa. Umiłowanie wolności wiąże się u Jana Pawła II z umiłowaniem Ojczyzny. Pięknie to tłumaczy swoim życiem Ojciec Święty, ale i słowami: Ojczyzna, pisał kiedyś, „to ojcowizna, czyli zasób dóbr, które otrzymaliśmy po ojcach. To nie tylko ziemia i język, to kultura, a więc duchowe dobra narodu. Ojczyzna to ojciec i matka, a ponieważ przykazanie Boskie mówi, że trzeba ich czcić, to i ojczyznę należy szanować. Tak rodzi się patriotyzm, czyli umiłowanie tego co ojczyste: historii, tradycji, języka a nawet krajobrazu. To także miłość do dzieł genialnych roda6 ków – muzyki, sztuki, literatury” . Obok Ojczyzny papież często odwoływał się do pojęcia Narodu. Słowo Naród znaczeniowo jest bliskie ojczyzny. Pochodzi, bowiem od terminu ród, rodzenie. Rodzi nas matka i ojciec, ale w jakimś sensie rodzi nas także naród. Naród znajduje swoją ojczyznę w określonym miejscu. I tam żyje swoją własną kulturą. Jest gruntem, na którym dopiero tworzy się państwo. Ono nigdy nie jest przed narodem. A w czasach komunistycznego zniewolenia zdecydowanie potrafiliśmy odróżniać państwo polskie (komunistyczne) od narodu polskiego. Doświadczył tego także Karol Wojtyła. Naród trwa dzięki swojej kulturze, w niej bowiem wyraża to, co dla niego istotne.                                                              5 Jan Paweł II, Testament, w: http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/ inne/testament_jp2_20050407.html (10 grudnia 2015).  6 Zob. Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość, Kraków 2005.  215 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Istnieje z kultury i dla kultury. Świadczą o tym losy i doświadczenia dziejów Polski, która zniewalana przetrwała dzięki swojej kulturze. Mnogość kultur narodowych, rozwijała się na fundamencie dziedzictwa wartości zakorzenionych w Ewangelii. Jan Paweł II w duchu Ewangelii nie przestawał nauczać, że wszystkie narody mają prawo do samostanowienia, że najważniejsza jest godność człowieka wskazująca ostatecznie na Boże źródło jego praw, że historią świata powinna rządzić zasada „braterstwa ludów”, a nie tylko polityczne układy sił, czy absolutna wola władców. W konsekwencji nie bał się powiedzieć, chyba pierwszy raz w historii Kościoła z taką mocą, iż demokracja, w której podmiotem władzy jest całe społeczeństwo, wydaje się najbardziej odpowiadać rozumnej i społecznej naturze człowieka, wymogom sprawiedliwości społecznej, choćby to uczestnictwo we władzy miało charakter tylko pośredni. Europa przyszłości winna się opierać na wartościach chrześcijańskich, tworzących podwaliny duchowej jedności. A jeżeli tej jedności wciąż jeszcze Europie brak, to dlatego, że owa chrześcijańska tożsamość została potężnie zachwiana, wyrwano Boga z serca człowieka, zagłuszono jego sumienie. Pyta więc Ojciec Święty: „Jakże można liczyć na zbudowanie «wspólnego domu» dla całej Europy, jeśli zabraknie cegieł ludzkich sumień wypalonych w ogniu Ewangelii, połączonych spoiwem solidarnej miłości społecznej, będącej owocem miłości 7 Boga?” . TVP w swoich relacjach chętnie odwoływała się do idei wolności lansowanej przez papieża, zwłaszcza w jej aspekcie politycznym, i w jego zasługach dla odzyskania wolności w byłym obozie państw komunistycznych ale także w Afryce i Ameryce Południowej. Godność cierpienia Szczególna była relacja papieża do ludzi cierpiących i chorych. Cierpienie dla papieża było wielkim powołaniem w tajemnicy Chrystusa i Kościoła. Święty Paweł mówi o „dopełnieniu tego, czego nie dostaje cierpieniom Chrystusa” (Kol 1,24). Jan Paweł II nieraz był świadkiem jak cierpienie było przyjęte przez ludzi nie tylko jako krzyż, ale jako wybranie i powołanie, Boży projekt życia, w którym człowiek odnajduje siebie, utożsamia się z nim, a nawet odnajduje wewnętrzny pokój, radość i szczęście. Jemu samemu też przyszło przechodzić tę drogę, prawie przez cały swój pontyfikat, skoro w niespełna trzy lata po wyborze przeszedł dramatyczną próbę zamachu na swoje życie. Wyakcentowano zatem w przekazie telewizyjnym „zamach na papieża” z 13 maja 1981 roku, ukazując cierpienie papieża. Podobnie wydarzenia związane z umieraniem i śmiercią Jana Pawła II, które „wstrząsnęły światem” i wciąż jeszcze budzą zainteresowanie, były relacjonowanie obszernie przez masmedia. Na czas                                                              7 Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej na placu przed katedrą, Gniezno, 3 czerwca 1997, w: http://mateusz.pl/jp99/pp/1997/pp19970603a.html (10 grudnia 2015).  216 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP kanonizacji TVP w wielu przekazach powróciła do tego momentu. Jan Paweł II swoim umieraniem „na oczach świata”, gdy śledziliśmy dni, godziny i minuty jego odchodzenia dokonał rzeczy niebywałej w skali, zasięgu i znaczeniu: udzielił zagubionej katechezy śmierci, przerwał „tabu milczenia”, dokonał oswojenia śmierci, czyli potraktowania jej jako zjawiska naturalnego, doniosłego, a nawet wyczekiwanego, pokazał nie tylko jak godnie umierać, ale jak śmierć zaakceptować nadając jej prawdziwy sens. Podsumowując przekaz TVP dotyczący kanonizacji Jana Pawła II należy podkreślić ogromne zaangażowanie, myślę, nie mające sobie równych w historii współczesnych mediów. Należy podkreślić ogromną życzliwość Telewizji Polskiej, samemu Ojcu Świętemu ale pośrednio i Kościołowi. Całość przekazu możnaby ująć słowami Czesława Miłosza, który powiedział kiedyś: „Papież Jan 8 Paweł II pokazał co może jeden człowiek i jak działa świętość” . Z całą pewnością TVP w swoim przekazie kanonizacyjnym tę myśl Miłosza zrealizowała niemalże w stu procentach, choć zapewne na swój sposób i nie będąc wolna od braków i niedoskonałości. Czy pokazała teologiczną koncepcję świętości w całej jej głębi i wymowie – zapewne nie. Ale chyba nie jest to też jej rola. Pokazała jednak doskonale realizację świętości w ujęciu samego papieża: „być zatroskanym o sprawy Pana na tym świecie”. Z całą pewnością w tych 100 transmisjach okresu pontyfikatu Jana Pawła II telewizja zmieniła Polaków. Wierzę głęboko, że sprawiła iż stali się lepsi. Ta trudna i wyczerpująca praca stała się też niezwykłą dla samej Telewizji. Jak powiedział jeden z jej dyrektorów: „Ojciec Święty połączył tysiące ludzi pracujących w TVP”. Bibliografia 1. 2. 3. Archiwa filmowe TVP. Franciszek (pap.), Homilia w czasie mszy kanonizacyjnej, Watykan 27 kwietnia 2014. Jan Paweł II, Homilia podczas Mszy Świętej i kanonizacji bł. Kingi, Stary Sącz 16 czerwca 1999. Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej na placu przed katedrą, Gniezno 3 czerwca 1997. Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość, Kraków 2005. Jan Paweł II, Testament, Watykan 1979. Miłosz Cz., Oda na 80. Urodziny Jana Pawła II, w: „Via Consecrata” 5(80)/2005, s. 37. 4. 5. 6. 7.                                                              8 Cz. Miłosz, Oda na 80. Urodziny Jana Pawła II, w: http://www.jp2love.pl/jp2-i-artysciwiecej,4,Czeslaw-Milosz-Oda-na-80-Urodziny-Jana-Pawla-II.html (10 grudnia 2015).  217 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Joanna Sosnowska Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II TVP Lublin Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej na przykładzie TVP Lublin Streszczenie: Kanonizacja Jana Pawła II była ogromnym przedsięwzięciem dla mediów w Polsce. Zarówno media publiczne jak i komercyjne nie mogły przejść obok tego tematu obojętnie. Media regionalne miały bardzo trudne zadanie wpisać się w ogólnopolski, a nawet ogólnoświatowy „medialny wymiar” wydarzenia. W Polsce, gdzie postać Jana Pawła jest lepiej znana niż w innych krajach, a w Lublinie szczególnie, pokazanie jego osoby po raz kolejny wymagało większego niż zwykle wysiłku i profesjonalizmu dziennikarskiego. Artykuł jest analizą materiałów dziennikarskich TVP Lublin, które zostały zrealizowane podczas przygotowań do kanonizacji, samego dnia kanonizacji oraz rocznicy wydarzenia. Czy osoba Jana Pawła została odkryta na nowo czy odwzorowano stereotypową wiedzę o papieżu oraz kto był narratorem medialnym analizowanego wydarzenia? Słowa kluczowe: Media regionalne – telewizja – Jan Paweł II – kanonizacja – autorytet. Summary: Canonization of John Paul II was huge mediumistic venture in Poland. Public media equal as well as commercial could not proceed beside this theme indifferently. Regional media have to be inscribed to general mediumistic transfer hard task very. In Poland, where Jan Paul II is known more than in other countries, but in Lublin particularly, showing of his person, it required fetch more and journalistic professionalism. Article is analysis material of TVP Lublin, which have been realized during preparation for canonization, day of canonization and anniversary of event. If Jan Paul II become discovered again or does it show stereotyped knowledge about pope? Who was narrator of analyzed mediumistic event? Key words: Regional media – television – John Paul II – canonization – authority. 218 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej Jan Paweł II był uznawany za papieża przychylnego mediom. Nie tylko rozumiał ludzi mediów, sam będąc w przeszłości dziennikarzem, ale też widział w mediach narzędzie ewangelizacji. Ufał, wskazując na niebezpieczeństwa, iż media są dobrem, które warto wykorzystywać do ważnych, wartościowych 1 inicjatyw . Droga apostolska Jana Pawła II od początku była też przedmiotem wielkiego zainteresowania mediów na całym świecie. Polskie media, początkowo cenzurowane, po ’89 roku na nowo przybliżały rodakom „naszego papieża”. Każde ważne wydarzenie, pielgrzymki, święta, ale także rocznice czy wizyty były przedmiotem medialnych doniesień. Śmierć Jana Pawła II przekształciła rynek medialny w Polsce. Stacje telewizyjne przestały nadawać rutynową ramówkę, radia nadawały archiwalne nagrania a prasa eksponowała zdjęcia papieża. Od tego momentu wierni czekali na dzień kanonizacji. Cyklicznie w mediach pojawiały się komunikaty o sytuacji związanej z procesem kanonizacyjnym od czasu do czasu połączone z przypominaniem sylwetki (biografii Jana Pawła II). Zarówno odbiorcy jak i nadawcy mediów wiedzieli, że sam dzień kanonizacji będzie wielkim medialnym wydarzeniem. Duże anteny telewizyjne stworzyły strategie programowe koncentrujące się wokół kanonizacji. Artykuł ma na celu przyjrzenie się, w jaki sposób medialny przekaz kanonizacji został przygotowany (lub jedynie wyemitowany) w mediach lokalnych na przykładzie telewizji regionalnej TVP Lublin. Na ile wydarzenie kanonizacji było kompatybilne z planem programowym publicznej telewizji ogólnopolskiej, a w jakim stopniu budowało przekaz myśląc o widzu regionalnym. Jaki obraz papieża (a może papieży) został pokazany w telewizji regionalnej? Kim byli narratorzy medialni tego wydarzenia? Jakie obszary nadawcze (tematyczne) zostały zaanektowane do poruszanego zagadnienia: edukacyjne, informacyjne a może wkraczały w obszar rozrywki? Podjęta analiza jest przyporządkowana trzem obszarom czasowym: momentowi przed kanonizacją (przygotowaniom), samej kanonizacji (dzień wydarzenia) oraz I rocznicy kanonizacji. Trójpodział materiału badawczego wydaje się być zamkniętą całością pokazującą w pełni podjęte w temacie artykułu zagadnienie. I. Miejsce i rola mediów lokalnych w społeczeństwie Według Ryszarda Kowalczyka media lokalne to takie, które podlegają okre2 ślonym kryteriom typologicznym . Kryterium zawartości (czyli treści) i zasięgu                                                              1 Federico Lombardi SJ, Jan Paweł II i media, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/T/TH/ THO/25jp/lombardi_media.html  2 R. Kowalczyk, Miejsce i rola mediów lokalnych we współczesnym społeczeństwie informacyjnym (refleksje medioznawcze), Środkowoeuropejskie Studia Polityczne nr 1/2011, s. 65-67.  219 �II. Relacje radiowe i telewizyjne (czyli terytorium rozpowszechnienia) stanowi o ich istocie. Jednocześnie „lokalny zasięg emisji zwykle ogranicza zakres zainteresowania mediów lokalnych. Mając ograniczony zakres zainteresowania oraz rozpowszechniania 3 stanowi przeciwieństwo mediów ogólnokrajowych” . W przypadku regionalnych stacji telewizyjnych TVP z jednej strony wyraźnie mamy do czynienia z przeciwieństwem na zasadzie lokalności informacji i zagadnień tematycznych, z drugiej jednakże na ścisłej współpracy związanej z ogólną siecią programową telewizji publicznej. Media lokalne odzwierciedlają życie społeczne, polityczne, kulturalne czy gospodarcze regionu, ale także same kształtują te obszary życia i działalności ludzkiej. „Dlatego można je traktować dwojako – podmiotowo i przedmiotowo. Z jednej strony występując jako ważny element życia społecznego, stają się podmiotem stosunków społeczno-politycznych i ekonomicznych oraz biorą czynny udział w ich odzwierciedlaniu i współkształtowaniu. Z drugiej zaś strony są ważnym forum dialogu, sporu, konfliktu, wymiany myśli, poglądów, opinii. Stanowią środek, za którego pośrednictwem jednostki i podmioty lokalne mogą się dzielić z innymi wrażeniami, ocenami, uwagami i pomysłami. W ten sposób wyraża się przedmiotowy charakter mediów lokalnych, które są użytecznym narzędziem i swoistym mechanizmem informowania i komuni4 kowania oraz oddziaływania i wpływu społecznego” . Media lokalne są zatem nie tylko bierną tubą z określonym przekazem medialnym, ale aktywnie wpły5 wają na odbiorcę i jego otoczenie . Budowanie mądrych, odpowiedzialnych mediów lokalnych jest niezwykle ważne. Gwarantuje bowiem, iż informacja staje się wartościowym komunikatem a nie plotką czy manipulacją. Same media natomiast zyskują miano instytucji dobra publicznego jak szkoła, urząd czy instytucje kultury. Wspieranie wspólnego dialogu, promowanie ważnych postaw i wartości byłoby ideałem mediów regionalnych w szczególności, gdyż ich nadawcy i odbiorcy stanowią autentyczną wspólnotę konkretnego regionu. W sposób oczywisty współczesne spojrzenie na media lokalne wyraźnie pokazuje, iż założenia nie zawsze są realizowane w sposób pożądany. A same media lokalne, w tym telewizje regionalne, są elementem składowym większego mechanizmu rozwoju mediów w Polsce, a także na świecie. Podlegają one zatem tendencjom negatywnych wpływów, które widoczne są w sposobie i treści przekazywanej na antenie telewizyjnej. Pojawiające się przekazy medialne, podobnie jak w mediach ogólnopolskich, stają się elementem kultury popularnej. Mieszają informację z rozrywką, budują przekazy płytsze, powielające kalki i schematy z innych mediów, bardzo często z Internetu. Powszechne                                                              3 R. Kowalczyk, Miejsce i rola..., s. 65.  R. Kowalczyk, Miejsce i rola..., s. 67.  5 Por. S. Michalczyk, Media lokalne, w: Polskie media lokalne na przełomie XX i XXI wieku, pod red. J. Jarowieckiego, A. Paszko, W. M. Kolasy, Kraków 2007, s. 55.  4 220 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej już dzisiaj zjawisko konwergencji mediów stało się także rzeczywistością me6 diów regionalnych . Bardzo wyraźnie rozwija się rynek mediów regionalnych wirtualnych z sze7 rokim wachlarzem tematycznym . Na rynku audiowizualnym pojawiają się już telewizje internetowe, które regularnie kopiują telewizję tradycyjną w formie i treściach programowych. Pojawiają się także, w bardzo bogatej ofercie, materiały audiowizualne, które nie są częścią internetowej telewizji, ale stanowią mniejsze elementy przypominające poszczególne programy telewizyjne jak rozmowy, reportaże czy newsy. II. TVP Lublin jako kompromis autonomii ośrodka regionalnego i wspólnoty treści programowych Ośrodki regionalne TVP są siecią lokalnych telewizji rozmieszczonych po terenie całego kraju, których liczba sukcesywnie się zmieniała przez okres ich działalności. Obecnie istnieje 16 ośrodków regionalnych: TVP Kraków, TVP Poznań, TVP Wrocław, TVP Katowice, TVP Białystok, TVP Szczecin, TVP Gdańsk, TVP Rzeszów, TVP Olsztyn, TVP Łódź, TVP Warszawa, TVP Opole, TVP Gorzów Wielkopolski, TVP Kielce, TVP Bydgoszcz i oczywiście TVP Lu8 blin . W 1994 roku rozpoczęto działania zmierzające do stworzenia „pasma wspólnego” wszystkich ośrodków regionalnych. Już w 2001 roku ponad 70% emisji programów było częścią wspólną, natomiast około 30% stanowiły programy pasma lokalnego czyli tematycznie nastawionego na lokalne zagadnienia. Powstała antena TVP 3 jako nienaturalny twór wspólnego nadawania 16 telewizji regionalnych. W 2007 roku, pod wpływem tendencji tworzenia całodobowych telewizji informacyjnych TVP 3 przekształcono na TVP Info. Niefortunne połączenie kilku funkcji w jednym paśmie zamieniono w 2013 roku na oddzielny kanał TVP Info, a ośrodki znów połączono w pasmo wspólne TVP Regionalna. Obecnie trwają prace nad kolejną zmianą: powraca stare logo TVP 3, a ośrodki mają znów stać się autentycznymi telewizjami regionalnymi, z własnym wielogodzinnym pasmem programowym. Ciągłe zmiany związane z działaniem ośrodków regionalnych pokazują, iż łatwiej w teorii wyznaczyć funkcje i zadania mediom regionalnym niż wprowadzić zasady w życie. Regionalne ośrodki telewizyjne mają własną ofertę programową, która jest nieodłącznie związana z antenami ogólnopolskimi. Produkcja lokalnych informacji                                                              6 Por. M. Drożdż, Konwergencja mediów. Tendencje, modele i konsekwencje, „Studia Medioznawcze” 2008, nr 3, s. 23-30.  7 Z. Bauer, Dziennikarstwo wobec nowych mediów – historia, teoria, praktyka, Kraków 2009, s. 44-45.  8 Historia Telewizji Polskiej, http://centruminformacji.tvp.pl/15964191/historia-telewizji-polskiej (dostęp 19.12.2015).  221 �II. Relacje radiowe i telewizyjne i programów, treściowo z jednej strony jest wynikiem lokalnej rzeczywistości, z drugiej potrzeb treści, które mają być emitowane na antenach ogólnopolskich. Materiały zamawiane w ośrodkach regionalnych są podstawą istnienia TVP Info czy innych serwisów informacyjnych, ale także programów społecznych czy kulturalnych. Ma to duże znaczenie przy próbach oceny treści programowych anten regionalnych. Co jest przedmiotem także tego artykułu. TVP Lublin w czasie kanonizacji Jana Pawła II było anteną z ustalonym rytmem programowym. W ramach treści programowych na antenie emitowane były programy: sportowy, kulturalny, naukowy, muzyczny, religijny, polityczny, interwencyjny i informacyjny oraz publicystyka w formie rozmowy studyjnej. Każdy z oddzielnych elementów programowych ma swój rytm prezentowanych treści, które są dostosowane do z góry określonej tematyki. Ramówka codzienna (zwykła) nie podlega zmianom. Ramówki okazjonalne (świąteczne/wydarzeniowe) są ustalane jedynie w sposób zależny od ogólnopolskiej anteny (czyli TVP Regionalna). Treści pokazywane zatem na antenie regionalnej zależą od decyzji kilku organów programowych. Czas kanonizacji Jana Pawła II był zajęty programowo przez anteny ogólnopolskie, szczególnie TVP 1 i TVP Info. TVP Regionalna również nastawiona była na bardzo intensywne działania medialne związane z uroczystościami kanonizacji. Ośrodki regionalne wpasowywały się w ogólnopolski (wspólny) obraz medialny wydarzenia. Nie tylko pokazywały treści nowe, wynikające z dziejących się sytuacji, ale także odtwarzały materiały archiwalne, które w dniu kanonizacji zyskiwały nowe życie, a ich wymowa miała w ten sposób odmienny wymiar. Obraz Jana Pawła wyłaniający się z materiałów telewizyjnych emitowanych na TVP Lublin wydaje się dość jednoznaczny i nieodbiegający od znanego (stereotypowego) pokazywania papieża w mediach. Ilość materiału nie wydaje się być duża w stosunku do wagi wydarzenia i „medialnego szumu”, który zdominował tego dnia wszystkie media w Polsce. Jednocześnie przykładając wiedzę związaną z powiązaniem treści programowych regionalnych i ogólnopolskich, widzowie mieli poczucie oglądania materiałów w większości poświęconych wydarzeniu kanonizacji. Telewizja Polska emitowała Mszę św. kanonizacyjną na trzech kanałach TVP 1, TVP Info i TVP Polonia. Przygotowano wiele okazjonalnych reportaży, filmów, programów tematycznych, relacji czy koncertów. „W poniedziałek ruszył specjalny serwis internetowy kanonizacjajp2.tvp.pl Gdzie można śledzić transmisję, udostępnione zostanie także archiwum papieskie z filmami dokumentalnymi oraz fragmentami papieskich homilii wygłaszanych przez Jana Pawła II podczas pielgrzymek do Polski, 9 a także mapa, która przypomni szlak pielgrzymkowy papieża” . Ilość materiału                                                              9 Transmisja kanonizacji Jana Pawła II w TVP, http://www.fronda.pl/a/transmisja-kanonizacjijana-pawla-ii-w-tvp,35675.html.   222 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej poświęconego kanonizacji i ranga programów ogólnopolskich powodowały, iż anteny regionalne miały za zadanie skupić się na lokalnym wymiarze aktualnych działań związanych z kanonizacją. Medialny obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w TVP Lublin Mimo, iż kanonizacja dotyczyła dwóch papieży, większość materiałów emitowanych w TVP Lublin było nastawionych na osobę Jana Pawła II. To on jako papież Polak oraz osoba związana także w Lublinem, z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim stał się bohaterem większości programów na antenie TVP Lublin. Analizie poddany został materiał z trzech obszarów: – przygotowań do kanonizacji (programy informacyjne, rozmowy studyjne i program edukacyjno-religijny); – dnia kanonizacji (programy informacyjne); – rocznica kanonizacji (programy informacyjne, rozmowy studyjne i program edukacyjno-religijny); Ogółem materiałów, które podejmowały tematykę związaną z osobą Jana 10 Pawła (w analizowanym czasie antenowym) było 41 . Związane były one z Janem Pawłem II lub odwoływały się do niego bezpośrednio, a ich przedmiotem była kanonizacja. Tabela 1. Podział gatunkowy i ilościowy materiałów TVP Lublin Materiał telewizyjny Ilość News Reportaż 13 1 (+5 materiały powstałe we współpracy TVP Lublin i Instytutu Dziennikarstwa KUL) Program edukacyjny/społeczny 7 Publicystyka (studio) 5 Film dokumentalny 0 Teledysk/koncert 0 Program dla dzieci/młodzieży 0 Relacja/transmisja 0 Felieton 10 Źródło: opracowanie własne                                                              10 Materiały analizowane pochodzą z archiwum TVP Lublin.   223 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Z powyższej tabeli wynika, iż gatunkowo materiał emitowany w TVP Lublin był nastawiony na informowanie społeczeństwa na temat kanonizacji poprzez newsy i rozmowy studyjne oraz edukowania (przypominania) związanego z osobą Jana Pawła i wydarzeniem kanonizacji poprzez przygotowanie reportaży, felietonów i programów tematycznych. Formy teledysków, koncertów, ale także programów dla młodego widza nie były realizowane (programy dla młodego widza nie istnieją w ofercie programowej TVP Lublin za wyjątkiem akcji ogólnopolskiej Teatr Internetowy). Tabela 2 przedstawia szczegółowy podział tematyczny wymienionych gatunków dziennikarskich: Tabela 2. Podział gatunkowy i typ programów TVP Lublin Materiał telewizyjny Ilość i typ programów TVP Lublin News 13 – informacje w informacyjnym serwisie regionalnym „Panorama Lubelska” Reportaż 1 „Nasz święty” (+6 materiały powstałe we współpracy TVP Lublin i Instytutu Dziennikarstwa KUL) Program edukacyjny/społeczny 3 „Dziedzictwo” program religijny 1 „Afisz” program kulturalny 2 „Przystanek Ziemia” program religijny 1 „Nauka” program naukowy Publicystyka (studio) 5 rozmowy w studio „Gość dnia” Film dokumentalny 0 Teledysk/koncert 0 Program dla dzieci/młodzieży 0 Relacja/transmisja 0 Felieton 10 cykl krótkich rozmów o Janie Pawle II Źródło: opracowanie własne Programy informacyjne zdominowały przekaz związany z osobą Jana Pawła i kanonizacją. Na antenie TVP Lublin wyemitowano ich 13. Materiał informacyjny występuje w formie newsa, zapowiedzi ustnej lub relacji. Informuje o wydarzeniu, pokazuje głównych uczestników, zachęca do uczestnictwa, skrótowo recenzuje. Brak w nich pogłębienia tematu, a cechą widoczną dla widza jest pokazywanie wieloaspektowości opisywanego zagadnienia: 224 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej Tabela 3. Podział tematyczny newsów TVP Lublin Temat newsa11 Data emisji Czas 03.04.2014 Krok za grosz (Adam Uliczny piesza pielgrzymka do Rzymu) 143 s. 21.04.2014 Zaproszenie na koncert (akcja Lublin czyta Papieża) 117 s. 22.04.2014 Przed kanonizacją (o wyjazdach na kanonizację) 210 s. 23.04.2014 Motocykliści papieskim szlakiem 108 s. 24.04.2014 Papieżowi… (wystawa medali z wizerunkiem papieża + rzeźbiarze w Kraśniku) 189 s. 26.04.2014 Kanonizacja (zapowiedź wydarzeń w regionie na czas kanonizacji) 193 s. 26.04.2014 Hołd Janowi Pawłowi II. Koncert w lubelskiej Caritas 196 s. 26.04.2014 Zamość – kanonizacja (wystawa fotografii na rynku) 243 s. 26.04.2014 Album o Papieżu (KUL) 97 s. 27.04.2014 Dzień kanonizacji Dwóch Papieży Dwóch Świętych 239 s. 28.04.2014 Powrót pielgrzymów 164 s. 19.06.2014 Podziękowali za kanonizację Jana Pawła II Koncert Chwały w Lublinie 219 s. 23.04.2015 Rocznica kanonizacji Jana Pawła II. Mija rok… (o obchodach rocznicowych na KUL-u) 230 s. Źródło: opracowanie własne Obraz Jana Pawła II w newsach: 13 informacji związanych z: – wydarzeniami organizacyjnymi kanonizacji: przygotowaniem do kanonizacji (wyjazdy, teletransmisje, wydarzenia) + kanonizacja + podziękowanie za kanonizację, powrót z Watykanu;                                                              11 Tytuły umieszczone w tabeli są oryginalnymi tytułami newsów zarchiwizowanych w TVP Lublin.  225 �II. Relacje radiowe i telewizyjne – brak informacji skoncentrowanych na samej postaci Jana Pawła z wyjątkiem wspomnienia o nim jako wykładowcy KUL-u; – dzień kanonizacyjny: opis postaci Jana Pawła II jako papieża rodzin i Jana XXIII „zwanego dobrym” jako reformatora Kościoła, który zwołał Sobór Watykański II. Tabela 4. Podział tematyczny rozmów studyjnych TVP Lublin Data i czas Temat12 Gość 02.04.2014 PAMIĘĆ O PROFESORZE, PAMIĘĆ O PAPIEŻU Ks. dr hab. Antoni Dębiński Czas 102 s. Rektor KUL Jan Paweł II w kontekście KUL-u Wydarzania związane z kanonizacją od 31.03 do 27.04. na KUL Premiera filmu Grzegorza Linkowskiego „Nasz profesor papieżem” 22.04.2014 PRZYGOTOWANIA DO KANONIZACJI Na co mogą liczyć wierni, gdy zostaną w Lublinie 02.04.2014 LUBLIN CZYTA PAPIEŻA Ks. dr Ryszard Podpora Wydział Duszpasterstwa Kurii Metropolitalnej w Lublinie Ks. Mirosław Ładniak organizator akcji Czas 64 s. 24.04.2014 KANONIZACJA JANA PAWŁA II Czas 162 s. - O procesie kanonizacyjnym - O osobie Jana Pawła Wspomnienia spotkań - O wydarzeniu kanonizacyjnym - O osobie Jana XXIII 25.04.2014 PRZED KANONIZACJĄ Czas 122 s. Wspólne oglądanie transmisji mszy kanonizacyjnej w kościele Ks. bp Mieczysław Cisło Ks. Ryszard Jurak Proboszcz parafii pw. Św. Rodziny w Lublinie Renata Dobrzyńska Tomasz Danielewicz Źródło: opracowanie własne                                                              12 Tytuły umieszczone w tabeli są oryginalnymi tytułami rozmów zarchiwizowanych w TVP Lublin.   226 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej W materiałach TVP Lublin pojawiło się 5 rozmów związanych z kanonizacją. Dwie dotyczą osoby Jana Pawła II: jako profesora KUL-u i jako osoby. Wypowiedzi krótkie, około dwuminutowe. Wypowiedzi udzielane są przez osoby duchowne (+ dwoje wolontariuszy). Obraz Jana Pawła wyłaniający się z opisanych rozmów jest powielaniem informacji znanych już widzowi Lubelszczyzny, prezentowanych na antenie TVP Lublin wielokrotnie wcześniej podczas innych wydarzeń związanych z papieżem. Większość rozmów miała charakter informacyjny, prezentujący wydarzenia związane z kanonizacją, które miały się odbyć na terenie Lublina. Programy edukacyjne/społeczne o charakterze religijnym lub kulturalnym prezentowały treści nastawione na osobę Jana Pawła II. Jednym z nich był program cykliczny religijny emitowany w TVP Lublin „Dziedzictwo” autorstwa ks. Leszka Surmy: Tabela 5. Podział tematyczny programu „Dziedzictwo” TVP Lublin Data i czas Tematyka 13.04.2014 Rozmowa w studio z przedstawicielami Stowarzyszenia Pamięć Jana Pawła II. Przygotowania do kanonizacji 27.04.2014 Kanonizacja Rozmowa z o. prof. Andrzejem Derdziukiem (KUL) oraz prof. dr hab. Urszulą Paprocką-Brzozowską (KUL) na temat Jana Pawła (życie, pielgrzymki do Polski, wizyta na KUL-u, nauczanie, pokolenie Jana Pawła, kanonizacja). Odniesienie do kontekstu historycznego, społecznego. Jan Paweł II jako nauczyciel i jako mistrz, autorytet. Felieton oparty na narracji Cezarego Rittera z Centrum Jana Pawła II (KUL) – Jan Paweł II jako filozof, jako myśliciel i nauczyciel (dorobek Jana Pawła, obecność na KUL). 26.04.2015 Rocznica kanonizacji Odcinek opatrzony cytatem: „Uczyńcie trzecie tysiąclecie erą ludzi świętych”, autorstwa Jana Pawła II. W programie postawione zostały pytania: Kim jest dla mnie Jan Paweł II? Na które odpowiadał br. Waldemar Grubka OFMCap proboszcz parafii Niepokalanego Serca Maryi i św. Franciszka z Asyżu w Lublinie. W treści programu pojawiają się fragment reportażu „Nasz święty” dotyczący dnia kanonizacji oraz zapowiedź wydarzeń związanych z rocznicą kanonizacji, które mają odbyć się w Lublinie. Źródło: opracowanie własne 227 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Kolejny program o podobnym charakterze został emitowany w tym samym czasie na antenie TVP Lublin pt. „Przystanek Ziemia”. Sam program jest propozycją programową TVP Regionalna, ale jest produkowany przez TVP Lublin, ks. Leszka Surmę i emitowany podwójnie na antenie TVP Regionalna i TVP Lublin, przynależy więc programowo do pasma regionalnego TVP Lublin. Program na charakter ekumeniczny, co powoduje specyficzne podejście do tematyki katolickiej podejmowanej w programie. W czasie kanonizacji treści programowe prezentowane były w sposób następujący: Tabela 6. Podział tematyczny programu „Przystanek Ziemia” TVP Lublin, TVP Regionalna Data i czas Tematyka13 26.04.2014 Rozmowa z prof. filozofii Jerzym Gałkowskim, którego łączyły silne więzy ze św. Janem Pawłem II. Pierwsze spotkanie z Wojtyłą miało miejsce, kiedy Jerzy Gałkowski był studentem KUL, w październiku 1956 roku. Gałkowski uczęszczał na seminaria ks. Wojtyły, po ukończeniu studiów cały czas pozostawał z nim w kontakcie. Karol Wojtyła udzielał jemu i jego małżonce ślubu. Później wielokrotnie odwiedzał Papieża w Rzymie. Dzień przed kanonizacją 25.04.2015 Rocznica kanonizacji Troje młodych ludzi, którzy byli świadkami kanonizacji dwóch papieży: Róża Jasionowska, doktorantka na Wydziale Teologii w KUL i początkująca katechetka; Paweł Lipa ma 25 lat, ukończył Męskie Liceum Ogólnokształcące, prowadzone przez OO. Cystersów w Krakowie. Jest zastępcą sekretarza Zarządu Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Archidiecezji Lubelskiej; Wiktor Terelak, dziewiętnastolatek, tegoroczny maturzysta. Jego pasją jest gra na gitarze. Chce zostać świętym, czyli założyć rodzinę i być dobrym człowiekiem. Źródło: opracowanie własne Program kulturalny emitowany na antenie TVP Lublin, autorstwa dr Nataszy Ziółkowskiej-Kurczuk, tylko w jednym z odcinków poświęcony był tematyce kanonizacji Jana Pawła II. Dotyczył albumu ze zdjęciami pt. „Alma Mater Lublinensis noszę w sobie wciąż żywą”. Gośćmi programu byli ks. dr Jan Miczyński oraz pan Marek Pawelec, którzy opowiedzieli o zdjęciach, które ilustrują pobyt Karola Wojtyły na KUL i Jana Pawła II na KUL nie tylko                                                              13 Opisy programów pochodzą z oficjalnej strony internetowej programu na serwisach TVP http://regionalna.tvp.pl/12132474/przystanek-ziemia (dostęp 12.11.2015).  228 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej w 1987 roku, ale i spotkania społeczności akademickiej z Ojcem Świętym. Część zdjęć nie była nigdy wcześniej publikowana. Program miał więc charakter kulturalno-wspomnieniowy, pokazywał Jana Pawła jako profesora KUL-u, przyjaciela i współpracownika. Postać Jana Pawła jako naukowca przywoływał program „Nauka” autorstwa dr Joanny Sosnowskiej. Tematyczny charakter programu, ukierunkowany na tematykę naukową pokazał Jana Pawła II jako myśliciela, filozofa i pracownika naukowego, ukazując jego dorobek wydawniczy i kontynuatorów myśli. Jedyny reportaż, który był realizowany specjalnie na czas kanonizacji dla TVP Lublin to materiał autorstwa ks. Leszka Surmy pt. „Nasz święty”, emitowany na antenie już po kanonizacji w dniu 18 maja 2014 roku. Reportaż składał się z: – – – – – – skróconej wersji biografii Jana Pawła, fragmentów programów telewizyjnych związanych z emocjami ludzi, którzy wybierali się na kanonizację lub z niej wrócili, fragmenty materiałów telewizyjnych reporterskich o uzdrowieniach za pośrednictwem Jana Pawła II, cytatów z Jana Pawła II (homilie, encykliki, twórczość literacka), fragmentów Mszy św. kanonizacyjnej, oraz wypowiedzi narratorów głównych: etyk ks. prof. Andrzej Szostek (KUL), studentka KUL, historyk prof. Henryk Gapski (KUL), lekarz. Podział materiału w reportażu, wyraźnie dzielił całość na części związane z wypowiedziami głównych bohaterów i tematycznym ujęciem podejmowanych zagadnień. Sama osoba Jana Pawła II była przedstawiona z jego własnych słów, nie tylko z opisów bohaterów reportażu. Sylwetka papieża to opis osoby, ale i głowy Kościoła, myśliciela. Jan Paweł II został pokazany wieloaspektowo: etycznie, naukowo, historycznie, jako autorytet, jako mistrz, jako teolog i jako głowa Kościoła. Podobny charakter miały krótkie rozmowy o Janie Pawle II emitowane na antenie TVP Lublin, w których red. Marta Pietrasiewicz wypytywała swoich gości o osobę Jana Pawła II. Pojawiły się te same osobowości, które znały Jana Pawła II z pracy, byli jego przyjaciółmi lub uczniami. Widzowie mogli przypomnieć sobie, jaki był Karol Wojtyła i kim stał się Jan Paweł II. Pojawiały się zarówno rozmowy o codzienności, jak te, które ujmowały osobę Jana Pawła jako wielkiego autorytetu w wielu dziedzinach. Dzięki bezpośredniości relacji łączących rozmówców z Janem Pawłem II, widzowie poznali osobę, człowieka, ale także profesjonalistę, teologa, filozofa, duchownego. 229 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Ciekawym projektem telewizyjnym okazały się reportaże studenckie, które zostały zrealizowane właśnie w związku z kanonizacją Jana Pawła II. Wyzwanie jakim było zrealizowanie materiału dziennikarskiego, reportażu o postaci dla młodych ludzi, już spoza pokolenia Jana Pawła, było ogromne. Młodzi adepci dziennikarstwa, studenci stworzyli swoje debiuty i gatunkowe i tematyczne. Od początku pracy nad scenariuszami, podobnie jak profesjonalnych dziennikarzy, często dopadała studentów rutyna, stereotypowe podejście do osoby Jana Pawła II. Ostatecznie, po wielu próbach zrealizowano kilka reportaży, które miały pokazywać odmienne oblicza Jana Pawła II: – – – – – – Jan Paweł II Jan Paweł II Jan Paweł II Jan Paweł II Jan Paweł II Jan Paweł II – – – – – – o kobietach, ślady obecności w Lublinie, w kontekście mistrz-uczeń, w oczach studentów, w opinii innych wyznań, we wspomnieniach kapłana ze święceń (1987 rok Lublin). III. Medialni narratorzy kanonizacji – autorytet czy człowiek z ludu? Bardzo interesującym zagadnieniem wyłaniającym się z analizy materiałów emitowanych w TVP Lublin, było wyłonienie się narratorów medialnych kanonizacji Jana Pawła II. Dziennikarska praktyka, szczególnie informacyjna, często posiłkuje się sprawdzonym działaniem związanym ze stałymi gośćmi, ekspertami, którzy są komentatorami bieżących wydarzeń. Nierzadko widzowie są świadkami rodzenia się medialnych autorytetów, które wielokrotnie pojawiają się na ekranie telewizora i wypowiadają na określone tematy. Podobnie sytuacja wygląda w temacie Jana Pawła II. Niezależnie od przywoływanego wydarzania związanego z Janem Pawłem II na antenie TVP pojawiały się zawsze te same osoby. Anteny ogólnopolskie zdominowały trzy miejsca Kraków, Warszawa i Wadowice (prawie nigdy Lublin) i związane z nimi osoby. W Lublinie dominantą miejsca był Katolicki Uniwersytet Lubelski (dziś Jana Pawła II) oraz profesorowie uniwersyteccy. Czas kanonizacji pokazywał wyraźnie, iż narratorami medialnymi stały się osoby duchowne lub ściśle związane z osobą Jana Pawła II (z KUL-u). W materiałach telewizyjnych widzowie mogli bowiem usłyszeć osoby, które przedstawia tabela 7. 230 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej Tabela 7. Podział narratorów medialnych opisujących postać Jana Pawła II i kanonizacji w TVP Lublin Nazwisko Funkcja Ks. prof. dr hab. Antoni Dębiński Rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II Ks. dr Ryszard Podpora Przedstawiciel Wydziału Duszpasterstwa Kurii Metropolitalnej w Lublinie Ks. Mirosław Ładniak Organizator akcji „Lublin czyta Papieża” Ks. bp Mieczysław Cisło Biskup Ks. Ryszard Jurak Proboszcz parafii pw. Św. Rodziny w Lublinie Renata Dobrzyńska Tomasz Danielewicz Centrum Wolontariatu w Lublinie Prof. dr hab. Urszula Paprocka-Brzozowska Prorektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II Ks. prof. dr hab. Andrzej Szostek Były Rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, uczeń Jana Pawła II O. prof. dr hab. Andrzej Derdziuk Prorektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II Dr Cezary Ritter Pracownik z Centrum Jana Pawła II (KUL) Br. Waldemar Grubka OFMCap Proboszcz parafii Niepokalanego Serca Maryi i św. Franciszka z Asyżu w Lublinie Prof. dr hab. Jerzy Gałkowski Profesor filozofii KUL, uczeń i przyjaciel Jana Pawła II Róża Jasionowska Doktorantka na Wydziale Teologii w KUL i początkująca katechetka Paweł Lipa Zastępca Sekretarza Zarządu Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Archidiecezji Lubelskiej Wiktor Terelak Dziewiętnastolatek, tegoroczny maturzysta Ks. dr Jan Miczyński Autor albumu pt. „Alma Mater Lublinensis noszę w sobie wciąż żywą...” Marek Pawelec Autor albumu pt. „Alma Mater Lublinensis noszę w sobie wciąż żywą...” Prof. dr hab. Henryk Gapski Profesor historii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II Prof. dr hab. Alfred Wierzbicki Profesor filozofii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II Źródło: opracowanie własne 231 �II. Relacje radiowe i telewizyjne IV. Telewizja regionalna o Janie Pawle podczas kanonizacji – ważność wydarzenia czy medialny zastępnik? „Papież Jan Paweł II, jako pierwszy i jedyny otrzymał przydomek Papieża mediów. Dlaczego? Ponieważ wygłosił i napisał ponad 200 tekstów o mediach i dziennikarstwie. Uznawał on nowoczesne mass-media za potężne środki kształtowania opinii publicznej, umysłów i sumień ludzkich, za środki będące zagrożeniem, ale i ogromną szansą dla Kościoła, dla ewangelizacji. Stąd też przez 26 lat żył w wielkiej przyjaźni z dziennikarzami, z którymi się spotykał, których cenił, chwalił, ale i pouczał, by swoją pracę pojmowali jako misję – jakby „świętą misję, jako służbę człowiekowi i społeczeństwu, prawdzie 14 i dobru, dobru wspólnemu i także Kościołowi” . Czy zatem media w czasie tak ważnego wydarzenia jakim była kanonizacja Jana Pawła II stanęły na wysokości zadania? Analizowane materiały emitowane w TVP Lublin pokazały, iż sam temat kanonizacji był tematem ważnym a postać Jana Pawła II cały czas jest ukazywana w podobny, pozytywny sposób. Informacje i publicystyka studyjna raczej podejmowały temat w sposób bieżący. Przypominano o nadchodzącym wydarzeniu, informowano o lokalnych inicjatywach, budowano wspólnotę przyszłych działań w otoczeniu kanonizacji. Materiały reporterskie starały się bardziej opisywać osobę Jana Pawła od oblicza kapłana, przez przyjaciela do naukowca. Podkreślano związek Jana Pawła II z Lublinem. Wnioski można ująć w kilku punktach: – – – – – materiały telewizyjne pokazują proces (od przygotowań po rocznicę kanonizacji), materiały informacyjne koncentrują się na wydarzeniu a nie na osobie; dotyczą głównie Lublina nie regionu, materiały publicystyczne (rozmowy studyjne) nie opierały się na gościach świeckich, tematycznie koncentrowały się na wydarzeniu, ale też na samej osobie Jana Pawła II, programy społeczne (głównie religijne) pokazywały osobę Jana Pawła II oraz nauczanie, wyjaśniały także proces kanonizacji, reportaże – pokazywały szeroki kontekst nauczania Jana Pawła II oraz jego sylwetki jako osoby i jako papieża, materiały dotyczące kanonizacji często powielały stereotypowe pokazywanie Jana Pawła II, rzadko głębiej analizowały nauczanie papieża,                                                              14 A. Lewek, Informacja w nauce Kościoła o mediach, „Kultura – Media – Teologia”, 2010 (2) nr 2, s. 18.  232 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej – – – Jan Paweł II stawiany był jako autorytet, patriota, nauczyciel i mędrzec, materiały regionalne miały konkurencję w postaci bardzo obfitej propozycji ramówkowej innych stacji telewizyjnych i kanałów tematycznych, tworzyły zatem materiały, które były odczytywane przez widzów jako element propozycji programowych z całego pakietu TVP, dziennikarze (oprócz ks. Leszka Surmy) nie dotykali wieloaspektowo problematyki związanej z kanonizacją, każdy był skoncentrowany na swoim zadaniu dziennikarskim. Normalne, dziennikarskie działanie związane z podziałem ról w TVP Lublin czyli nauka, kultura, informacja, sport itp. nadal funkcjonowały w czasie kanonizacji. Dziennikarze tematyczni realizowali odcinki specjalne lub dotykali tematu kanonizacji według swoich możliwości tematycznych, natomiast dział religijny (społeczny) został realizowany przez odpowiednią redakcję ks. Leszka Surmy. Nasuwają się refleksje nad możliwością tworzenia materiałów poświęconych wydarzeniu kanonizacji i osoby Jana Pawła II w innym świetle. Czy lokalność, regionalność TVP Lublin nie została przytłumiona przez ogólnopolskie (ogólnoświatowe) wydarzenie i ogromny autorytet papieża. Dziennikarze starali się stworzyć portret, który nie powielałby opisów medialnych z innych ogólnopolskich mediów. Misja telewizji regionalnej jest utożsamiana z zada15 niami związanymi z lokalnymi potrzebami regionu . W odróżnieniu od mediów uniwersalnych ma budować mniejszą wspólnotę i pokazywać inną perspektywę wydarzeń, a nawet wielkich osobowości. „Istotne są dla niej również problemy mniejszości narodowych, religijnych i etnicznych. W ten sposób postrzegana i funkcjonująca telewizja regionalna jest komplementarna wobec profilu pozostałych anten i dopełnia obrazu rzeczywistości, który bez niej 16 byłby uboższy o wartości i koloryt tożsamości lokalnej” . Narracja o Janie Pawle II jest ograniczona przez wydarzenia związane z Lublinem i lubelskich narratorów medialnych. Być może media lokalne w postaci stacji radiowych, telewizji internetowych czy lokalnej prasy spoza Lublina pokazały inny obraz czasu kanonizacji i samej postaci Jana Pawła II. Ciekawym zagadnieniem byłoby zbadanie powstałego w artykule obrazu kanonizacji z materiałem mniejszych instytucji medialnych. Czy media obywatelskie, małe wspólnoty lokalne z własnymi mediami, media parafialne poddały się ogólnopolskiemu trendowi czy stworzyły jakościowo inne przekazy medialne?                                                              T. Skoczek, Telewizja regionalna, Kraków 2002, s. 8.  M. Golińska-Konecko, Analiza treści i formy regionalnego programu informacyjnego „Informacje” TVP Olsztyn w latach 2005-2010, „Media – Kultura – Komunikacja Społeczna” 2014, t. 10, nr 1, s. 94.  15 16 233 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. Bauer Z., Dziennikarstwo wobec nowych mediów – historia, teoria, praktyka, Kraków 2009. Drożdż M., Konwergencja mediów. Tendencje, modele i konsekwencje, „Studia Medioznawcze” 2008 nr 3. Dziennikarstwo według Jana Pawła II, red. M. Miller, Centrum Myśli Jana Pawła II – Fronda, Warszawa 2008. Dziki S., Chorążki W., Media lokalne i regionalne, w: Dziennikarstwo i świat mediów, red. Z. Bauer, E. Chudziński, Kraków 2000. Gajda J., Media w edukacji, Kraków 2003. Golińska-Konecko M., Analiza treści i formy regionalnego programu informacyjnego „Informacje” TVP Olsztyn w latach 2005-2010, „Media – Kultura – Komunikacja Społeczna” 2014, t. 10, nr 1. Kowalczyk R., Miejsce i rola mediów lokalnych we współczesnym społeczeństwie informacyjnym (refleksje medioznawcze), Środkowoeuropejskie Studia Polityczne nr 1/2011. Lewek A., Informacja w nauce Kościoła o mediach, „Kultura – Media – Teologia”, 2010(2) nr 2, s. 8-23. Media i dziennikarstwo w nauczaniu Jana Pawła II, red. A. Lewek. Michalczyk S., Media lokalne w systemie komunikowania. Współczesne tendencje i uwarunkowania rozwojowe, Katowice 2000. Michalczyk S., Media lokalne, w: Polskie media lokalne na przełomie XX i XXI wieku, red. J. Jarowiecki, A. Paszko, W. M. Kolasa, Kraków 2007. Roguska A., Społeczne funkcje telewizji lokalnej, w: Edukacja medialna. Nowa generacja pytań i obszarów badawczych, red. M. Sokołowski, Olsztyn 2004. Skoczek T., Telewizja regionalna, Kraków 2002. 234 �Aneta Wójciszyn-Wasil, Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym Aneta Wójciszyn-Wasil Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym na przykładzie Polskiego Radia Lublin Streszczenie: Artykuł zawiera analizę audycji Polskiego Radia Lublin przygotowanych z okazji kanonizacji Jana Pawła II. Szczególnie uwypuklony jest kontekst regionalny omawianego wydarzenia. Autorka wskazuje na społeczne funkcje radia lokalnego, omawia audialne sposoby modelowania treści przekazu. Podejmuje również próbę opisania radiowych formuł narracyjnych, adekwatnych do przekazu wartości, co wydaje się być szczególnym wyzwaniem dla współczesnych mediów. Słowa kluczowe: media regionalne, radio, Jan Paweł II, narracja, audycje radiowe, dziennikarstwo. Summary: The analysis in the article focuses on Polish Radio in Lublin broadcasts produced on the occasion of the Canonization of Pope John Paul II. The author points to a local context of this world ceremony, the social functions of local media and describes specific radio narrative. Moreover, this text tries to present how the values (f. e. holiness) can be define in contemporary media, especially, radio. Key words: local media, radio, John Paul II, narrative, radio broadcasting, journalism. Specyfiką mediów lokalnych jest relacjonowanie rzeczywistości przez pryzmat doświadczeń mikro-społeczności związanej z danym terenem. Kanonizacja Jana Pawła II, wydarzenie szeroko komentowane przez największe światowe agencje, w programie regionalnej rozgłośni radiowej otrzymuje zatem swoisty, miejscowy kontekst. Tę medialną technikę profilowania treści, można zaobserwować na przykładzie audycji regionalnej rozgłośni Polskiego Radia w Lublinie – mieście, w którego historię silnie wpisana jest obecność Karola Wojtyły, wieloletniego profesora KUL. Warto również zauważyć, iż kanoniza- 235 �II. Relacje radiowe i telewizyjne cja wywołała kolejną, trzecią już, po dniach odchodzenia i pogrzebu oraz beatyfikacji, medialną falę zainteresowania postacią i dokonaniami JPII w stosunkowo krótkim odstępie czasu. Z punktu widzenia pragmatyki redakcyjnej wymagało to dodatkowego, jeszcze bardziej wytężonego działania, które w obrębie tzw. tematyki papieskiej miałoby wyznaczyć nowe pola zainteresowania, wprowadzić nowe wątki, wydobyć nieeksploatowane dotąd treści, jeszcze bardziej pogłębioną refleksję nad znaczeniem pontyfikatu ujęte w interesującą formułę wyrazu. Czy zatem regionalne radio, jakim jest rozgłośnia Polskiego Radia w Lublinie, spełniło te oczekiwania? Postawienie tego pytania staje się tym bardziej uzasadnione, jeśli weźmiemy pod uwagę, iż nie tylko w potocznym odbiorze, ale również w refleksji medioznawczej tzw. małym mediom stawiane są zarzuty niskiej jakości produkcji, słabego warsztatu dziennikarskiego, nie dość nowatorskich rozwiązań formalnych. A omawiana tematyka wymaga od dziennikarza zarówno wiedzy, umiejętności warsztatowych, w przypadku radia także wyobraźni dźwiękowej, umiejętności doboru treści i rozmówców oraz wrażliwości społecznej. Kolejnym bowiem zadaniem, niezwykle istotnym dla kondycji współczesnych mediów, jest znalezienie formuł narracyjnych adekwatnych do przekazu wartości. Polskie Radio Lublin jest jedną z rozgłośni regionalnych publicznego radia, co w znaczący sposób modeluje zawartość programową stacji. Wyznacznikiem jej oferty antenowej jest zanurzenie w problemy regionu, a misję tę w wymowny sposób streszcza hasło: „Radio Lublin – blisko Twoich spraw!”. W kontekście kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII Polskie Radio Lublin pełniło w głównej mierze funkcję informacyjną, anonsując i relacjonując wydarzenia organizowane na terenie Lubelszczyzny czy przez mieszkańców regionu. Dzięki wyeksponowaniu inicjatyw, najczęściej niedostrzegalnych w skali ogólnopolskiej, rozgłośnia wspiera budowanie lokalnej tożsamości i wzajemnych relacji mieszkańców Lubelszczyzny, dla których region stanowi istotny punkt odniesienia. Radio nadaje tym samym rangę podejmowanym działaniom oraz wzmacnia ich społeczny wydźwięk. Wśród przykładów wydarzeń, o których informowało Polskie Radio Lublin są spotkania organizowane w parafiach, szczególnie w kościele pw. Świętej Rodziny, który stoi w miejscu, gdzie w 1987 roku, podczas swojej trzeciej pielgrzymki do ojczyzny, Jan Paweł II odprawiał Mszę św. „Kościół pw. Świętej Rodziny na Czubach już dziś wieczorem rozpoczyna obchody związane z kanonizacją Jana Pawła II i Jana XXIII. Kościół zwany w Lublinie «papieskim» stoi w miejscu, w którym Jan Paweł II odprawiał Mszę św. w 1987 roku. Jutro zaplanowano wspólne oglądanie relacji z Watykanu na telebimach, a następnie Mszę św. dziękczynną i koncert, ale uroczystości rozpoczynają się już dziś – zapowiada prezes Centrum Jana Pawła II w Lublinie ks. Piotr Drozd: 236 �Aneta Wójciszyn-Wasil, Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym [materiał audio] «Będzie przez całą noc także możliwość adoracji Najświętszego Sakramentu i dziękczynienia, takiej wdzięczności, w duchu wdzięczności za osobę Jana Pawła II, za dar Jego kanonizacji. Rozpocznie się to czuwanie od godziny 20.00. Najpierw to czuwanie przygotowuje Ruch Światło-Życie. Oczywiście wszyscy są przez nas zapraszani, nie jest to zarezerwowane tylko dla konkretnej grupy, wspólnoty. A później też do pierwszej Mszy św., do godz. 7.00 rano, ta adoracja będzie trwała». Noce czuwanie przed kanonizacją Jana Pawła II i Jana XXIII, w kościele na 1 Czubach w Lublinie rozpocznie się o 20.00” . Oprócz informacji o najważniejszych nabożeństwach i czuwaniach w serwisach informacyjnych Polskiego Radia Lublin można było usłyszeć o oryginalnej inicjatywie wpisanej w przestrzeń miasta pod hasłem: „Lublin czyta Papieża”: „Fragmenty dzieł Jana Pawła II pojawią się na przystankach i w autobusach komunikacji miejskiej w Lublinie. Chodzi o to, by lepiej poznać nauki papieskie i sięgać do listów, encyklik czy homilii – mówią pomysłodawcy akcji «Lublin czyta Papieża». Fragmenty mają zachęcić do poszukiwania cytowanych dzieł. To nasz duszpasterski wkład przed kanonizacją naszego Rodaka i Honorowego obywatela Lublina – mówi ksiądz Mirosław Ładniak: [materiał audio] «Chcemy, by były różnego rodzaju cytaty z różnych przemówień, z różnych dzieł Jana Pawła II, dotyczące wszelkich możliwych dziedzin życia podpisane, skąd one są, z jakiego dzieła pochodzą. I wtedy, jeśli mieszkańcy będą przechodzili, biegnąc na zakupy, do kina, na dyskotekę czy do jakiegoś innego miejsca, na spotkanie, żeby przy okazji mogli przeczytać ten cytat, inny cytat. Jeżeli to się im spodoba, to wtedy będą mogli dalej szukać i w ten sposób zgłębiać to, co Jan Paweł II chciał do nas powiedzieć». Karol Wojtyła był przez 24 lata profesorem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Akcja potrwa do Koncertu Chwały organizowanego co roku w Lu2 blinie w Święto Bożego Ciała” . Reporterzy byli też obecni podczas inauguracji akcji z udziałem prezydenta miasta oraz znanych w Lublinie przedstawicieli Kościoła, mediów i sportowców: „Spod lubelskiego ratusza popłynęły słowa z encyklik Ojca Świętego Jana Pawła II. Tak rozpoczęła się akcja «Lublin czyta Papieża». Jako pierwsi dzieła papieża czytali prezydent Lublina Krzysztof Żuk, dyrektor lubelskiej Caritas                                                              1 MaG [Magda Grydniewska], Na Czubach obchody kanonizacji Jana Pawła II zaczynają się już dziś, http://moje.radio.lublin.pl/na-czubach-obchody-kanonizacji-jana-pawla-ii-zaczynaja-siejuz-dzis.html (dostęp 10.01.2016).  2 RMaj [Ryszard Majewski], Dzieła Papieża na przystankach i w autobusach, http://moje. radio.lublin.pl/dziela-papieza-na-przystankach-i-w-autobusach.html (dostęp 30.01.2016).   237 �II. Relacje radiowe i telewizyjne ksiądz Wiesław Kosicki, piłkarka ręczna, reprezentantka Polski, Alina Wojtas i dziennikarka lubelskiego oddziału telewizji polskiej Anna Dąbrowska. Akcję rozpoczął ksiądz Mirosław Ładniak – organizator Koncertu Chwały, który corocznie odbywa się w Lublinie: [materiał audio] «Lublin chce budować taki duchowy pomnik. Duchowy pomnik, który będzie związany z naszym ciągłym odkrywaniem, że to nauczanie jest aktualne i mamy tam szukać drogowskazów. Pan prezydent Krzysztof Żuk: [czyta] Kościół docenia demokrację jako system, który zapewnia udział obywateli w decyzjach politycznych i rządzonym gwarantuje możliwość wyboru oraz kontrolowania własnych rządów, a także, kiedy należy to uczynić, zastępowania ich w sposób pokojowy innymi». W czasie trwania akcji w Lublinie będą odbywać się imprezy zachęcające do czytania dzieł papieskich. Podsumowanie akcji «Lublin czyta Papieża» odbędzie się 19 czerwca podczas Koncertu Chwały organizowanego corocznie 3 w Boże Ciało w centrum Lublina” . Regionalny, nie tylko miejski, charakter rozgłośni realizuje się poprzez obecność na antenie tematyki związanej z innymi niż centrum województwa miejscowościami na Lubelszczyźnie. Szczególnie, gdy bohaterem wydarzenia jest tak rozpoznawalna, wzbudzająca zainteresowanie postać, jak osobisty fotograf Ojca Św. Arturo Mari. Jego odbywające się tuż przed kanonizacją spotkania z mieszańcami Parczewa, Radzynia Podlaskiego, Białej Podlaskiej oraz wizyta w sanktuarium Matki Bożej w Kodniu stały się głośnym wydarzeniem 4 w regionie, szeroko relacjonowanym w serwisach informacyjnych stacji . Również informacje dotyczące wyjazdu pielgrzymów na uroczystości kanonizacyjne do Watykanu na antenie Polskiego Radia Lublin, uwzględniały cały obszar archidiecezji: „Do Rzymu wyruszają pierwsze pielgrzymki na kanonizację papieży Jana Pawła II i Jana XXIII. Takie grupowe wyjazdy są organizowane ze wszystkich katolickich diecezji w kraju. Z archidiecezji lubelskiej wyjedzie ok. 2 200 wiernych w zorganizowanych grupach. Wyjazdy autokarami organizuje 36 parafii, a także biura turystyczne. Autokarowy wyjazd dla 45 osób zaplanował również KUL. Będzie też jeden lot samolotem czarterowym, który może zabrać 148 osób.                                                              3 JZon [Jarosław Zoń], Lublin czyta Papieża, http://moje.radio.lublin.pl/lublin-czyta-papieza.html (dostęp 30.01.2016).   4 Zob. m.in.: MaT [Małgorzata Tymicka], Fotograf Jana Pawla II o swojej pracy, http://moje. radio.lublin.pl/fotograf-jana-pawla-ii-o-swojej-pracy.html (dostęp 30.01.2016), MaT, JPi [Małgorzata Tymicka, Jerzy Piekarczyk], Olbrzymie zainteresowanie spotkaniem z fotografem Jana Pawła II, http://moje.radio.lublin.pl/olbrzymie-zainteresowanie-spotkaniem-z-fotografem-janapawla-ii.html (dostęp 30.01.2016).   238 �Aneta Wójciszyn-Wasil, Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym Oficjalnej polskiej delegacji będzie przewodniczył prezydent Bronisław Komorowski, z którym pojadą byli prezydenci – Lech Wałęsa i Aleksander Kwaśniewski oraz marszałkowie Sejmu i Senatu. Rząd będzie reprezentował szef kancelarii premiera – Jacek Cichocki. Na codzienną modlitwę przed kanonizacją Jana Pawła II zaprasza parafia Świętej Rodziny w Lublinie. Ojciec Święty odwiedził ją podczas jednej ze swych pielgrzymek do Ojczyzny w 1987 roku. Od dziś do soboty o 18.00 będą tu oprawiane Msze Święte z homilią w oparciu o nauczanie Ojca Świętego, a w niedzielę na telebimach przed świątynią na lubelskich Czubach będzie 5 można oglądać transmisję z uroczystości kanonizacyjnych” . Struktura zaprezentowanego powyższej tekstu jest wyrazistą egzemplifikacją typowego sposobu ujmowania tematyki ponadregionalnej przez regionalne środki przekazu. Ogólna informacja o wyjazdach pielgrzymów na uroczystości do Watykanu, już w trzecim zdaniu zostaje osadzona w kontekście najbliższym mieszkańcom Lubelszczyzny. Działania w wymiarze ogólnopolskim stają się tłem dla wydarzeń lokalnych. Z perspektywy Radia Lublin i jego słuchaczy, najistotniejszym elementem przekazu są dane dotyczące miejscowej archidiecezji oraz wskazówki, jak można przeżywać kanonizację, pozostając w Lublinie. Obserwujemy zatem odwrócenie charakterystycznej dla ogólnopolskich mediów formuły referowania wydarzeń, która działania lokalne sumuje w szeroko zakreślony obraz zdarzeń, ewentualnie zostają wyeksponowane pojedyncze, oryginalne, wyjątkowo przykuwające uwagę inicjatywy. W mediach w skali mikro, to lokalny detal jest osią komunikatu. Pielgrzymem, który stał się bohaterem lubelskich mediów w związku z kanonizacją Jana Pawła II jest Adam Uliczny. A przyczyną dużego zainteresowania dziennikarzy był wybrany przez pątnika nietypowy sposób dotarcia do Rzymu. Adam Uliczny postanowił bowiem na Mszę św. kanonizacyjną pójść pieszo, a swoją podróż rozpoczął już 16 marca. Reporterzy Radia Lublin relacjonowali moment rozpoczęcia wędrówki: „Z pieszą pielgrzymką na kanonizację papieży wyrusza z Lublina czterdziestopięcioletni Adam Uliczny. Na Mszę św. poprzedzającą wędrówkę pan Adam przyszedł już pieszo z pielgrzymim wózkiem, który przez całą drogę będzie pchał przed sobą: [materiał audio] «W torbie? Ubrania, bielizna, środki czystości, środki higieny, apteczka i to wszystko. I w drogę. Około czterech milionów kroków. Krok ma średnio pół metra, przynajmniej mój, bo sprawdzałem. To jest prawie dwa tysiące kilometrów, to średnio wyliczyć, to jest cztery miliony kroków».                                                              5 PAP, LeW [Marzena Lewandowska-Wróblewska], Pierwsi pielgrzymi wyruszają do Watykanu, http://moje.radio.lublin.pl/pierwsi-pielgrzymi-wyruszaja-do-watykanu.html (dostęp 30.01.2016).   239 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Wędrować będzie samotnie, ale pielgrzymka nie byłaby możliwa, gdyby nie sztab ludzi, który zorganizował lubelski radny Zbigniew Jurkowski: [materiał audio] «Mamy na terenie innych państw ustalone miejscowości, w których będzie nocował, znaleźli się sponsorzy, którzy przeznaczyli pewne środki finansowe i Adam będzie korzystał z pensjonatów, które będą po drodze». Pan Adam ma 45 lat. Na pomysł pielgrzymki do Watykanu wpadł już dwa lata temu. Idzie – jak mówi – oddać hołd papieżom. Jest maratończykiem, więc o kondycję się nie martwi, ale i tak został dodatkowo przygotowany i przebadany przez lekarzy. Dziennie ma pokonywać od 50 do 70 kilometrów. Dziś dotrze do Puław. W Watykanie będzie kilka dni przed kanonizacją Jana Pawła II i Jana 6 XXIII” . 7 A potem także najważniejsze jej etapy: przekroczenie polskiej granicy czy 8 zakończenie, jak określił to bohater wydarzenia, „Misji Watykan” . Kilka miesięcy później Adam Uliczny w studiu radiowym podczas spotkania ze słuchaczami opowiadał także o swojej książce, która powstała na podstawie tej wę9 drówki: Misja Watykan, czyli w 38 dni na kanonizację , stał się także bohaterem osobnego reportażu Moniki Hemperek Pielgrzym Uliczny. Informacje związane z kanonizacją Jana Pawła II stały się również na antenie Radia Lublin pretekstem do rozmów ze słuchaczami. W ten sposób audycje spełniły funkcję integracyjną, wspólnototwórczą, a w zaprezentowanym poniżej przykładzie – także edukacyjną i opiniotwórczą: „Za niespełna trzy tygodnie Jan Paweł II zostanie ogłoszony świętym. Dla wielu osób to przede wszystkim wielkie wydarzenie i głębokie przeżycie religijne. Dla innych... okazja do zarobku, nie zawsze uczciwego. Okazuje się, że w Internecie roi się od handlujących fałszywymi relikwiami papieża Polaka. Najcenniejsze są krew i włosy. Kapłani przestrzegają, by szczególnie teraz, przed kanonizacją Jana Pawła II uważać na tego typu aukcje. Co to i po co są relikwie? Jakie szczególne relikwie mamy u nas w Lublinie? „Czy mamy jakieś wyjątkowe pamiątki po związanym z tym miastem Janie                                                              6 MaG, Pieszo do Rzymu, http://moje.radio.lublin.pl/pieszo-do-rzymu.html (dostęp 30.01. 2016).   7 MaG, Adam Uliczny coraz bliżej Rzymu. Maszeruje już przez Czechy, http://moje.radio.lublin.pl/adam-uliczny-coraz-blizej-rzymu-maszeruje-juz-przez-czechy.html (dostęp 30.01.2016).   8 CP [Cezary Potapczuk], Adam Uliczny już w Rzymie, http://moje.radio.lublin.pl/adamuliczny-juz-w-rzymie.html (dostęp 30.01.2016).  9 MaG, JZon, Spotkanie z Adamem Ulicznym, http://moje.radio.lublin.pl/13-12-2014-spotkanie-z-adamem-ulicznym.html (dostęp 30.01.2016).   240 �Aneta Wójciszyn-Wasil, Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym Pawle II?". Wreszcie: skąd w nas potrzeba czy chęć posiadania rzeczy należących do ludzi sławnych, świętych? O tym wszystkim będziemy mówić w Poranku 10 z Radiem w poniedziałek 7 kwietnia. Po 6.00 zaprasza Krzysztof Faron” . Zadaniem mediów, zwłaszcza publicznych, tzw. misyjnych jest tworzenie przestrzeni do wymiany poglądów, do dzielenia się przemyśleniami, przeżyciami, doświadczeniem. Interaktywna audycja, szczególnie w lokalnym radiu, umożliwiająca słuchaczom rozmowę z prowadzącym, a także wzajemne komentowanie wypowiedzi telefonicznie lub mailowo jest nie tylko atrakcyjną antenową formułą spotkania, dyskusji, a z perspektywy autora – budowania dynamiki przekazu, to również ważna społecznie okazja do umacniania relacji między nadawcą a odbiorcą, oraz budowania świadomości i wrażliwości społecznej. „W ten sposób przywoływane środki informowania masowego, uczestniczą w życiu publicznym, biorąc udział w kształtowaniu się opinii pu11 blicznej, także na swój temat” . Przygotowując audycje związane z kanonizacją Jana Pawła II Polskie Radio Lublin jeszcze bardziej zwróciło się ku swoim słuchaczom oraz ich opowieściom o Ojcu Św. i znaczeniu Jego pontyfikatu. W reportażu Czesławy Borowik zrealizowanym w cyklu Kalejoskop regionalny dziennikarka prezentuje postać Świętego Jana Pawła II z perspektywy mieszkańców Łukowa. Audycja Z Nim i dla Niego została zbudowana z sekwencji reporterskich zarejestrowanych z dala od centralnych wydarzeń i w odniesieniu do doświadczenia pojedynczych osób – bohaterów reportażu. W tym niemal trzydziestominutowym nagraniu „o tym jak ważny był i jest Jan Paweł II dla wszystkich pokoleń Pola12 ków” opowiadają: były senator, emeryt, lokalny biznesmen, uczniowie miejscowej szkoły noszącej imię Jana Pawła II. W ten sposób dochodzi do konfrontacji nauczania papieskiego z codziennością mieszkańców, niedużej miejscowości na Lubelszczyźnie, wydarzeń wpisanych w pontyfikat Jana Pawła II – z ich losami i osobistymi wyborami. Przyjęta perspektywa narracyjna pozwala na pogłębienie refleksji nad papieskim przesłaniem oraz ukazanie jej duchowego i egzystencjalnego wymiaru. W jednym z fragmentów reportażu, na tle łukowskiego koncertu papieskiego została umieszczona wypowiedź odnosząca się do wyboru Karola Wojtyły na Stolicę Piotrową: „Żyliśmy w takim otoczeniu totalitarnego kłamstwa, a może jeszcze bardziej zastraszania, zastraszania jedni drugich. Wtedy wielu ludzi                                                              10 Poranek z Radiem Lublin, http://moje.radio.lublin.pl/07-04-2018.html (dostęp 30.01.2016).   A. Ryczkowski, Publiczne radio regionalne. Funkcje i dylematy regionalnego rynku medialnego, Kraków 2014, s. 36.   12 Kalejdoskop regionalny, Reportaż Czesławy Borowik «Z Nim i dla Niego» [zapowiedź audycji], http://moje.radio.lublin.pl/reportaz-czeslawy-borowik-z-nim-i-dla-niego.html (dostęp 30.01. 2016).   11 241 �II. Relacje radiowe i telewizyjne te funkcje wysokie, partyjne, to obejmowało ze strachu, bo jak ja nie zechcę, to ja się muszę bać, co będzie. I musiał, powiedzmy, taki zastraszony się zapisać. A ten, co go namawiał, zachęcał to również z takiego strachu. I wtedy powiedzenie Ojca Świętego, właśnie to «Nie lękajcie się» prowadziło do refleksji: «Acha!». To wtedy można było definiować, gdzie my jesteśmy. To nie było jak dla dziecka «Nie płacz nie bój się», od razu podaje receptę: «Otworzyć drzwi Chrystusowi». Acha, wiara, to jest droga, nie bać się, czyli droga do wolności. No i to jest naturalne zapotrzebowanie człowieka, być wolnym i chyba czuło się, że papież już od początku otwiera nam uwolnienie się od tego zastrasza13 nia” . Ważne z uwagi na wiarygodność przekazu jest pytanie dziennikarki, które pada tuż po tej wypowiedzi: „A Pan był w partii?”. I ujmująca szczerością, 14 z zawahaniem udzielona odpowiedź: „Niestety byłem” . Ten dosłownie pięciosekundowy dialog wieńczący przytoczony urywek materiału wzmacnia i ukonkretnia wydźwięk wcześniejszego komentarza. Przenosi deklarowany entuzjazm i pozytywną ocenę postaci papieża z poziomu efektownej, okolicznościowej retoryki w przestrzeń realnego doświadczenia, z którym łatwiej identyfikuje się odbiorca. Ten z pozoru prosty, warsztatowy zabieg, być może skutek tzw. „dziennikarskiej intuicji” sprawia, że wypowiedź nabiera dla słuchacza osobistego znaczenia. „Po ludzku”, „z bliskiej perspektywy”, „zwyczajnie” w kolejnych rozmowach reporterka wydobywa egzystencjalną refleksję, dzięki której odbiorca dostrzega wpływ Jana Pawła II i jego nauczania na konkretne wybory, na wyznawany system wartości. Dobrze ilustruje to kolejna część materiału, której bohaterką jest Katarzyna Karwowska, maturzystka z łukowskiego liceum: „Zapamiętałam taki cytat: «wolność trzeba zawsze zdobywać, nie można jej tylko posiąść». I to jest bardzo ważny cytat, który bardzo mi się spodobał dlatego, że Jan Paweł II pokazuje tutaj nam, że nigdy nie możemy przestać walczyć, że nigdy nie możemy spocząć na laurach, gdyż nasze życie polega na kształtowaniu własnej osobowości, własnego charakteru. Myślę, że to taki cytat, który idealnie obrazuje to, i motywuje młodych ludzi do walki. O siebie. Przede wszystkim 15 o siebie” . Fakturę foniczną reportażu Z Nim i dla Niego tworzą wypowiedzi poszczególnych postaci, fragmenty dialogiczne z wyraźnym udziałem dziennikarki, wyłaniający się z drugiego planu zapis dźwiękowy papieskiego koncertu – wydarzenia, jakich wiele odbywało się w tych dniach, nie tylko na Lubelszczyźnie. Znamienne, że reporterka, stawiając pytania o znaczenie pontyfikatu                                                              13 Cz. Borowik, Z Nim i dla Niego [audio], http://moje.radio.lublin.pl/reportaz-czeslawyborowik-z-nim-i-dla-niego.html (dostęp 30.01.2016).   14 Tamże.   15 Tamże.   242 �Aneta Wójciszyn-Wasil, Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym Jana Pawła II, spotyka się z mieszkańcami regionu, którzy na co dzień żyją z  dala od centrum medialnej uwagi. Dzięki temu daje słuchaczowi szansę wsłuchania się w szczerą, bezinteresowną, a zarazem głęboką refleksję, która dotyka istoty papieskiego przesłania. Ten marginalizowany w ogólnopolskich mediach aspekt, tu staje się atutem oryginalnej reporterskiej opowieści. Jeszcze inny efekt poszukiwań niebanalnej formuły antenowej osiągnęła Katarzyna Michalak – jedna z najbardziej utytułowanych obecnie polskich reportażystek radiowych, m.in. dwukrotna laureatka PRIX ITALIA czy berlińskiej nagrody PRIX EUROPA. Przy okazji kanonizacji Jana Pawła II połączyła produkcję reportażu z nietypowym działaniem antenowym. Kilka tygodni przed uroczystościami w Watykanie słuchacze Polskiego Radia Lublin otrzymali zaproszenie do zgłaszania osobistych opowieści, dzięki którym można zbudować współczesną, rozpisaną na pojedyncze ludzkie historie, definicję świętości. W internetowym anonsie na stronie rozgłośni i na profilu redakcji na Facebook’u pojawiło się pytanie: „27 kwietnia – czy czekasz na ten dzień? Jeśli tak – opowiedz nam dlaczego. Chcemy zapytać, czy we współczesnym świecie jest miejsce na świętość. Czekamy na opowieści o Waszym doświadczeniu związanym z pontyfikatem Jana Pawła II. Wyemitujemy je w dzień ka16 nonizacji jako nasz wspólny dar dla Papieża” . Powstała dzięki tej akcji czterdziestosześciominutowa audycja, składa się z kilku niezależnych opowieści, które zawierają bardzo osobiste, emocjonalne odczytanie pontyfikatu i osoby Jana Pawła II. W te przykuwające autentyzmem historie wprowadza słuchacza następująca zapowiedź: „Zapewne trudno pojąć, że Człowiek, którego znaliśmy, słuchaliśmy, dotykaliśmy, którego postać oglądaliśmy w najrozmaitszych ujęciach na ekranach telewizorów – zostanie ogłoszony Świętym. Są jednak wśród nas tacy, którzy Świętości Jana Pawła II doświadczyli znacznie wcześniej, powierzając się Jego wstawiennictwu w najtrudniejszych momentach życia. Dla nich dzień 27 kwietnia 2014 to dzień radości i dziękczynienia. To widzialny znak – niewidzialnego. Tajemnicy, która 17 odmieniła ich życie” . Po tych słowach rozpoczyna się audycja, którą otwiera sekwencja krótkich przemieszanych głosów: „[głos 1] Nigdy nie myślałam, że w swoim życiu będę miała okazja być, rozmawiać ze świętym.                                                              16 Reportaż Radia Lublin, [wpis z dn. 3.04.2014], https://www.facebook.com/reportaz/ (dostęp 30.01.2016). Wersja na stronie internetowej rozgłośni po drobnych zmianach redakcyjnych: Reportaż, Wspólnie czekamy na 27 kwietnia, http://moje.radio.lublin.pl/wspolnie-czekamy-na-27kwietnia.html (dostęp 30.01.2016).   17 Reportaż, Reportaż Katarzyny Michalak «Opowieści na dzień 27 kwietnia», http://moje. radio.lublin.pl/27-04-2014-reportaz-katarzyny-michalak-opowiesci-na-dzien-27-kwiet-nia.html (dostęp 30.01.2016).   243 �II. Relacje radiowe i telewizyjne [głos 2] Tak jakby... tak jakbym dostał takiego olśnienia, tak? [głos 3] Dostałem telefon z nieba, że... że coś trzeba ze sobą zrobić, bo inaczej źle skończę po prostu. [głos 4] Podchodzi ordynator i mówi do mnie: «Kogo tam pani ma na górze znajomego? 18 [głos 5] Nie dam sobie tego odebrać, nie dam. To jest dla mnie świętość” . Dla podkreślenia tej osobistej perspektywy, dla zachowania klimatu głębokiego, intymnego wyznania w wypowiedziach bohaterów zachowano wiele akustycznych sygnałów wzruszenia. Sposób mówienia jest nieśpieszny, montaż – pozornie niedokładny, gdyż autorka pozostawiła wiele pozawerbalnych odgłosów: westchnienia, drobne powtórki czy zawieszenia głosu i dłuższe niż zwykle w wypowiedzi radiowej chwile ciszy. Owe foniczne detale budują kameralną sytuację dzielenia się intensywnym przeżyciem, cierpieniem, radością czy cierpliwym poszukiwaniem sensu, np. śmierci własnego dziecka. Są także kolejnym przykładem – tym razem akustycznym – rozwiązania, które ma dowieść autentyczności referowanych zdarzeń, przeżyć, emocji. Jedną z najbardziej wzruszających postaci w omawianym reportażu jest matka, której szesnastoletni syn podczas wakacyjnego wyjazdu wypadł z okna i przez kolejne dwa lata walczył o życie. A ona przez te dwa lata nieustannie walczyła o niego i o to, by zrozumieć to doświadczenie: „Ja siedząc już przy łóżku... Marek miał już respirator podłączony, lekarze nie dawali żadnych nadziei. Już na Jaczewskiego nie chcieli go zabrać na OIT, nie wiem, dlaczego. I siedząc przy łóżku tyłem do drzwi wejściowych w sali, poczułam czyjś wzrok na sobie. Odwróciłam się – ksiądz kapelan stał. Odwróciłam się i powiedziałam, że «Twoja wola, Panie, a nie moja». Pogodziłam się z tym i Marek odszedł szesnastego czerwca. Dzień szesnasty, gdzie Jan Paweł II był wybrany na Stolicę Apostolską i odszedł Marek w godzinach, jak odszedł Jan Paweł II, po dwudziestej pierwszej. I ja wchodząc do Marka, nie panikowałam, tylko powiedziałam: «Już jesteś u Ojca Niebieskiego». To, co dla mnie zrobił Pan Bóg, że pozwolił mi Marka przygotować do pójścia do Niego... «Synu, jesteś u Ojca 19 Niebieskiego». I jest u Ojca, opiekuje się Jan Paweł II nim...” . Trudno jest podważyć wartość tak przekonująco odmalowanego przed mikrofonem przeżycia, również duchowego. W perspektywie regionalnego radia istotne jest, by tak wielkie wydarzenie, jakim była kanonizacja Jana Pawła II, stało się okazją do wyeksponowania poczucia wspólnoty słuchaczy większych i mniejszych miejscowości w zasięgu                                                              18 K. Michalak, Opowieści na dzień 27 kwietnia [audio], http://moje.radio.lublin.pl/27-04-2014reportaz-katarzyny-michalak-opowiesci-na-dzien-27-kwietnia.html (dostęp 30.01.2016).   19 Tamże.   244 �Aneta Wójciszyn-Wasil, Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym stacji, by jak największa grupa odbiorców skupiła się wokół rozgłośni i utożsamiała z jej przekazem. W praktyce redakcyjnej realizację tego założenia widać zarówno w profilowaniu informacji, eksponowaniu wydarzeń w regionie, jak i w poszukiwaniu indywidualnego bohatera, z którym odbiorca mógłby się utożsamić. Po szeregu nagrań z bliskimi współpracownikami Karola Wojtyły, które w największym wymiarze realizowane były w dniach odchodzenia Jana Pawła II, po rozmowach z kontynuatorami Jego nauczania, którzy poprzez konkretne formy zaangażowania dowodzą, iż są spadkobiercami papieskiego Testamentu – takie nagrania powstawały głównie przy okazji beatyfikacji Jana Pawła II, wraz z trzecią falą medialnego zainteresowania tematyką papieską, to słuchacze, „zwykli” mieszkańcy Lubelszczyzny stali się najważniejszymi uczestnikami tej medialnej narracji. To ich świadectwo życia, doświadczenie wiary, złożyło się na wspólną, wielogłosową definicję świętości ujętą w specyficznej dla radia, akustycznej formule. Bibliografia 1. Borowik Cz., Z Nim i dla Niego [audio], http://moje.radio.lublin.pl/reportazczeslawy-borowik-z-nim-i-dla-niego.html (dostęp 30.01.2016). 2. CP [Cezary Potapczuk], Adam Uliczny już w Rzymie, http://moje.radio.lublin.pl/ adam-uliczny-juz-w-rzymie.html (dostęp 30.01.2016). 3. Kowalczyk R., Media lokalne w Polsce. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo Naukowe CONTACT, Poznań 2009. 4. JZoń [Jarosław Zoń], Lublin czyta Papieża, http://moje.radio.lublin.pl/lublin-czytapapieza.html (dostęp 30.01.2016). 5. Kalejdoskop regionalny, Reportaż Czesławy Borowik «Z Nim i dla Niego» [zapowiedź audycji], http://moje.radio.lublin.pl/reportaz-czeslawy-borowik-z-nim-i-dla-nie go.html (dostęp 30.01.2016). 6. MaG [Magda Grydniewska], Adam Uliczny coraz bliżej Rzymu. Maszeruje już przez Czechy, http://moje.radio.lublin.pl/adam-uliczny-coraz-blizej-rzymu-maszeruje-juz-przez-czechy.html (dostęp 30.01.2016). 7. MaG, Na Czubach obchody kanonizacji Jana Pawła II zaczynają się już dziś, http://moje.radio.lublin.pl/na-czubach-obchody-kanonizacji-jana-pawla-ii-zaczyna ja-sie-juz-dzis.html (dostęp 10.01.2016). 8. MaG, Pieszo do Rzymu, http://moje.radio.lublin.pl/pieszo-do-rzymu.html (dostęp 30.01.2016). 9. MaG, JZon, Spotkanie z Adamem Ulicznym, http://moje.radio.lublin.pl/13-12-2014spotkanie-z-adamem-ulicznym.html (dostęp 30.01.2016). 10. MaT [Małgorzata Tymicka], Fotograf Jana Pawla II o swojej pracy, http://moje. radio. lublin.pl/fotograf-jana-pawla-ii-o-swojej-pracy.html (dostęp 30.01.2016). 11. MaT, JPi [Małgorzata Tymicka, Jerzy Piekarczyk], Olbrzymie zainteresowanie spotkaniem z fotografem Jana Pawła II, http://moje.radio.lublin.pl/olbrzymie-zainteresowanie-spotkaniem-z-fotografem-jana-pawla-ii.html (dostęp 30.01.2016). 245 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 12. Michalak K., Opowieści na dzień 27 kwietnia [audio], http://moje.radio.lublin. pl/27-04-2014-reportaz-katarzyny-michalak-opowiesci-na-dzien-27-kwietnia.html (dostęp 30.01.2016). 13. PAP, LeW [Marzena Lewandowska-Wróblewska], Pierwsi pielgrzymi wyruszają do Watykanu, http://moje.radio.lublin.pl/pierwsi-pielgrzymi-wyruszaja-do-watykanu. html (dostęp 30.01.2016). 14. Poranek z Radiem Lublin, [zapowiedź audycji] http://moje.radio.lublin.pl/07-042018.html (dostęp 30.01.2016). 15. Reportaż, Reportaż Katarzyny Michalak «Opowieści na dzień 27 kwietnia», http:// moje.radio.lublin.pl/27-04-2014-reportaz-katarzyny-michalak-opowiesci-na-dzien27-kwietnia.html (dostęp 30.01.2016). 16. Reportaż, Wspólnie czekamy na 27 kwietnia, http://moje.radio.lublin.pl/wspolnieczekamy-na-27-kwietnia.html (dostęp 30.01.2016). 17. Reportaż Radia Lublin, [wpis z dn. 3.04.2014], https://www.facebook.com /reportaz/ (dostęp 30.01.2016). 18. RMaj [Ryszard Majewski], Dzieła Papieża na przystankach i w autobusach, http:// moje.radio.lublin.pl/dziela-papieza-na-przystankach-i-w-autobusach.html (dostęp 30.01.2016). 19. Roguska A., Media globalne – media lokalne. Zagadnienia z obszaru pedagogiki medialnej i edukacji regionalnej, Kraków 2012. 20. Ryczkowski A., Publiczne radio regionalne. Funkcje i dylematy regionalnego rynku medialnego, Libron, Kraków 2014. 246 �Część trzecia Reakcje internautów �III. Reakcje internautów 248 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media Marta Brzezińska-Waleszczyk Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wizerunek Jana Pawła II w social media. Kanonizacja jako wezwanie do podjęcia działań ewangelizacyjnych w mediach społecznościowych Streszczenie: Kanonizacja Jana Pawła II była często komentowana w mediach społecznościowych. Z tej okazji zainicjowano wiele projektów mających na celu promocję papieskiej myśli. Autorka, korzystając z profesjonalnych narzędzi do monitoringu mediów, prezentuje dane dotyczące zainteresowania tematem w trzech przedziałach czasowych, które następnie porównuje, a także przedstawia najciekawsze inicjatywy w social media, związane z postacią Ojca Świętego. Na koniec formułuje propozycje i postulaty dotyczące skutecznego korzystania z narzędzi social media w ewangelizacji. Słowa kluczowe: Jan Paweł II, papież, kanonizacja, media społecznościowe. Summary: Canonization of John Paul II was often commented in social media. On this occasion a number of projects were initiated, which goal was promotion the papal thoughts. Author, using professional tools for media monitoring, presents data about the topic in three intervals, which compare and show the most interesting initiatives in social media related with the figure of the Holy Father. At the end, Author formulates suggestions and proposals for the effective use of social media tools in evangelization. Key words: John Paul II, pope, canonization, social media. I. Struktura tekstu, cel, metody badawcze Celem niniejszego artykułu jest dowiedzenie, że kanonizacja Jana Pawła II była, a właściwie nadal jest, wezwaniem dla Kościoła w Polsce, zarówno osób świeckich, jak i duchownych, do podjęcia działań ewangelizacyjnych w mediach społecznościowych. Punktem wyjścia do podjęcia refleksji jest prezentacja wyników przeprowadzonych badań na temat wizerunku Jana Pawła II 249 �III. Reakcje internautów w social media. Dane dotyczą trzech przedziałów czasowych – pierwszy z nich to kanonizacja 27 kwietnia 2014 roku, zaś jako okresy porównawcze sięgnęłam po dane statystyczne odnoszące się do pierwszej rocznicy kanonizacji (27 kwietnia 2015 roku) oraz te z okresu beatyfikacji (1 maja 2011 roku). Postanowiłam sprawdzić, jak często i w jaki sposób komentowano wydarzenia związane z procesem kanonizacyjnym w mediach społecznościowych, a także jak wyglądał wizerunek papieża w tych kanałach komunikacji. Dla uzyskania niezbędnych danych sięgnęłam po kompleksowy monitoring mediów przeprowadzony z użyciem narzędzi firmy Newspoint. W artykule korzystam ponadto z takich metod badawczych, jak analiza i synteza. Przedmiotem teoretycznej analizy są wybrane inicjatywy w mediach społecznościowych związane z kanonizacją Jana Pawła II. Na końcu artykułu prezentuję wnioski oraz postulaty dotyczące korzystania z nowoczesnych narzędzi social media w promocji nauczania Papieża Polaka. Teza, hipotezy badawcze Jak wynika z przeprowadzonego monitoringu mediów społecznościowych oraz na podstawie analizy porównawczej wybranych inicjatyw, postać papieża jest często przywoływana w nowoczesnych kanałach komunikacji. Podjęta na podstawie wyników badań refleksja prowadzi do postawienia tezy, że promocja nauczania Jana Pawła II w mediach społecznościowych nadal stanowi wyzwanie dla Kościoła w Polsce. Formułując hipotezy i problemy badawcze trzeba ponadto podkreślić następujące kwestie opisane poniżej:  temat kanonizacji Papieża Polaka był częściej komentowany w kana1 łach społecznościowych niż w mediach tradycyjnych ;  wzrost liczby publikacji o Janie Pawle II w social media jest związany z konkretnymi wydarzeniami (kanonizacja, rocznica śmierci, Dzień Papieski, 16 października...);  duże rozdrobnienie inicjatyw związanych z popularyzacją myśli Karola Wojtyły w social media nie jest zjawiskiem korzystnym;  chaos w mediach społecznościowych (mnogość fanpage’y, profile fałszywe, itd.) jest wyzwaniem do podjęcia działań info-ewangelizacyjnych w internecie.                                                              1 Liczba publikacji w social media może być zawyżona. Jest to uzależnione od metody zastosowanej przez serwis monitorujący. Jeśli uwzględniono nie tylko posty, ale komentarze, zawierające słowo „kanonizacja” lub imię „Jan Paweł II”, to liczba publikacji będzie wyższa. Oprócz postów publicznych w social media można zamieszczać wpisy prywatne, widoczne dla zawężonego grona znajomych, które nie wchodzą w pulę wyników.   250 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media II. Kanonizacja – social media a media tradycyjne Z monitoringu mediów Press Service wynika, że kanonizacja Jana Pawła II była nie tylko najważniejszym wydarzeniem medialnym weekendu 26-27 kwietnia, ale także jednym z najistotniejszych wydarzeń kwietnia 2014 roku. W samym dniu uroczystości w prasie, internecie, telewizji i radiu ukazało się 3,2 tys. materiałów oraz 4,8 tys. publicznych postów w social media. Te same badania dowodzą, że słowem-kluczem kwietnia 2014 była właśnie „kanonizacja”, która pojawiła się w 22 tys. materiałów. W mediach tradycyjnych informacje na ten temat ukazały się aż 36 tys. razy. Social media były przestrzenią, gdzie temat kanonizacji pojawiał się równie często – na Facebooku, Twitterze i YouTube opublikowano 13 tys. wątków w języku polskim, zawierających hasło „kanonizacja” (posty publiczne). Autorzy badania zwracają uwagę, że choć nie jest to słowo często używane w mowie potocznej, jego występowalność była wysoka. Częściej jednak pojawiało się imię Jana Pawła II – 2 ponad 32 tys. wątków . Wizerunek Jana Pawła II w mediach społecznościowych w okresie kanonizacji Okres bezpośrednio poprzedzający kanonizację oraz pierwsze tygodnie po tym wydarzeniu to czas wzmożonego zainteresowania postacią papieża, widocznego także w mediach społecznościowych. Dla kompleksowej analizy zjawiska użyłam narzędzi do monitoringu mediów firmy Newspoint, za pomocą których przeprowadziłam badania trzech przedziałów czasowych. Pierwszy z nich to okres pomiędzy 1 kwietnia – 31 maja 2014 roku. W uwzględnionych w badaniu kanałach znalazły się blogi, mikroblogi, społeczności, video oraz zdjęcia, wyłączając wyniki z forów internetowych. Słowa kluczowe, dla których stworzono profil to „Jan Paweł II” oraz „kanonizacja”, zaś tagi (słowa pomocnicze) to „Karol Wojtyła”, „papież”, „Ojciec Święty”. Za jednostkę analizy przyjęto jeden post, zawierający przynajmniej jedno wystąpienie słowa kluczowego (bądź jego odmiany). Liczba analizowanych artykułów, jakie wyróżniono na podstawie powyższych wskazań wyniosła 2418 publikacji. W wybranym przedziale czasowym najwięcej publikacji – 2012 (83,2%) – ukazało się w kanałach społecznościowych. Na drugim miejscu – z 165 publikacjami (6,8%) – znalazły się blogi, następnie mikroblogi – 123 posty (5,1%), zaś na końcu materiały video – 118 wyników.                                                              2 Press Service, Dziesiątki tysięcy publikacji – święci w centrum uwagi, http://psmm.pl/pl/ informacja-prasowa/dziesiatki-tysiecy-publikacji-swieci-w-centrum-uwagi, (dostęp: 11.12.2015 r.).   251 �III. Reakcje internautów Wykres 1. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Typy serwisów, w których mówiono o profilu Blogi 165   Społeczności 2012 Mikroblogi 123 Wideo 118 Blogi 6.8%  Społeczności 83.2%  Mikroblogi 5.1%  Wideo 4.9%    Zdecydowana większość materiałów miała wydźwięk neutralny (61,6%) oraz pozytywny (31,6%). Publikacje o wydźwięku negatywnym stanowiły 6,8% wszystkich postów. W monitoringu uwzględniono ponadto zmianę wydźwięku materiałów w okresie analogicznym do uwzględnionego w badaniu, ale poprzedzającym go (od 1 lutego – do 31 marca 2014). Największa zmiana nastąpiła w ilości publikacji o wydźwięku pozytywnym – wzrost o 736 wypowiedzi (419%). Wykres 2. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Wydźwięk publikacji na temat profilu Pozytywne 31.6%  Neutralne 61.6%  Negatywne 6.8%    Liczba  wypowiedzi  Pozytywne  763  Zmiana  419.0%  252 Neutralne  Negatywne  Nieocenione  Wszystkie      1490     165       0  2418  196.8%  94.1%  0.0%  260%  �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media Neutralnych wypowiedzi przybyło 1490, co stanowi 196,8%. Materiałów o wydźwięku negatywnym również odnotowano więcej – o 165 (94,1%) publikacji. W okresie 1 kwietnia – 31 maja 2014 odnotowano wzrost publikacji w mediach społecznościowych o 260% w stosunku do okresu 1 lutego – 31 marca 2014. Wzrost publikacji pomiędzy początkiem kwietnia a końcem maja nie był równomierny. Największy skok można zaobserwować w okresie ok. dwóch tygodni bezpośrednio poprzedzających uroczystość kanonizacji oraz kilka dni po wydarzeniu. Wykres 3. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Liczba materiałów  Publikacje w czasie na temat profilu Liczba materiałów Wykres 4. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Liczba materiałów  Publikacje o profilu w różnych typach źródeł w czasie Najbardziej dynamiczna dyskusja o kanonizacji toczyła się na Facebooku (1967 materiałów). Kolejne miejsca zajmują YouTube (118), Twitter (112), 253 �III. Reakcje internautów blog.onet.pl (49), Blox (47), blogspot.com (36), Google+ (25), pinger.pl (11), Marucha.wordpress.com (9) oraz Blogi Natemat.pl (8). Wykres 5. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Top 10 serwisów dla dyskusji o profilu Facebook YouTube Twitter blog.onet.pl Blox blogspot.com Google+ pinger.pl Marucha.wodpress.com Blogi.Na.Temat.pl Liczba materiałów Jan Paweł II w mediach społecznościowych w pierwszą rocznicę kanonizacji – 27 kwietnia 2015 Okres kanonizacji w sposób naturalny obfitował w publikacje o Janie Pawle II. Postanowiłam jednak sprawdzić, jak wyglądało zainteresowanie papieżem dokładnie rok po tym wydarzeniu. Dla uzyskania miarodajnego porównania pod uwagę wzięłam analogiczny okres czasu, jak w raporcie opisanym wyżej, tj. 1 kwietnia – 31 maja 2015. Wśród badanych kanałów znalazły się blogi, mikroblogi, społeczności, video oraz zdjęcia. Profil stworzono dla takich samych słów kluczowych („Jan Paweł II” oraz „kanonizacja”), podczas gdy zbiór tagów poszerzono o słowo „rocznica”. Ponownie za jednostkę analizy przyjęto jeden post zawierający przynajmniej jedno wystąpienie słowa kluczowego. Liczba wyników uwzględnionych w raporcie wyniosła 393 publikacje. Podobnie, jak w okresie kanonizacji, serwisami, w których najczęściej podejmowano dyskusję na temat papieża, były serwisy społecznościowe – 373 materiały, co stanowi 94,9% ogółu wyników. Na kolejnych miejscach znalazły się blogi (2,3%), mikroblogi (1,8%) oraz serwisy z materiałami video (1%). Jeśli chodzi o wydźwięk materiałów, ponownie największy odsetek wyniosły publikacje neutralne (71,8%) oraz pozytywne (23,9%). Komentarzy negatywnych odnotowano 4,3%. Zmiana, jaka nastąpiła w stosunku do okresu, poprzedzającego badany (1 lutego – 31 marca 2015) wyglądała następująco: wzrost publikacji pozytywnych o 276% oraz neutralnych o 133,1%. Co ciekawe, liczba materiałów negatywnych spadła – było ich 46,9% mniej. Wszystkich publikacji na temat Jana Pawła II (i/lub kanonizacji) w okresie 1 kwietnia – 31 maja 2015 było o 159% więcej, niż pomiędzy 1 lutego a 31 marca 2015. 254 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media Wykres 6. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Typy serwisów, w których mówiono o profilu Blogi Społeczności Mikroblogi Wideo 9   Blogi 2.3%  373 Społeczności 94.9%  7 Mikroblogi 1.8%  4 Wideo 1%    Wykres 7. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Wydźwięk publikacji na temat profilu Pozytywne 23.9%  Neutralne 71.8%  Negatywne 4.3%    Liczba  wypowiedzi  Zmiana  Pozytywne  Neutralne  Negatywne  Nieocenione  Wszystkie  94  282  17  0  393  276.0%  133.1%  ‐46.9%  0.0%  159  Liczba uwzględnionych w raporcie publikacji wzrastała w określonych przedziałach czasowych. W okresie 1. rocznicy kanonizacji dało się zaobserwować dwa skoki, nie zaś jeden, jak poprzednio. Tym razem liczba publikacji osiągnęła szczyt pomiędzy 14. a 15. tygodniem (ok. 2 kwietnia) oraz w 18. tygodniu (ok. 27 kwietnia). Największa liczba publikacji ponownie ukazała się na Facebooku (368 materiałów). Na kolejnych miejscach znalazły się: blog.onet.pl, Twitter, Google+, YouTube, Wykop.pl, Blox, blogspot.com. 255 �III. Reakcje internautów Wykres 8. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Liczba materiałów  Publikacje w czasie na temat profilu – Liczba materiałów Wykres 9. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Top 10 serwisów dla dyskusji o profilu Facebook  blog.onet.pl  Twister  Google+  YouTube  wykop.pl  Blox  blogspot.com  Wykres 10. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Liczba materiałów  Publikacje o profilu w różnych typach źródeł w czasie 256 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media W każdym tygodniu badanego przedziału czasowego największa liczba materiałów ukazała się w serwisach społecznościowych, zaś wyraźny wzrost dał się zaobserwować pomiędzy tygodniem 14. a 15. oraz w 18. tygodniu roku 2015. III. Wizerunek Jana Pawła II w mediach społecznościowych w czasie beatyfikacji – 1 maja 2011 Podejmując refleksję nad wynikami badań dotyczących wizerunku Jana Pawła II w mediach społecznościowych w okresie kanonizacji oraz jej 1. rocznicy, istotnym wydało mi się sprawdzenie, jak wyglądało zainteresowanie papieżem w tych samych kanałach w okresie beatyfikacji. Taką „podróż w czasie” uznałam za powinność niezbędną dla uzyskania pełnego obrazu na temat tego, jak ewaluowało zainteresowanie postacią samego Ojca Świętego oraz jak zmieniało się zaangażowania Kościoła w Polsce w social media. W ostatnim badaniu analizowany jest analogiczny przedział czasowy (1 kwietnia – 31 maja 2011) oraz kanały komunikacji (blogi, mikroblogi, społeczności, video oraz zdjęcia). Wśród słów kluczowych prócz hasła „Jan Paweł II” znalazła się „beatyfikacja”. Tagi oraz jednostka analizy pozostały bez zmian w stosunku do poprzednich raportów. Liczba uwzględnionych w badaniu publikacji wyniosła 2107 materiałów. Wykres 11. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Statystyki mediów Newspoint Social Media beatyfikacja 1 kwietnia 2011 – 31 maja 2011 Ze względu na odległość badanego okresu czasu, w monitoringu Newspoint nie udało się uzyskać tak szczegółowych danych, jak rozkład wyników pomiędzy poszczególnymi kanałami społecznościowymi, wydźwięk publikacji 257 �III. Reakcje internautów czy rozłożenie czasowe. Udało się natomiast ustalić, że najwięcej materiałów w badanym przedziale czasowym ukazało się pomiędzy 18 kwietnia a 2 maja, czyli w tygodniach bezpośrednio poprzedzających beatyfikację. Tuż po uroczystości odnotowano gwałtowny spadek liczby materiałów. Miejscem, w którym najchętniej podejmowano dyskusję o beatyfikacji był Facebook. W pierwszej dziesiątce serwisów, w których odnotowano najwięcej 3 publikacji znalazły się ponadto: Blip.pl (zamknięty 31 sierpnia 2013 roku ), Szostkiewicz.blog, Passent.blog.polityka, Twitter.com, Paradowska.blog, Fronda.pl, Rzymskikatolik.blox.pl, Maciejlewickib.blog oraz Zagubiona-minelo.blo-gonet.pl. Tabela 1. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint IV. Jan Paweł II w social media – case study na podstawie wybranych inicjatyw Facebook jest najchętniej wybieranym serwisem wśród polskich internautów, którzy pod względem logowania się na portalu odzwierciedlają światowe tendencje. W ciągu ostatniego roku liczba polskich użytkowników Facebooka wzrosła o 1,14 mln – obecnie z portalu korzysta 13,4 mln osób. Najliczniejszą                                                              3 T. Baliszewski, Blip zostanie zamknięty. Użytkownicy mogą się przenieść na Wykop.pl, http:// natemat.pl/66507,blip-pl-zostanie-zamkniety-uzytkownicy-moga-sie-przeniesc-na-wykop-pl, (dostęp: 12.12.2015 r.).   258 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media grupę stanowią kobiety – w lutym 2015 roku ich liczba wyniosła 6,8 mln. Jednak to mężczyźni stanowili najszybciej powiększającą się grupę pomiędzy lutym 2014 a lutym 2015 roku (przybyło ich o 10,34%). Największą grupę użytkowników pod względem wieku (1,9 mln) stanowią osoby pomiędzy 25. a 34. rokiem życia. Przybywa jednak starszych userów – liczba osób powyżej 4 55. lat wzrosła w 2014 roku o 30% . Facebook jest serwisem najchętniej wybieranym przez internautów na całym świecie. Google+, Instagram czy Twitter znajdują się na dalszych miejscach, odpowiednio – siódmym, ósmym i dziewiątym. Polski internauta poświęca 2,1 godz. na dobę na aktywność w mediach społecznościowych, najchętniej loguje się na Facebooku (35%), następnie na platformie Google+ 5 (19%), Nk.pl (10%) oraz Twitterze (10%) . Z przeprowadzonych przeze mnie obserwacji w październiku 2015 roku wynika, że na Facebooku podejmowana jest większość inicjatyw związanych z postacią Ojca Świętego. Po wpisaniu w wyszukiwarkę serwisu hasła „Jan Paweł II” otrzymałam dużą liczbę wyników – 103 strony (fanpage), 4 miejsca (organizacje edukacyjne, szkoły), 27 grup (zarówno otwartych, jak i zamkniętych), 48 osób, które nazwały swój profil osobisty imieniem papieża oraz 21 wydarzeń (nie odnotowałam żadnej aplikacji, która byłaby związana ze św. 6 Janem Pawłem II) . Warto zaznaczyć, że część uwzględnionych w ogólnym wyniku inicjatyw miała charakter obraźliwy – wśród fanpage’y znalazłam co najmniej 11 stron zawierających wulgarne treści, co najmniej 4 grupy oraz jedno wydarzenie, pt. „Jan Paweł II – człowiek nieświęty” (20 osób deklarujących udział). Właściwie wszystkie konta prywatne pod nazwą „Jan Paweł II” były fałszywe (tzw. fake) albo puste. Praktyka podszywania się pod znane osoby jest na Facebooku (ale też w innych serwisach społecznościowych) dość częsta. W ten sposób działają internauci, którzy chcą zalogować się na portalu, ale bez podawania danych osobowych. Liczba fikcyjnych kont na Facebooku 7 może wynosić nawet 83 mln, posiada je 9% zalogowanych użytkowników . Warto zwrócić uwagę na treści o charakterze obraźliwym i ich dużą popularność. Grupy, których nazwy wskazują na intencje twórców („Jan Paweł żyje im. Jerzego Urbana”, „Jan Paweł II & Magda Gessler”, „Jan Paweł II, Władimir Putin i inni”, „Fekalia i Jan Paweł II – historia prawdziwa”) nie są liczne (kilku lub kilkunastu użytkowników), zdecydowanie więcej osób „lajkuje” strony                                                              4 Socialpress.pl, Facebookowi przybyło w Polsce ponad 1 mln użytkowników, http://socialpress.pl /2015/03/facebookowi-przybylo-w-polsce-ponad-1-mln-uzytkownikow/, (dostęp: 13.12. 2015 r.).   5 M. Gwóźdź, Liczby polskiego internetu 2015, http://smmeasure.eu/liczby-polskiego-internetu-2015/, (dostęp: 13.12.2015 r.).   6 Wynik na dzień 13.10.2015 – obliczenia własne Autorki tekstu.   7 Blog Heurestic.pl, Fikcyjne konta na Facebooku – jeśli problem, to dla kogo, http://www. heuristic.pl/blog/spolecznosci-internetowe/178.html, (dostęp: 13.12.2015 r.).   259 �III. Reakcje internautów 8 o obraźliwym charakterze. Najwięcej zainteresowanych (7256 użytkowników ) przyciąga witryna Jan Paweł II „Ironfist” „Wielki” Bodybuilding Motivation. Fanpage, jak wskazuje tytuł, nawiązuje do kulturystyki. Jej autor sięga po fotografie Ojca Świętego, które montuje z sylwetkami kulturystów (często podnoszących zamiast prawdziwych sztang „papieskie kremówki”). Na stronie znajdują się szydercze teksty na temat innych, ważnych dla katolików postaci (pod montażem z fotografią ks. Jerzego Popiełuszki można przeczytać: „Dzisiaj na siłowni spotkałem mojego serdecznego przyjaciela, wielokrotnego mistrza świta w nurkowaniu z obciążeniem który przez kontuzje nogi musiał porzucić swą 9 dawną pasję i zajął się treningiem z wykorzystaniem masy własnego ciała” ). Inną popularną stroną (2607 użytkowników) jest fanpage pt. „Jan Paweł II patrzy”. Pozostałe inicjatywy autorów, posiadających wątpliwe intencje, zwykle nie przekraczają 500 użytkowników – „Jan Paweł II tuszował pedofilię” (221) czy „Jan Paweł II szerzy lewacką propagandę” (287). Wyjątek stanowi strona 10 „ANTY Jan Paweł II”, której liczba fanów przekroczyła tysiąc osób . Jest to jednak strona nie tyle obraźliwa, co – jak wskazuje autor – poświęcona krytyce Jana Pawła II. „Tak. Jana Pawła II można nie lubić za wątpliwe moralnie czyny, 11 których dokonał za swojego pontyfikatu” – czytamy na fanpage’u. Strona jest zbiorem linków do blogów czy artykułów, których autorzy poddają pontyfikat 12 Wojtyły zdecydowanej krytyce . Spośród 103 stron na Facebooku, które odpowiadają na hasło „Jan Paweł II”, 41 zgromadziło powyżej 1 tys. użytkowników. Inicjatywy, które rzeczywiście mają na celu promocję Ojca Świętego i jego nauczania, osiągają imponujące wyniki. Najchętniej „lajkowaną” stroną jest fanpage o nazwie „Jan Paweł II” (80 846 fanów), warto jednak wymienić kilka innych: „Jan Paweł II” (66 190), „Papież Jan Paweł II – wspomnienia” (60 317), „Papież św. Jan Paweł II nauczyciel” (57 745), „Jan Paweł II – wspomnienia” (35 146), „Papież Jan Paweł II” (31 127), „Święty Jan Paweł II” (29 752), „Jan Paweł II” (27 190), „Święty Janie Pawle II, módl się za nami” (16 995), „Jan Paweł II Apostoł Miłości” (14 441), 13 „Jan Paweł II” (13 091) oraz „Nasz Jan Paweł II” (10 107) . Wiele wymienionych stron nosi takie same lub bardzo podobne tytuły. Większość z nich to strony osoby publicznej lub społeczności (autor strony,                                                              8 Wynik na dzień 13.10.2015.  Pisownia oryginalna, screen w posiadaniu Autorki tekstu.   10 Wynik na dzień 13.12.2015.   11 Pisownia oryginalna.   12 Częstą praktyką jest zakładanie stron o pozornie neutralnym lub pozytywnym wydźwięku, odwołujących się do znanych postaci, wybitnych autorytetów, zebranie dużej liczby fanów, a następnie zmiana wydźwięku profilu (czasem również nazwy) i umieszczanie na tablicy kontrowersyjnych postów. Może to spowodować „odpłynięcie” części użytkowników, jednak ci, którzy nie odnotują zmiany, nadal będą zasilali liczbę fanów.   13 Wyniki na dzień 13.10.2015.  9 260 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media podczas logowania, określa jej charakter). Duże zainteresowanie podobnymi fanpage’ami można tłumaczyć np. popularnością samego Jana Pawła II w mediach społecznościowych – użytkownicy serwisu „lajkują” kolejne strony, ponieważ chcą, by na ich tablicy wyświetlały się cytaty, fotografie, wspomnienia czy linki do artykułów. Kiedy pojawiają się następne witryny również trafiają do polubionych, bo każda zawiera nieco inne materiały, jest ponadto polecana przez znajomych. Warto podkreślić, że liczba uwzględnionych wyników odnosi się wyłącznie do hasła „Jan Paweł II”. Kombinacji jednak może być wiele, od tych związanych z samą pisownią imienia („Jan Paweł 2”, „Jan Paweł Drugi” czy „Jan Paweł II”), po sformułowania stosowane zamiennie („Ojciec Święty”, „Papież Polak”, „Karol Wojtyła”). Gdyby wziąć pod uwagę rzeczywiście wszystkie inicjatywy, dotyczące Ojca Świętego, uwzględniając każdą możliwą kombinację w tytule strony, suma wyników byłaby znacznie większa. Twitter to trzeci pod względem liczby użytkowników serwis społecznościowy w Polsce – w ostatnich miesiącach 2015 roku liczba kont posiadanych przez polskich internautów wyniosła ok. 3,2 mln. W październiku Twitter.com odwiedziło nieco ponad 4 mln osób, zaś od stycznia 2015 liczba polskich 14 użytkowników wzrosła o niewiele ponad 300 tys. aktywnych userów . Rozdrobnienie inicjatyw poświęconych Janowi Pawłowi II na Twitterze jest znacznie mniejsze niż to, które można zaobserwować w przypadku Facebooka. Może to wynikać z charakteru serwisu, który nie posiada tylu funkcji, co Facebook – użytkownik Twittera nie stworzy wydarzenia czy fanpage’a. Obecność na Twitterze sprowadza się właściwie do utworzenia prywatnego konta (o charakterze publicznym, otwartym lub zamkniętym – dla wybranej grupy odbiorców), za pośrednictwem którego można wysyłać krótkie (do 140 znaków) komunikaty (zawierające grafiki lub zdjęcia), podawać posty innych osób („retweetować”) czy obserwować wybranych użytkowników (pod koniec 2015 15 roku dodano funkcję przeprowadzenia sondy ). Liczba kont po wpisaniu w wyszukiwarkę hasła „Jan Paweł II” wynosi 16. Wśród nich znajduje się np. konto wydawnictwa – @zawod_papiez (1394 followersów, ostatni wpis z 2011), @secondjohnpaul (117 użytkowników) oraz @swjanpawel2.pl (70 followersów, autor napisał 3 tweety). Pozostałe wyniki to konta nieaktywne, na których nie ma wpisów, fałszywe albo posiadające kilku użytkowników.                                                              14 M. Gwóźdź, Miesięczna liczba użytkowników kanałów SM w Polsce [grudzień 2015], http://smmeasure.eu/miesieczna-liczba-uzytkownikow-kanalow-sm-w-polsce/, (dostęp: 13.12.2015 r.).   15 D. Długosz, Twitter wprowadza sondy dla wszystkich, http://www.komputerswiat.pl/nowosci/ internet/2015/43/twitter-wprowadza-sondy-dla-wszystkich.aspx, (dostęp: 15.12.2015 r.).   261 �III. Reakcje internautów Otrzymane wyniki nie świadczą o braku zainteresowania postacią Ojca Świętego wśród polskich użytkowników Twittera. Brak mnogości inicjatyw, jak w przypadku Facebooka, jest raczej efektem specyfiki Twittera – tutaj nie ma możliwości stworzenia fanpage’a, a posiadanie fałszywych kont nie jest tak częste. Inne są funkcje Twittera – pisanie tweetów, czytanie, komentowanie oraz retweetowanie postów, dodawanie wpisów do ulubionych. Trudno tu stworzyć konto osoby publicznej, zwłaszcza już nieżyjącej, tak by przyciągało ono uwagę internautów (mógłby to ewentualnie być profil np. z fragmentami wypowiedzi). Tym, co stanowi sedno Twittera jest dyskutowanie z innymi użytkownikami serwisu. Istotną funkcją Twittera jest wyszukiwanie informacji czy dyskusji na interesujący temat za pośrednictwem wyszukiwarki, która wskazuje na wyniki, o ile w poście użyto tzw. hashtagów, czyli słów poprzedzonych znakiem „#”. Wyników odpowiadających hashtagowi #janpawel2 (oraz kombinacjom #janpaweldrugi, #janpawelII, #janpawelii, #karolwojtyla) jest wiele (w okresie kanonizacji, jak wynika z monitoringu, dyskusję o Janie Pawle II podejmowano 112 razy; był to trzeci pod względem liczby wyników serwis). Wyniki, odpowiadające danemu hashtagowi dotyczą nie tylko postów słownych, ale również grafik, zdjęć i linków. Instagram jest aplikacją dedykowaną dla internautów, którzy lubią fotografię i grafikę. Serwis, dzięki kilku prostym w obsłudze narzędziom, umożliwia modyfikację lub wzbogacanie efektów pracy użytkownika oraz dzielenie się nią z innymi. Instagram jest zintegrowany z najważniejszymi portalami społecznościowymi, jak Facebook czy Twitter, dzięki czemu internauta zalogowany w ww. kanałach udostępnia fotografie na tablicach tych serwisów. W Polsce z Instagrama w grudniu 2015 roku korzystało ok. 2,6 – 2,8 mln internautów, podczas gdy na świecie liczba użytkowników aplikacji sięga 200 mln. Tylko 35% Polaków posiadających konto w Instagramie to mężczyźni, aż 97% to 16 osoby poniżej 35. roku życia – co dowodzi tezie, że jest to serwis przeznaczony dla młodych internautów. Po wpisaniu w wyszukiwarkę hasła „Jan Paweł II” w wynikach otrzymałam kilka kont (np. @janpawel, @janpawelii – Karol Wojtyła czy @janpawel2), wśród których znalazłam także takie o charakterze obraźliwym (np. @janpaweldrugizajebalmiszlugi). Są to jednak konta nieistotne ze względu na prowadzoną refleksję (konta fikcyjne albo nieaktywne – kilka obserwujących, nie generują postów). Wyniki przedstawiają się inaczej, jeśli wziąć pod uwagę wyszukiwanie postów (fotografii) po wpisaniu hashtagów, związanych z Ojcem Świętym – #janpawel2 (486), #janpawel (285), #janpawełii (985), #janpawelii                                                              16 262 M. Gwóźdź, Miesięczna liczba użytkowników kanałów SM..., dz. cyt.   �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media (572), #janpaweł (151), #janpaweł2 (264), #janpaweli (14), #janpaweldrugi 17 (103), #janpawełdrugi (80), #janpawełII (26) . Publikowane materiały to nie tylko fotografie papieża, ale również rysunki internautów, zdjęcia pomników czy kościołów, kartki z cytatami Jana Pawła II czy fotografie z takich wydarzeń, jak koncerty czy Dzień Papieski. YouTube jest drugim największym serwisem społecznościowym w Polsce – 18 w październiku 2015 roku z kanału korzystało ponad 18 mln internautów . Po wpisaniu w okno wyszukiwarki hasła „Jan Paweł 2” otrzymałam 1260 wyników, 19 zaś sformułowaniu „Jan Paweł ii” odpowiadało kolejnych 1000 . Z monitoringu Newspoint wynika, że w okresie kanonizacji serwis zajmował drugie miejsce pod względem publikacji o papieżu (4,9% wszystkich wyników w social media). Nie podejmowałam jednak szczegółowej analizy materiałów na YouTube z kilku względów – przede wszystkim jest to serwis relatywnie „stary” w stosunku do takich nowych inicjatyw społecznościowych, jak Instagram czy Snapchat, które stanowią główny przedmiot mojego zainteresowania. Co więcej, możliwości oferowane przez YouTube ograniczają się do posiadania konta (tutaj: kanału), który mogą subskrybować inni zalogowani użytkownicy. Ponadto, suma materiałów publikowanych na YouTube dot. papieża jest tak duża, (zliczając wyniki z wszelkich możliwych kombinacji haseł otrzymalibyśmy liczbę kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu tysięcy), że wymagałoby to poddania refleksji w odrębnym artykule. Warto jedynie nadmienić, że wśród wysoko pozycjonowanych materiałów znajdują się filmy z papieskich pielgrzymek do Polski oraz innych krajów, wspomnienia osób związanych z Janem Pawłem II, nagrania koncertów, materiały archiwalne z telewizji, video nt. procesu beatyfikacyjnego czy kanonizacji oraz takich inicjatyw, jak Dzień Papieski. Należy natomiast zauważyć niepokojące zjawisko – po wpisaniu zaledwie kilku pierwszych liter imienia papieża („jan pa...”), jako 2. propozycję otrzymałam podpowiedź „jan paweł 2 gwałcił małe dzieci wykop”. Na 6. pozycji w podpowiedziach znalazło się hasło „jan paweł drugi gwałcił małe dzieci”, 20 a na 10. ten sam wynik z drobną zmianą . Tak wysokie pozycjonowanie wulgarnych podpowiedzi wynika m.in. ze względu na stosunkowo dużą liczbę wyświetleń materiałów odpowiadających zapytaniu (nawet 130 tys., 54 tys. czy 23 tys.). Szkodliwość zjawiska oraz propozycje działań w tej sytuacji przedstawię w paragrafie zawierającym wnioski i postulaty.                                                              17 Wyniki na dzień 13.10.2015.   M. Gwóźdź, Miesięczna liczba użytkowników kanałów SM..., dz. cyt.  19 Wyniki na dzień 13.10.2015.  20 Wyniki na dzień 13.10.2015, screen w posiadaniu Autorki.   18 263 �III. Reakcje internautów V. Wybrane inicjatywy związane z Janem Pawłem II w mediach społecznościowych Na koniec warto przyjrzeć się najciekawszym inicjatywom związanym z papieżem w social media. W uwzględnionych projektach znalazły się przede wszystkim te, które podjęto z okazji kanonizacji (czy poszczególnych etapów procesu), jak również uruchomione niezależnie od uroczystości. Wymieniam koncepcje stworzone przez osoby świeckie, duchownych oraz środowiska katolickie (np. fundacje czy wspólnoty). Główne kryterium doboru inicjatyw (a jednocześnie spajający je klucz) stanowił cel podejmowanych działań, czyli promocja nauczania Jana Pawła II lub zachęta do podejmowania modlitwy (w konkretnej intencji lub za wstawiennictwem świętego papieża). 26’ Wojtyły – duchowy fitness to inicjatywa Centrum Myśli Jana Pawła II (organizacji, która w sposób profesjonalny zajmuje się promocją nauczania Ojca Świętego). Celem „duchowego fitnessu” było podjęcie konkretnych wyzwań w ciągu 26. dni, poprzedzających kanonizację, zaś hasłem akcji – słowa papieża: „Jeśli chcesz znaleźć źródło, musisz iść do góry, pod prąd”. Aktywność osób, które włączyły się w akcję polegała na prostych zadaniach – podjęciu refleksji lub modlitwy, lekturze nauczania Jana Pawła II, itd. Ułatwieniem miała być stworzona na Facebooku strona o tytule „26 dni pod prąd”, na której ukazywały się m.in. proste grafiki z logo CMJP2 z wybranym cytatem papieża. Fanpage był zintegrowany z YouTube (na którym zamieszczono m.in. spot promujący akcję) oraz stroną internetową (kanonizacjajp2.com), na której znajdował się zestaw zadań na każdy dzień akcji. Pomysł podjęcia „duchowego fitnessu” spodobał się internautom – fanpage polubiło ponad 3600 użytkowników. Strona jest nadal aktywna (ukazują się tam m.in. grafiki z cytatami znanych duszpasterzy), ale ostatnia aktualizacja pojawiła się w sierpniu 2015. Celem Ewy Rejman, autorki fanpage’a Czytam Jana Pawła II było także przypomnienie i promocja nauczania papieża przed kanonizacją. Licealistce z Wrocławia, nieposiadającej nakładów finansowych ani profesjonalnego zaplecza, jak w przypadku akcji CMJP2, udało się uzyskać równie imponujący wynik – stronę polubiło ponad 1100 internautów. Idea skierowana szczególnie do ludzi młodych („pokolenia JP2”) zachęcała do złożenia deklaracji przeczytania konkretnego dokumentu Ojca Świętego. Na stronie internetowej (czytamjp2.turio.pl/) zamieszczono propozycje tekstów. Fanpage akcji nadal jest regularnie aktualizowany. 23 kwietnia 2014 CMJP2 uruchomiło projekt WikiJP2, czyli internetową encyklopedię pojęć, osób i wydarzeń związanych z biografią oraz nauczaniem papieża. Hasła opracowane przez specjalistów z Centrum oraz przystosowane 264 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media do internetu, a pochodzące z publikacji książkowych partnerów projektu, trafiły do bazy utworzonej na silniku Wikipedii. Autorzy podjęli starania o podłączenie treści papieskich z innych projektów CMJP2 (Mediateki czy Biblioteki CMJPII). Kolejną inicjatywą CMJP2 była Zintegrowana Baza Tekstów Papieskich (w skrócie ZiBaTePa), czyli baza dokumentów Jana Pawła II wraz ze specjalnie przygotowanym indeksem pojęć, osób, miejsc i odwołań do Biblii oraz wybranych dokumentów Kościoła. Celem projektu zintegrowanego ze stroną internetową nauczaniejp2.pl była popularyzacja nauczania papieża oraz zwiększenie dostępności jego tekstów. Do promocji bazy wykorzystano media społecznościowe (fanpage z blisko 900 użytkownikami). Wśród innych inicjatyw warto wymienić stworzoną na platformie blogowej Salon24.pl specjalną przestrzeń dedykowaną wyłącznie kanonizacji oraz aplikację na smartphony i tablety z cytatami Jana Pawła II. Inicjatorem kilku ww. koncepcji jest Centrum Myśli Jana Pawła II, które chętnie sięga po nowoczesne kanały komunikacji, by promować nauczanie papieża, dlatego trzeba przyjrzeć się polityce social media fundacji. CMJP2 prowadzi profesjonalnie skoordynowane działania w mediach społecznościowych – kanały w poszczególnych serwisach są zintegrowane, a ich treści wzajemnie się uzupełniają. O jej sukcesie świadczą liczby – Facebook (7354 użyt21 kowników), Twitter (127), Instagram, YouTube (857) . Większość projektów posiada własną stronę na Facebooku, fundacja tworzy również specjalne aplikacje (np. Mediateka, czyli zbiór video). Centrum posługuje się odważnym językiem, często odwołuje do popkultury, dzięki czemu przekaz jest zrozumiały i atrakcyjny dla młodych ludzi, którzy stanowią ważną grupę docelową. Fundacja inicjuje wiele kampanii społecznych, także kontrowersyjnych, wywołujących dyskusje (np. Jan Paweł II. Twój kandydat w codziennych wyborach). Fanpage CMJP2 jest regularnie aktualizowany, zawiera linki do rozmaitych tekstów, blogów, materiały video, grafiki i fotografie, zaproszenia i przypomnienia o różnych wydarzeniach. Dzięki częstemu używaniu hashtagów oraz oznaczaniu innych stron przez „@” budowany jest szeroki zasięg strony oraz umożliwione łatwe wyszukiwanie interesujących treści. VI. „Przestańcie mi klaskać, zacznijcie mnie słuchać” – wnioski, propozycje Rozproszenie inicjatyw związanych z Janem Pawłem II w social media (zwł. na Facebooku) uznaję za zjawisko negatywne. Skoro celem większości witryn                                                              21 Wyniki na dzień 13.10.2015.  265 �III. Reakcje internautów jest promocja nauczania papieża, odwoływanie się do jego tekstów, pojawia się pytanie, skąd to rozdrobnienie. W mojej opinii lepszym rozwiązaniem byłoby połączenie sił i wspólne koordynowanie jednego projektu (ewentualnie kilku, ale nie multiplikujących treści). Skuteczniejszy w działaniu może być jeden fanpage, za to regularnie aktualizowany, zawierający przemyślenia, przyciągające użytkowników treści, którego administratorzy szybko reagują na działania użytkowników (odpisują na wiadomości, komentarze) i potrafią ich angażować (formułują posty w formie pytań, organizują konkursy, inicjują dyskusje), aniżeli kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt stron, którym wprawdzie udało się uzbierać dużą liczbę fanów, ale które są aktualizowane sporadycznie, zaś ich administratorzy (często nieposiadający odpowiedniej wiedzy na temat mechanizmów social media) publikują przypadkowe treści. W efekcie istnieje ponad sto stron na Facebooku odnoszących się do zapytania „Jan Paweł II”, które łącznie mają kilkaset tysięcy użytkowników, ale nie oddziałują na tak wielką skalę, jak gdyby połączyć je w jeden projekt. Brak ogólnopolskiego (narodowego), zakrojonego na szeroką skalę projektu w mediach społecznościowych, którego celem byłaby promocja nauczania Jana Pawła II jest właściwie najbardziej doskwierającym brakiem, jaki można zaobserwować w przestrzeni polskojęzycznych mediów społecznościowych. Warto połączyć siły i doświadczenie administratorów oraz pomysłodawców już funkcjonujących inicjatyw i stworzyć ogólnopolski, wielki projekt, którego celem byłaby popularyzacja papieskiej myśli, dokumentów i nauczania. Jednym słowem, chodzi o stworzenie projektu ukierunkowanego na info-ewangelizację. Pojęcie to często pojawia się w kontekście ewangelizacji, zwłaszcza za pośrednictwem nowoczesnych technologii komunikacji. Jest to związane z przekonaniem, że właściwą przestrzenią ewangelizacji jest spotkanie twarzą w twarz, które prowadzi do nawrócenia. Wszelkie działania w internecie prowadzące do tego spotkania mają charakter pre-ewangelizacyjny, natomiast aktywność polegająca na rozpowszechnianiu informacji nt. religii katolickiej, zasad wiary itd. to info-ewangelizacja. Promocję nauczania Jana Pawła II w social media uznaję za działania o charakterze info-ewangelizacyjnym. Wśród postulatów nie może zabraknąć refleksji na temat stron zawierających obraźliwe treści. Z podjętej analizy wynika, że są to inicjatywy wysoko pozycjonowane, pojawiające się jako jedne z pierwszych podpowiedzi. To zjawisko szczególnie niebezpieczne, jeśli wziąć pod uwagę fakt, że znaczny odsetek internautów to dzieci, które zostają narażone na kontakt z wulgarnymi, szkodliwymi treściami. Publiczne wzywanie do bojkotowania takiej działalności (np. poprzez artykuły czy protesty) nie ma sensu, jest bowiem promocją takich stron. Skutecznym rozwiązaniem może być za to zgłaszanie wulgarnych treści administratorom serwisów, których obowiązkiem jest reagować 266 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media w takich sytuacjach, np. poprzez zablokowanie strony. Jak pokazuje doświadczenie, już kilkanaście zgłoszeń strony może poskutkować jej usunięciem. Niniejszy artykuł poświęciłam przede wszystkim Facebookowi, który – jak wskazują aktualne statystyki – jest najchętniej wybieranym przez internautów serwisem. Większość opisywanych przeze mnie inicjatyw również odbywa się w przestrzeni tego kanału lub z wykorzystaniem jego narzędzi. Nie można jednak zapominać, że social media rozwijają się niezwykle dynamicznie, a nowe aplikacje, takie jak Instagram czy Snapchat, szybko zyskują uznanie internautów. Warto sięgać po nowoczesne kanały komunikacji, tym bardziej, że są one chętnie wybierane przez najmłodszych użytkowników sieci. Postulatem jest również wezwanie do większego zaangażowania na Twitterze, który może być skutecznym narzędziem komunikacji prowadzonej za pośrednictwem krótkich form. Ewa Rejman, inicjatorka akcji „Czytam, Jana Pawła II” z pewnym żalem pisała o „pokoleniu JP2”, które nie zna nauczania papieża. Dzieci i młodzież rzeczywiście powinni stanowić główną grupę docelową działań infoewangelizacyjnych w social media, nie tylko dlatego, że są głównymi użytkownikami tych kanałów, ale przede wszystkim dlatego, że to kolejne pokolenia, które nie posiadają osobistego doświadczenia Jana Pawła II. To ludzie, którzy urodzili się już po śmierci papieża albo ostatnie lata pontyfikatu przypadły na okres ich dzieciństwa, więc go nie pamiętają. Przekaz kierowany do młodych rządzi się swoimi prawami – niezbędne są liczne odwołania do popkultury, posługiwanie się młodzieżowym, „luźnym” językiem, korzystanie z fotografii Karola Wojtyły w celu tworzenia zabawnych memów. Poddając analizie znaczną część inicjatyw dotyczących Jana Pawła II w social media, można zaobserwować, że autorzy przynajmniej części z nich potrafią zręcznie posługiwać się komunikacją wizualną. Jednak wielu na tym poprzestaje, podczas gdy za zbiorem zabawnych obrazków czy grafik musi iść konkretne działanie – promocja nauczania Ojca Świętego. On sam, jeszcze w 1991 roku stanowczo apelował do rozentuzjazmowanych wiernych, których aplauzy przerywały homilię w Kielcach, by „przestać mu klaskać, a zacząć go 22 słuchać” . Niech słowa samego papieża posłużą za najlepszą konkluzję, jeśli chodzi o postulaty dotyczące popularyzacji jego nauczania w social media.                                                              22 G. Dobroczyński, Przestańcie klaskać, zacznijcie słuchać, http://www.deon.pl/religia/kosciol-iswiat/ komentarze/art,1347,przestancie-klaskac-zacznijcie-sluchac.html, (dostęp: 14.12.2015 r.).   267 �III. Reakcje internautów Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Baliszewski T., Blip zostanie zamknięty. Użytkownicy mogą się przenieść na Wykop.pl, http://natemat.pl/66507,blip-pl-zostanie-zamkniety-uzytkownicy-moga-sie-przeniescna-wykop-pl, (dostęp: 12.12.2015 r.) Blog Heurestic.pl, Fikcyjne konta na Facebooku – jeśli problem, to dla kogo, http:// www.heuristic.pl/blog/spolecznosci-internetowe/178.html, (dostęp: 13.12.2015 r.). Długosz D., Twitter wprowadza sondy dla wszystkich, http://www.komputer swiat.pl/nowosci/internet/2015/43/twitter-wprowadza-sondy-dla-wszystkich.aspx, (dostęp: 15.12.2015). Dobroczyński G., Przestańcie klaskać, zacznijcie słuchać, http://www.deon.pl/ religia/kosciol-i-swiat/komentarze/art,1347,przestancie-klaskac-zacznijcie-sluchac. html, (dostęp: 14.12.2015 r.) Gwóźdź M., Liczby polskiego internetu 2015, http://smmeasure.eu/liczby-polskiego-internetu-2015/, (dostęp: 13.12.2015 r.). Gwóźdź M., Miesięczna liczba użytkowników kanałów SM w Polsce [grudzień 2015], http://smmeasure.eu/miesieczna-liczba-uzytkownikow-kanalow-sm-w-polsce/, (dostęp: 13.12.2015 r.). Press Service, Dziesiątki tysięcy publikacji – święci w centrum uwagi, http://psmm. pl/pl/informacja-prasowa/dziesiatki-tysiecy-publikacji-swieci-w-centrum-uwagi, (dostęp: 11.12.2015 r.). Socialpress.pl, Facebookowi przybyło w Polsce ponad 1 mln użytkowników, http://socialpress.pl/2015/03/facebookowi-przybylo-w-polsce-ponad-1-mln-uzytkownikow/, (dostęp: 13.12.2015 r.). 268 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska Uniwersytet Warszawski Społecznie konstruowany wizerunek Jana Pawła II – znaczenia zawarte w memach internetowych Streszczenie: Celem relacjonowanego w niniejszym tekście projektu badawczego było zrekonstruowanie wizerunku Jana Pawła II tworzonego w memach internetowych oraz określenie perswazyjności tego wizerunku – zwłaszcza w kontekście kanonizacji Jana Pawła II. W przeanalizowanych memach Jan Paweł II jest przede wszystkim przedstawiany jako osoba reprezentująca Kościół Katolicki – pewnego rodzaju symbol, który ma być soczewką dla całego środowiska. Wyróżniającym się motywem w badanych komunikatach było wykorzystanie postaci Jana Pawła II w funkcji krzywego zwierciadła dla odbiorców: autorzy memów chętnie piętnowali postawy społeczeństwa, które z jednej strony szczyci się rzekomym kultywowaniem ideałów głoszonych przez Jana Pawła II, z drugiej natomiast nie zna podstawowych refleksji i zaleceń papieża, wynikających z jego przemówień czy encyklik. Badanie wykazało również semantyczną heterogeniczność postaci Jana Pawła II w internetowym dyskursie publicznym. Wyraźnie widoczne jest niwelowanie dystansu między wiernymi a hierarchą (i tym samym – Kościołem). Memy internetowe zdecydowanie detabuizują postać Jana Pawła II i instytucję Kościoła Katolickiego. Ważnym wnioskiem formalnym jest też konkluzja o nietypiczności memów internetowych związanych z Janem Pawłem II. Słowa kluczowe: Jan Paweł II, papież, mem, memetyka, semiotyka, wizerunek. Summary: The aim of the research project was to reconstruct the image of Pope John Paul II created by the Internet memes and to determine the persuasiveness of this image – particularly in the context of the canonization of John Paul II. In the analyzed memes John Paul II is primarily portrayed as a person representing the Catholic Church – a kind of symbol of community. An important theme in the studied matrials was the use the form of John Paul II in a function of the distorting mirror for the audience: the authors of memes willingly denounced the attitude of the society, which on one hand claims to cultivate the ideals of John Paul II, but on the other hand does not know the basic reflections and recommendations of Pope stemming from his speeches and encyclicals. The study also found semantic heterogeneity in the form of John Paul II in the online public discourse. Internet memes definitely break the taboo of 269 �III. Reakcje internautów the figure of John Paul II and the institution of the Catholic Church itself. An important conclusion is also the atypical form of the Internet memes associated with John Paul II. Key words: John Paul II, pope, meme, memetics, semiotics, image. I. Wprowadzenie W kwietniu 2005 roku, w chwili podania oficjalnej informacji o śmierci Jana Pawła II, na Placu Świętego Piotra w Watykanie rozbrzmiało spontaniczne, ale zarazem głośne „santo subito”. Chwilę po godzinie 21:37, głośno wykrzykiwane łacińskie słowa unoszące się ponad zgromadzonym tłumem, stały się symbolem i jednocześnie wyrazem poparcia dla natychmiastowego wyniesienia na ołtarze pierwszego w historii papieża wywodzącego się z naszej ojczyzny. Uroczystość beatyfikacyjna Jana Pawła II odbyła się 1 maja 2011 roku, a niespełna 3 lata później – 27 kwietnia 2014 roku nastąpiła jego kanonizacja. Razem z pochodzącym z Wadowic papieżem-Polakiem, na ołtarze został wyniesiony Jan XXIII, który był głową Kościoła Katolickiego w latach 1958-1963. Uroczystość kanonizacyjna zgromadziła na Placu Świętego Piotra około 800 tys. wiernych, w tym 61 oficjalnych delegacji państwowych. Przekazy medialne dotyczące kanonizacji Jana Pawła II pojawiały się w środkach masowego przekazu na kilka miesięcy przed uroczystością. Formy komunikatów nie ograniczały się do depesz, reportaży, filmów dokumentalnych czy transmisji. Wizerunek świętego Jana Pawła II kreowany był także poprzez wypowiedzi na forach internetowych, komentarze pod artykułami, posty na portalach społecznościowych, czyli typy komunikatów charakterystyczne dla Web 2.0. Kreacja opinii w dobie paradygmatu, w którym to użytkownik sieci nie jest ograniczony do biernego odbierania komunikatów, ale ma możliwość interakcji, odbywa się coraz częściej w wymiarze graficznym. Jedną z najpopularniejszych internetowych form wypowiedzi bazującej na warstwie wizualnej stały się w ostatnich latach memy internetowe. I właśnie ten obszar – internetowej memografii – autorzy niniejszego tekstu postanowili wziąć na warsztat. Chciano tym samym ustalić jak polscy internauci podejmują i interpretują osobę Jana Pawła II i jego dokonania, zwłaszcza w kontekście kanonizacji. Cele, przedmiot i metody badania Celem relacjonowanego w niniejszym tekście projektu badawczego, było zrekonstruowanie wizerunku Jana Pawła II tworzonego w memach. Założono zatem, że projekt pozwoli na pogłębiony opis zawartości wynikającej wprost z obrazu i treści konotowanych przez komunikaty przestrzeni wirtualnej, 270 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II a jednocześnie na postawienie hipotez dotyczących atrakcyjności tychże komunikatów (memów) dla odbiorców treści internetowych. To z kolei da pewien asumpt do deskrypcji wizerunku Jana Pawła II w przestrzeni internetowej i określenia do pewnego stopnia perswazyjności tego wizerunku – zwłaszcza w kontekście kanonizacji Jana Pawła II. W tym kontekście postawiono dwa pytania badawcze. Pierwsze z nich ma charakter deskryptywny – jaki wizerunek Jana Pawła II wyłania się z memów – szczególnych komunikatów przestrzeni internetowej? Drugie pytanie badawcze, o charakterze semiotycznym, może pomóc w określeniu tzw. potencjału memetycznego postaci papieża Polaka i brzmi: jakie znaczenia i konotacje tworzą społeczne postrzeganie osoby Jana Pawła II oraz jego działania? Próba badawcza miała charakter dostępnościowy – została stworzona w drodze agregowania przez zespół badawczy określonych memów internetowych. Zespół przeszukiwał graficzne, otwarte zasoby internetowe pod kątem fraz kluczowych „Jan Paweł II”/ „Jan Paweł 2” oraz „mem”. W ten sposób zebrano 109 memów internetowych, które poddane zostały trzypoziomowej analizie semiologicznej, która pozwoliła ujawnić głębię sensów niesionych 1 przez obraz i (nierzadko) towarzyszący obrazowi tekst . Na poziomie modalności technologicznej analizowano sposoby wytworzenia memów. Na drugim poziomie analizy – modalności kompozycyjnej – zbadano zawartość zagregowanych „obrazków”. Na samym końcu dokonano analizy potencjalnej odbiorczości (modalności społecznej). W syntezie refleksji analitycznych memy opisano jako kompozycje znaków konotatywnych, prezentujących z jednej strony rozumienie badanego zjawiska (osoby Jana Pawła II) przez twórców tychże memów, a z drugiej – możliwe sposoby społecznego odbioru memów. II. Memetyka Postać Jana Pawła II wydaje się być bogata pod względem memetycznym. Jednak, aby dokładnie określić tzw. potencjał memetyczny papieża Polaka warto wpierw pochylić się nad samym pojęciem memetyki. Brytyjski ewolucjonista Richard Dawkins, który wprowadził do terminologii naukowej pojęcie „memu”, w książce „Samolubny gen” pisze: „Przykładami memów są melodie, idee, obiegowe zwroty, fasony ubrań, sposoby lepienia garnków lub budowania łuków. Tak jak geny rozprzestrzeniają się w puli                                                              1 Prezentowane w artykule memy nie mają przypisanego źródła – wynika to z faktu, że w przypadku tego typu komunikatu bardzo trudnym, jeśli nie niemożliwym, jest ustalenie jego rzeczywistego źródła, miejsca powstania i pierwotnej dystrybucji. Cechą charakterystyczną memu internetowego jest bowiem jego ‘zaraźliwość’, a więc potencjał powielania i rozprzestrzeniania, a co za tym idzie prezentowania w rozmaitych przestrzeniach medialnych – o czym szerzej piszą autorzy w dalszych częściach artykułu.  271 �III. Reakcje internautów genowej, przeskakując z ciała do ciała za pośrednictwem plemników lub jaj, tak memy propagują się w puli memów, przeskakując z jednego mózgu do 2 drugiego w procesie szeroko rozumianego naśladownictwa” . Ujęcie, jakie zaproponował Dawkins stało się początkiem memetyki, dziedziny nauki zajmującej się badaniem memów i ich społecznych następstw. W kontekście niniejszych rozważań niezwykle ważne wydaje się stwierdzenie Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej, w którym niejako doprecyzowuje ona pojęcie memu zdefiniowanego przez Dawkinsa. Autorka w artykule „Przemoc symboliczna albo o społecznych warunkach ewolucji memetycznej” opublikowanym w czasopiśmie „Teksty z ulicy. Zeszyty memetyczne”, które podejmuje zagadnienia związane z memetyką – oznajmia, że nie powinno się mówić o jakiejś idei czy wzorze informacji w kontekście memetyczności do momentu 3 zreplikowania (powtórzenia) jej, a więc narażenia kogoś na infekcję . Zatem sama idea, melodia, zwrot, itd. nie może być memem – wedle definicji brytyjskiego ewolucjonisty rozwijanego przez polską badaczkę – dopóki nie zostanie przekazane dalej – kolejnemu uczestnikowi tego memetycznego procesu. Różne podejścia – psychologiczne, kognitywne czy już wcześniej przytaczane biologiczne (za sprawą Dawkinsa) – inaczej definiują mem. Plotkin (definicja psychologiczna) określał mem jako analogiczną do genu jednostkę spuścizny kulturowej, wewnętrzną reprezentację wiedzy. Definicja kognitywna sprecyzowana przez Dennetta mówi, że mem jest złożonym pojęciem przybierającym charakterystyczną, łatwą do zapamiętania postać. Materialne przejawy 4 memu są środkami jego rozprzestrzeniania się . Susane Blackmore pojęcie memu integruje z genem. W swoich przemyśleniach – bardziej niż Dawkins – upatruje równoległego procesu multiplikacji obu tych jednostek – genetycznej i kulturowej. Jej zdaniem proces ewolucji został rozpoczęty przez kolejne naśladowanie genów, ale również memów. Zdaniem Blackmore, ludzki mózg nie przypominałby tego, z którym mamy do czynienia obecnie, gdyby nie współwystępowanie rozwoju memetycznego i genetycznego. Co istotne, zdaniem Blackmore, nie można mówić o czymś takim jak pierwszy mem – raczej należy rozpatrywać oryginalną jednostkę kulturową w kategoriach zbioru gestów, znaków, dźwięków, a także podstawowych umiejętności – takich jak rozpalanie ognia. Brytyjska psycholog zadała sobie pytanie „Dlaczego mamy takie duże mózgi?”. Doszła do wniosku, że początkowo powolny rozwój znacznie przyspieszył – człowiek na początku kopiował powoli, ale im więcej memów było do kopiowania, tym bardziej nasz mózg musiał się do tego przy                                                             2 R. Dawkins, Samolubny gen, przekł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 2007, s. 266.  D. Wężowicz-Ziółkowska, Przemoc symboliczna albo o społecznych warunkach ewolucji memetycznej, „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”, nr 11, Uniwersytet Śląski, Katowice 2007.  4 R. Brodie, Wirus umysłu, przekł. P. Turski, TeTa Publishing, Łódź 1996, s. 23-29.  3 272 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II stosować – memetycznie, dzięki czemu więcej pojmował i zapamiętywał, ale i genetycznie – powiększając się. Na poziomie memów występuje także presja selekcyjna. Jednostki kulturowe biją się o nasze zainteresowanie. Dzięki procesowi społecznej replikacji memów dochodzi – z jednej strony – do powolnego eliminowania tych mających mniejszy potencjał, z drugiej, do podnoszenia rangi jednostek przekazu kulturowego lepiej przystosowanych do przekazywania. Trudno jednoznacznie stwierdzić, co powoduje, że dana jednostka jest długowieczna, a inna nie przetrwa nawet kilku sekund. Należy jednak przypuszczać, że tak jak w genetyce, tak i w memetyce istnieje pewnego rodzaju dobór naturalny, a w zasadzie dobór memetyczny. Detalem, który może świadczyć o wysokim potencjale naśladownictwa danego memu jest łatwość tworzenia jego wiernych kopii. W sytuacji kiedy mamy prostą, możliwie łatwą do zanucenia i zapamiętania melodię, prawdopodobieństwo przekazania infekcji przez „memonadawcę” jest dużo wyższe niż w sytuacji, gdy jest ona skomplikowana i trudna do powtórzenia. Dzięki temu ta melodia będzie w sposób wirusowy opanowywać kolejne umysły. Nic też nie stoi na przeszkodzie, by w którymś z tych umysłów – przez kontakt z innym memem – powstała mutacja tejże melodii, która stanie się zupełnie odrębną jednostką przekazu kulturowego. Dla procesu replikacji memów istotne znaczenie ma kontekst, w jakim następuje przekazanie, a także źródło, z którego memy wypływają. W książce autorstwa Susan Blackmore o tytule „Maszyna memowa” czytamy: „Ilekroć naśladujemy siebie nawzajem, coś nieuchwytnego wędruje od jednej osoby do 5 drugiej. Tym czymś jest mem” . Blackmore w rozdziale „Wielki mózg”, kilkakrotnie przytacza regułę naśladowania najlepszych naśladowców jako pewnego rodzaju magiczną receptę na sukces memetyczny. Wydaje się jednak, że samo naśladownictwo najlepszych naśladowców nie będzie skuteczne, jeżeli zostanie pozostawione samemu sobie, bez oparcia memów w ugruntowanej idei, która de facto również jest sukcesem memetycznym, jednak zrealizowanym wcześniej. Bez podatnego gruntu pula memów ma niewielkie szanse na skuteczną replikację. Co więcej, nie jest tak, jak pisze Blackmore, że to, co uchodzi za najlepsze, rozprzestrzenia się najszybciej. Wirus umysłów często bywa nieobliczalny i możemy doszukiwać się czynników, które spowodowały, że okazał się skuteczny jedynie post factum. Dawkins poprosił N. K. Humphrey’a o skomentowanie jego przemyśleń na temat idei memu. Ten wskazał jeszcze jedną, z punktu widzenia wirusowości, niezwykle ważną cechę memów, jest ich płodność. Humphrey porównał mem do pasożyta, który podporządkowuje sobie aparat genetyczny komórki gospodarza, a w przypadku memetyki – mózg. Na przykład mem „wiara w życie po śmierci” jest prawdziwy nie tyle w sferze umysłowej, ale także fizycznej – re                                                             5 S. Blackmore, Maszyna memowa, przekł. N. Radomski, Rebis, Poznań 2002, s. 94.  273 �III. Reakcje internautów plikowany przez tysiące lat na stałe zadomowił się w układach nerwowych 6 ludzi na całym świecie . 7 Opisane tutaj pojęcie memu, które wprowadził Dawkins , było szeroko dyskutowane. Henry Plotkin określał je jako wewnętrzną reprezentację wiedzy, z kolei Daniel Dennett wypowiadał się na jego temat w szerszej perspektywie – mówił o memach łączących się w zbitki – mempleksy, które są zorganizowa8 nymi systemami wiedzy . Wirusy umysłu, o których już wcześniej wspomniano, najprawdopodobniej istniały zawsze. Te zaraźliwe, połączone ze sobą memy odmieniają myśli, 9 a nawet losy osób, które się nimi zakaziły . Jak pisze Richard Brodie w książce „Wirus umysłu” – „mem jest szyfrem (…), kamieniem z Rosetty umożliwiającym 10 zrozumienie istoty religii, polityki, psychologii i ewolucji kulturowej” . Myśląc o memach należy zdawać sobie sprawę z zagrożeń, jakie z nich płyną – przecież to nasze mózgi przekazują impulsy skłaniające do wykonywania czynności i zachowań. Memy podobnie do genów, różnią się tolerancją dla środowisk, w których występują. Niektóre z nich rozmnażają się szybko, ale np. mają krótki czas „egzystencji” (mody), podczas gdy inne są kopiowane wolno – proces dostosowywania się do warunków jest wówczas bardziej precyzyjny, ale utrzymują się przez bardzo długi czas (religie). W swoich przemyśleniach Blackmore idzie jeszcze dalej. Twierdzi, że tak jak geny skonstruowały mózg, który między innymi odpowiada za replikację jednostek kulturowych, tak memy skonstruowały kolejny, tym razem trzeci replikator – komputery (maszyny). Odpowiadają one za rozprzestrzenianie informacji w cyberprzestrzeni. III. Mem internetowy Warto zauważyć, że popularne formy komunikacji internetowej, czyli potocznie nazywane memy internetowe, które stanowią przedmiot omawianego                                                              6 R. Dawkins, Samolubny gen, przekł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 2007, s. 267.  Jak jednak przypomina Wężowicz-Ziółkowska, brytyjski biolog nigdy nie uważał, że idea memu jest zupełnie nowym pomysłem (John Laurent w „The Journal of Memetics” sugerował, że słowo „mem” może mieć źródło m.in. w książce „Die Mneme” Richarda Semona z 1904 roku, w której to omawiany jest kulturowy transfer doświadczeń, czy w pracy Maurice’a Maeterlincka „The Life of the White Ant” z 1926 roku). Zob. D. Wężowicz-Ziółkowska, Jednostka pamięci kulturowej. Próba kulturoznawczej redefinicji i interpretacji hipotezy memetycznej, „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”, nr 15, Uniwersytet Śląski, Katowice 2014 oraz D. Wężowicz-Ziółkowska, Moc narrativum. Idee biologii we współczesnym dyskursie humanistycznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2008.  8 M. Kamińska, Niecne memy. Dwanaście wykładów o kulturze internetu, Galeria Miejska Arsenał, Poznań 2011, s. 60-62.  9 R. Brodie, Wirus umysłu, przekł. P. Turski, TeTa Publishing, Łódź 1996, s. 11-20.  10 Tamże, dz. cyt., s. 23.  7 274 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II w niniejszym artykule badania, nie są tym, co w literaturze nazywane jest me11 mem sensu stricto. Nawiązując do recenzji artykułu Marty Juzy „Memy inter12 netowe – tworzenie, rozpowszechnianie, znaczenie społeczne” autorstwa Elżbiety Kwade i uwag dotyczących aparatu definicyjnego zastosowanego przez autorkę dyskutowanego artykułu, należy podkreślić, że na potrzeby tego projektu badawczego przyjęto rozumienie memu internetowego proponowanego przez brytyjskich badaczy kulturowych, m.in. Stuarta Halla i Johna Fiske, 13 czyli jako wytworu kultury pierwotnie dystrybuowanej w internecie . Zespół badawczy interesują więc memy internetowe rozumiane jako forma przekazywanej – z założenia spontanicznie – treści, „oznaczenie popularnego semiotycznie kompleksu transmitowanego via ICT, najczęściej w funkcji tak zwane14 go żartu internetowego” . Magdalena Kamińska w książce „Niecne memy” pisze, że dla niektórych internautów mem internetowy jest metaforą memu zdefiniowanego przez Dawkinsa, a dla innych jest on dosłownie zwizualizo15 wanym memem kulturowym . Jak zaznacza Wiktor Kołowiecki, memy internetowe budzą kontrowersje, gdyż przez wielu są uważane za spłycenie idei memów, którą zaproponował Dawkins. Zresztą sama memetyka jest przedmiotem wielu dyskusji – pojawiają się głosy, że nie ma słuszności w opisywaniu procesów kulturowych w kategoriach biologicznych, darwinowskich. Kołowiecki przyjął, że mem internetowy to zdigitalizowana jednostka informacji (tekst, obraz, film, dźwięk), rozpowszechniona w Internecie, która zostaje skopiowana, przetworzona i w tej 16 przetworzonej formie opublikowana . Próba zdefiniowania memu internetowego prowadzi tu do pojęcia emblematu, rozumianego jako kompozycja literacko-obrazowa, której korzeni należy upatrywać w XVI wieku i która składa się z lemma (sentencja, motto), imago (obraz) oraz subskrypcji (dłuższy od lemma tekst rozwijający sens obrazu oraz tłumaczący związek lemma z imago). Podobną, a w wielu przypadkach iden17 tyczną strukturę dostrzegamy w publikowanych w internecie memach .                                                              11 E. Kwade, O, memo! Recenzja artykułu Marty Juzy, Memy internetowe – tworzenie, rozpowszechnianie, znaczenie społeczne, „Studia Medioznawcze” 2013, nr 4, „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”, nr 15, Uniwersytet Śląski, Katowice 2014.  12 M. Juza, Memy internetowe – tworzenie, rozpowszechnianie, znaczenie społeczne, „Studia Medioznawcze”, nr 4, Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013.  13 Warto odnotować fakt coraz częstszego redystrybuowania memów internetowych w tzw. starych mediach (telewizja, prasa).   14 M. Kamińska, Niecne memy. Dwanaście wykładów o kulturze internetu, Galeria Miejska Arsenał, Poznań 2011, s. 61.  15 Tamże, s. 61.  16 W. Kołowiecki, Memy internetowe, jako nowy język internetu, „Kultura i Historia”, nr 21, Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2012.  17 W dalszej części artykułu pojęcia mem i mem internetowy będą stosowane zamiennie, ale będą dotyczyć memu internetowego (za definicją W. Kołowieckiego).  275 �III. Reakcje internautów Wśród cech wspólnych, które można przypisywać memom internetowym jest niewątpliwie ich humorystyczny charakter, czytelność i konwencja. Elementem wyróżniającym memy jest ich intertekstualność, która ma związek z tekstami kultury, ale także z innymi memami – noszą w sobie znamiona naśladownictwa, pojawiającego się w pracach Blackmore, a które u Dawkinsa występuje pod hasłem „replikacja”. Mem internetowy to forma synkretyczna, charakteryzująca się wariancyjnością i łatwością transkodowania kulturowego. Memy z jednej strony śmieszą lub wzbudzają zachwyt, z drugiej natomiast powodują u odbiorców zadumę czy poczucie mentalnego dyskomfortu. Bez wątpienia popularność, jaką w ostatnich miesiącach cieszą się memy jest spowodowana ich osadzeniem w kontekście czasowym i sytuacyjnym – są swoistym komentarzem do bieżących wydarzeń, jeżeli pojawiają się w prasie, czy w telewizji, to właśnie w takim charakterze. Pełnią rolę soczewki dla tego, co internauci myślą na dany temat, wyrażają sentyment – pozytywny, negatywny, ironiczny, zwykle nie są neu18 tralne . Mem jako forma wypowiedzi jest charakterystyczna dla Web 2.0. Daje możliwość współtworzenia sieci – awansuje odbiorców do roli twórców, ale także jest przejawem demokratyczności internetu – nie tylko oglądam, tworzę, również w szybki i łatwy sposób mogę się tym podzielić ze znajomymi, choćby poprzez funkcję serwisów społecznościowych (like, share, up, down). Próbując definiować memy internetowe należy zwrócić uwagę na ich funkcje społeczne. Po pierwsze, jak pisze Jakub Nowak, memy generują określone praktyki społeczne i kulturowe powiązane ze specyficznymi sposobami wykorzystywania wytworów przemysłu kultury. Powyższa funkcja jest związana ze swobodnym wykorzystywaniem reprezentacji stworzonej przez źródła mainstreamowe. Autorzy memów tworzą nowe znaczenia i komunikaty – dochodzi do pewnego rodzaju rekonstrukcji i redystrybucji, ale już na innym polu – poza 19 przemysłami kultury . Obecnie można dostrzec, że opisana ścieżka dystrybucyjna memów wydłużyła się – Internet nie jest już jedynym środowiskiem komunikowania tych form wypowiedzi. Poniższy schemat obrazuje opisany powyżej proces.                                                              18 Zob. A. Walkiewicz, Czym są memy internetowe? Rozważania z perspektywy memetycznej, „Teksty z Ulicy” 2013, nr 14, W. Borkowski, A. Nowak, Wpływ społeczny jako model rozprzestrzeniania się memów, „Teksty z Ulicy” 2005, nr 9, s. 44-68, L. Börzsei, Makes a Meme Instead: A Concise History of Internet Memes, „New_Media/Studies” 2013, no. 7, pp. 152-189.  19 J. Nowak, Memy internetowe: teksty (cyfrowej) kultury językiem krytyki społecznej, w: „Współczesne media. Język mediów”, red. I. Hofman, D. Kępa-Figura, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2013.  276 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II Rysunek 1. Ścieżka dystrybucji memów [opracowanie własne] Drugą funkcją społeczną memów jest wytwarzanie emocjonalnych więzi pomiędzy członkami społeczności kodującymi i dekodującymi przekazy w nich zawarte. Jeśli bowiem potraktujemy przestrzeń wirtualną, w której powstają memy do współczesnego, metaforycznego „karnawałowego placu” opi20 sywanego przez Michaiła Bachtina – a byłoby to ze wszech miar uzasadnione – to można stwierdzić, że memy stanowią nowoczesne formuły wyrażania języka familiarno-jarmarcznego. Jak pisze Bachtin: „plac stanowił ośrodek całej «nieoficjalności», w świecie oficjalnego porządku i oficjalnej ideologii korzystał jak gdyby z praw «eksterytorialności», był zawsze «za ludem». (…) Panował tu swoisty typ kontaktów – kontakty swobodne, familiarne, jarmarczne. W pałacach, kościołach, instytucjach, w prywatnych domach panowały hierarchiczne zasady obcowania, etykieta, normy przyzwoitości. Na placu dźwięczała też odmienna mowa – mowa familiarna, niemal odrębny język, niemożliwy gdzie 21 indziej (…) różniący się od potocznego języka klas panujących” . Memy internetowe w mechanizmie detabuizowania zaburzają właśnie normy hierarchii i etykiety obecne w języku oficjalnym, co zaobserwowano również w badanym materiale. Kolejną ważną cechą „słowa jarmarcznego” jest pewna ambiwalencja, wieloznaczność, operowanie napięciem pomiędzy pochwałą a naganą: „Jarmarczne pochwały i jarmarczne wyzwiska to jak gdyby dwie strony tego samego medalu. Jeśli prawa jest pochwałą, to lewa obelgą, lub odwrotnie. Jarmarczne słowo to dwulicy Janus. Pochwała jarmarczna jest (…) ironiczna i ambiwalentna. (…) Dlatego też tego rodzaju mowa uwolniona spod władzy norm, hierarchii i zakazów powszechnego języka – przekształca się niejako sama w szczególny język, w swoisty argot języka oficjalnego. Tym samym mowa taka                                                              20 M. Bachtin, Słowo jarmarczne, przekł. A. Goreń i in., w: Antropologia słowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 266-272. Cała koncepcja w książce: M. Bachtin, Twórczość Franciszka Rabelais’go a kultura ludowa średniowiecza i renesansu, przekł. A. Goreń i in., Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975.  21 M. Bachtin, dz. cyt., s. 268.  277 �III. Reakcje internautów wytwarza również szczególny kolektyw – kolektyw ludzi wtajemniczonych w obcowanie familiarne, ludzi szczerych i swobodnych w kontaktach języko22 wych” . Bachtin zwraca więc uwagę, że to łamanie sztywnych norm języka oficjalnego służy konstytuowaniu wspólnoty komunikacyjnej, która jest zjednoczona zarówno formą, jak i interpretacją. Dlatego też komunikacja karnawałowo-jarmarczna musi być nacechowana i dialogiczna: „Język ów odznacza się brakiem neutralnych słów i zwrotów. Jako mowa potoczna, zawsze ma adresata, zawsze do kogoś się zwraca, ma do czynienia z rozmówcą, rozmawia z nim, 23 dla niego albo o nim” . Można poza tym powiedzieć, że memy stanowią typ tekstów o charakterze mieszanym i przejściowym, łączącym cechy ustności i literackości, języka mówionego i pisanego. Z jednej bowiem strony operują tekstem pisanym – to oczywiste. Z drugiej natomiast paradoksalnie noszą cechy tekstów oralnych, mówionych. Jerzy Bartmiński wymienia jako cechy oralności: dźwiękowość, dialogowość, teatralność (dramatyczność), synkretyzm kodów, sytuacyjność („kontekstualność”) oraz obecność specyficznych wyrażeń (zwłaszcza struktur 24 gramatycznych) . Można w uzasadniony sposób założyć, że w memach internetowych cechy oralności są często z powodzeniem realizowane poprzez obraz – dźwiękowość, synkretyzm kodów i zwłaszcza teatralność mowy, które tradycyjnie wyrażają się w prozodii i gestykulacji mówiącego, mogą być oddane na fotografii (w mimice, geście, pozie osoby portretowanej). Poza tym sytuacyjność, czyli „uwikłanie w (…) ogólnie rozumiane okoliczności komunikowania i to uwikłanie tak ścisłe, że elementy sytuacji przenikają do tekstu słownego jako jego presupozycja, jako substrat informacyjny” jest wręcz cechą konstytutywną memów – dobry mem jest właśnie komentarzem do rzeczywistości społecznej, osadzonym w bieżącym kontekście komunikacyjnym. Dialogowość i gramatyczną konstrukcję zdań mówionych widać niezwykle często w tekstach zawartych w memach – to zwykle zwroty do adresata, pytania retoryczne czy opisy zbudowane z krótkich, czasem błędnych frazeologicznie i stylistycznie zdań. Ponadto dialogowość jest w ogóle istotą mema – mem dopełnia się dopiero w odbiorze i interpretacji, także dlatego, że często operuje ironią, aluzją, intertekstualnością, które pobudzają odbiorcę i każą mu domykać komunikat semantycznie i pragmatycznie. Memy internetowe służą konstruowaniu i redefiniowaniu znaczeń kultury 25 masowej i ostatnie – służą specyficznej normatywnej subwersji . Memy dają                                                              22 Tamże, s. 268-269.  Tamże, s. 271.  24 J. Bartmiński, Opozycja ustności i literackości, w: Antropologia słowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 430-434.  25 J. Nowak, O badaniu kultur popularnych online, w: Nowe media. Wyzwania i ograniczenia, red. T. Gackowski, Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013.  23 278 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II nam przyzwolenie na łamanie tabu czy chociażby norm obowiązujących w medialnym głównym nurcie. John Fiske – chociaż w „Zrozumieć kulturę 26 popularną” nie pisze wprost o kontekście Internetu – zauważa zjawisko przyjemności z nieprzyzwoitości (naughty pleasure): „Krzykliwość, nadmiar i brak smaku dostarczają (…) przyjemności, o których wiem, że są «nieprzyzwoite», ponieważ obrażają estetyczne i kulturowe gusta innych przedstawicieli klasy do której, obiektywnie ujmując «należę», a jednak przyjemności te są częściowo tak przyjemne właśnie ze względu na to, że atakują znane mi standardy 27 klasowe i ideologię” . Według Kołowieckiego memy internetowe można podzielić na trzy kategorie: szablonowe, komentujące, eksploatujące. Rysunek 2. Typologia memów internetowych [opracowanie własne, na podstawie: Kołowiecki, 2012] Memy szablonowe, tak jak wskazuje nazwa kategorii, wyróżnia narzucony, niemodyfikowalny schemat, który można wypełniać treściami określonymi przez autora. Memy szablonowe „mają formę identycznego obrazka, który opatrzyć można własnym podpisem według mniej lub bardziej określonego 28 wzorca. Czasem jest to tekst uzupełniany innymi obrazkami” . Istotną z punktu widzenia autorów memów jest możliwość ich tworzenia bezpośrednio w internecie, bez konieczności użycia programów służących do edycji obrazów (np. Adobe Photoshop). Prekursorem szablonowych memów były tzw. demotywatory, czyli formy graficzne nawiązujące do motywujących zdjęć wieszanych na ścianach amerykańskich korporacji. Demotywator miał osiągać                                                              26 J. Fiske, Zrozumieć kulturę popularną, przekł. K. Sawicka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010.  27 Tamże, s. 62.  28 W. Kołowiecki, Memy internetowe jako nowy język internetu, „Kultura i Historia”, nr 21, Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, http://www.kulturaihistoria.umcs. lublin.pl/archives/3637 (dostęp: 29 grudnia.2015 r.).  279 �III. Reakcje internautów efekt przeciwny – „podpis pod obrazkiem, choć w humorystyczny sposób, 29 przekazywał pesymistyczną wizję świata, służył jego krytyce” . Druga kategoria, czyli memy komentujące, są rodzajem formy puentującej. Najczęściej jest to rysunek twarzy z jednoznacznie wyrażoną emocją dołączony do wcześniej funkcjonującego kadru. Memy komentujące wyróżniają się na tle pozostałych, ponieważ dają precyzyjną odpowiedź, jaki stosunek do ko30 mentowanej rzeczywistości ma autor mema . Ostatnią z kategorii zaproponowanych przez Kołowieckiego są memy eksploatujące. Ich charakterystyczną cechą jest brak konkretnego przekazu. Ten rodzaj memu często wykorzystuje memy szablonowe. Bywa, że mem zaczyna być dystrybuowany jako komentujący lub szablonowy, po czym jest rekonstruowany i dostaje „drugie życie” jako mem eksploatujący. Tego typu memy 31 cieszą się dużą popularnością, ale w krótkim okresie . IV. Analiza ilościowa Na wstępie tego podrozdziału należy zaznaczyć jedną uwagę natury metodologicznej: otóż rozpoczynając projekt badawczy w pierwotnie założonym kształcie, stworzono instrumentarium służące analizie ilościowej. Uczyniono tak, ponieważ zakładano, że memów dotyczących Jana Pawła II będzie w przestrzeni internetowej znacznie więcej – zresztą przeprowadzone badanie pilotażowe potwierdzało takie domniemania. Jak jednak okazało się finalnie, memy odnoszące się do Jana Pawła II i jego działalności są mocno ograniczone liczbowo – w różnego rodzaju agregatorach memów, w witrynach przeszukiwanych przez wyszukiwarkę Google i inne wyszukiwarki odnaleziono łącznie nieco ponad 100 unikalnych memów internetowych (których część, co też trzeba zaznaczyć, była na różnych stronach chętnie powielana, kopiowana). Konkluzja o niewielkiej, ograniczonej liczbie memów tematycznych w badanym obszarze stanowi już pierwszy wniosek z analizy, ale nie zniechęca do tego, by zagregowane memy poddać prostej analizie ilościowej w odniesieniu do ich zawartości. Zgromadzony materiał został zakodowany w specjalnie zaprojektowanym kluczu kategoryzacyjnym. Jednym z jego zadań było uzyskanie odpowiedzi, jakie grupy bohaterów pojawiają się w memach. Osoby kodujące miały do wyboru następujące kategorie aktorów: Jan Paweł II, inny papież (nie Jan Paweł II), polityk / politycy, artysta / artyści, sportowiec / sportowcy, duchowny / duchowieństwo, zwykły człowiek / zwykli ludzie, Polska / Polacy, postacie z bajek.                                                              29 Tamże.  Tamże.  31 Tamże.  30 280 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II Wykres 1. Kategorie aktorów występujących w memach W 66 proc. memów pojawiała się postać Jana Pawła II. Na uwagę zasługuje wynik aktora „zwykły człowiek / zwykli ludzie”, który pojawił się w 12 proc. memów. Trzecim pod względem częstości występowania aktorem byli politycy – 5 proc. Najrzadziej występującym bohaterem okazał się „sportowiec / sportowcy” – 1 proc. Warte odnotowania jest wystąpienie każdej ze stworzonych kategorii bohaterów, co świadczy to, o właściwej konstrukcji klucza kodowego. Poniższy mem reprezentuje najliczniejszą grupę komunikatów, w których pojawiła się osoba Jana Pawła II – jest charakterystyczny dla najliczniejszego typu memów: 281 �III. Reakcje internautów Po lewej stronie widzimy postać Jana Pawła II, natomiast po prawej stronie widnieje cytat z jego wypowiedzi lub pisma jego autorstwa wraz z podpisem papieża po łacinie. Kolorystyka memu jest utrzymana w kolorze czarnobiałym: tło jest białe, czcionka czarna, a postać papieża czarno-biała. Wydaje się, że takie barwy mają podkreślać znaczenie przekazu, podnosić jego rangę, skupiać uwagę odbiorcy przede wszystkim na treści, a nie formie. Tematyka memu została określona jako społeczno-kulturalna. Charakter memu, czyli wyróżniający się dominującym tekstem, dotyczy mniejszej liczby przebadanych komunikatów. Co ważne – tekst przedstawia temat materiału wizualnego w sposób deskryptywny. Aktorami w sposób znacząco wyróżniający się pod względem ilości byli także zwykli ludzie. Poniższy przykład prezentuje ten typ aktorów. Mem przedstawia czarno-białe zdjęcie kobiety wtulonej w mężczyznę. Widać, że są blisko związani – prawdopodobnie są parą. Pod zdjęciem znajduje się biały napis – cytat Jana Pawła II o miłości, który można potraktować jako przykazanie dla zakochanych. Można więc powiedzieć, że tekst memu ukierunkowuje i precyzuje odbiór przekazu komunikowanego przez obrazek (który wcale nie jest jednoznaczny – gdyby przeanalizować dogłębnie choćby spojrzenie dziewczyny, można byłoby wyinterpretować co najmniej kilka możliwych znaczeń). Zauważona polisemiczność może być również uznana, w przypadku niektórych typów memów, za cechę dystynktywną, a nawet konstytutywną. Podczas badania memów została także określona ich tematyka. Zaprojektowany klucz kategoryzacyjny uwzględniał siedem tematów dominujących w memie: polityczny, ekonomiczny, społeczno-kulturalny, prawny, sportowy, dotyczący Kościoła Katolickiego oraz inne. 282 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II Wykres 2. Tematyzacja memów Najczęściej pojawiającym się w badanych memach tematem był temat społeczno-kulturalny, w tym problem pedofilii, który dotyczył 58 proc. przeanalizowanych memów. 22 proc. memów odnosiło się do spraw dotyczących Kościoła Katolickiego. Przykładowy komunikat, który łączy w sobie dwa najczęściej pojawiające się wątki tematyczne zamieszczono poglądowo poniżej. Mem przedstawia papieża Jana Pawła II w białej sutannie. Najważniejszy hierarcha w Kościele rzymskokatolickim stoi na tle błękitnego nieba i unosi ręce do góry w geście błogosławieństwa. Jego twarz wyraża miłość, życzliwość i radość. Obraz wywołuje więc jednoznacznie pozytywne konotacje. Tymczasem tekst, którym opatrzone jest zdjęcie, ma już raczej ambiwalentny wydźwięk – użycie w podpisie słowa „showman” (wielkość czcionki również ma swój wydźwięk – stopniowalność dekodowania znaczenia mema) sugeruje przypisanie papieżowi egoistycznych, interesownych motywacji zamiast humanistycznych, altruistycznych, które wynikałyby z mimiki i gestykulacji papieża. 283 �III. Reakcje internautów Najmniej memów dotyczyło tematyki prawnej (po lewej stronie) i sportowej (po prawej stronie) – oba tematy pojawiły się w zaledwie 1 proc. memów. Poniższe dwa memy przedstawiają takie właśnie konteksty. O ile mem odnoszący się do Galileusza ma pewną wartość informacyjną, edukacyjną, o tyle zarówno ten, jak i drugi obrazek charakteryzuje osobliwa prostota kompozycyjna i perswazyjna. W pierwszym memie trudno odnaleźć uzasadnienie połączenia tego typu zdjęcia i tego typu tekstu (zdjęcie zawarte w memie można by z powodzeniem zastąpić każdą inną fotografią papieża), natomiast drugi operuje dość prostym i raczej niezabawnym żartem. Warto w tym miejscu zasygnalizować wątek, który zostanie szerzej rozpisany na kolejnych stronach. Mianowicie, w memie poświęconym uznaniu w 1992 r. przez Jana Pawła II faktu, iż potępienie Galileusza przez Kościół Katolicki za głoszenie heliocentrycznego poglądu objawia nam się kolejna, istotna funkcja internetowego memu. Otóż, internetowy mem, w tym konkretnym ujęciu, urasta do rangi popkulturalnej instancji poznawczej. Dzięki temu memowi internauci dowiadują się o tym, kiedy Galileusz miał zostać zrehabilitowany przez Kościół Katolicki, w szczególności przez papieża Jana Pawła II. Sposób użytkowania Internatu winien zachęcać do naturalnej weryfikacji różnych wiadomości, także tych informacji, które pochodzą ze świata memów. Jednakże wydaje się, iż sposób odbioru memów (ich wizualność i syntagmatyczna narracyjność) może osłabiać wolę weryfikacji treści, jakie niosą one ze sobą. Dlatego też owa instancyjność poznawcza może być złudna. Warto bowiem pamiętać, iż Jan Paweł II – w duchu Soboru Watykańskiego II – dokonał ustnej rehabilitacji Galileusza, zaledwie kilkanaście miesięcy po swoim wyborze na tron piotrowy. Otóż na sesji Papieskiej Akademii Nauk (10 IX 1979) Jan Paweł II, mówiąc 284 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II o Galileuszu, zauważył „musiał wiele wycierpieć... ze strony ludzi i instytucji Kościoła. Sobór Watykański uznał pewne swoje postawy za niewłaściwe i wyraził z tego powodu ubolewanie, co przeczytać możemy w 36 numerze Konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes... Odniesienie do Galileusza stoi wyraźnie w załączonym do tego tekstu przypisie, w którym cytowany jest tom Vita e opere di Galileo Galilei autorstwa Pio Paschiniego, wydany przez Papieską Akademię Nauk”. „Galileusz wprowadził zasadę interpretowania świętych ksiąg wykraczającą poza ich dosłowny sens, ale będącą w zgodzie z ich intencją i rodzajem wykładni właściwej dla każdej 32 z nich” . Nadto, papież powołał także (31 VII 1981) specjalną komisję do zbadania sporu ptolemejsko-kopernikańskiego XVI i XVII wieku, do którego należy „sprawa Galileusza”. Puentą tych działań było przedstawienie przez Jana Pawła II – zgodnie z treścią mema – 31 października 1992 r., na sesji plenarnej Papieskiej Akademii Nauk z udziałem Korpusu Dyplomatycznego akredytowanego przy Stolicy Apostolskiej, wraz z kardynałem Poupardem, wyników prac komisji. Należy więc uznać, iż mem w swym edukacyjnym, poznawczym wymiarze jest w szczególności narażony na istotne uproszczenia ze strony jego twórców, którym przede wszystkim przyświeca cel perswazyjny, w mniejszym stopniu informacyjny czy edukacyjny. Trzeba też pamiętać, iż pod właściwą treścią mema, znajduje się silnie perswazyjna i polisemiczna adnotacja – mniejszą czcionką, w kolorze białym – „Lepiej późno, niż wcale”. Interpretacja rzeczonej konstatacji może być różna. Możemy ją odnosić względem Jana Pawła II, ale możemy ją odnosić w ogóle do Kościoła Katolickiego, któremu rehabilitacja – podług narracji komentowanego mema – zajęła ponad 350 lat. Reasumując powyższy przykład, warto odnotować owy potencjał poznawczy, edukacyjny memów internatowych, przy równoczesnym wskazaniu, iż w istocie bardzo łatwo w tym typie komunikacji o daleko idące uproszczenia, by nie powiedzieć nieścisłości, czy przekłamania. Przechodząc do kolejnych ustaleń, płynących z wykonanej analizy, zespół badawczy określił również emotywność analizowanych memów. Okazało się, że tylko 9 proc. z nich było dla badaczy silnie angażujące. Daje to podstawę do stwierdzenia, że memy, które były przedmiotem badania nie posiadały elementarnej cechy memów internetowych, czyli działania wzbudzającego jednoznaczne emocje (na osi binarnej śmiech/zachwyt – zaduma/dyskomfort). Jak wskazuje poniższy wykres, 7 proc. memów okazało się nieangażującymi. 23 proc. memów oznaczono jako trudne do jednoznacznego określenia, czy są emotywne. Najwięcej „obrazków” zostało określonych jako raczej angażujące – 44 proc.                                                              32 „Acta Apostolicae Sedis”, 71 (1979), s. 1461-1468.  285 �III. Reakcje internautów Wykres 3. Emotywność memów Przykładem komunikatu, który został oceniony mianem raczej nieangażującego, czyli zaliczający się do drugiej grupy pod względem liczebności (23 proc.) był mem przedstawiający Jana Pawła II w białej szacie na niebieskim tle. Papież trzymał rękę w sposób znany z obrzędu błogosławieństwa. Napis obok obrazka brzmi „Jan Paweł II Papież. Szanowany przez wszystkich. Bez względu na wyznanie i przekonania”. Autor memu podkreślił tym samym powszechny szacunek do osoby papieża Polaka. Mem, który uznano z kolei za silnie angażujący, pokazuje Jana Pawła II pochylającego się przed figurką Matki Boskiej. Papież najprawdopodobniej się modli, a scena ta ma miejsce w kościele. Obrazkowi towarzyszy tekst o charakterze humorystycznym. W tym przypadku uwagę przyciąga figurka Matki Boskiej oraz żartobliwy napis: „Przepraszam najmocniej, ma pani może papieroskiem poczęstować?” V. Analiza semiotyczna – studia przypadków Poniżej zostaną opisane memy wyróżniające się w zgromadzonej próbie. Należy jednak zaznaczyć, że wybór ciekawych poznawczo i interpretacyjnie memów, operujących bogatą siatką skojarzeń, nie był łatwy. Zagregowane memy okazały się, generalnie rzecz biorąc, dość miałkie – bazowały na prostej kontrowersji, nieskomplikowanym dowcipie, abstrahowały od subtelnego użycia ironii czy absurdu. Zdecydowana ich większość okazała się płaska pod względem semiotycznym. 286 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II Analiza semiotyczna wybranych, ciekawszych komunikatów z jednej strony prezentuje ich złożony, najbardziej prawdopodobny przekaz (ideę), natomiast z drugiej wskazuje sieć konotacji, kontekstów, do pewnego stopnia kapitał symboliczny postaci i zjawisk, który wykorzystano do skonstruowania takiego, 33 a nie innego znaczenia memu. Ideami na potrzeby niniejszej analizy nazwano wszystko to, co za definicją Ferdinanda de Saussure’a jest elementem zna34 czonym (signifié) oraz – za poglądem francuskiego filozofa Rolanda Barthesa – znajduje się na pierwszym, drugim i trzecim poziomie znaczenia (denotacje, 35 konotacje i mity) , czyli co za sobą skrywa zgromadzona próba badawcza, jakie budzi skojarzenia, co daje odbiorcy na poziomie wiedzy i odczuć, jakie wywołuje u niego przemyślenia. Według Gillian Rose „znak składa się z dwóch elementów, które można wyróżnić jedynie na poziomie analitycznym, w praktyce są one ze sobą zinte36 growane” . Pierwszym elementem wspomnianym przez Rose – w przypadku niniejszej analizy – są powyżej przedstawione idee, natomiast tym drugim elementem jest kapitał symboliczny, a mianowicie graficzna forma znaku (w przypadku memów zwykle w postaci obrazu i tekstu). Ideą powyższych memów jest ukazanie Jana Pawła II jako wzoru, ale na poziomie aksjologii i deklaracji, a nie na poziomie wiedzy i zrozumienia. Kapitałem symbolicznym memu po lewej stronie jest Willy Wonka, bohater filmu                                                              33 Tę nomenklaturę stosuje także Gillian Rose – zob. G. Rose, Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, przekł. E. Klekot, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010.  34 F. de Saussure, Kurs językoznawstwa ogólnego, przekł. K. Kasprzyk, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, cz. 1, s. 76-81.  35 R. Barthes, Mitologie, przekł. A. Dziadek, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000 oraz R. Barthes, Podstawy semiologii, przekł. A. Turczyn, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009.  36 G. Rose, Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, przekł. E. Klekot, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, dz. cyt., s. 106.  287 �III. Reakcje internautów „Willy Wonka i fabryka czekolady”, ekranizacji powieści Ronalda Dahla „Charlie i fabryka czekolady” wydanej w 1964 roku. Drugi mem (po prawej stronie) zbudowany jest na wiedzy odwołującej się do reformy emerytalnej w Polsce (podwyższenie wieku emerytalnego), symbolicznych napięć polsko-niemieckich i kontrowersyjnej abdykacji Benedykta XVI. Oba prezentowane powyżej komunikaty można zakwalifikować – zgodnie z systematyką Kołowieckiego – do memów szablonowych. Mem po lewej stronie jest pewnego rodzaju szyderczym uśmiechem do wszystkich osób, które twierdzą, że ich wzorem jest Jan Paweł II. Osoby, które nie czytały żadnej z encyklik autorstwa polskiego papieża, a wypowiadają się w tonie, który prezentuje pierwsza – górna fraza, otrzymują rodzaj pstryczka w nos. Ironia autora memu przejawia się pytaniem retorycznym – panuje powszechna wiedza, że niewiele osób – Polaków czyta jakiekolwiek książki, nie mówiąc o encyklikach, których lektura wymaga większego zaangażowania intelektualnego. Mem po prawej stronie w formie żartu prezentuje – przez pryzmat historii i doświadczeń – opinie Polaków o samych sobie, aktach prawnych (w tym przypadku zmianie ustawy emerytalnej), ale także stosunek do naszych zachodnich sąsiadów. Autor mema wskazuje na nadmierną „pracowitość” polskiego społeczeństwa jako na dowód niższości wobec Niemców („My tyle harujemy, a nic z tego nie mamy, jeszcze emerytury mamy takie niskie, o ile w ogóle do nich dożyjemy”). Tego typu słowa-klucze na poziomie konotacyjnym, a może nawet 288 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II i mitycznym funkcjonują w samym społeczeństwie. Ukazywana jest tutaj wyższość Zachodu nad biednymi Polakami, którzy o wszystko muszą walczyć. Ta walka i niesprawiedliwość społeczna wykracza poza klasę niską i średnią, również zaczyna dotykać środowisko elit – w tym wypadku kościelnych. Kolejny mem, który można zaliczyć do kategorii memów szablonowych, wyśmiewa monetyzację wizerunku Jana Pawła II. Przestrzenią, w jakiej wyrażona jest ta idea, nie jest obraz sensu stricto, ale język, figura „Wielkiego Rodaka”. Demotywator składa się z trzech części – elementem znaczącym jest tutaj zdjęcie ogłoszenia, oraz dwa hasła. Twórca ogłoszenia zachęca – w nienachalnej formie („pragniemy umożliwić Państwu zakup”) – do kupna pewnego typu materaca rehabilitacyjno-leczniczego, na którym w czasie swojej pielgrzymki do Polski spał Ojciec Święty. Autor mema wykpiwa osoby, które wykorzystują wizerunek Jana Pawła II dla własnego interesu. Robi to przez ironię zawartą w pierwszym i drugim haśle, w którym zestawia prawdziwy cud – wymodlony przez wstawiennictwo Jana Pawła II – uzdrowienia z pobudzeniem gospodarki. Wnosi – w sposób prześmiewczy – o dopisanie „napędzania gospodarki” (przez sprzedawanie materaców, na których rzekomo sypiał polski papież) do jego listy cudów. Powyższy demotywator umieszcza postać Jana Pawła II w roli katalizatora społecznego działania – papież jako wzór do naśladowania, a nie podziwiania. Mem niejako obnaża niewłaściwą funkcjonalność pomników papieskich i monumentalnych budowli religijnych, które stały się elementem architektury polskich miast. Mem przez zestawienie słynnego cytatu autorstwa Jana Pawła II z poruszającym zdjęciem prezentującym parę starszych osób i kiczowaty pomnik kpi ze wszystkich, dla których postać papieża jest motywem do stawiania pomników, a nie do czynienia dobra. Zamysłem autora było wywołanie refleksji odbiorcy komunikatu, czy aby na pewno właściwie interpretuje testament pozostawiony przez polskiego papieża. Autor wydaje się mówić: „Przecież papież nie chciał, aby budowano pomniki z jego podobizną, chciał, aby czynić dobro drugiemu człowiekowi”. Mocnym akcentem memu jest umieszczenie na nim często powtarzanych słów autorstwa pochodzącego z Wadowic biskupa Rzymu. W sposób oczywisty trafiają do odbiorców, nie pozostawiając wątpliwości, że wielkość ludzi nie zależy od rozmiarów stawianych im pomników. 289 �III. Reakcje internautów W tonie podobnym do poprzedniego analizowanego komunikatu, komunikuje się z odbiorcami kolejny mem. Prezentuje on postać Jana Pawła jako zakładnika własnej legendy, swoiste „uspiżowienie” człowieka posunięte ad absurdum. W tym przypadku kapitałem symbolicznym jest kicz rzeźby religijnej. Autor nawiązuje ironicznie nie tylko do monetyzacji wizerunku Jana Pawła II, ale przede wszystkim do brzydoty, kiczowatości i tandetności wytworów pseudo-artystycznych stawianych w wielu polskich miastach i miasteczkach. Możemy się domyślać, że zamierzeniem autora rzeźby było połączenie postaci papieża z aniołem – stąd powiewająca na wietrze szata, która ma być metaforą anielskich skrzydeł. Zdaniem memotwórcy, rzeźba okazała się warsztatowo nieudolna, dlatego na końcu hasła znajdują bardzo znaczący znak interpunkcyjny – wielokropek. Tego typu wytwory kultury, czego przykładem jest pojawiający się na memach pomnik, z reguły powstają z potrzeb lokalnych społeczności, są niejako wyrazem potrzeby posiadania bohaterów. Powyższe trzy memy pokazują Jana Pawła II jako ikonę popkultury (widać w nim raczej sympatycznego człowieka, a nie poważnego kościelnego hierar- 290 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II chę). Środkami wyrazu stały się tutaj nawiązania do kinematografii, skrzydlatych słów, ale także socjolektu. Mem po lewej stronie przedstawia siedzącego przy pulpicie Jana Pawła II, którego gest oraz mimika twarzy wskazują na to, że coś tłumaczy – być może także życzliwie uśmiecha się w obecności wiernych. Tło mema jest czarne, a biały napis znajduje się na górze. Poza oraz gest papieża na tym zdjęciu nawiązują do napisu, ponieważ Jan Paweł II wygląda jakby tłumaczył komuś coś oczywistego. Tego typu mem może być wysyłany do innych użytkowników – tym samym rozpowszechniany – jako jednoznaczny komentarz do czegoś oczywistego, niepodważalnego faktu bądź nieuzasadnionych wątpliwości lub wręcz przeciwnie – do tematu kontrowersyjnego, wzbudzającego wątpliwości. W tym drugim przypadku poza papieża i tekst obrazka komunikują z pozycji dominującej, że oto właściwa racja jest tylko jedna i zakłopotany powinien być ten, kto jej nie dostrzega. Środkowy mem, w sposób jednoznaczny komentuje i jednocześnie dyskredytuje podjętą przez Benedykta XVI decyzję o abdykacji. Widzimy na nim roześmianego Jana Pawła II siedzącego na dużym krześle w białej, papieskiej szacie. Tekst jest stylizowany na młodzieżowy, ironiczny komentarz (imię papieża Benedykta jest zdrobnione, pojawia się też żartobliwa obelga). Przekaz, jaki niesie mem, to wyższość papieża Polaka nad papieżem Niemcem, której dowodzi większa pracowitość, konsekwencja, wytrwałość i odpowiedzialność Polaka. Istotnym dla odbioru mema kontekstem jest tu oczywiście kontekst stereotypowo agonistycznych stosunków polsko-niemieckich. Mem po prawej stronie prezentuje zestaw sztućców oraz talerz przedstawiający Jana Pawła II. Oprócz monetyzacji wizerunku, o którym była już mowa przy poprzednio analizowanych memach, widzimy nawiązanie do kinematografii. Autor sparafrazował tytuł filmu „Karol – człowiek, który został papieżem” w reżyserii Giacomo Battiato, wyśmiewając zarówno ideę filmów opowiadających historię papieża Polaka, jak i praktykę zarabiania pieniędzy przez sprzedaż kiczowatych wytworów kultury użytkowej, wykorzystujących wizerunek papieża. 291 �III. Reakcje internautów Tekst mema można odczytywać również metaforycznie – chodzi w nim także o spłaszczenie pamięci Jana Pawła II, który jest pamiętany jako ciekawa postać popkultury, a nie jako przywódca wspólnoty religijnej, kapłan, ważna postać światowej polityki. Na koniec warto również pochylić się nad jeszcze jednym typem memów, które zaprezentowano powyżej. Jeden z nich – środkowy – był już omawiany wcześniej wskazując na ciekawy potencjał poznawczy, jaki mogą nieść ze sobą niektóre memy internetowe, przy równoczesnym uznaniu ryzyka omyłki, braku weryfikacji treści (czy w rzeczy samej mówią prawdę?), które są w memach prezentowane w sposób lekki, iście narracyjny, wreszcie wizualny, nawet jeśli można mieć zastrzeżenia co do ich atrakcyjności. Otóż powyższe memy z jednej strony prezentują potencjał poznawczy i edukacyjny tego typu formy komunikacyjnej, z drugiej zaś mogą mieć charakter ekskluzywny, a więc odwrotny od tego, który memom najczęściej się przypisuje. Mianowicie, w omawianej literaturze przedmiotu oraz w przypadku lwiej części analizowanych memów w ramach niniejszego projektu badawczego, zauważono, iż ich forma i treść ma charakter silnie inkluzywny, partycypacyjny, włączający użytkowników memów (odbiorców i twórców) do wspólnej pop-kuluralnej, internetowej subkultury. Innymi słowy, aby zostać użytkownikiem memów internetowych nie za wiele trzeba wiedzieć, nie trzeba być oczytanym, wykształconym, nie potrzeba specjalistycznej wiedzy. Podobnie zresztą jak w przypadku telewizji, 37 która – cytując Neila Postmana – „przedstawia dość prymitywną, lecz nieodpartą alternatywę wobec linearnej i sekwencyjnej logiki słowa drukowanego i dąży do tego, by wymogi edukacji literackiej były niedostosowane. […] Oglądanie telewizji nie wymaga żadnego talentu, ale też żadnego nie rozwija”. Z kolei jednak, gdy spojrzymy na powyższe memy, to one mają inny charakter. Pierwszy z nich może stanowić typowy przykład tzw. mema poznawczego, który wzbogaca jego użytkownika o dodatkową wiedzę. Odkrywa przed nim archaiczne znaczenie słowa „parafianin”. Memotwórca wykorzystuje ewentualną lukę w wiedzy użytkownika memu do tego, aby perswazyjnie, narracyjnie przekonać go do określonej wizji i wizerunku ludzi wierzących, onych parafian. Trzeba odnotować, iż jest to głos osoby (memotwórcy), który zapewne nie określiłaby siebie mianem człowieka wierzącego, przynależnego do jakiejś parafii, posiadającej status parafianina. Perswazyjność komentarza, jaki analizujemy w rzeczonym memie, polega na tym, iż niestosowane zachowania osób wierzących nie powinny dziwić użytkowników niniejszego mema, gdyż fakt bycia parafianinem, zgodnie z archaicznym, przestarzałym znaczeniem tego                                                              37 N. Postman, The Disappearance of Childhood, Vitnage Books, New York 1994, s. 78 (cytat za É. Maigret, Socjologia komunikacji i mediów, przekł. I. Piechnik, Oficyna Naukowa, Warszawa 2012, s. 30). Zob. także P. Bordieu, O telewizji. Panowanie dziennikarstwa, przekł. K. SztandarSztanderska, A. Ziółkowska, PWN, Warszawa 2009.   292 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II słowa, oznacza zacofanie, bycie człowiekiem ograniczonym, bez ogłady, niewykształconym. Jeśli użytkownik nie znał niegdysiejszego znaczenia słowa „parafianin” jest w istocie silniej podatny na perswazyjny wymiar rzeczonego mema. Podobnie zresztą dzieje się w przypadku drugiego, środkowego mema dotyczącego Galileusza, mema, którego analizę przeprowadzono już na wcześniejszych stronach. Najciekawszym jednak memem z tej trójki wydaje się ostatni – zarówno jeśli weźmiemy pod uwagę jego atrakcyjną, wizualną stronę, a także treść jaką zamieszczono zarówno na zdjęciu Jana Pawła II, jak i pod samą fotografią (mamy tutaj do czynienia z oczywistą i zamierzoną redundancją, której celem jest wzmocnienie wydźwięku cytatu z wypowiedzi Jana Pawła II). Warto nad tym memem chwilę się zatrzymać. Otóż na przykładzie analizowanych memów dotyczących Jana Pawła II zauważono, że niektóre z nich (właśnie omawiany oraz wcześniej analizowany mem, dotyczący uznania za błąd potępienia przez kościół Galileusza w 1992) mają charakter iście poznawczy, edukacyjny, a także właśnie ekskluzywny w swym znaczeniowym wymiarze. Otóż, odkodowywanie pełni sensów, płynących z powyższego memu nie jest możliwe dla każdego. Tylko Ci, którzy są zapewne kształceni w zakresie historii, filozofii czy też teologii są w stanie odkodować głębsze znaczenie słów, jakie de facto powtórzył za św. Ekspedytem Jan Paweł II, czyniąc owe zawołanie starożytnego męczennika „Hodie!” (to znaczy: Dziś) bliższym współczesnemu człowiekowi. Chodzi o to, aby ten swoją przemianę w homo novus (to znaczy: nowego człowieka), wiernego ewangelii nie odkładał na jutro, lecz rozpoczął ją zrazu dziś, tu i teraz. To ciekawa funkcja, jaką odnaleziono w trakcie prowadzonych analiz dyskursu memetycznego wokół Jana Pawła II. Okazuje się bowiem, iż memy mogą, i niosą ze są także ogromny ładunek refleksji, wiedzy, a także coś, co moglibyśmy nazwać interakcyjnym zobowiązaniem użytkownika względem danego mema, który może zostać odczytany na co najmniej dwóch poziomach znaczeniowych. To niezwykle ciekawa i warta dalszych badań i eksploracji funkcja współczesnych, choć należy przyznać, że tylko niektórych memów internetowych. VI. Wnioski i podsumowanie Przeprowadzone w projekcie badawczym analizy prowadzą do kilku generalnych konkluzji. Przede wszystkim podjęte badania pozwoliły do pewnego stopnia odtworzyć wizerunek Jana Pawła II, jaki wyłania się z memów internetowych. W miarę możliwości materiałowych wskazano, jakie znaczenia i konotacje tworzą społeczne postrzeganie osoby Jana Pawła II i jego działań (w perspektywie funkcjonujących w sieci memów). W przeanalizowanych memach, Jan Paweł II jest przede wszystkim przedstawiany jako osoba reprezentująca Kościół Katolicki – pewnego rodzaju sym- 293 �III. Reakcje internautów bol, który ma być soczewką dla całego środowiska. Wyróżniającym się motywem w badanych komunikatach było wykorzystanie postaci Jana Pawła II w funkcji krzywego zwierciadła dla odbiorców: autorzy memów chętnie piętnowali postawy społeczeństwa, które z jednej strony szczyci się rzekomym kultywowaniem ideałów głoszonych przez Jana Pawła II, z drugiej natomiast nie zna podstawowych refleksji i zaleceń papieża, wynikających z jego przemówień czy encyklik. Można zatem stwierdzić, że część memów miała obnażyć powierzchowność kultu Jana Pawła II wśród Polaków. Należy podkreślić, że w analizowanej próbie zdecydowana większość materiałów dotyczyła tematów społecznych, w tym – co istotne – wątków poruszających problem pedofilii w Kościele Katolickim. W memach Jan Paweł II jest figurą metaforyczną dla szeroko komentowanych – już po śmierci papieża – ważnych, ale i kontrowersyjnych zjawisk dotyczących funkcjonowania Kościoła Katolickiego i jego miejsca w życiu społecznym we współczesnej Polsce i w świecie. Badanie wykazało również semantyczną heterogeniczność postaci Jana Pawła II w internetowym dyskursie publicznym. Wyraźnie widoczne jest niwelowanie dystansu między wiernymi a hierarchą (i tym samym – Kościołem). Memy internetowe zdecydowanie detabuizują postać Jana Pawła II i instytucję Kościoła Katolickiego. Ważnym wnioskiem formalnym jest natomiast konkluzja o nietypiczności memów internetowych związanych z Janem Pawłem II. Gatunek wypowiedzi artystycznej, jakim bez wątpienia jest mem internetowy wykazuje podobieństwo strukturalne do emblematu, czyli kompozycji, na którą składają się: „inskrypcja, zwana też epigraf (...), obraz, zwany również icon (...), subskrypcja, 38 którą zazwyczaj był wiersz, epigramat, czasem utwór elegijny” . W toku analizy stwierdzono, że memy, które były przedmiotem badania, nie należą do grupy memów-emblematów, nie wykazują takiego charakteru. Memy opowiadające o Janie Pawle II mają wymiar denotywnej demonstracji ideologicznej. Ponadto przebadane memy w zdecydowanej większości nie wpisują się w klasyfikację przedstawioną przez Wiktora Kołowieckiego. Generalnie rzecz biorąc, memy dotyczące osoby Jana Pawła II, które zostały poddane analizie są ubogie pod względem pragmatyczno-semantycznym, mają niski tzw. potencjał memetyczny, co powoduje, że nie są płodnymi – ulegającymi częstym replikacjom – jednostkami kulturowymi. Natomiast najważniejszym, kluczowym wnioskiem wynikającym z przeprowadzonych badań jest stwierdzenie ograniczonego liczbowo i płaskiego semantycznie zbioru memów związanych z Janem Pawłem II w polskojęzycz                                                             38 J. Pelc, hasło Emblemat, w: Słownik literatury staropolskiej, red. T. Michałowska, Ossolineum, Wrocław 1998.  294 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II nej przestrzeni internetowej. Twórcy memów rzadko więc zajmują się postacią papieża Polaka, a gdy już to czynią – to zazwyczaj konstruując proste, niewymagające graficznie i językowo, nierzadko wulgarne komunikaty. Taki wniosek może dziwić, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę miejsce Jana Pawła II we współczesnym świecie społecznym, w życiu i historii Kościoła Katolickiego, w historii najnowszej Europy i świata. Długość pontyfikatu Jana Pawła II, wielość podejmowanych przez niego aktywności, wreszcie związki z młodzieżą manifestowane w przestrzeni medialnej kazałyby sądzić, że Jan Paweł II jest postacią ikoniczną w świecie mass mediów, w tym także Internetu. Tymczasem analiza materiału badawczego prowadzi do zgoła innych wniosków. Trudno jednoznacznie wskazać przyczynę takiego stanu rzeczy, można spekulować o kilku. Być może powód nieznacznej obecności w internetowych memach ma charakter technologiczny – otóż w czasie pontyfikatu Jana Pawła II ani korzystanie z Internetu w Polsce, ani tworzenie i dystrybucja memów internetowych nie były tak powszechne jak obecnie. Jeśli zatem memy tworzone są w odniesieniu do wydarzeń bieżących, aktualnych, to siłą rzeczy to kryterium nie może być spełnione i zainteresowanie memotwórców osobą Jana Pawła II z założenia musi być niższe (nawet jeśli weźmiemy pod uwagę kontekst późniejszej kanonizacji). Inną domniemaną przyczyną niewielkiej i słabej jakościowo ekspozycji Jana Pawła II w memach może być ograniczone, powierzchowne rozumienie działalności publicznej papieża, zwłaszcza wśród młodych ludzi, aktywnych w tworzeniu internetowych komunikatów. Papież Polak jest więc z pewnością rozpoznawany, ale może niezbyt dobrze rozumiany. Odwołując się do samej postaci Jana Pawła II i jego działalności, internauci (i być może Polacy w ogóle) odnoszą się do maksymalnie kilkunastu bardziej znanych cytatów, wyrwanych zresztą z szerszego kontekstu wypowiedzi czy pisma. Poza tym gros konotacji z osobą papieża wiąże się z funkcjonowaniem w ogóle Kościoła Katolickiego jako instytucji, ze stereotypowym rozumieniem życia religijnego i uprawiania kultu w Polsce, wreszcie z komercjalizacją i monetyzacją życia publicznego, także w obszarze kultury i religii. Wykorzystywanie – nierzadko przecież przedmiotowe – postaci Jana Pawła II w memach w tych kontekstach każe stawiać hipotezę, że generują one dyskurs raczej o konkretnych zjawiskach pokazywanych z wykorzystaniem papieża lub przez pryzmat jego osoby, a nie dyskurs o samym papieżu (który jest w jakiś sposób określony, opisany, zinterpretowany). Innym jeszcze powodem niskiej ekspozycji memograficznej Jana Pawła II może być generalnie niskie zainteresowanie użytkowników Internetu osobami związanymi z religią (m.in. katolicką), zwłaszcza zaś kapłanów czy innych aktywnych postaci Kościoła katolickiego. Być może politycy, aktorzy, sportowcy są postaciami bardziej rozpoznawalnymi, angażującymi większe grupy odbiorców i tym samym zajmującymi większą część przestrzeni internetowej niż żyjący czy nieżyjący papieże. 295 �III. Reakcje internautów Niezależnie od diagnozy przyczyn opisywanego zjawiska, która jak widać, nie jest łatwa, z pewnością można stwierdzić jedno: memy internetowe jako szczególny typ komunikatów medialnych jest tworzywem żywym, nadal konstytuującym się i nadal silnie funkcjonalizowanym – w związku z tym różnego rodzaju ich opisy, próby typologizacji nadal mają charakter rekonesansowy i winny być nieustannie podejmowane i pogłębiane. Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. Bachtin M., Słowo jarmarczne, przekł. A. Goreń i in., w: Antropologia słowa, red. G. Godlewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004. Barthes R., Mitologie, przekł. A. Dziadek, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000. Barthes R., Podstawy semiologii, przekł. A. Turczyn, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009. Bartmiński J., Opozycja ustności i literackości, w: Antropologia słowa, red. G. Godlewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004. Blackmore S., Maszyna memowa, przekł. N. Radomski, Rebis, Poznań 2002. Bordieu P., O telewizji. Panowanie dziennikarstwa, przekł. Karolina SztandarSztanderska, Anna Ziółkowska, PWN, Warszawa 2009. Brodie R., Wirus umysłu, przekł. P. Turski, TeTa Publishing, Łódź 1996. Dawkins R., Samolubny gen, przekł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 2007. Fiske J., Zrozumieć kulturę popularną, przekł. K. Sawicka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. Juza M., Memy internetowe – tworzenie, rozpowszechnianie, znaczenie społeczne, w: „Studia Medioznawcze”, nr 4, Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013. Kamińska M., Niecne memy. Dwanaście wykładów o kulturze internetu, Galeria Miejska Arsenał, Poznań 2011. Kołowiecki W., Memy internetowe, jako nowy język internetu, „Kultura i Historia”, nr 21, Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2012. Kwade E., O, memo! Recenzja artykułu Marty Juzy, Memy internetowe – tworzenie, rozpowszechnianie, znaczenie społeczne, „Studia Medioznawcze” 2013, nr 4, „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”, nr 15, Uniwersytet Śląski, Katowice 2014. Maigret É., Socjologia komunikacji i mediów, przekł. I. Piechnik, Oficyna Naukowa, Warszawa 2012. Nowak J., Memy internetowe: teksty (cyfrowej) kultury językiem krytyki społecznej, w: Współczesne media. Język mediów, red. I. Hofman, D. Kępa-Figura, Wydawnitwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2013. Nowak J., O badaniu kultur popularnych online, w: Nowe media. Wyzwania i ograniczenia, red. T. Gackowski, Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013. 296 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II 17. Pelc J., hasło Emblemat, w: Słownik literatury staropolskiej, red. T. Michałowska, Ossolineum, Wrocław 1998. 18. Postman N., The Disappearance of Childhood, Vitnage Books, New York 1994, 19. Rose G., Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, przekł. E. Klekot, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010. 20. Saussure de F., Kurs językoznawstwa ogólnego, przekł. K. Kasprzyk, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002. 21. Wężowicz-Ziółkowska D., Jednostka pamięci kulturowej. Próba kulturoznawczej redefinicji i interpretacji hipotezy memetycznej, „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”, nr 15, Uniwersytet Śląski, Katowice 2014. 22. Wężowicz-Ziółkowska D., Moc narrativum. Idee biologii we współczesnym dyskursie humanistycznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2008. 23. Wężowicz-Ziółkowska D., Przemoc symboliczna albo o społecznych warunkach ewolucji memetycznej, „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”, nr 11, Uniwersytet Śląski, Katowice 2007. 297 �III. Reakcje internautów Józef Kloch Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera Streszczenie: Kanonizacja Jana Pawła II pozostawiła w Sieci trwałe ślady, m.in. posty w mediach społecznościowych. Stanowią one ciekawy materiał badawczy. Także i tweety pozwalają na odtworzenie atmosfery dnia 27 kwietnia 2014 roku. Niniejszy artykuł zawiera analizy 1098 postów z polskojęzycznych profilów Twittera. Określają one wydźwięk wypowiedzi, intensywność publikowania postów w obrębie doby, kategoryzację ich autorów, najczęściej używane słowa w postach. Największa aktywność użytkowników Twittera przypadła na godziny uroczystości kanonizacyjnych w Watykanie (11.00-13.00) oraz między 20.00 a 21.00. Przytłaczającą większość postów opublikowały osoby prywatne. Najczęściej używanym słowem był wyraz kanonizacja. Ponad połowa tweetów miała wydźwięk bezstronny, jedna trzecia postów to retweety (i tu także najwięcej miało wydźwięk neutralny). Blisko ¾ postów stanowiły tweety tekstowe. Stosunkowo rzadko były stosowane hashtagi oraz – co jest zaskakujące – analizy nie wykazały, by ktokolwiek stosował w czasie kanonizacji live tweeting. Zasoby Twittera ukazały świąteczną, uroczystą atmosferę tego dnia, poczucie dumy Polaków z ogłoszenia ich Rodaka świętym. Obojętność czy nawet i wrogość wobec osoby Papieża – Polaka wykazała niewielka grupa bardziej zainteresowanych meczem piłkarskim w dniu następnym, czy poirytowana mnogością informacji o kanonizacji we wszystkich mediach. Słowa kluczowe: kanonizacja, Jan Paweł II, Twitter, mediatyzacja. Summary: The canonization of John Paul II left lasting marks on the Net, including posts on social networks. They are an interesting research material. It is also the tweets that make it possible to recall the atmosphere of the day of 27th April 2014. The present paper contains analyses of 1098 posts from Polish language Twitter profiles. They determine the overtone of each statement, the post publishing frequency within a day, the categorization of their authors, the words most often used in posts. The strongest activity of Twitter users was observable in the hours of canonization celebration in the Vatican (11:00-1:00 p.m.) and between 8:00 and 9:00 p.m. The overwhelming majority of posts were published by private persons. Canonization was the most often used word. More than half of the tweets had an impartial tone, one third of the posts were retweets (and also here the majority had a neutral tone). Nearly ¾ of the 298 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera posts were text tweets. Hashtags were used relatively rarely and – what is surprising – the analyzes did not show that anybody used live tweeting during the canonization. Twitter resources showed the festive, solemn atmosphere of the day, the sense of pride among Poles in the proclamation of the sanctity of their countryman. Only a small group showed indifference or even hostility towards the person of the Polish Pole – they were people more interested in a football match on the next day or irritated with the large quantity of information about the canonization in all the media. Key words: canonization, John Paul II, Twitter, mediatization. Kanonizacja Jana Pawła II była jednostkowym wydarzeniem – nie powtórzy się już nigdy. Odbyła się w określonym miejscu i czasie przy udziale milionów pielgrzymów z całego świata, w tym z Polski. Do osób uczestniczących w uroczystościach na Placu św. Piotra w Rzymie należy dodać biorących udział w tym wydarzeniu za pośrednictwem mediów, w tym m.in. internautów. Jest to pod względem badawczym interesująca społeczność tym bardziej, że pozostawiła w Sieci trwały ślad. Posty zamieszczane np. na Facebooku, Twitterze czy Instagramie istnieją do dziś i nadal stanowią materiał badawczy. Potężne 1 bazy danych pochodzące z internetowych źródeł pozwalają na odtworzenie atmosfery tamtych dni w określonym social medium. Pod określoną datą i godziną zapisane zostały oryginalne i posyłane dalej posty. Można określić ich liczbę, wydźwięk, nieco powiedzieć nawet o ich autorach – są bowiem podpisane, choćby pseudonimem, ale i nierzadko twórcy postów redagują swoje 2 profile pod prawdziwym nazwiskiem i imieniem . W wypadku mikrobloga Twitter każdy z wpisów ma unikalny adres internetowy, a dzięki otwartej formule tego mikrobloga można i dziś odczytać nie tylko sam post, ale i reakcje czy dyskusje, jakie zapoczątkował. Dzięki cyfrowej postaci danych ich pozyskanie nie jest skomplikowaną materią. Żmudne są natomiast ich analizy, ale 3 przynoszą interesującą wiedzę na temat atmosfery dnia kanonizacji . Cytowane w artykule posty, jeśli tego wymagały, zostały nieco przeredagowane – usunięto niepotrzebne spacje i uzupełniono polskie znaki diakrytyczne. Oryginalny kształt wszystkich tweetów można sprawdzić – w przypisach                                                              1 W gromadzeniu materiału badawczego korzystałem z baz danych firmy Newspoint sp. z o.o. Zawierają one m.in. następujące dane przydatne w analizach postów: datę, godzinę, autora, link do materiałów zewnętrznych, (w tym multimedialnych), treść tweeta, link do danego postu oraz wydźwięk (w przypadku niniejszego artykułu nie skorzystano jednak z automatycznej analizy proponowanej przez Newspoint; wszystkie posty zostały przeczytane i w wyniku lektury określony został wydźwięk – pozytywny, neutralny lub negatywny).  2 R. Nuver, Co mówi o nas Twitter, „Świat Nauki” 2016, z. 1, s. 9.  3 Na temat metodologii badań – zob.: T. Gackowski, M. Łączyński (red.), Metody badania wizerunku w mediach, Warszawa 2009; M. Makowska (red.), Analiza danych zastanych, Warszawa 2013.  299 �III. Reakcje internautów 4 zostały bowiem umieszczone odnośniki do poszczególnych postów . Gdy zdanie w niniejszym tekście rozpoczyna się od nazwy kanału (bez charakterystycznego „@”, co jest charakterystyczne dla Twittera), jest on pisany wielką literą – zgodnie z zasadami języka polskiego. I. Metodologia Niniejszy artykuł zawiera analizy postów z polskojęzycznych profilów Twittera z 27 kwietnia 2014 r. tj. z dnia kanonizacji Jana Pawła II. Zostały postawione następujące pytania badacze: 1) Jaki był wydźwięk wypowiedzi użytkowników polskojęzycznego Twittera? 2) Jak wyglądała intensywność publikowania postów w obrębie doby? 3) W jaki sposób można skategoryzować ich autorów? 4) Jakich słów używali najczęściej? 5) O czym pisali w tweetach o wydźwięku bezstronnym, dodatnim oraz ujemnym? 5 Materiał badawczy stanowi 1098 wpisów . Słowami kluczowymi były następujące wyrażenia: janpawel, janpawel2, janpawelII, jp, jp2, jpII, kanonizacja, kanonizacja_janpawel, kanonizacja_janpawel2, kanonizacja_janpawelII, „kanonizacja_jp”, „kanonizacja_jp2”, „kanonizacja_jpII”, kanonizacjajp2, kanoni6 zacjajpII, karolwojtyla, papiez, papiezpolak, santosubito . Jednostkę analizy stanowił wpis zawierający wystąpienie przynajmniej jednego słowa kluczowego, w tym oznaczonego jednym hashtagiem. Językiem źródeł był język polski. Głębokość analizy była automatyczna i ręczna (łączona). Przed dokonaniem analiz została przeprowadzona kontrola spójności danych. Istotnym narzędziem w dotarciu do określonych postów jest tzw. hashtagowanie – dołączanie symbolu „#” do danego wyrazu czy frazy. Czynność ta 7 „zwiększa możliwość zauważenia wpisu” przez internautów, ale także „wzmacnia przekaz, jest skalowaniem dyskusji, natychmiastowym dostępem                                                              4 Z tweetów zachowanych w bazach danych Newspoint, jedynie nieliczne zostały usunięte z Twittera; w jednym wypadku został zablokowany przez administratorów tego mikroblogu cały kanał użytkownika.   5 Wstępne przefiltrowanie postów dotyczących kanonizacji w obrębie miesiąca przed i po tym wydarzeniu dało ponad 3200 wpisów, a pół roku przed i po ogłoszeniu Jana Pawła II świętym przyniosło ponad 14 000 rekordów. Obfitość danych przekracza zakres niniejszej pracy – stąd ograniczenie badań jedynie do dnia kanonizacji.  6 Internetowe systemy wyszukujące ignorują znaki diakrytyczne charakterystyczne dla danego języka, dlatego nie trzeba dodawać do słów kluczowych np. wyrażenia Jan Paweł II – zawiera się ono w „janpawelII”.  7 E. Mistewicz, Twitter – sukces komunikacji w 140 znakach. Tajemnice narracji dla firm, instytucji i liderów opinii, Gliwice 2014, s. 50.  300 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera 8 do predefiniowanej tematyki” . Niekiedy tweet składa się w całości z hashta9 gów, zwłaszcza jeśli zawiera dołączoną do niego infografikę czy mem . Dzięki dołączeniu symbolu „#” do danego słowa kluczowego można prześledzić 10 przekaz na dany temat , aż po czasy współczesne. Z miliardów postów w ten prosty sposób można wydobyć materiał do badań. „Dobre cyfrowe narracje to dziś (…) także dobry znak graficzny, plakat, okład11 ka” . Posługiwanie się zdjęciami w postach przyciąga uwagę internautów i zwiększa popularność postów. Obecnie użytkownik danego profilu Twittera może sprawdzić, jaki zasięg osiągnął dany post – ile osób zobaczyło dany tweet na mikroblogu, ilu internautów weszło w interakcję z postem, obejrzało szczegóły dotyczące tweetu, kliknęło w załączony plik graficzny lub klip filmowy, zaznaczyło post jako ulubiony, bądź retweetowało go, albo zaczęło obserwować właściciela profilu z powodu umieszczenia danego postu. W roku kanonizacji Jana Pawła II Twitter nie miał jeszcze, niestety, tego narzędzia określającego oddziaływanie poszczególnych postów. Nie działa też ono wstecz i określenie dziś zasięgu tweetów z 27 kwietnia 2014 roku nie jest możliwe. Podobnie ma się rzecz z tzw. trendami. Parametr ów określa, jakich tematów dotyczą najczęściej tweety w poszczególnych krajach czy miastach, „czym w danym momencie żyją użyt12 kownicy Twittera” . Pomimo istnienia zewnętrznych, w stosunku do Twittera narzędzi jak TrendsMap czy WhatTheTrend, dziś nie można określić, jaką pozycję zajmował w Polsce np. hashtag #kanonizacja 27 kwietnia 2014 roku. Jest na13 tomiast możliwe określenie liczby retweetów (przekazania dalej) danego postu i wskazanie użytkownika mikrobloga, który tego dokonał. To kolejny interesujący parametr opisujący narrację kanonizacji Papieża z Polski w Sieci. W badaniach zostało zastosowane kodowanie wydźwięku (analiza ręczna) – wszystkie posty tekstowe z bazy danych zostały przeczytane i przyporządkowane im zostały odpowiednie kategorie. Dane zostały przeanalizowane pod kątem wydźwięku postów (pozytywny, neutralny, negatywny), wyrazów najczęściej używanych w postach, autorów postów (osoba prywatna, media, osoba publiczna, instytucje), a także co do liczby postów wpisanych w poszczególnych godzinach doby. Dodatkowo zaprezentowano szereg przykładowych wpisów w serwisie Twitter – zarówno dodatnich i bezstronnych, jak i ujem                                                             8 E. Mistewicz, dz. cyt., s. 51.  Przykładem tego jest post autorki @monika_przybysz; w tweecie z 30 maja 2015 r. z 3. Kongresu Nowej Ewangelizacji w treści postu wpisała jedynie: #3KongresNE #Wons #Skrzatusz #Ewangelizacja. Do tekstu tweeta był jednak dołączony też mem zawierający cytat z nauki rekolekcyjnej ks. Krzysztofa Wonsa, wygłoszonej w czasie Kongresu.  10 W ten sposób od dnia bieżącego wstecz można przeanalizować posty, które zawierały dane słowo z hashtagiem i to w odniesieniu do postów we wszystkich językach. Można się o tym przekonać wpisując w „Szukaj” w Twitterze przykładowo wyrażenie: #jp2.  11 E. Mistewicz, dz. cyt., s. 54.  12 Tamże, s. 155.  13 Tamże, s. 53 – opinie na temat retweetowania postów.  9 301 �III. Reakcje internautów nych co do kanonizacji Jana Pawła II. Ponieważ użytkownicy mediów społecznościowych mogą zgłaszać nadużycia i doprowadzać do usunięcia określonego wpisu należy założyć, że badanie nie objęło swym zasięgiem części postów. Jednakże, o czym także będzie mowa w niniejszym artykule, okazało się, że bazy danych Newspoint zawierają tweety, które po skopiowaniu ich przez tę firmę zostały usunięte po pewnym czasie z Twittera. Szereg postów zawierających nawet niecenzuralne słowa pod adresem papieża-Polaka można przeczytać nawet dziś. Świadczy to o tym, że w niektórych przypadkach nie było interwencji ze strony internautów lub administratorzy Twittera nie zgodzili się z argumentacją informujących o nadużyciu i pozostawili je w danym profilu. II. Wyniki badań Pod względem intensywności publikowania postów, stopniowe powiększanie się natężenia daje się zauważyć w dniu kanonizacji od wczesnych godzin porannych. Tendencja wzrostowa osiąga swoje apogeum o godzinie 10.00, by porównywalny poziom z godzin 9.00-10.00 co do liczby tweetów osiągnąć ponownie pomiędzy godzinami 11.00 a 12.00. Stanowi to odpowiednik czasu bezpośrednio przed, w trakcie i bezpośrednio po uroczystościach kanonizacyjnych na Placu św. Piotra w Rzymie. Wykres 1. Intensywność publikowania postów na Twitterze (N=1098) 250 200 150 100 50 0 00:00 01:00 02:00 03:00 04:00 05:00 06:00 07:00 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 19:00 20:00 21:00 22:00 23:00 302 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera Niewielkie tendencje wzrostowe można zauważyć jeszcze co do dwóch pór – późnego popołudnia (16.00) i wczesnego wieczoru (20.00). Aktywność użytkowników Twittera jest typowa o tej porze – swoje drugie, małe apogeum liczba zainteresowanych osiąga między godz. 20.00 a 21.00 (zob. wykres 1). O ile ilustracja graficzna ukazuje ogólne tendencje do wzrastania lub zmniejszania się w poszczególnych porach liczby postów, o tyle dokładne dane liczbowe pozwalają szczegółowo prześledzić aktywność twórców tweetów od wczesnego rana do późnej nocy; dane te zawarte są w tabeli 1. Największą aktywnością wykazali się użytkownicy Twittera między 9.00 a 12.00 redagując od 2 do blisko 4 postów na minutę. Tabela 1. Liczba postów w rozbiciu na godziny w dn. 27.04.2014 r. (N=1098) Godzina Liczba postów Godzina Liczba postów 00:00 18 12:00 92 01:00 8 13:00 69 02:00 3 14:00 46 03:00 6 15:00 29 04:00 1 16:00 39 05:00 5 17:00 26 06:00 9 18:00 45 07:00 25 19:00 25 08:00 53 20:00 49 09:00 133 21:00 27 10:00 11:00 217 142 22:00 23:00 16 15 Tweety na temat kanonizacji w większości były pisane przez osoby prywatne – blisko 800 osób napisało 990 postów. Ponad 30 różnych mediów zredagowało średnio po 2 tweety. 7 osób publicznych napisało średnio po blisko cztery posty. 9 instytucji utworzyło najmniej, bo 11 tweetów (dokładne dane – w tabeli 2). Tabela 2. Skategoryzowane liczby postów i autorów (N=1098) Liczba Osoba prywatna Media Osoba publiczna Instytucje postów autorów 990 70 27 11 792 34 7 9 303 �III. Reakcje internautów Porównanie liczby postów osób prywatnych, mediów, osób publicznych oraz instytucji uzmysławia ogromną przewagę liczby tweetów osób prywatnych nad pozostałymi tj. nad postami mediów, osób publicznych oraz instytucji (zob. wykres 2). Wykres 2. Autorzy postów według kategorii (N=1098) 1200 1000 800 600 400 200 0 Osoba prywatna Media Osoba publiczna Instytucje Analiza wyrazów wykazuje, że w postach na czoło wysuwają się słowa charakterystyczne dla wydarzenia w dniu 27 kwietnia 2014 r.; są nimi „kanonizacja” oraz wszelkie warianty określeń stosowanych do Jana Pawła II, niekiedy z przymiotnikiem „święty”. Wśród dziesięciu najpopularniejszych wyrażeń goszczących w ów dzień na Twitterze znalazło się także imię Ojca Świętego Jana XXIII, kanonizowanego w tym samym dniu, co papież-Polak (zob. tabela 3). Tabela 3. Najpopularniejsze słowa w postach nt. kanonizacji (N=1098) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 304 kanonizacja Jan Paweł II święty dzisiaj JPII papież JP2 JP Kieran Jan XXIII 494 237 155 141 109 78 78 78 66 35 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera Wśród 10 najczęściej pojawiających się wyrazów w postach kanonizacyjnych znalazło się słowo „Kieran”, co wymaga choćby krótkiego komentarza. 14 15 Otóż Lemon Kieran jest wokalistą „Room 94” – brytyjskiej grupy rockowej . Muzyk ten 27 kwietnia 2014 r. obchodził swoje 22. urodziny. To dlatego wśród postów w tym dniu była retweetowana (ponad 30 razy) prośba: „Wiem, że dzisiaj kanonizacja, ale to też urodziny Kierana, więc proszę tweetujcie 16 #HappyBirthdayKieranFromPolishRoomies albo chociaż #RT” . Ogólnie słowo „kanonizacja” pojawiało się w tweetach ponad dwa razy częściej, niż pełne imię papieża z Polski tj. „Jan Paweł II” oraz blisko trzy razy częściej niż wyrażenie „święty”, podobnie i określenie „dzisiaj”. Drugim co do częstotliwości używania w stosunku do Karola Wojtyły jako Ojca Świętego był skrót „JPII”, jednakże w odniesieniu do terminu „kanonizacja” był on pisany w postach pięć razy rzadziej. Proporcje stosowania dziesięciu najczęściej używanych wyrazów w postach będących przedmiotem niniejszej analizy przedstawia wykres 3. Wykres 3. Dziesięć najczęściej używanych wyrażeń w badanych postach (N=1098) kanonizacja Jan Paweł II święty dzisiaj JPII papież papieża JP JP2 Kieran Jan XXIII 0 100 200 300 400 500 600                                                              14 Room 94, https://twitter.com/room94 [dostęp: 12.12.2015].  Lemon Kieran, https://twitter.com/KieranLemon [dostęp: 12.12.2015].  16 Tę prośbę, wyrażoną bardzo kulturalnie i w nawiązaniu do kanonizacji, umieścił w swoim poście Zialleer zob. profil @Zialleer https://twitter.com/Zialleer/status/460330644435128320 [dostęp: 12.12.2015].  15 305 �III. Reakcje internautów Wydźwięk postów jest jednym z czynników charakteryzujących atmosferę w mediach (w tym wypadku na Twitterze) w dniu kanonizacji papieży Jana Pawła II i Jana XXIII, zwłaszcza proporcje pomiędzy grupami pozytywnych, negatywnych oraz neutralnych wypowiedzi. W odniesieniu do tego wyznacznika najwięcej (601), bo ponad połowa wypowiedzi (55%) ma zabarwienie bezstronne. Z kolei najmniej, bo 16% postów jest negatywnych (dokładnie 176 postów). Średnio zaś co trzeci tweet (321 z 1098) jest dodatni w swej wymowie (29%). Najbardziej charakterystyczne tweety zostaną omówione w następnej części niniejszego artykułu. Wykres 4. Wydźwięk tweetów związanych z kanonizacją 27.04.2014 r. 16% 29% Pozytywny Neutralny Negatywny 55% Kolejnym wskaźnikiem charakterystycznym, zresztą nie tylko dla Twittera, jest przekazywanie dalej postów innych osób. Umieszczenie na swoim profilu 17 takiego tweeta „zwiększa możliwość zauważenia (...) wpisu innej osoby” – zwłaszcza wówczas, gdy osoba retweetująca ma wielu obserwujących ją. Na 1098 tweetów 378 tj. 34% stanowiło posty retweetowane. Wykres 5. Stosunek postów nieretweetowanych do retweetowanych (N=1098) posty retweetowane 34% posty nieretweetowane 66%                                                              17 306 E. Mistewicz, dz. cyt., s. 53.  �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera Wśród tych ostatnich blisko połowa było o wydźwięku bezstronnym (48%: 179), co trzeci był dodatni (34%: 130); najmniej było przesyłanych dalej tweetów o ujemnych konotacjach (18%: 69). Wykres 6. Wydźwięk retweetowanych postów (N=378) negatywny 18% neutralny 48% pozytywny 34% Wśród dziesięciu najczęściej retweetowanych autorów znalazło się siedmiu, 18 19 których posty miały wydźwięk neutralny , trzech – pozytywny ; przekazywane 20 dalej posty tylko jednego autora miały negatywną konotację . Dokładne dane prezentuje wykres 7. Wykres 7. Dziesięciu najczęściej retweetowanych autorów (N=378) 35 31 30 25 23 20 20 15 12 12 10 10 10 8 7 7 5 67 @ Ja nu sz 19 lo da rc z _ rb ar aW je na @ Ba @ da ac je kt yi nf or m @ fa bi tc he s rih s @ H el vi sP rie st le y @ rtB ie dr on @ R rih s @ ob e bi tc he s le Bu bb iS ty le s @ @ Zi al le er 0                                                              18 @Zialleer, @HelvisPriestley, @rihsbitches, @faktyinformacje, @dajena_, @BarbaraWlodarcz.  @iStylesBubble, @rihsbitches oraz @Janusz1967.  20 @RobertBiedron.  19 307 �III. Reakcje internautów System oznaczania wybranych tematów znakiem # pozwala w mikroblogach i serwisach społecznościowych wyszukiwać posty związane z danym zagadnieniem. Wpisanie hashtagu przed danym słowem jest wskazaniem – tego tematu dotyczy ten właśnie post. Dlatego właśnie wpisywanie wyrażeń #kanonizacja, #JP2, #JanPawel2 w dniu 27 kwietnia miało tak wielkie znaczenie – pozawalały one „narzucić temat debaty [w Sieci], szybciej spopularyzo21 wać (…) opowieści” . Jak wynika z analiz 1098 postów związanych z kanonizacją, hashtagi zostały użyte w sumie 253 razy w 192 postach. Łącznie występuje w nich 84 różne hashtagi, z czego 32 pojawiają się więcej niż jeden raz, a 52 nie powtarza się. W rankingu dziesięciu najczęściej pojawiających się hashtagów na czele znajduje się wyrażenie #HappyBirthday KieranFromPolishRo22 omies , a następnie: #kanonizacja, #JanPawelII, #polska, #JP2, #JPII, #JXXIII, #rzym, #dziennik oraz #wp. Spośród dziesięciu wymienionych sześć dotyczy bezpośrednio uroczystości kanonizacyjnych dwóch papieży, dwa odnoszą się do nich pośrednio (#polska oraz hashtag z okazji urodzin wokalisty Kierana) i tyleż samo pośrednio do mediów (#dziennik i #wp), co przedstawia wykres 8. Wykres 8. Ranking dziesięciu najczęściej używanych hashtagów w dniu 27.04.2014 r. (N=1098) nF ro m Po # #J lis ka hR an no #p Pa oo ni ol z m w ac sk el ie ja a II s 35 25 #H ap py Bi rth da yK ie ra 13 11 #r zy m 8 #J XX III 8 #J PI I 8 #J P2 8 #w p 6 #d zi en ni k 6 0 5 10 15 20 25 30 35 40                                                              21 E. Mistewicz, dz. cyt., s. 50.  Ten fenomen został wyjaśniony we wcześniejszej części artykułu, we fragmencie dotyczącym 10 najczęściej pojawiających się wyrazów w postach związanych z kanonizacją.  22 308 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera Liczba tweetów w Sieci jest ogromna; sposobem na zwrócenie uwagi na dany post jest połączona z nim fotografia, grafika lub plik wideo albo link prowadzący do tego typu materiałów wraz z rozszerzeniem informacji tekstowej. Wykres 9. Stosunek tweetów tekstowych do zawierających elementy graficzne i linki (N=1098) tweety z materiałami multimedialnymi i linkami 28% tweety tekstowe 72% „Zdjęcie rozchodzi się w Sieci, zwracając uwagę na tego, który opublikował 23 je jako pierwszy” . Wśród postów z dnia kanonizacji co trzeci (dokładnie 312 na 1098) zawiera elementy graficzne (głównie zdjęcia) lub odnośniki do galerii fotografii, względnie pojedynczych zdjęć. Pozostałe są tweetami tekstowymi. III. Użytkownicy Twittera o kanonizacji Jak już zostało to powiedziane wyżej, blisko połowa twitterowych postów w języku polskim w dniu kanonizacji miała bezstronny wydźwięk, co trzeci ma konotacje dodatnie, a mniej więcej jeden na pięć posiadał zabarwienie ujemne. Krótkie, bo najwyżej 140-znakowe tweety, dobrze oddawały nastroje i emocje dnia kanonizacji Jana Pawła II. Warto dokonać przeglądu wybranych z ponad tysiąca postów, są one bowiem unikatowym, źródłowym świadectwem atmosfery tamtego dnia i wynikiem żmudnej pracy analitycznej. Wypowiedzi neutralne Najczęściej w dniu kanonizacji dwóch papieży publikowane były na Twitterze posty o bezstronnym wydźwięku. Należały do nich różnego typu informacje, opinie i refleksje (czasem stanowiły zaczątek dyskusji) oraz wiadomości bieżące.                                                              23 E. Mistewicz, dz. cyt., s. 54.  309 �III. Reakcje internautów Szereg postów z kategorii neutralnych po prostu przypominało: „Dziś ka24 nonizacja Jana Pawła II i Jana XXIII” ; „papież-Polak zostanie ogłoszony świę25 tym” ; „PAMIĘTAMY!!! Dzisiaj w Watykanie odbędzie się kanonizacja dwóch 26 papieży” ; „Mszę czterech papieży będzie koncelebrowało do 150 kardyna27 łów” . Użytkownicy mikrobloga informowali się nawzajem o trwających 28 29 w mediach relacjach z różnych stron Polski – Łagiewnik czy z Wrocławia . Przekazywali sobie wiadomości o galeriach zdjęć z kanonizacji – czyniły to 30 31 zarówno media (np. Polskie Radio , niezależna ), jak i pojedyncze osoby 32 (dominikpanek ). Z okazji kanonizacji umieszczano w Sieci reportaże z wizyt 33 34 Jana Pawła II w różnych miastach (np. w Kaliszu , Wadowicach oraz na 35 Wzgórzu Krzyży na Litwie ), o czym internauci informowali na Twitterze. Przekazywali też wiadomości o tym, co dzieje się w miejscach, gdzie są aktualnie – Kasia Uczkiewicz poinformowała o transmisji kanonizacji dwóch papieży „także w czeskiej TV publicznej, w kraju, gdzie w społeczeństwie jest ok. 36 10% katolików, a innych wyznań ok. 6%” ; z kolei MalikMyLovee napisał: „U mnie na rynku jest pełno osób, bo kanonizacja;) #kanonizacja #Jan 37 PawełII” . Wiadomości bieżące na temat kanonizacji stale były aktualizowane. Nawet jeśli ktoś nie śledził transmisji w radio czy w telewizji, był poinformowany o wszystkim. Dzięki Twitterowi wiedział, jak wygląda Plac św. Piotra przed                                                              24 richn40, https://twitter.com/richn40/status/460297784990511105 [dostęp: 12.12.2015].  hazzmysweetie, https://twitter.com/hazzmysweetie/status/460188533706469376 [dostęp: 12.12.2015].  26 tomlnet, https://twitter.com/ tomlnet /status/460199660313792512 [dostęp: 12.12.2015].  27 Richn40, https://twitter.com/richn40/status/460297784990511105 [dostęp: 12.12.2015].  28 Piotr_drabik, https://twitter.com/piotr_drabik/status/460462744433459201 [dostęp: 12. 12. 2015].  29 Gaz_wroclawska, https://twitter.com/gaz_wroclawska/status/460372828521373696 [dostęp: 12.12.2015].  30 Wiadomosci_PR, https://twitter.com/Wiadomosci_PR/status/460346457045082112 [dostęp: 12.12.2015].   31 Niezaleznapl, https://twitter.com/niezaleznapl/status/460402257893552128 [dostęp: 12.12. 2015].  32 Dominik Panek, https://twitter.com/dominikpanek/status/460400148691304448 [dostęp: 12.12.2015].  33 A. Kurzyński napisał w poście: Kanonizacja Jana Pawła II. Spotkanie ze świętym w Kaliszu, zob.: https://twitter.com/KurzynskiA/status/460536983723327490, [dostęp: 28.12.2015].  34 Edward5411, https://twitter.com/edward5411/status/460395846530785280 [dostęp: 28.12. 2015].  35 Ksietczynski, https://twitter.com/ksietczynski/status/460314463875645440 [dostęp: 12.12.2015].  36 Kasia Uczkiewicz, https://twitter.com/KasiaUczkiewicz/status/460331253573910528 [dostęp: 28.12.2015].  37 MalikMyLovee, https://twitter.com/MalikMyLovee/status/460330252238336000 [dostęp: 28.12.2015].  25 310 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera 38 kanonizacją , że o godz. 8.38 nie było już miejsc w obrębie placu przed Bazy39 40 liką oraz znał porę, kiedy pielgrzymi powoli zaczęli opuszczać to miejsce . W postach przeczytać można było wiadomość podaną przez ks. Sławomira 41 Odera: „Kanonizacja Jana Pawła II to zakończenie mojej misji” , a także określenia, które padały w czasie transmisji we włoskiej telewizji typu: „'Kanoni42 zacja stulecia', 'niedziela czterech papieży', 'mała Polska' w Watykanie” . Proste wiadomości „Dziś Papież Franciszek wyniósł na ołtarze Jana Pawła II” były odnoszone do wydarzeń lokalnych: „10 czerwca 2014 minie 17. rocznica wizy43 ty JP II w Krośnie” . Jeszcze przed uroczystością @MarekTwarog poinformował, że „oficjalne zdjęcie JPII, które widzimy na fasadzie Bazyliki (…) zrobił 44 Grzegorz Gałązka” . Newsowe posty tworzyły nieprzerwany ciąg wiadomości na bieżąco. Na YouTube można było oglądać transmisję na żywo, o czym po45 informowała użytkowników Twittera @beeansvo . Co ciekawe – analiza bazy postów z dnia kanonizacji nie wykazała relacji na żywo (live-tweeting) z tej uro46 czystości . Kolejną grupę postów neutralnych stanowią opinie i refleksje. Dobrym przykładem w tym wypadku jest uwaga Barbary Włodarczyk, byłej korespondentki TVP w Moskwie, w kontekście kanonizacji: „Na razie rosyjskie agencje 47 nie zauważyły jeszcze, że JP2 i Jan XXIII zostali ogłoszeni świętymi” . Niekiedy tweety stanowiły swego rodzaju zaproszenie do dyskusji: „Kraśko właśnie dał do zrozumienia, że nie muszę czytać encyklik JPII; wystarczy, że będę 48 pamiętała o kremówkach. Taaa…” . Podobnie @fakirek: „Żydzi po śmierci JP II byli, wg Mikołajewskiego, zatrwożeni – 'co dalej będzie?' No, chyba lekka 49 przesada” .                                                              38 Deon_PL, https://twitter.com/PrzemekWos74/status/460323562306695168 spr oryg TT [dostęp: 28.12.2015].  39 BreakingPLApp, https://twitter.com/BreakingPLApp/status/460306930662383616 [dostęp: 28.12.2015].  40 SaraSur, https://twitter.com/SaraStur/status/460400113655877633 [dostęp: 12.12.2015]. Post pochodzi z godziny 14:48.  41 SaraStur, https://twitter.com/SaraStur/status/460367902441349121 [dostęp: 28.12.2015].  42 PolskaTheTimes, https://twitter.com/polskathetimes/status/460453793990062081 [dostęp: 28.12.2015].  43 KrosnoCity, https://twitter.com/KrosnoCity/status/460412930971172864 [dostęp: 28.12. 2015].  44 MarekTwarog, https://twitter.com/MarekTwarog/status/460332592865501184 [dostęp: 28.12.2015].  45 Napisała ona w poście: „YouTube mi proponuje: „Oglądaj teraz: Kanonizacja Jana Pawła II i Jana XXIII na żywo z Watykanu” – zob. beeansvo, https://twitter.com/beeansvo/status /460333626883055616 [dostęp: 28.12.2015].  46 Ów fenomen będzie analizowany jeszcze w dalszej części artykułu.  47 B. Włodarczyk, https://twitter.com/BarbaraWlodarcz/status/460334583461212160 [dostęp: 12.12.2015].  48 Realka86, https://twitter.com/realka86/status/460320989134721024 [dostęp: 28.12.2015].  49 Fakirek, https://twitter.com/fakirek/status/460319651344691200 [dostęp: 28.12.2015].  311 �III. Reakcje internautów Ktoś zapytał na Twitterze: „Czy polscy ewangelicy zrobią wyjątek dla JP2? 50 Przyjmą go do swych serc?” . Postawiona sprawa jest nie tylko pytaniem retorycznym, ale prowokuje do dyskusji i dawania odpowiedzi. Z kolei @karolinakusmier ma pewien problem: „JP II został patronem małżeństw i wojska. Jakie ma w tym doświadczenie? Patron młodzieży, to zrozumiałabym kochał 51 nas” . Informacja zawarta w tweecie jest jednak niedokładna – Jan Paweł II został ogłoszony patronem Światowych Dni Młodzieży, których był inicjatorem oraz rodzin. Użytkownicy Twittera w kontekście kanonizacji piszą wiadomości lub swoje uwagi związane ze sztuką; dzielą się informacją: „Dziś o 21.00 w @rmf_classic msza koronacyjna Mozarta, zarej. w 1985 w bazylice 52 św. Piotra. Dyrygował Herbert von Karajan na zaproszenie JPII” , bądź wspominają: „Chyba najpiękniejsza rzeźba św. JP II jaką widziałam. Kościół Kame53 dułów na Dewajtis – warszawskie Bielany” (w poście umieszczona jest fotografia wykonana telefonem komórkowym – Jan Paweł II klęczący u stóp krzyża, którego jedną ręką przygarnia go Jezus Chrystus. @Lsobkowiak z kolei uważa, że Jan Paweł II „jest godny naśladowania, tylko że ci, którzy głoszą chwałę JP2 pamiętają o Jego przesłaniach od wielkiego 54 święta #JP2” ; opinią tą wywołał wymianę zdań z internautką @krystynastu. Adrian_Zok jest zdziwiony zasłyszanymi komentarzami, czym dzieli się w tweecie: „Z postkomunistycznych mediów dowiedziałem się, że Kościół katolicki czci nie Boga, ani jego Syna, Jezusa Chrystusa, lecz człowieka – 55 JPII” . Jednoznacznie i odważnie ocenia też @Jedrekjanek: „Śmieszą mnie oburzeni kosmopolici, dla których kanonizacja to 'cebulandia'. To dzień ważny dla Polaków” i zaraz uszczypliwie dodaje – „wiem, wstyd wam, że jesteście 56 57 Polakami” . Bardzo aktywna blogerka @dajena_ wyraziła z kolei opinię: „jutro                                                              50 GTSobolew, https://twitter.com/GTSobolew/status/460334682966859776 [dostęp: 28.12. 2015].  51 Karolinakusmier, https://twitter.com/karolinakusmier/status/460367368469098496 [dostęp: 12.12.2015]. Autorka tego posta jest aktywna na Twitterze – od grudnia 2012 roku opublikowała lub podała dalej ponad 110 tys. tweetów. Zob. profil @karolinakusmier [dostęp: 12.12.2015].   52 Drogadodomu, https://twitter.com/drogadodomu/status/460392649015721984 [dostęp: 28.12.2015].  53 BeataPrzybyszew, https://twitter.com/BeataPrzybyszew /status/460454825558556672 [dostęp: 28.12.2015].  54 Lsobkowiak, https://twitter.com/lsobkowiak/status/460373700844740609 [dostęp: 28.12. 2015].  55 Adrian_Zok, https://twitter.com/Adrian_Zok/status/460510722427191296 [dostęp: 28.12. 2015].  56 Jedrekjanek, https://twitter.com/jedrekjanek/status/460331799638708225 [dostęp: 28.12. 2015].  57 Zob. profil @dajena_ na mikroblogu Twitter – od maja 2012 roku. Blisko 95 tys. postów, ponad 11 tys. obserwujących (stan z dnia 19.01.2016 r.). Zob. https://twitter.com/dajena_ [dostęp: 28.12.2015].  312 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera nie powinno być żadnych kartkówek ani nic, bo dzisiaj kanonizacja”, czym 58 wzbudziła pewne zainteresowanie wśród myślących podobnie, jak ona . Wśród informacji szereg dotyczyło transportu publicznego. Jednym z w ogóle pierwszych tweetów w tym dniu był post związany z transportem publicznym. Już o godz. 1:05 przedsiębiorstwo ATAC w Rzymie opublikowało i to języku polskim tweet: „Kanonizacja – autobus wahadłowy Termini – Wa59 tykan, czynny od godz. 4, kończy kurs na Placu Weneckim” . Kolejna informacja w tej kategorii została opublikowana także po polsku, o godz. 13:06 tj. zaraz po zakończeniu uroczystości kanonizacyjnych: „Kanonizacja zakończo60 na, można skorzystać z busików Angelico-Olimpico i Tebaldi-Termini” . Warto zauważyć, że drugi z cytowanych tutaj tweetów zawierał aż pięć słów kluczowych z hashtagami: #info, #atac, #kanonizacja, #rzym oraz #2popesaints. O zmianach w komunikacji miejskiej, choć na mniejszą niż w Rzymie skalę, 61 informował Małopolski Serwis Informacyjny a praktyczne informacje dla pielgrzymów zwierał profil @PolakZaGranica Ministerstwa Spraw Zagranicz62 nych RP . Tweety pozytywne Jedna trzecia postów związanych z wyniesieniem na ołtarze Jana Pawła II miała wydźwięk dodatni. Pierwszy w tym dniu dotyczył wspomnień oficera Biura Ochrony Rządu – „chroniłem wiele osób, ale słowa JPII 'Dziękuje za 63 ochronę' są najważniejszym przeżyciem...” . Wśród kolejnych wyróżniają się dotyczące poczucia dumy i uroczystego charakteru dnia kanonizacji; posty z cytatami ważnych myśli Karola Wojtyły; prezentujące poczucie humoru Jana Pawła II; mówiące o przekonaniu internautów o świętości Papieża–Polaka przed wyniesieniem go na ołtarze oraz odniesienia do szczególnego nabożeństwa Karola Wojtyły do Miłosierdzia Bożego. Autorzy postów wyczuwali podniosły nastrój tego dnia: „Jestem dumna 64 z tego, że dzisiaj będzie kanonizacja Jana Pawła II” . Wyrażali swoje przywiązanie do Polski: „Jestem dumna z bycia Polką i z tego, że mogłam być świadkiem pontyfikatu JP II. Dzięki Jego naukom jeszcze nie straciłam wiary w Ko                                                             58 Polubiło ten post 4 osoby, a retweetowało 10 internautów; zob. dajena_ https://twitter. com/dajena_/status/460330360388476928 [dostęp: 28.12.2015].  59 InfoAtac, https://twitter.com/InfoAtac/status/460193051294826496 [dostęp: 12.12.2015].  60 Tenże, https://twitter.com/InfoAtac/status/460374405219364864 [dostęp: 12.12.2015].   61 PW_infokrakow24, https://twitter.com/PW_infokrakow24/status/460190587912609792 [dostęp: 12.12.2015].  62 Zob. PLInst_Roma, https://twitter.com/PLInst_Roma/status/460298142505000960 [dostęp: 12.12.2015].  63 PilchJacek, https://twitter.com/PilchJacek/status/460179950814109696 [dostęp: 12.12.2015].  64 Natka_xoxo, https://twitter.com/natka_xoxo/status/460328547236982784 [dostęp: 12.12.2015].  313 �III. Reakcje internautów 65 ściół” . Czuli się godnie, co dobrze pokazuje post wielokrotnie tego dnia podawany dalej: „RT @iStylesBubble: Patrząc na takich ludzi jak Jan Paweł II, [na] 66 to, że dziś jest jego kanonizacja mogę powiedzieć, że jestem dumną Polką” . Popularne były tego dnia cytaty papieża–Polaka: „Miłość nie zna granic, rozpocznij od tych, którzy są najbliżej ciebie, nie zapominaj o tych, którzy są 67 najdalej” – przypominał twitterowicz o pseudonimie Ataeb43. Inny wpisał do swojego posta: „Ludzie są stworzeni do radości. Słuszne jest zatem wasze 68 pragnienie szczęścia. Chrystus ma odpowiedź na to wasze pragnienie” . Polityk Paweł Kowal przytoczył słowa kanonizowanego papieża z Wadowic: „W szczególny jednak sposób ta troska o dobro wspólne jest wymagana 69 w dziedzinie polityki” . Wspominane było także poczucie humoru Jana Pawła II – Strong_For_Idol tweetował swój ulubiony cytat: „Ojcze Święty, jak się dzisiaj czujesz? JPII: Nie 70 wiem, nie czytałem jeszcze dzisiejszych gazet” , a Irishmight zanotował: „Ojcze święty, dlaczego zwraca się ojciec głównie do młodzieży, a nie do star71 szych? JPII: Mówią, z jakim się zadajesz takim się stajesz” . TBrzoskowski retweetował wspomnienie @Najdrozszej z Olsztyna, gdy „pewien dziennikarz GW wychylił głowę ponad tłum, pytając JP2 ‘jak zdrowie?' – A jakoś człapię – 72 odpowiedział Papież” . Użytkownicy Twittera wyrażali swoje przekonanie o świętości Jana Pawła II: „od dawien dawna był święty. Ta cała kanonizacja to tylko formalność. 73 Dla nas zawsze był święty” . Kamilglik25 nie mógł się doczekać, ale „w końcu 74 JPII został Świętym. Był naprawdę jeden z nas” – podkreślił . BTChudzik wybiega myślą w przyszłość: „J23 już święty. JP2 też: –) teraz czekamy na Ojca 75 Blachnickiego i kard. Wyszyńskiego:–) #kanonizacja” . EPlus24 nawiązuje z kolei do obchodzonego święta: „Papież Bożego Miłosierdzia: Kanonizacja Jana Pawła II nastąpiła w wyjątkowym dniu, w Święto                                                              65 E_nouille, https://twitter.com/e_nouille/status/460346318171701248 [dostęp: 12.12.2015].  Biebsonek, https://twitter.com/biebsonek/status/460356150480105472 [dostęp: 12.12.2015].  67 Ataeb43, https://twitter.com/ataeb43/status/460307842180718593 [dostęp: 12.12.2015].  68 Hazzmysweetie, https://twitter.com/hazzmysweetie/status/460327393694322688 [dostęp: 12.12.2015].  69 Cytat za K_Szczygielska, https://twitter.com/K_Szczygielska/status/460405321866158080 [dostęp: 12.12.2015].  70 Strong_For_Idol, https://twitter.com/Strong_For_Idol/status/460515243223834626 [dostęp: 12.12.2015].  71 Irishmight, https://twitter.com/Irishmight/status/460357177480593408 [dostęp: 12.12.2015].  72 @Najdroższa, https://twitter.com/Najdrozsza/status/460365992334729217 [dostęp: 12.12.2015].  73 Anky_xo, https://twitter.com/Anky_xo/status/460333479038042112 [dostęp: 12.12.2015].  74 Cytat za: Carontedimonio, https://twitter.com/kamilglik25/status/460358089049636864 [dostęp: 12.12.2015].  75 BTChudzik, https://twitter.com/BTChudzik/status/460352188674760704 [dostęp: 12.12. 2015].  66 314 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera 76 Miłosierdzia” . Nie jest zresztą jedynym, bowiem Gregorius74 ma osobiste wspomnienia związane z tym dniem: „Dziś Niedziela Bożego Miłosierdzia, kanonizacja dwóch Papieży i 11. urodziny mojego Synka. To też była Niedzie77 la Miłosierdzia #Alleluja” . Mwj53 odnosi się z kolei do papieża Franciszka: „Kanonizacja dwóch Papieży-Gigantów – to wielka afirmacja Miłosierdzia Bo78 żego. @Pontifex_pl Dziękujemy!” . Posty negatywne Nie wszyscy internauci 27 kwietnia 2014 roku na Twitterze wyrażali się dodatnio lub przynajmniej bezstronnie o Janie Pawle II. 16% postów z okazji kanonizacji na polskojęzycznym Twitterze miało wydźwięk ujemny. Najbardziej charakterystyczne było zdenerwowanie na powszechność i wielką ilość informacji o kanonizacji we wszystkich mediach; przykładanie większej wagi do meczu piłkarskiego Chelsea Londyn z Liverpool FC i akcentowanie tego wydarzenia; obojętność na kanonizację in genere oraz ogólny brak zrozumienia dla spraw religii i wiary. Telewizja, radio, prasa i Internet były pełne informacji o kanonizacji. Wzbudzało to irytację niektórych osób: „w domu kanonizacja, w internetach 79 kanonizacja... chyba pójdę na rower, bo to bez sensu” . Autor Jan Paweł H., określający się w opisie twitterowego profilu jako ateista, pisze wprost: „Masakra, z pełnym szacunkiem dla JP II ale pełno w TV, w radiu, na facebooku, na 80 twitterze na razie jeszcze nie na sympatia.pl na szczęście” . Negatywna uwaga: „Rozumiem, że są ludzie, którzy chcą posłuchać o JP2, ale czy media nie po81 winny informować o wszystkich ważnych wydarzeniach dnia?” jest jednocześnie dowodem na powszechność informowania w tym dniu przez media 82 o wyniesieniu na ołtarze dwóch papieży . Dla części kibiców piłki nożnej ważniejszy od kanonizacji jest mecz drużyny Chelsea Londyn z klubem Liverpool FC: „Żyję dziś meczem Liverpoolu 83 84 z Chelsea. Nie kanonizacją” ; „Z Chelsea dzisiaj gramy! #LFC” . Dziennikarz „Przeglądu Sportowego” stwierdził natomiast: „Może jestem nienormalny, ale                                                              76 Eplus24, https://twitter.com/eplus24/status/460458563077304320 [dostęp: 12.12.2015].  Gregorius74, https://twitter.com/gregorius74/status/460384636557066240 [dostęp: 12.12.2015].  78 Mwj53, https://twitter.com/mwj53/status/460326940097146880 [dostęp: 12.12.2015].  79 Paskudaaa, https://twitter.com/Paskudaaa/status/460343329268707328   80 Jan Paweł H., https://twitter.com/jandom1/status/460350005140664321  81 PFajdek, https://twitter.com/PFajdek/status/460483138041692160   82 W tym duchu uwaga na jednym z postów: „Z tym JPII to chyba już lekka przesada... Wszyscy o tym trąbią jak bym nie miał INTERNETU, TV i RADIA” WZLRecords, https://twitter. com/WZLRecords/status/460486506256158721 [dostęp: 28.12.2015].  83 To RT postu autorstwa @PaulaDuda przez Łukasza Janickiego https://twitter.com/ Lukasz_Janicki/status/460340114397605888 [dostęp: 28.12.2015].  84 dof77, https://twitter.com/dof77/status/460346867038294016 [dostęp: 28.12.2015].  77 315 �III. Reakcje internautów to co stanie się jutro na Anfield interesuje mnie milion razy bardziej niż kano85 nizacja” . Kwestie wiary u szeregu użytkowników Twittera wywoływały niezrozumienie związane z samym procesem kanonizacyjnym – „'Kanonizacja', co za idiotyzm. Jakim niby prawem ludzie mogą decydować o 'nadawaniu' komukolwiek 86 statusu świętego?” . Brak elementarnej wiedzy wykazują też autorzy postów mylący „kult jednostki” z kultem religijnym – „Śmiejemy się z Korei Północnej 87 i kultu Kim Ir Sena, a w Polsce mamy to samo – JPII” . Luki w wiedzy i pozory tolerancji widać także w opinii – „Niech sobie każdy wierzy w co chce. 88 W Boga, w JPII lub w jaszczurkę, ale dziś doprowadzono do absurdu” . Z kolei @piotrss do niezrozumienia istoty kanonizacji dodaje fałszywą i nielogicznie brzmiącą informację: „86% Polaków ankietowanych przez #ASZdziennik 89 uznali że największym osiągnięciem Jana XXIII była kanonizacja razem z JP2 90 Wielkim” . Natomiast obojętność na uroczystości kanonizacyjne w Watykanie odnoszące się do jednego z największych Polaków w tym wypadku ma wy91 dźwięk negatywny . IV. Podsumowanie Medioznawcy analizowali wiele razy fenomen Jana Pawła II i jego oddziaływanie na środki społecznego przekazu; badali też wielokrotnie wizerunek Papieża-Polaka w mediach w poszczególnych okresach jego pontyfikatu. Na                                                             85 P. Rudzki, https://twitter.com/Rudzki77/status/460172419047911424 [dostęp: 28.12. 2015]; pod tym postem znajduje się kilkadziesiąt komentarzy.  86 FridaySucks, https://twitter.com/FridaySucks/status/460449406190632961 [dostęp: 28.12.2015].  87 MikiWrobelek, https://twitter.com/MikiWrobelek/status/460329407182561280 [dostęp: 28.12.2015].  88 Tekst ten napisał @MikiWrobelek (jako komentarz do posta użytkownika @PawulonOsiol) w dniu kanonizacji tj. 27 kwietnia 2014 roku o godzinie 10:02 – jak świadczą o tym wyniki przeszukiwania baz danych firmy Newspoint sp. z o.o.: https://twitter.com/pawulon665/status/ 460327823392378880 [dostęp: 28.12.2015]. Post ten został jednak usunięty z Twittera i obecnie można przeczytać tylko: „Tweet niedostępny” (pomiędzy dwoma innymi komentarzami tego samego autora) – zob. Tamże. Przypadek ten świadczy o tym, że w bazach danych Newspoint zachowały się także posty, które zarządzający Twitterem usunęli, najprawdopodobniej po interwencji któregoś z użytkowników mikrobloga.  89 W tym wypadku zachowałem oryginalną pisownię posta; powinno być: 86% Polaków (…) uznało” – przyp. autora.  90 @piotrss, https://twitter.com/piotrss/status/460447373119213568 [dostęp: 28.12.2015]. @ASZdziennik na Twitterze oraz witryna http://aszdziennik.pl/ są źródłem zmyślonych, prześmiewczych cytatów i wydarzeń, cytowanych niejednokrotnie w Sieci. W obydwu adresach widać aluzję do dziennika „Nasz Dziennik”. Na WWW ASZdziennika widnieją odnośniki wskazujące, że witryna ta należy do grupy medialnej natemat.pl.  91 Przykładem jest wpis: „Może to nienajlepszy moment na tego typu wyznanie, ale nie płakałem po JP2. Idę na hulajnogę z dzieckiem”, zob. GTSobolew, https://twitter.com/GTSobolew/ status/460350793892515840 [dostęp: 28.12.2015].  316 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera tomiast dwa wydarzenia związane z Papieżem z Polski pozostaną jednostkowe i niepowtarzalne – jego ostatni etap życia oraz kanonizacja. One też stały się okazją do zwołania międzyuczelnianych konferencji naukowych. Pierwsza 92 z nich została podsumowana w 2008 roku pozycją naukową na temat obrazu w polskich mediach odchodzenia Jana Pawła II. Druga, co do przekazów medialnych związanych z kanonizacją Papieża-Polaka, znajduje swój „bilans” 93 w niniejszej książce . Materiał badawczy pochodzący z Sieci, w tym zwłaszcza z mediów społecznościowych, był i jest znacznie bogatszy w okresie kanonizacji, niż był w czasie odchodzenia Jana Pawła II (zmarł 2 kwietnia 2005 r.). Przybyło zarówno miejsc przestrzeni badawczej w Internecie, jak i pojawiły się nowe narzędzia analityczne oraz urządzenia. Wart podkreślenia jest szczególnie wzrost liczby i możliwości urządzeń mobilnych (smartfonów, tabletów itp.) oraz uruchamianych na nich aplikacji. Autorki analiz relacji internetowych 94 odnoszących się do śmierci Papieża z Polski oraz komunikacji młodzieżowej 95 związanej z Janem Pawłem II miały chyba problem – zwłaszcza pierwsza 96 z nich – z dotarciem do materiału badawczego i z jego dość skromną ilością . Obecnie nadmiar materiału związanego z kanonizacją, a pochodzącego z Sieci, skłania albo do zawężania okresu badań, jak w niniejszym artykule, bądź do sięgania do specjalistycznych rozwiązań pozwalających na opracowanie big 97 data stosując m.in. nowe metody analizowania ich .                                                              92 L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Katowice 2008.  93 Warto sięgnąć do analogicznej tematycznie, a wartościowej książki poświęconej w tym wypadku papieżowi Benedyktowi i złożeniu przez niego urzędu: D. Guzek, P. Szostok, D. Głuszek-Szafraniec, Medialna abdykacja – od ustąpienia Benedykta XVI do wyboru papieża Franciszka. Analiza wydarzeń medialnych w publikacjach prasy niemieckiej, polskiej i rosyjskiej, Katowice 2015.   94 A. Starewicz-Janowska, Odchodzenie Jana Pawła II w relacjach internetowych, w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), dz. cyt., s. 429-437.  95 A. Sugier-Szerega, Jan Paweł II w komunikacji młodzieżowej (Internet, telefon komórkowy, czasopisma młodzieżowe), w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), dz. cyt., s. 438-450.  96 Jest to tym bardziej zaskakujące, że już przed konferencją naukową „Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach” (Warszawa, 21–23 września 2007 r.) istniał zaawansowany system (advanced search) wyszukiwania pod adresem www.google.com. Umożliwiał on korzystanie z szeregu filtrów w kwerendzie materiału badawczego i to nie tylko logicznych (np. AND, OR), ale także m.in. co do słów, fraz słownych, języków a także w odniesieniu do poszczególnych domen czy formatów plików (PDF, doc, ppt itp.). Poszukiwania można więc było ograniczyć jedynie do tekstów na stronach WWW lub do fotografii i grafik, albo materiałów filmowych, względnie newsów. O istnieniu tych narzędzi w 2007 roku świadczy internetowe archiwum zawierające kopie danej witryny WWW – zob. Internet Archive WayBackMachine, http://web.archive.org/web/20070601-154253/http://www.google.com/#searchlang [dostęp: 10.01. 2016].   97 Zob. artykuł prof. dr. hab. J. Olędzkiego w niniejszej książce. Korzystał on przy opracowywaniu kilku milionów (sic!) rekordów z dużej mocy komputerów Uniwersytetu Warszawskiego 317 �III. Reakcje internautów Swego rodzaju asceza naukowa – zawężenie zakresu badań do dnia kanonizacji Jana Pawła II, a postów Twittera do jedynie w języku polskim – dała dobre rezultaty. Liczba postów z tego dnia, a dotyczących wyniesienia na ołtarze Papieża z Polski, była niemała (N=1098), a jednocześnie pozwalała na przeczytanie i analizę ich wszystkich. Wydźwięk większości tweetów (55%) był neutralny. Dotyczyły one wiadomości bieżących, różnego typu przydatnych informacji, refleksji internautów związanych z uroczystością w Watykanie, reportaży związanych z Papieżem-Polakiem oraz opinii inicjujących czasem wymianę zdań itp. Mniej więcej co trzeci post (29%) zawierał dodatnie treści w stosunku do kanonizacji i osoby nowego Świętego. Internauci bardzo pozytywnie wspominali spotkania z Janem Pawłem II, cytowali jego myśli, doceniali jego poczucie humoru i dystans do siebie, wyrażali swoje przekonanie o jego świętości, nawiązywali do wielkiej jego czci do Miłosierdzia Bożego, podkreślali dumę z bycia Polakami; z dodatnich tweetów wprost bije podniosły nastrój. Ujemne treści w stosunku do Papieża lub uroczystości zawarte były w 16% tweetów. Ich autorzy wykazywali lekceważenie osoby i tego, co wydarzyło się w Rzymie 27 kwietnia 2014 roku; irytowała ich wielka ilość informacji w mediach na ten temat, niekiedy nie rozumieli istoty kanonizacji i znaczenia Jana Pawła II dla Polski, świata czy Kościoła. Ważniejszy był dla nich mecz piłki nożnej, jaki miał się odbyć nazajutrz. Materiał badawczy został odnaleziony na Twitterze dzięki słowom kluczo98 wym , ale nie tylko. W tym mikroblogu ważną rolę odgrywa też tzw. hashtagowanie. W opinii autora nie zostało ono wykorzystane w zadowalającym zakresie przez autorów tweetów. Na 1098 postów z hashtagami jest jedynie mniej więcej tylko co piąty (192 tweety). Zatem tylko część użytkowników Twittera była świadoma roli symbolu „#” i stosowała go w postach. Największa intensywność pisania tweetów w niedzielę 27 kwietnia 2015 roku przypada na nietypową porę, ale jest całkowicie uzasadniona – wielką aktywność przejawiają internauci bezpośrednio przed, w trakcie i zaraz po uroczystościach kanonizacyjnych tj. od godz. 9.00 do 13.00. Druga spora aktywność miała miejsce już w typowej porze aktywności użytkowników Twittera, czyli między 20.00 a 21.00. Większość z postów to tweety tekstowe – tylko ¼ zawierała materiały multimedialne (zwykle fotografie). Nie jest żadnym zaskoczeniem, że najczęściej używanym tak słowem, jak i hashtagiem było określenie „kanonizacja” (oraz odpowiednio: #kanonizacja). Twitter dobrze się nadaje do przekazu informacji na żywo, w trakcie danego wydarzenia. Dlatego jest pewnym zaskoczeniem, że analizy nie wykazały live tweetingu z żadnej grupy pielgrzymkowej, choć takich grup były dziesiątki                                                              przy zastosowaniu metody tzw. kandyzacji (autorstwa prof. dr. hab. Włodzimierza Gogołka z tegoż Uniwersytetu).   98 Wszystkie wymienione zostały w pierwszej, metodologicznej części niniejszego artykułu.  318 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera tysięcy. Jest możliwe, że na przeszkodzie stanęły nade wszystko koszty roamingu i konieczność posiadania go w wielu krajach, którymi wiodły trasy przejazdów do Rzymu. Zachował się jednak jeden, choć szczątkowy live tweeting w profilu @RzecznikKEP, co wykazały też bazy Newspoint. Chodzi o podróż pielgrzymów polskiego pochodzenia z krajów b. ZSRR. Jechali oni z Częstochowy autokarami i dwie osoby przekazywały użytkownikowi ww. profilu informacje i zdjęcia z trasy. Stąd wiadomo było, że nad ranem 26 kwietnia 2014 roku „wszyscy pielgrzymi z „Expressu Miłosierdzia” są w drodze [do] Rzymu! Autokary z ponad 130 osobami wyruszyły z Często99 100 101 chowy” . Z Czech przesłali fotografię z autobusu , podobnie i z Austrii . O godz. 13:24 „autokary Miłosierdzia przekroczyły już granice Włoch! Nastrój 102 jest super” – donosili korespondenci pielgrzymki . Kolejny post informował już o tym, że pątnicy z „Autobusów Miłosierdzia” byli już Rzymie i podróżo103 wali metrem, o czym pisali w niedzielę kanonizacji nad ranem . Zanim wysiedli z metra zdążyli napisać: „Teraz śpiewamy 'Barkę'. Myślę, że JP2 by się to 104 spodobało” . Po kanonizacji zrobili sobie pamiątkowe zdjęcie przed Bazyliką 105 św. Piotra , a jedna z sióstr zakonnych na zakończenie tak podsumowała pielgrzymkę: „To czas cudów, działania Bożego miłosierdzia. Dziękujemy! 106 Nasza wdzięczność jest wielka” . Z kolei @Rzecznik KEP na zakończenie podziękował korespondentom z Autobusów Miłosierdzia: „(…) p. Pawłowi za 107 SMS-y i rozmowy oraz s. Augustynie za przesyłanie fotografii i informacji” . Choć nie była to relacja godzina po godzinie, to jednak oddała choć w części nastroje panujące w tej grupie pielgrzymkowej. Niestety, ów live tweeting jest 108 odosobnionym przykładem z okresu kanonizacji Jana Pawła II . Choć nikt nie relacjonował na żywo na Twitterze uroczystości z Watykanu, to jednak z polskojęzycznych postów można odtworzyć atmosferę tamtego dnia. Z tweetów, jakie zachowały się w mikroblogu założonym przez Jacka Dorseya i jego kolegów, przebija dominanta – uroczysta atmosfera, pełna radości i dumy z powodu ogłoszenia świętym Jana Pawła II.                                                              99 RzecznikKEP, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/459970462433689600 [dostęp: 30.01.2016].  100 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/459973801875210240 [dostęp: 30.01.2016].  101 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/460078489496870912 [dostęp: 30.01.2016].  102 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/460152485584568320 [dostęp: 30.01.2016].  103 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/460314906752221184 [dostęp: 30.01.2016].  104 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/460316146420711425 [dostęp: 30.01.2016].  105 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/461200444061011968 [dostęp: 30.01.2016].  106 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/461201064071806977 [dostęp: 30.01.2016].   107 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/461203271521427456 [dostęp: 30.01.2016].  108 Pierwszy pełny live tweeting w Kościele w Polsce na dużą skalę zastosowało przez trzy dni Biuro Prasowe Zespołu Konferencji Episkopatu Polski ds. Nowej Ewangelizacji (profil: @NE_KEP) podczas 3. Kongresu w miejscowości Skrzatusz (28-31.05.2015). Relacjonując trzy redaktorki redagowały 20-30 postów na godzinę. Zob. relacje z Kongresu wpisując hashtagi #3KongresNE; #Wons; #Skrzatusz; #Ewangelizacja.  319 �III. Reakcje internautów Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Dyczewski L., Lewek A., Olędzki J. (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Księgarnia św. Jacka, Katowice 2008. Gackowski T., Łączyński M. (red.), Metody badania wizerunku w mediach, CeDeWu, Warszawa 2009. Guzek D., Szostok P., Głuszek – Szafraniec D., Medialna abdykacja – od ustąpienia Benedykta XVI do wyboru papieża Franciszka. Analiza wydarzeń medialnych w publikacjach prasy niemieckiej, polskiej i rosyjskiej, Śląsk, Katowice 2015. Makowska M. (red.), Analiza danych zastanych, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2013. Mistewicz E., Twitter – sukces komunikacji w 140 znakach. Tajemnice narracji dla firm, instytucji i liderów opinii, Helion, Gliwice 2014. Nuver R., Co mówi o nas Twitter, „Świat Nauki” 2016, z. 1, s. 9. Starewicz-Janowska A., Odchodzenie Jana Pawła II w relacjach internetowych, w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Księgarnia św. Jacka, Katowice 2008, s. 429-437. Sugier-Szerega A., Jan Paweł II w komunikacji młodzieżowej (Internet, telefon komórkowy, czasopisma młodzieżowe), w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Księgarnia św. Jacka, Katowice 2008, s. 438-450. 320 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram Anna Miotk Polskie Badania Internetu Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram Streszczenie: Instagram to serwis społecznościowy, którego użytkownicy dzielą się wykonanymi przez siebie zdjęciami. Sposób działania serwisu – aplikacja pozwalająca na umieszczanie zdjęć bezpośrednio z telefonu – czyni go idealnym narzędziem do relacjonowania swojego udziału w wydarzeniach. Także wydarzeniach o charakterze religijnym, jakim była kanonizacja Jana Pawła II i towarzyszące jej uroczystości. Materiały umieszczone w serwisie pozwalają poznać stosunek ich autorów do tych wydarzeń i postaci Jana Pawła II. Słowa kluczowe: Instagram, media społecznościowe, social media, backchannel, Jan Paweł II. Summary: Instagram is social networking platform, which users share their photographs with other people. Functionality of the platform – application allowing to upload photographs directly from the mobile phone – makes it the ideal tool to report participation in an event. Also religious events such as the canonization of John Paul II and accompanying celebrations. Materials placed on the platform allow to get knowledge about Instagram users perception of the canonization and John Paul II. Key words: Instagram, social media, backchannel, John Paul II. I. Media społecznościowe Media społecznościowe to nowy rodzaj mediów, powstałych na początku XXI wieku. Ich pojawienie się wiąże się z kilkoma trendami: popularyzacją Internetu, także jako medium oraz rozwojem technologii. Dostępność łączy szerokopasmowych umożliwiła transfer dużych plików. Dzięki temu internet przestał być zbiorem statycznych stron www, a stał się zbiorem mulimedialnych serwisów, zawierających zarówno teksty, jak też filmy, nagrania audio i grafikę. Z kolei pojawienie się technologii do zarządzania treściami ułatwiło 321 �III. Reakcje internautów tworzenie treści i zarządzanie nimi. Dla tych, którzy chcieli publikować własne treści, wsparcie programistyczne nie było już potrzebne. Wystarczyło zarejestrować się w odpowiednim serwisie i znać podstawy obsługi komputera, aby móc zacząć samodzielnie publikować. Jednak komunikacja w mediach społecznościowych, choć bardziej demokratyczna niż wczesny Internet, już od początku cechowała się pewną specyfiką, niepisanymi regułami i wzorami postępowania. Miały na to wpływ dwie 1 kultury wczesnych użytkowników internetu, opisane przez Manuela Castellsa . Pierwszą kulturą była kultura programistów open source, doceniająca własną twórczość, dzielenie się wiedzą, wzajemną pomoc i wspólne działanie na rzecz większego dobra. Drugą kulturą była kultura wirtualnych komunitarian, którzy wykorzystywali internet jako narzędzie do nawiązywania interakcji i podtrzymywania więzi, integrowania rozproszonych terytorialnie społeczności oraz wymiany informacji. Te dwie kultury, programistów open source i wirtualnych komunitarian, miały wpływ na specyfikę komunikacji w mediach społecznościowych. Ceniona w niej jest twórczość (lub umiejętne remiksowanie stworzonych przez kogoś treści), dzielenie się wiedzą i udzielanie pomocy, interakcja, bycie sobą i bycie autentycznym. Komunikacja ta ma sieciowy charakter. Internet działa bowiem jako sieć rozproszona – jest zbiorem niezależnych komputerów połą2 czonych ze sobą siecią umożliwiającą wymianę informacji . Dokładnie w ten sam sposób funkcjonują serwisy społecznościowe, gdzie każdy użytkownik jest połączony siecią kontaktów z innymi użytkownikami. Warto również wspomnieć o takiej ważnej cesze mediów społecznościowych, jak partycypacyjność. Jean Buress i Joshua Green piszą wręcz o „prze3 wrocie uczestnictwa” . Stare media (prasa, radio, telewizja) należą do wielkich koncernów medialnych, kierujących masowe treści do masowego odbiorcy. W mediach społecznościowych twórcami treści są także osoby prywatne, ich kanały funkcjonują w obrębie dużo węższych grup odbiorców, a porozumiewanie się z odbiorcami ma bardziej osobisty charakter. Powoduje to, że komunikacja w mediach społecznościowych ma specyficzny charakter. Użytkownicy mediów społecznościowych nastawieni są na przejrzystość komunikacji. Chcą wiedzieć z kim rozmawiają, dlatego tak ważna jest autentyczność. Nastawieni są na konwersacje i dialog, nie zaś jednokierunkowy przekaz. Ważne jest, aby ich rozmówca był uważny na to, co piszą, a także nastawiony na budowanie porozumienia. Liczy się dialog i angażowanie swo                                                             M. Castells, Społeczeństwo sieci, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007  Students.mimuw.edu.pl http://students.mimuw.edu.pl/SO/Wyklady-html/12_distr/12_distr.html (dostęp 26.02.2016).  3 J. Burgess, J. Green, Youtube. Wideo online a kultura uczestnictwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.  1 2 322 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram ich odbiorców. Komunikacja w mediach społecznościowych jest wirusowa – treści w serwisach społecznościowych, dzięki ich sieciowemu charakterowi, potrafią rozpowszechniać się błyskawicznie. Istnieją różne typy serwisów społecznościowych. Różnią się one sposobem działania, funkcjami dostępnymi dla użytkowników czy typem udostępnianych treści. Wymienianie wszystkich rodzajów serwisów social media mijałoby się z celem niniejszego opracowania, dlatego wskażmy tylko niektóre, wraz z konkretnymi przykładami:  Serwisy społecznościowe – nawiązywanie i podtrzymywanie kontaktów ze znajomymi z różnych kręgów (Facebook) lub wybranego rodzaju kręgu – np. zawodowego (LinkedIn, GoldenLine);  Serwisy społecznościowe dla profesjonalistów;  Blogi (Blogspot, Blox, ale też blogi w domenach prywatnych) – internetowe dzienniki;  Mikroblogi (Twitter) – serwisy do dzielenia się krótkimi, błyskawicznymi informacjami;  Serwisy z plikami wideo (YouTube) – serwisy przeznaczone do umieszczania filmów wideo;  Mikrowideo (Snapchat, Vine, Periscope) – serwisy przeznaczone do dzielenia się krótkimi filmami wideo w sieciach swoich znajomych;  Serwisy z plikami audio (Soundcloud) – serwisy, których użytkownicy mogą dodawać własne pliki audio;  Serwisy ze zdjęciami (Instagram) – serwisy, w których użytkownicy dzielą się własnoręcznie wykonanymi zdjęciami. Media społecznościowe pozwalają również na nowy typ uczestnictwa w wydarzeniach. Zostało ono określone mianem backchannellingu i szerzej opisane przez Cliffa Atkinsona w książce „The Backchannel: How Audiences are Using Twitter and Social Media and Changing Presentations Forever 4 (Voices That Matter)” . Backchannel to swego rodzaju publiczność w publiczności, relacjonująca udział w wydarzeniu za pomocą mediów społecznościowych i nawiązująca ze sobą interakcje w tych mediach. Organizatorzy czy prelegenci konferencji zazwyczaj nie są jej świadomi. Publiczność ta jest spontaniczna, samoukierunkowana i ograniczona w czasie do trwania wydarzenia na żywo. Tworzy się wszędzie tam, gdzie w wydarzeniu biorą udział aktywni użytkownicy mediów społecznościowych i gdzie jest dostępny internet. Badanie relacji z konkretnych wydarzeń w mediach społecznościowych powinno zatem uwzględniać tę formę uczestnictwa.                                                              4 C. Atkinson, The Backchannel: How Audiences are Using Twitter and Social Media and Changing Presentations Forever, New Riders, Berkeley 2010.  323 �III. Reakcje internautów II. Instagram Instagram to serwis, który powstał w 2010, założony przez Kevina Systroma i Mike’a Kriegera. Początkowo był dostępny jako aplikacja na iPhone i system iOS, służąca do publikowania zdjęć w internecie. W 2010 serwis miał już milion użytkowników na całym świecie. Rok później ta liczba podwoiła się do 10 milionów. W 2012 Instagram został kupiony przez serwis Facebook, jednak jego założyciele zachowali wiodące role w swojej firmie. W tym samym roku powstała jego wersja przeznaczona dla użytkowników systemu Android, co wywołało zresztą protesty wśród hermetycznej społeczności użytkowników systemu iOS. Jednak z punktu widzenia rozwoju serwisu posunięcie było słuszne: w 2013 Instagram miał już 100 mln użytkowników. Pojawiła się w nim też nowa funkcja: dodawanie filmów – jednak, jak przekonamy się później, jest ona rzadziej wykorzystywana. W roku 2015 udostępniono możliwość kupowania powierzchni reklamowych w serwisie za pośrednictwem narzędzi reklamowych Facebooka. Główną funkcjonalnością serwisu jest dodawanie zdjęć. Jak piszą twórcy serwisu: „Instagram jest zabawnym i dziwacznym sposobem dzielenia się swoim życiem z przyjaciółmi za pomocą serii zdjęć. Pstryknij zdjęcie komórką, wybierz filtr aby przekształcić zdjęcie we wspomnienie do zapamiętania na zawsze. Tworzymy Instagram, aby pozwolić ci doświadczać momentów w życiu twoich przyjaciół przez zdjęcia – gdy tylko te momenty się zdarzają. Wy5 obrażamy sobie świat bardziej połączony za pomocą zdjęć” . Aplikacja jest powiązana z serwisem internetowym www.instagram.com, jednak służy on wyłącznie do oglądania aktywności użytkowników czy edycji profilu. Główną rolę pełni aplikacja mobilna – to tam użytkownicy dodają i opisują swoje zdjęcia, oceniają oraz komentują zdjęcia innych. Dodana niedawno funkcjonalność filmów wpisuje ją w trend mikrowideo – serwisów społecznościowych przeznaczonych do publikowania krótkich form wideo. Poza edycją i publikowaniem zdjęć oraz filmów w internecie Instagram umożliwia również opisywanie materiałów tak zwanymi hashtagami – czyli słowami poprzedzonymi znacznikiem „#”. Ta forma opisu zdjęć umożliwia łatwe przeszukiwanie zdjęć dotyczących tego samego tematu, nawet jeśli nie obserwujemy bezpośrednio ich autorów i o ile nie mają oni prywatnych profili. Instagram umożliwia również wyszukiwanie zdjęć czy profili innych użytkowników, reagowanie na zamieszczone treści (dodawanie polubień i komentarzy) oraz zarządzanie własnym profilem. Kupowanie reklam jest dostępne dla posiadaczy strony firmowej i konta reklamowego na Facebooku.                                                              5 Instagram.com, https://www.instagram.com/about/faq/ (dostęp 26.02.2016).  324 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram Rokiem, w którym Instagram zaczął się popularyzować w Polsce, był rok 2012. Wówczas po raz pierwszy serwis pojawił się w zestawieniach badania Megapanel PBI/Gemius – standardu pomiaru widowni internetowej. Trzeba jednak zaznaczyć, że w badaniu Megapanel mierzono osoby wchodzące na serwis Instagram.com, ale nie uwzględniano tych, które mają zainstalowaną aplikację mobilną na swoich telefonach. Dlatego liczby podawane w badaniu mogą się różnić od faktycznych. W grudniu 2012 użytkowników Instagrama w Polsce było 477 tys. Już rok później ta liczba potroiła się, osiągając 1,5 mln osób. Kolejne lata przyniosły dalsze wzrosty w liczbie użytkowników strony instagram.com, ale już nie tak dynamiczne. Ostatnie dane z badania Megapanel, z grudnia 2015, wskazują na 2,7 mln użytkowników. To zdecydowanie dużo mniej niż najbardziej popularne w Polsce serwisy społecznościowe: Facebook (19,4 mln użytkowników) i YouTube (18,9 mln). Pod względem liczby użytkowników Instagramowi zdecydowanie bliżej do Twittera (3,8 mln użytkowników), LinkedIn (1,2 mln) czy GoldenLine (1,8 mln). Wykres 1. Liczba realnych użytkowników serwisu Instagram w Polsce Źródło: Megapanel PBI/Gemius, realni użytkownicy, ogół badanych, grudzień 2012-grudzień 2015 Zasięg serwisu (procent internautów, którzy z niego korzystali) w grudniu 2012 wynosił 2%. W ciągu kolejnych trzech lat zwiększył się do 11%. 325 �III. Reakcje internautów Wykres 2. Zasięg serwisu Instagram wśród polskich internautów Źródło: Megapanel PBI/Gemius, realni użytkownicy, ogół badanych, grudzień 2012-grudzień 2015 Według danych Megapanel PBI/Gemius za grudzień 2015 użytkowniczkami Instagrama częściej są kobiety – jest ich tam obecnie 1,5 mln w porównaniu do 1,1 mln mężczyzn. Największa grupa użytkowników serwisu (17%) to osoby w wieku 15-24 lat – czyli młodzież gimnazjalna, ucząca się w szkołach średnich oraz studenci, przy czym zdecydowanie więcej jest tych młodszych osób. Część z nich nie posiada jeszcze dochodu (14%), najliczniejsze grupy użytkowników serwisu deklarują miesięczny dochód netto do 1000 PLN miesięcznie (13%) i między 1100 a 1600 PLN (14%). Instagram jest najpopularniejszy w dużych miastach liczących powyżej 500 tys. mieszkańców (15%). Według firmy Napoleoncat – twórców narzędzia analityki social media, największe polskie profile na Instagramie to mieszanka celebrytów, blogerów i vlogerów oraz marek. Wśród celebrytów największą popularnością cieszy się Robert Lewandowski (4 mln obserwujących). Kolejna na liście jest Joanna Kuchta, która ma ponad 800 tys. obserwujących, a trzecie miejsce zajął profil Suchara Codziennego, który zajął trzecie miejsce w zestawieniu, mając na koniec roku prawie 800 tysięcy obserwujących. Tak duży dystans między Robertem Lewandowskim a kolejnymi osobami w rankingu może wynikać z tego, że Lewandowski znany jest również bardzo dobrze w środowisku zagranicznych fanów. 326 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram Tabela 1. Top 10 użytkowników Instagrama w Polsce według Napoleoncat L.p. Profil – osoba 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Robert Lewandowski Joanna Kuchta Suchar Codzienny Joanna Krupa Wojciech Szczęsny Ewa Chodakowska Fitness Expert AbstrachujeTV Julia K. Anna Lewandowska Jac Monika Jagaciak Liczba obserwujących 4 042 769 805 172 792 148 598 636 594 450 572 417 568 303 566 688 548 653 535 903 Źródło: dane udostępnione przez Napoleoncat Wideo w Polsce jest mniej popularne niż publikowanie zdjęć. Jak podaje Napoleoncat, 100 największych polskich profili celebrytów w 2015 roku opublikowało 40 tys. postów, z których 95% stanowiły zdjęcia, a tylko 5% – treści wideo. Ciekawym faktem jest również to, że użytkownicy Instagrama chętniej angażują się w interakcję z interesującymi ich profilami – nawet jeśli treść postów jest dużo bardziej zdawkowa, przypada na nie większy odsetek polubień i komentarzy niż na Facebooku. Tabela 2. Top 10 marek na Instagramie według Napoleoncat L.p. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Profil marka Top Model Polska LOCAL HEROES SUGARPILLS DeeZee Shoes szkola.tvn.pl Eska TV G2A.COM PLNY LALA godsavequeens_official SergioFoto Liczba obserwujących 168 786 152 863 109 120 104 053 101 657 89 249 84 588 84 315 84 074 82 825 Źródło: dane udostępnione przez Napoleoncat Podział 100 najpopularniejszych profili marek na Instagramie pod kątem ich przynależności do kategorii tematycznych potwierdza dominujący udział kobiet w tym serwisie. Najpopularniejsza kategoria tematyczna to (50%), uroda 327 �III. Reakcje internautów (10%) oraz telewizja (10%) i prasa (7%). Marki modowe to głównie marki odzieżowe, w przypadku urody królują kosmetyki, ale również punkty świadczące usługi w tym zakresie (np. salony manicure). Druga popularna kategoria to media – stacje i programy telewizyjne, czasopisma oraz stacje radiowe. Wiele z tych profili odpowiada tytułom (czasopismo Glamour) czy programom adresowanym do kobiecej widowni (program Top Model). Tabela 3. Typy profili marek Specjalizacja tematyczna Liczba profili Moda 52 Uroda 10 TV 10 Prasa 7 Jedzenie 4 Gry 4 Dom 4 Muzyka 3 Sport 3 Radio 1 Motoryzacja 1 Fotografia 1 Źródło: dane udostępnione przez Napoleoncat Brakuje niestety danych na temat liczby profili na Instagramie poświęconych tematyce religijnej, czy węziej – związanych z Kościołem katolickim. Temat ten nie został jeszcze zbadany, chociaż z pewnością takie profile istnieją. Z osobistych obserwacji autorki artykułu wynika, że Instagram jest na przykład wykorzystywany przez Prowincję Polskich Dominikanów – mają oni w tym serwisie ogólnopolski profil Dominikaniepl, profil dominikańskiego miesięcznika „W Drodze” czy profile poszczególnych klasztorów. Instagram to w każdym razie medium przyszłościowe. Na razie prowadzenie profili dla organizacji czy marek jest utrudnione – publikacja treści możliwa jest tylko z telefonów komórkowych. Ułatwia to publikowanie zdjęć wykonanych „z ręki” przez użytkowników, ale utrudnia zastosowanie komercyjne, w którym zazwyczaj dba się o wysoką jakość przekazu. Receptą na to będzie z pewnością dalszy rozwój funkcjonalny serwisu. Z pewnością pojawi się też więcej formatów reklamowych. 328 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram III. Kanonizacja Jana Pawła II Przed przedstawieniem wyników analizy treści z serwisu Instagram poświęconych kanonizacji Jana Pawła II, przypomnijmy daty wydarzeń związanych z ostatnim rokiem życia Jana Pawła II oraz jego beatyfikacją i kanonizacją. Zestawienie zostało opracowane na bazie treści zamieszczonych w serwisie 6 Kościoła katolickiego w Polsce Opoka.org.pl . Papież Jan Paweł II zmarł 2 kwietnia 2005, a jego pogrzeb odbył się sześć dni później, 8 kwietnia 2005. Wielu ludzi zgromadzonych podczas uroczystości miało ze sobą transparenty z napisem „santo subito” (święty natychmiast). 13 maja 2005 nowy papież, Benedykt XVI, zezwolił na natychmiastowe rozpoczęcie procesu beatyfikacyjnego. Konieczne było udzielenie dyspensy od 5-letniego okresu od śmierci kandydata, jaki jest wymagany przez prawo kanoniczne. 14 stycznia 2011 papież Benedykt XVI podpisał dekret o cudzie i wyznaczył termin uroczystości beatyfikacyjnych. Odbyły się one 1 maja 2011. Do kanonizacji Jana Pawła II potrzebny był dekret o kolejnym cudzie. Papież Franciszek wydał go 5 lipca 2013. Datę kanonizacji Jana Pawła II wyznaczono na Niedzielę Miłosierdzia, 27 kwietnia 2014. Uroczystości kanonizacyjne dotyczyły dwóch papieży: Jana Pawła II i Jana XXIII. Uroczystym obchodom w Rzymie towarzyszyły również obchody w Polsce i liczne wydarzenia okolicznościowe. IV. Odbiór kanonizacji przez użytkowników serwisu Instagram Kalendarium wydarzeń związanych ze śmiercią i beatyfikacją papieża Jana Pawła II posłużyło do wyznaczenia zakresu czasowego analizy materiałów z Instagramu. Za datę początkową analizy przyjęto 1 kwietnia 2014 (dzień przed 9. rocznicą śmierci Jana Pawła II) do 10 maja 2014 (koniec tzw. długiego weekendu majowego w Polsce, na początku którego odbywały się uroczystości kanonizacyjne). Analiza treści w serwisie Instagram miała charakter eksploracyjno-opisowy. Służyła zapoznaniu się autorki niniejszego artykułu z tematem, stąd zawierała liczne elementy jakościowe. Jej celem było również odpowiedzenie na pytanie, jak wygląda backchannel w kanale społecznościowym w przypadku wydarzeń o charakterze religijnym – jak są one przedstawiane, jak portretowany jest sam Jan Paweł II, jak postrzegana jest granica między sacrum a profanum.                                                              6 Opoka.org.pl, http://www.opoka.org.pl/zycie_kosciola/jan_pawel_ii/ (dostęp 26.02.2016).  329 �III. Reakcje internautów Pytania badawcze, na które autorka artykułu szukała odpowiedzi, brzmiały następująco:  Jak wyglądało natężenie wypowiedzi w dniach w okolicach kanonizacji Jana Pawła II?  Kto wypowiada się na temat Jana Pawła II? Czy są to osoby prywatne, czy też raczej wypowiedzi te umieszczane są na profilach należących do Kościoła katolickiego i organizacji, których działalność wiąże się z Kościołem katolickim (np. fundacji, stowarzyszeń, itd.).  W jakich kontekstach prezentowane są materiały na temat kanonizacji?  Jak użytkownicy serwisu postrzegają kanonizację i postać Jana Pawła II? Analiza treści poświęconych kanonizacji papieża Jana Pawła II została przeprowadzona na archiwalnych materiałach z serwisu Instagram, pozyskanych za pośrednictwem aplikacji Sentione. Wybrano materiały zawierające jedno lub więcej słów kluczowych w opisach zdjęć. Jednostką analizy było jedno zdjęcie z opisem zawierającym przynajmniej jedno wystąpienie słowa kluczowego z listy: kanonizacja, johnpaul2, janpawel2, janpawelii, janpawel, santosubito, johannes + paulus, JP2, jp2, JPII, kanonizacjajp2, kanonizacja_jp2, kanonizacjajpii, janpaweldrugi, janpawelII. Analiza treści była prowadzona w sposób automatyczny (pobranie treści zawierających słowa kluczowe, uzupełnienie informacji o datach i autorach wpisów) i ręczny (czyszczenie bazy tekstów, klasyfikowanie tekstów pod kątem poruszanych tematów, klasyfikacja typów autorów). W ostatecznej analizie uwzględniono 566 wpisów. Rozkład treści w poszczególnych dniach pokazuje dwa skoki w liczbie publikowanych materiałów. Pierwszy, niewielki, miał miejsce 2 kwietnia (rocznica śmierci Jana Pawła II) – liczba materiałów wyniosła wtedy 23. Drugi, dużo większy nastąpił w dniu uroczystości kanonizacyjnych – 27 kwietnia, kiedy to ukazało się 203 materiały. Również w dniach bezpośrednio poprzedzających wydarzenie i następujących po wydarzeniu, liczba materiałów była wyższa niż przeciętnie. W dniach po wydarzeniu widać wolniejsze „wygaszanie się” tematu, co było zapewne związane z wydarzeniami okolicznościowymi odbywającymi się w wolne dni. Autorami analizowanych wpisów w przeważającej mierze były osoby prywatne. Innymi typami podmiotów, jakie publikowały treści zawierające słowa kluczowe, były media (zarówno o profilu katolickim, jak i media ogólnoinformacyjne) i organizacje. Niewielka liczba treści pochodziła od osób publicznych, instytucji publicznych i muzyków. 330 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram Wykres 3. Publikacje na temat kanonizacji Jana Pawła II na Instagramie, N=566 Źródło: opracowanie własne na bazie danych z Sentione Wykres 4. Typy autorów wpisów na temat kanonizacji Jana Pawła II na Instagramie, N=566 Źródło: opracowanie własne na bazie danych z Sentione Wypowiedzi zostały sklasyfikowane pod kątem następujących tematów:  udział w wydarzeniach – materiały, które wskazują na osobisty udział autora w wydarzeniach odbywających się w Polsce, czy to obchodów rocznicy śmierci, czy w wydarzeniach związanych z kanonizacją Jana Pawła II; 331 �III. Reakcje internautów              wizerunek Jana Pawła II – materiały dotyczące wizerunków Jana Pawła II: pomników, zdjęć, obrazów; wyjazd do Rzymu – były to materiały dotyczące osobistego udziału w kanonizacji; dekoracje – materiały, które fotografie dekoracji z okazji kanonizacji Jana Pawła II; utrwalenie chwili – materiały stworzone przez osoby nie biorące udziału w wydarzeniach lub też uczestniczące za pomocą mediów (na przykład oglądające relację telewizyjną), które pokazywały, co dana osoba robiła w tym dniu; media – materiały ze zdjęciami, zdjęcia okładek tygodników i ekranów telewizorów podczas transmisji uroczystości z Rzymu; miejsca papieskie – materiały ze zdjęciami z miejsc związanych z Janem Pawłem II (np. Wadowice, Kraków); pamiątki osobiste – materiały ze zdjęciami osobistych pamiątek związane z Papieżem lub poprzednimi uroczystościami; przedmioty związane z Papieżem – zdjęcia przedmiotów kojarzących się z Janem Pawłem II, np. kremówek; pamiątki z kanonizacji – materiały ze zdjęciami pamiątkowych przedmiotów wyprodukowanych z okazji kanonizacji; twórczość własna – prace autorów zdjęć, np. rysunki; „kandyzacja” – ironiczne komentarze wskazujące na dystans autora do kanonizacji, prawdopodobnie wyrażały one niechęć do sposobu przedstawiania świętych w sposób uładzony, ugrzeczniony; monety NBP – pamiątkowe monety wydane przez NBP; pokolenie JP2 – powoływanie się na termin „pokolenie Jana Pawła II”. Największa liczba materiałów – 151 – poświęcona była udziałowi w wydarzeniach, zarówno w obchodach rocznicy śmierci Jana Pawła II, jak też wydarzeniach związanych z kanonizacją. Autorzy skupiali się tutaj na dokumentowaniu fotograficznym tego, co dzieje się wokół nich. Wpisy pokazują bardzo różny charakter obu wydarzeń. Obchody rocznicy śmierci Jana Pawła II skłaniały do zadumy, refleksji nad wpływem Papieża na życie danej osoby, wpisy miały charakter poważny, wręcz dostojny. Instagramowicze brali udział w czuwaniach. Często publikowali zdjęcia czuwających i modlących się osób czy zniczy. Z kolei kanonizacja była radosnym, jednoczącym świętem – w jej okolicach w Polsce organizowano większe i mniejsze wydarzenia plenerowe – Msze św., a także koncerty, a nawet biegi. Przy tej okazji publikowano trzy typy zdjęć: grup osób biorących udział w wydarzeniach, co pokazywało jednoczący, integrujący wymiar uroczystości oraz tzw. selfie czyli zdjęcia samego siebie na tle 332 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram tłumu, co miało podkreślić fakt osobistego udziału. Czasem zdjęcia przedstawiały przedmioty, które wskazywały na zaangażowanie danej osoby w organizację wydarzeń – nuty osoby śpiewającej w chórze, identyfikator ochroniarza itp. Bardzo rzadko w tej kategorii trafiały się wpisy niezaangażowanych obserwatorów lub ironiczne komentarze do rzeczywistości (na przykład zdjęcia pustych lodówek po piwie w sklepie przed weekendem kanonizacyjnym). Wykres 5. Tematy publikacji na Instagramie, N=566 Źródło: opracowanie własne na bazie danych z Sentione Drugim najpopularniejszym tematem materiałów (110 materiałów) związanych z kanonizacją były wizerunki Jana Pawła II – zdjęcia przedstawiające zdjęcia Papieża, pomniki czy okolicznościowe billboardy. Najbardziej neutralne w charakterze były fotografie pomników, chociaż czasem stanowiły one punkt wyjścia do dyskusji o estetyce. Niekiedy zdjęcia były udostępniane w formie memów, czyli obrazków z własnoręcznie dopisanym cytatem, np. myśli autorstwa Jana Pawła II. Te wpisy pojawiały się zarówno w okolicy rocznicy śmierci Jana Pawła II, jak też z okazji kanonizacji. Świadczyć to może o bardziej osobistej relacji ze świętym i uznawaniu go za autorytet. Pokrewną, ale dużo mniej liczną kategorią była twórczość własna (8) – materiały te przedstawiały własnoręcznie wykonane podobizny Jana Pawła II, co świadczy o osobistym zaangażowaniu w temat kanonizacji. 333 �III. Reakcje internautów Trzeci typ materiałów (83) dotyczył wyjazdu do Rzymu na uroczystości kanonizacyjne – udała się na nie spora grupa Polaków, a ci, którzy używają Instagrama, relacjonowali przebieg wyjazdu w tym serwisie. Najczęściej spotykane były zdjęcia Placu św. Piotra z polskimi flagami – co służyło zarówno budowaniu poczucia wspólnoty narodowej, jak i podkreślania więzi z Janem Pawłem II jako rodakiem. Podobnie jak w przypadku wydarzeń w kraju, uczestnicy fotografowali się też na Placu Świętego Piotra w grupie znajomych, co podkreślało wspólnotę przeżyć. Zdjęcia samego siebie (tzw. „selfie”) służyły budowaniu, upamiętnianiu osobistego udziału w wydarzeniach, ale też budowie wizerunku. Trzecim typem zdjęć były zdjęcia z podróży czy zwiedzania zabytków. Nieliczne zdjęcia wskazywały na dystans autorów do wydarzeń, na przykład zdjęcia zaśmieconego Placu św. Piotra następnego dnia po uroczystościach kanonizacyjnych. Kanonizacja była okazją do udekorowania swojego otoczenia, dlatego spora grupa materiałów (60) przedstawiała dekoracje – flagi na balkonach, portrety Papieża w oknach czy też dekoracje okolicznościowe w mieszkaniach, a nawet udekorowane samochody. Niektóre dekoracje własnoręcznie wykonali autorzy zdjęć, więc umieszczenie ich zdjęć było również formą autoprezentacji czy wyrażenia poglądów religijnych autorów. Kolejny typ materiałów było to utrwalenie chwili (44). Użytkownicy Instagramu starali się pokazać, co robili w dniu kanonizacji, niektórzy nawet w celu zachowania pamięci dla przyszłych pokoleń. Był to dla nich na tyle ważny moment, że nawet jeśli nie brali udziału w masowych obchodach (albo je wręcz kontestowali), również definiowali się przez kanonizację. Niektóre materiały wskazywały na media (34). Użytkownicy Instagramu umieszczali zdjęcia ekranów telewizorów (oglądanie relacji, a zatem znowu podkreślanie osobistego uczestnictwa) czy okładek prasy (kanonizacja była na nich przedstawiona jako główny temat). Świadczy to, że media pełniły istotną rolę w kształtowaniu obrazu kanonizacji wśród internautów. Czasem internauci publikowali też treści, które zwróciły ich uwagę przez swoją absurdalność – było to na przykład zdjęcie artykułu z internetu, zatytułowanego: „Pijany smażył jajecznicę. Gaz eksplodował. Tłumaczy, że szykował się na kanonizację”. Kolejna grupa materiałów dotyczyła miejsc związanych z Janem Pawłem II (21) i przedmiotów kojarzącym się z jego osobą (14). Użytkownicy Instagramu chętnie umieszczali fotografie miejsc związanych z Janem Pawłem II – np. okna na ul. Franciszkańskiej w Krakowie. Niekiedy podkreślali swoją osobistą obecność w tych miejscach publikując „selfie”. Zwiedzenie tych miejsc w okolicach kanonizacji Jana Pawła pełniło rolę pielgrzymki – skoro nie było się w Rzymie, świętowanie w miejscu związanym z Papieżem podnosiło rangę osobistego uczestnictwa. Publikowano również materiały z przedmiotami koja- 334 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram rzącymi się z Papieżem. Z okazji kanonizacji wielu internautów sięgało po ulubione ciastko Jana Pawła II – kremówkę. Przywoływanie ulubionej potrawy Papieża również budowało poczucie więzi z nim, jako z bliską, żywą i cieszącą się życiem osobą (skoro lubił słodycze). Niewielkie grupy materiałów dotyczyły pamiątek – zarówno pamiątek osobistych (16) czy pamiątek z kanonizacji (10) oraz monet NBP (6). Zarówno podczas rocznicy śmierci Jana Pawła II, jak też podczas kanonizacji, użytkownicy Instagramu umieszczali zdjęcia osobistych pamiątek związanych z Janem Pawłem II – zdjęcia z audiencji, zdjęcia pamiątkowych przedmiotów związanych z wizytami Papieża w Polsce. W ten sposób podkreślali osobistą, wyjątkową więź ze Świętym. Podczas kanonizacji umieszczano na Instagramie zdjęcia różnych pamiątek sprzedawanych przy okazji uroczystości kanonizacyjnych, często z intencją wyśmiania tych szczególnie kiczowatych. Ceniono natomiast limitowane monety NBP – wiele osób chwaliło się sukcesem w zdobyciu pamiątkowej monety (kolejki stojące pod oddziałami banku). Kanonizacja Jana Pawła II dorobiła się również zdystansowanych/kontestatorów, zmęczonych tematem na okrągło przypominanym przez media, ale najwyraźniej również oficjalnym, „przesłodzonym” wizerunkiem Papieża. Materiały te, zaliczone do kategorii „kandyzacja” (6) były opatrzone tagami „kandyzacja”, rzadziej „kanonizejszyn”, zazwyczaj zawierały zdjęcia z imprez lub przeróbki wizerunków Papieża. Na Instagramie pojawiały się również „hejterskie” wpisy, ale te bardzo szybko były raportowane przez innych użytkowników i kasowane przez administratorów. Wskazuje to na silną kontrolę społeczną w serwisie co do krytycznych/obraźliwych wypowiedzi o Janie Pawle II. Z kolei zaledwie trzy materiały dotyczyły „pokolenia JP2”, kategorii stworzonej przez media na określenie pokolenia, które wychowywało się i dorastało za okresu pontyfikatu Jana Pawła II. Mogłoby to oznaczać, że mało kto z tego pokolenia (biorąc pod uwagę wiek największej grupy Instagramowiczów) z tym określeniem tak naprawdę się identyfikuje. Pozostało ono w sferze pobożnych życzeń niektórych publicystów. Podsumowując, analiza treści na Instagramie pokazuje, że kanonizacja Jana Pawła II była przez użytkowników Instagrama postrzegana jako radosne, jednoczące społeczeństwo święto. Był to również pretekst do wyrażenia swojego poczucia bliskości i wspólnoty z nowym świętym – był ważną dla mnie osobą/spotkałem go osobiście, należę do tego samego narodu, co on. Nawet, jeśli dana osoba nie uczestniczyła w obchodach czy wręcz się buntowała, kanonizacja pozostawała dla niej nadal ważnym punktem odniesienia. Należy też zauważyć, że zdjęcia podczas uroczystości religijnych wykonywano z poszanowaniem sfery sacrum i nie wiązały się one z zakłócaniem przebiegu uroczystości. 335 �III. Reakcje internautów V. Wnioski i rekomendacje Instagram jest serwisem, który pozwala gromadzić społeczności wokół wydarzeń – także wydarzeń związanych z działalnością Kościoła katolickiego. Ponieważ jego użytkownikami są przeważnie osoby młode, warto go wykorzystywać w działaniach promocyjnych adresowanych przede wszystkim do ludzi młodych – jak na przykład Światowe Dni Młodzieży, które latem 2016 odbędą się w Polsce. Aby skuteczne działania promocyjne były możliwe, warto przygotować spójny plan działań, uruchomić oficjalne profile, przeszkolić osoby odpowiedzialne za prowadzenie tych profili i stworzyć oficjalny hashtag wydarzenia, spójny dla Instagrama i innych kanałów. Istotna jest też interakcja z publicznością – wszelkie działania angażujące ją i zachęcające do interakcji w tym kanale (na przykład konkursy i akcje). Błędem jest zabranianie fotografowania czy nagrywania wydarzeń organizowanych przez instytucje kościelne przez ich uczestników. Jest to praktyka spotykana na przykład na warsztatach muzycznych. Tymczasem relacja backchannelowa mogłaby pomóc zainteresować wydarzeniem nowe osoby. Wyjątkiem jest oczywiście sfera sacrum (nabożeństwa, modlitwy), w których od dokumentowania ważniejsze jest osobiste przeżywanie sytuacji. Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Atkinson C., The Backchannel: How Audiences are Using Twitter and Social Media and Changing Presentations Forever, New Riders, Berkeley 2010. Burgess J., Green J., Youtube. Wideo online a kultura uczestnictwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011. Castells M., Społeczeństwo sieci, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007. Instagram.com, https://www.instagram.com/about/faq/ (dostęp 26.02.2016). Opoka.org.pl, http://www.opoka.org.pl/zycie_kosciola/jan_pawel_ii/ (dostęp 26.02. 2016). Students.mimuw.edu.pl http://students.mimuw.edu.pl/SO/Wyklady-html/12_distr /12_distr.html (dostęp 26.02.2016). Sztompka, P., Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2015. Walker Rettberg J., Blogowanie, PWN, Warszawa 2012. 336 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II Jerzy Olędzki Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Autorytet i świętość Jana Pawła II w polskojęzycznych otwartych zasobach internetowych Streszczenie: Artykuł omawia wyniki badań zawartości (poprzez rafinację informacji sieciowej metodą sentymentów) ponad 55 tysięcy anonimowych wpisów obecnych w dziewięciu grupach dyskusyjnych Usenet i w siedmiu serwisach internetowych. Celem badań było poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czy anonimowi internauci ulegali obecnej w Internecie patologii nienawiści i złośliwości gdy komentowali proces beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II. Autor, poprzez analizę wyników przeprowadzonych badań doszedł do wniosku, iż wśród anonimowych internautów skala sentymentu pozytywnego była znacznie wyższa od negatywnego. Innym rezultatem badań było stwierdzenie braku wpływu procesu beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II na kształtowanie wizerunku i autorytetu Papieża. Słowa kluczowe: Papież Jan Paweł II, rafinacja informacji sieciowej, Internet, robot BigData, kanonizacja Jana Pawła II, sentymenty pozytywne, sentymenty negatywne, sentymenty neutralne, autorytet, świętość. Summary: The paper describes the research (done by refining the net information with a sentiment analysis) results of more than 55 000 anonymous entries posted in nine Usenet forums and seven websites. The aim of this study was to find an answear to the following question: did anonymous Internet users succumbed to the current online pathology of hate and malice while commenting on the process of beatification and canonization of John Paul II? The author, through analyzing the results of the study came to the conclusion that scale of the positive sentiment was much higher than the negative among the anonymous Internet users. Another result of the study showed lack of influence of the process of beatification and canonization of John Paul II in shaping the image and authority of the Pope. Key words: Pope John Paul II, refining the net information, Internet, Big Data, canonization of John Paul II, positive sentiments, negative sentiments, neutral sentiments, authority, holiness. 337 �III. Reakcje internautów I. Założenia badawcze Lektura zawartości Internetu ujawnia istnienie wielu rodzajów ludzkich zachowań, ocen i myślenia gdyż Sieć jest niewyobrażalnym magazynem informacji, które można poddawać różnorodnym analizom. Te olbrzymie zasoby stanowią interesującą dla badaczy opinii społecznej bazę danych. Taka przechowalnia umożliwia, poprzez proces rafinacji informacji sieciowej, m.in. zidentyfikowanie nastrojów użytkowników tej sieci. Proces rafinacji zasobów 1 Internetu polega na wyróżnianiu wpisów tworzonych przez użytkowników umieszczających swoje wpisy w sieci: mamy tu na myśli blogi, posty, portale, maile, strumień zapytań kierowanych do Internetu, profesjonalne publikacje i inne zasoby informacyjne. Badania przebiegu wyborów prezydenckich i parlamentarnych w Polsce w 2011 i 2015 roku, przeprowadzone przez zespół badawczy kierowany przez prof. Włodzimierza Gogołka z Instytutu Dziennikarstwa UW wskazują, iż taki proces rafinacji zasobów internetowych dostarcza wiarygodne wyniki na temat zachodzących zmian tendencji w opinii społecznej dotyczącej ocen funkcjo2 nowania konkretnych partii czy osób . Na tej podstawie przyjęliśmy dwa następujące założenia badawcze: (1). Proces rafinacji zasobów internetowych może dostarczyć wiarygodne wyniki na temat zachodzących zmian tendencji w opinii społecznej, identyfikowaniu ocen postaw społecznych wobec wydarzeń i osób obecnych w publicznym dyskursie; (2). Zbiór wpisów anonimowych internautów pozwala poznać społeczne postrzeganie postaci Jana Pawła II w kontekście Jego śmierci i kanonizacji oraz wpływ tych wydarzeń na Jego wizerunek. Narzędziem badawczym będzie analiza sentymentów jako jeden z podstawowych ogniw procesu rafinacji sieciowej, polegająca na wyróżnianiu wpisów (słów lub zwrotów emocjonalnych) uzyskanych z sieci. Przyjęto, że wymienione założenia badawcze pozwolą zweryfikować roboczą hipotezę brzmiącą:                                                              1 Szerzej na ten temat w: W. Gogołek, P. Kuczma, Rafinacja informacji sieciowych na przykładzie wyborów parlamentarnych. Część 1. Blogi, fora, analiza sentymentów, „Studia Medioznawcze” 2013, nr 2 (53), s. 89-109.  2 Dz. cyt.  338 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II Patologia frazeologii nienawiści i złośliwości wszechobecnej w sieci internetowej nie dotyczy postaci Jana Pawła II, gdyż jest On publicznie obwołany 3 jako niepodważalna świętość i niekwestionowany autorytet . Słuszność tej hipotezy postanowiono sprawdzić poprzez przeprowadzenie 4 5 analizy sentymentów według klucza udostępnionego przez zespół prof. Włodzimierza Gogołka oraz dodatkowo według drugiego klucza sentymentów opartego na zbiorze synonimów i antonimów słów „autorytet”, „świętość” i „wielkość” przygotowanego przez autora artykułu. Do zebrania i analizy danych wykorzystano narzędzie badawcze zespołu prof. Gogołka, któremu nadano kryptonim Robot BigData (posiada techniczne możliwości gromadzenia gigantycznych zasobów internetu i przeprowadzenia ich analizy). Celem użycia tego narzędzia było sprawdzenie, jak piszący po polsku anonimowi internauci postrzegają postać Jana Pawła II w kontekście Jego śmierci i kanonizacji. Podkreślmy tu wyjątkowe znaczenie w tym badaniu anonimowości autorów wpisów, którzy przekonani o własnej nieidentyfikowalności pozbywają się wstydu i nieśmiałości podczas emocjonalnego formułowania swoich opinii. Zakładamy więc, że ta okoliczność przyczynia się do zwiększenia ekspresji, wyzwala niekontrolowany instynkt w głoszeniu indywidualnych poglądów, gdyż – jak zauważają badacze – ludzie czując się anonimowi w Sieci, stają się odważniejsi, bardziej pewni siebie, częściej zwierzają się z proble6 mów czy wyładowują negatywne emocje . Hipotetycznie można przyjąć, że szczególnie dla tzw. hejterów, jest to rodzaj sportu polegającego na świadomym prowokowaniu negatywnych reakcji internetowego otoczenia. Postanowiliśmy w naszym badaniu zgromadzić i poddać analizie wpisy od 1996 roku, gdyż w tym roku (to już wstępny wniosek z badań) pojawiły się pierwsze grupy dyskusyjne, których uczestnicy wypowiadali się także na temat papieża Jana Pawła II. Dzięki temu można było także określić częstotliwość pojawiania się w czasokresie 20 lat frazy „Jan Paweł II” w badanych zbiorach w kontekście innych sławnych osób. Końcową datę zakończenia gromadzenia zbioru materiałów do analizy ustalono umownie na 30 czerwiec 2015 r.                                                              3 Opinię sformułowano na podstawie wyników badań CBOS z 2012 r., według których dla 94% Polaków Jan Paweł II jest autorytetem moralnym. Zob.: http://www.cbos.pl/SPIS KOM.POL/2012/K_044_12.PDF (dostęp 10.10.2015).  4 Analiza sentymentów jest jednym z podstawowych ogniw procesu rafinacji informacji sieciowej. Polega na wyróżnianiu wpisów uzyskanych z sieci, które zawierają wyróżnioną nazwę oraz co najmniej jeden sentyment (konkretne słowo lub zwrot o zabarwieniu emocjonalnym). Wstępne badania dowiodły, że zasadne jest wyróżnienie trzech kategorii sentymentów: pozytywne, neutralne, negatywne.  5 Do zespołu, poza prof. Włodzimierzem Gogołkiem, należą: Piotr Celiński i Dariusz Jaruga. Wszystkim – za cały włożony wysiłek i cierpliwość w szukaniu odpowiedzi na moje szczegółowe pytania i wątpliwości – serdecznie dziękuję.  6 Por. np.: W. Gustowski, Komunikacja w mediach społecznościowych, Gdynia 2012.  339 �III. Reakcje internautów Sformułowano następujące pytania badawcze: Pyt. 1: Czy informacje o wydarzeniach związanych z procesem beatyfikacji i kanonizacji pobudzały zainteresowanie internautów? Pyt. 2: Czy śmierć i kanonizacja Jana Pawła II miały wpływ na zmianę opinii/sentymentu wobec tej postaci? Pyt. 3: Jaki wpływ te wydarzenia miały na rodzaje sentymentu (pozytywne, negatywne, neutralne) wobec Jana Pawła II? Pyt. 4: Jaka jest proporcja wpisów pozytywnych i negatywnych w kontekście takich ocen Jana Pawła II jak: wielki, święty, autorytet? Pyt. 5: Czy wszyscy anonimowi internauci działają pod wpływem emocji (czy wszystkie wpisy są zabarwione emocjonalnie?) II. Metodologia badania Badanie autorytetu, wielkości i świętości Jana Pawła II w Internecie, inaczej niż w przypadku badań bieżących zjawisk, dotyczyło zebrania danych archiwalnych dostępnych w sieci Internet. Na samym początku, przygotowując się do ich pozyskania, podjęto działania, których celem było znalezienie internetowych źródeł informacji archiwalnej o Janie Pawle II. Wykonujący badania w Instytucie Dziennikarstwa UW zespół na podstawie dotychczasowych do7 świadczeń w badania sentymentów internautów do znanych osób – określił założenia i frazy słów, według których prowadzono poszukiwania w sieci Internet. Przyjęto następujące założenia metodologiczne:  zbieranie informacji w języku polskim;  wyszukiwanie źródeł informacji na podstawie polskich haseł/fraz takich jak: „Jan Paweł II” , „Jan Paweł 2”, „JP2”, „JPII”, „Karol Wojtyła”, „Santo Subito”, „Nasz Papież”, „Papież Polak”, oraz dodatkowo jednego hasła w języku włoskim „Santo Subito”;  zbieranie informacji tylko i wyłącznie z otwartych źródeł internetowych, gdzie użytkownik publikujący treść jest anonimowy, a dostęp do informacji nie wymaga logowania (tj. podawania nazwy użytkownika i hasła);  kolekcjonowanie danych ma być wstępnie nieograniczone czasowo – od daty bieżącej do dowolnej daty w przeszłości dla danego źródła informacji;  informacje objęte badaniami szczegółowymi i przekazane do dalszego przetwarzania będą obejmować natomiast czasokres od 2 kwietnia                                                              7 Więcej na ten temat w: W. Gogołek, D. Jaruga, K. Kowalik, P. Celiński, Z badań nad wykorzystaniem rafinacji informacji sieciowej. Wybory prezydenckie i parlamentarne 2015. „Studia Medioznawcze” 2015, nr 3 (62), s. 31-41.  340 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II 2005 r. (data śmierci Jana Pawła II) do 30 czerwca 2015 r. Podczas analizy tych danych zwracać się będzie uwagę także na ważne daty związane z etapowym procesem kanonizacji Jana Pawła II: 1 maja 2011 r. – data beatyfikacji w Rzymie, 30 września 2013 r. – ogłoszenie w Rzymie decyzji o kanonizacji, 27 kwietnia 2014 r. – kanonizacja, 27 kwietnia 2015 r. – pierwsza rocznica kanonizacji. Zgodnie z powyższymi założeniami, wytypowane frazy wpisywano w trzy wyszukiwarki internetowe takie jak google.pl, bing.pl, yandex.ru. Dodatkowo źródeł informacji o Janie Pawle II szukano w serwisie wykop.pl oraz w wyszu8 9 kiwarce grup dyskusyjnych Usenet poprzez groups.google.com . W przeciwieństwie do pojedynczych serwisów internetowych, Usenet jest światową siecią połączonych ze sobą serwerów grup dyskusyjnych, na których tysiące grup są ułożone w hierarchiczną drzewiastą strukturę tematyczną. Serwery grup dyskusyjnych wymieniają się między sobą wiadomościami (postami), które w swojej konstrukcji przypominają wiadomości poczty elektronicznej. Dostęp do usługi Usenet jest otwarty i nieograniczony dla każdego na całym świecie. Cenną funkcjonalnością serwerów grup dyskusyjnych Usenet jest to, że serwery udostępniają artykuły archiwalne począwszy od lat 90-tych XX wieku. Znalezione wstępnie źródła informacji poddano ręcznej analizie a następnie wybrano tylko te, w których zidentyfikowane wcześniej frazy występowały wielokrotnie, tj. w co najmniej kilkudziesięciu artykułach, komentarzach, postach itp. W badaniu nie pobierano oraz nie analizowano treści z serwisów społecznościowych gdzie publikacja i odczyt treści wymaga logowania np. z Facebooka, Twittera itd., czyli nie moglibyśmy tu mówić o anonimowych użytkownikach. Kolekcjonowanie danych podzielono na dwie oddzielne części: (1) zbieranie danych z grup dyskusyjnych Usenet i (2) z wytypowanych w procesie wyszukiwania źródeł serwisów internetowych WWW. Zbieranie danych zrealizowano w oparciu o autorskie oprogramowanie (zespołu prof. Gogołka) – robota BigData, który doposażony w specjalnie utworzone na potrzeby niniejszego badania moduły, wykonał całą zaplanowaną pracę. Szczegółowa charakterystyka działań robota BigData przedstawiona jest w cytowanym już artyku10 le „Studiów Medioznawczych”. (1) Kolekcjonowanie danych z grup dyskusyjnych Usenet Ze względu na wybrany do szczegółowych badań czasokres (od 2 kwietnia 2005 r. do 30 czerwca 2015 r.) pojawił się problem ze znalezieniem pojemnego                                                              8 https://pl.wikipedia.org/wiki/Usenet (dostęp: 9.23.2015).  https://groups.google.com/forum/#!overview (dostęp: 9.23.2015).  10 W. Gogołek, D. Jaruga, K. Kowalik, P. Celiński, Z badań nad…, dz. cyt.  9 341 �III. Reakcje internautów źródła informacji archiwalnej o Janie Pawle II. Dlatego też, na podstawie danych otrzymanych za pośrednictwem wyszukiwarek internetowych podjęto decyzję, aby część danych została zebrana z polskiego archiwum usługi Usenet. W chwili śmierci Jana Pawła II usługa Usenet była w Polsce bardzo popularna, świadczą o tym otrzymane w badaniu wyniki, gdzie największa liczba wiadomości przekraczająca 400 tysięcy postów w badanych grupach przypada na lata 2003-2007 (por. wykres 1). Usługa Usenet działa do dnia dzisiejszego i choć nie jest już tak popularna jak dawniej, to jednak ze względu na wieloletnie archiwum jest niezwykle cennym źródłem informacji. Zestaw polskojęzycznych grup dyskusyjnych Usenet został wytypowany do badania na podstawie wyników wyszukiwarki GOOGLE-GROUPS (https://groups.google. com/forum/#!overview), w której wpisano po kolei przedłożone w założeniach hasła dotyczące Jana Pawła II. Na tej podstawie wybrano dziewięć następujących grup dyskusyjnych: pl.gazety.donosy, pl.listserv.plotki, pl.listserv.polityka, pl.pregierz, pl.sci.filozofia, pl.sci.historia, pl.soc.polityka, pl.soc.religia, pl.soc.rodzina. Uruchomienie procesu zbierania danych spośród tych grup zostało poprzedzone przygotowaniem odpowiedniego środowiska IT składającego się z takich elementów jak lokalny serwer grup dyskusyjnych Usenet oraz dedykowany i utworzony do kolekcjonowania danych moduł robota BigData – agent Usenet. Zespół prof. Gogołka opisywał mi, że w pierwszej kolejności po uruchomieniu i odpowiednim skonfigurowaniu lokalnego serwera Usenet, na serwerze dokonano subskrypcji wybranych grup celem pobrania postów. Lokalny serwer został skonfigurowany w taki sposób, aby z dostępnego w sieci Internet innego serwera Usenet zostały pobrane wszystkie ogłoszone wiadomości z danej grupy dyskusyjnej, począwszy od pierwszej do ostatniej. Dodatkowo w konfiguracji serwera wyłączono mechanizm automatycznego kasowania starych postów, co pozwoliło zebrać wszystkie wymagane do badania dane. Przygotowany w ten sposób lokalny serwer Usenet zebrał w ciągu około tygodnia wszystkie posty ze wskazanych dziewięciu grup dyskusyjnych. Po zebraniu wszystkich wymaganych informacji na lokalnym serwerze Usenet, uruchomiono agenta Usenet robota BigData, który łącząc się z lokalnym serwerem, pobierał posty do własnej bazy. W trakcie pobierania agent Usenet robota BigData sprawdzał kodowanie polskich znaków, które w razie potrzeby 342 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II były poddawane konwersji do standardu UTF-8. Zgodnie z zasadą działania robota BigData przetworzone dane zostały zapisywane w bazie danych. Dodatkowo poza właściwą treścią postu, z części nagłówkowej postu agent Usenet wyłuskiwał datę jej publikacji i również zapisywał w bazie. W wyniku pracy robota BigData z wymienionych dziewięciu grup Usenet zebrano w sumie ponad 4,7 miliona postów obejmujący swoim zakresem przedział czasowy od 1996 do 2015 roku. Maksymalna liczba postów przypada na 2006 rok i wynosi prawie 535 tysięcy. Obrazuje to wzrastające po śmierci Jana Pawła II zainteresowanie postacią zmarłego papieża w postaci licznych anonimowych komentarzy i wpisów pod wieloma tekstami autorskimi o Janie Pawle II, które pojawiły się wówczas w Sieci. Szczegółowe dane przedstawiono na wykresie 1. Wykres 1. Liczba zebranych postów przez robota BigData dla dziewięciu badanych grup dyskusyjnych – opracowanie własne Usenet – liczba postów (w tysiącach) Na podstawie zebranego zbioru danych, przy pomocy modułu raportowania robota BigData, odfiltrowano rekordy danych na potrzeby badania sentymentów w oparciu o poniżej wymienione wyrażenia regularne. JP2a = ([Jj][Pp]\s*?2) JP2b = ([Jj][Pp]\s*?[Ii][Ii]) JP2c = ([Pp]apie[żz]\w{0,3}\s*?[Pp]olak\w{0,3}) JP2d = ([Jj]an\w{0,3}\s*?[Pp]awe?[łl]\w{0,3}\s*?[Dd]rugi\w{0,3}) 343 �III. Reakcje internautów JP2e = ([Jj]an\w{0,3}\s*?[Pp]awe?[łl]\w{0,3}\s*?2) JP2f = ([Jj]an\w{0,3}\s*?[Pp]awe?[łl]\w{0,3}\s*?[Ii][Ii]) JP2g = ([Ww]ojty[lł]\w{1,3}) JP2h = ([Nn]asz\w{0,3}\s*?[Pp]apie[żz]\w{0,3}) JP2i = ([Oo]jc\w{1,4}\s*?[ŚśSs]wi[ęe]t\w{1,4}) JP2j = ([Pp]an\w{0,3}\s*?[Pp]apie[żz]\w{0,3}) JP2k = ([sS]anto\s{1,}[sS]ubito) W ten sposób do dalszego badania sentymentów spośród ponad 4,7 miliona wyłuskano 29 835 rekordów odpowiadających przyjętym założeniom badawczym. (2) Kolekcjonowanie danych z serwisów internetowych Jak wspomniano, drugim zasadniczym źródłem danych archiwalnych było siedem serwisów internetowych (wiara.pl, racjonalista.pl, tvn24.pl, wp.pl, interia.pl, ekai.pl, detektywprawdy.pl), z których wstępnie pobrano nieco ponad 158 tysięcy rekordów. W przypadku w/w serwisów internetowych w każdym przypadku dokonano indywidualnej analizy serwisu, biorąc pod uwagę możliwości lokalnej wyszukiwarki, konstrukcji linków serwisu i możliwości półautomatycznego wyłuskania daty publikacji informacji. Proces przygotowania danych do dalszej analizy składał się z kilku następujących po sobie kroków. W pierwszym z nich za pomocą zwykłej przeglądarki internetowej dokonywany był przegląd serwisu wraz z możliwościami jakie oferuje wyszukiwarka. Przyjęto założenie, że na ile to będzie możliwe z serwisu zostaną pobrane tylko i wyłącznie te dane, w których występuje jedno z haseł dotyczących Jana Pawła II, stąd całkowita liczba rekordów zebranych ze stron internetowych jest mniejsza niż z sieci Usenet. Na podstawie otrzymanych z wewnętrznej wyszukiwarki informacji, dokonywana była wstępna ręczna analiza otrzymanych wyników w zakresie ich zgodności z oczekiwaniami. Gdy odpowiedź na zadane pytanie poprzez formularz była pozytywna, a otrzymane wyniki w miarę zgodne z oczekiwaniami badacza przystępowano do kolejnego kroku – analizy stron i linków. Wyniki wyszukiwania, serwis internetowy zazwyczaj zwraca w postaci wielu stron i listy linków, wraz z dodatkowym mechanizmem nawigacyjnym pozwalającym przełączać się pomiędzy kolejnymi stronami z wynikami. Na podstawie linków kolejnych stron z wynikami szukano reguły ich konstrukcji. Pozyskana w ten sposób informacja była niezbędna, aby agent robota BigData był w stanie pobrać w skończonym czasie właściwe treści. Gdy taka reguła została już określona należało jeszcze określić zakres lub liczbę stron z wynikami. Na podstawie obydwu parametrów wejściowych budowano zbiór linków stron do analizy dla robota BigData, które to robot powinien przeskanować, by 344 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II wyłuskać docelowy zbiór linków do pojedynczych informacji np. wiadomości, komentarzy postów itd. Wyłuskanie listy linków do informacji źródłowej jest realizowana przez dedykowany moduł robota BigData tzw. exploratora linków. Wynik pracy exploratora linków jest przekazywany dalej do agenta robota BigData, pobierającego treści stron WWW i zapisującego je w bazie danych. Z racji, że pobierane informacje są archiwalne, robot BigData nie zapisuje od razu daty publikacji pobranej treści do bazy. Wynika to z faktu, że serwery WWW zawsze zwracają bieżącą datę i godzinę. Dlatego też w kolejnym kroku, osobnym mechanizmem (programem) pisanym indywidualnie dla każdego źródła informacji, z treści pobranych wiadomości archiwalnych wyłuskiwana była rzeczywista data publikacji. W wyniku analizy konstrukcji strony określano format daty i miejsce zapisu na stronie internetowej. Dalej za pomocą języka programowania i wyrażeń regularnych, dostosowanych do konkretnego serwisu, opracowywano program, który analizuje po kolei każdą zapisaną z danego serwisu informację i wyłuskuje z niej prawidłową datę publikacji, którą przekształca do formatu zgodnego z normą ISO 8601:2004 i zapisuje w bazie danych. Dopiero od tego momentu dane są gotowe do dalszego przetwarzania przez oprogramowanie do badania sentymentów. Spośród zarchiwizowanych 158 tysięcy rekordów do dalszej analizy przeszło w sumie 25 912 wpisów, które odpowiadały przyjętym założeniom badawczym – szczególnie kryteriom anonimowości i czasokresu badań. Zwraca uwagę fakt, że najwięcej anonimowych opinii i komentarzy pojawiało się w serwisie wiara.pl, a najmniej na stronach detektywprawdy.pl. Poniżej szczegółowe dane: wiara.pl = 22 163 wpisów ekai.pl = 1 208 tvn24.pl = 1 131 interia.pl = 727 wp.pl = 555 racjonalista.pl = 124 detektywprawdy.pl = 4 W sumie – obliczaniu frekwencji występujących sentymentów poddano 55 747 anonimowych wpisów obecnych w dziewięciu grupach dyskusyjnych Usenet i w siedmiu serwisach internetowych. III. Wyniki badań Przypomnijmy, że celem przeprowadzonych badań miało być zweryfikowanie hipotezy badawczej, która brzmiała: „Patologia frazeologii nienawiści 345 �III. Reakcje internautów i złośliwości wszechobecnej w sieci internetowej nie dotyczy postaci Jana Pawła II, gdyż jest On publicznie obwołany jako niepodważalna świętość i niekwestionowany autorytet”. Realizacja tego zamiaru, po skompletowaniu – według przedstawionej wcześniej metodologii – korpusu wpisów dotyczących Jana Pawła II dokonanych przez anonimowych autorów, stała się możliwa poprzez proces rafinacji zbioru, polegający na wyszukiwaniu frekwencji określonych pojęć, pozwalających określić nastroje użytkowników czyli zidentyfikować jeden z trzech rodzajów sentymentów: pozytywny, negatywny, neutralny. Taki podział sentymentów został przeprowadzony przy pomocy wspomnianego już klucza opracowanego przez zespół prof. W. Gogołka i także drugiego kontrolnego klucza sentymentów (tylko pozytywnych i negatywnych) opracowanego przez autora badań specjalnie tylko dla pojęć: „autorytet”, „świętość” i „wielkość”. Oba oddzielne zbiory słów i wyrażeń pozytywnych i negatywnych określających sentymenty pozytywne i negatywne dotyczące postaci Jana Pawła II zamieszczono w aneksie do tego artykułu. Warto tu odnotować, iż zbiór sentymentów (w sumie 72 wyrażenia) przygotowany przez zespół prof. W. Gogołka został zweryfikowany w badaniach sylwetek różnych polityków i kampanii wyborczej i zawiera w swojej bazie słowa sztandarowe, uwzględniające popularne słownictwo, używane także w gwarze 11 młodzieżowo-studenckiej czy frazy wyszukiwane przez internautów . Natomiast kontrolny zbiór synonimów i antonimów dotyczących hasłowych pojęć: autorytet, świętość i wielkość został zredagowany indywidualnie na podstawie kilku słowników i poradników języka polskiego znajdujących się w bibliotece uniwersyteckiej i może być z tego powodu oceniany jako zbyt akademicko skonstruowany i mało praktyczny dla przeciętnego użytkownika Internetu, który chce pozostać anonimowym w Sieci. Pierwsze zauważalne zmiany w wyrażanych przez anonimowych użytkowników emocjach zostały zanotowane w okresie końca marca, przez kwiecień i początek maja 2005 roku (przed i po śmierci Jana Pawła II). Krzywą zachodzących zmian widać na wykresie 2. Zwróćmy uwagę, iż zanotowano wówczas niemal trzykrotnie więcej wpisów pozytywnych niż negatywnych. Wpisy negatywne najczęściej pojawiały się jako reakcja na pozytywne opinie publikowane we wszystkich mediach. Ta tendencja jest trwałym elementem obecnym przy wszystkich porównaniach czasokresu pojawiania się sentymentów pozytywnych i następujących po nich sentymentów negatywnych.                                                              11 Szczegóły tworzenia tego zbioru sentymentów w: W. Gogołek, D. Jaruga, K. Kowalik, P. Celiński, Z badań nad…, dz. cyt., s. 34-35.  346 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II Wykres 2. Sentymenty pozytywne i negatywne na temat Jana Pawła II w 2005 roku Widać to także przy analizie wyników rafinacji wpisów dokonanych w 2011 i 2014 roku w związku z beatyfikacją (1 maja 2011 r.) i kanonizacją Jana Pawła II (27 kwietnia 2014 r.) – por. wykresy 3 i 4. Podobnie jak w przypadku wpisów w okresie odchodzenia Jana Pawła II do Domu Ojca (kwiecień 2005 r.), także i w okresie beatyfikacji i kanonizacji odnotowaliśmy w sumie obecność niemal trzykrotnie większej liczby sentymentów pozytywnych od negatywnych, przy zdecydowanie coraz mniejszym zainteresowaniu anonimowych internautów pisaniem swoich komentarzy o Janie Pawle II. Po około miesięcznym szczycie zainteresowania (konkretnym wydarzeniem), następowało wyrównanie liczby sentymentów pozytywnych z negatywnymi trwające przez cały rok. Fakt ogłoszenia przez Watykan w dniu 30 września decyzji o kanonizacji Jana Pawła II nie został zauważony i tym samym specjalnie odnotowany przez internautów. Praktycznie w tym okresie nie zauważyliśmy żadnego wpływu tej informacji na charakter dokonywanych wpisów w badanych źródłach internetowych. Natomiast zauważalne jest zdecydowanie zmniejszające się w ciągu dziesięciu lat zainteresowanie postacią Jana Pawła II wśród piszą- 347 �III. Reakcje internautów cych anonimowo internautów – por. tabela 1 na następnej stronie. (Uwaga: tabela ilustruje wyniki rafinacji tylko 1/3 ogólnej liczby wpisów poddanej analizie). Wykres 3. Sentymenty pozytywne i negatywne na temat Jana Pawła II w 2011 roku Zauważmy w drugiej kolumnie tabela 1, że w ciągu 10 lat sumaryczna liczba wpisów zmniejszyła się pięciokrotnie, przy czym zawsze utrzymywała się wysoka proporcja (od beatyfikacji w 2011 roku dochodząca do 95%) wypowiedzi bez sentymentów pozytywnych i negatywnych. Wpisów z sentymentami negatywnymi było generalnie zawsze mniej niż wpisów z sentymentami pozytywnymi. Układ proporcji poszczególnych sentymentów w okresie dziesięciu lat wyraziście przedstawia wykres 5. 348 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II Wykres 4. Sentymenty pozytywne i negatywne na temat Jana Pawła II w 2014 roku Tabela 1. Wpisy dotyczące Jana Pawła II w latach 2005, 2011, 2013, 2014, 2015 (ogółem 16 175 wpisów) Suma wystąpień frazy JP2 Sentymenty negatywne 2005 N= 5846 % 100 (212) % 3,7 (660) % 11,3 % (4976) 85,0 2011 4692 100 (56) 1,2 (209) 4,4 (4427) 94,4 2013 2482 100 (28) 1,1 (130) 5,2 (2324) 93,7 2014 2115 100 (20) 0,9 (77) 3,6 (2018) 95,5 2015 1040 100 (21) 2,0 (37) 3,5 (982) 94,5 Rok Sentymenty pozytywne Brak sentymentów Najwięcej emocji wśród poddanych analizie rafinacji anonimowych wpisów budził serwis wiara.pl (22 163 wpisów na 25 912 skatalogowanych). Postanowiliśmy zatem poddać dodatkowej analizie właśnie ten serwis, dodając katalog wpisów z przeciwnego ideologicznie serwisu racjonalista.pl (124 wpisy), wy- 349 �III. Reakcje internautów chodząc z założenia, iż w obu serwisach angażują się w organizowanie anonimowych wpisów podobne osoby mające zdecydowane (pozytywne vs. negatywne) poglądy na tematy religijne i znaczenie postaci Jana Pawła II. Zwróćmy uwagę, iż oba te serwisy mają charakter wyraźnie religijno-światopoglądowy. Można zatem przypuszczać, iż zamieszczane w nich teksty autorskie i publicystyka prowokują wielu użytkowników Sieci do emocjonalnych reakcji i często wulgarnych opinii, czemu sprzyja poczucie anonimowości. Wyniki badań sentymentów na tych dwóch serwisach są bardzo wymowne – por. wykres 6. Wykres 5. Sentymenty pozytywne i negatywne o Janie Pawle II oraz ich brak w latach 2005-2015 6000  5000  4000  Negatywne  3000  Pozytywne  Neutralne  2000  1000  0 2005                  2011         2013                     2014           2015  Mamy tu zdecydowanie (ponad sześciokrotnie) wyższą liczbę wpisów negatywnych o Janie Pawle II niż pozytywnych. Gwałtowny wzrost negatywnych opinii o polskim Papieżu pojawił się w 2011 roku i związany był z Jego beatyfikacją. Tendencja ta utrzymywała się w 2013 i 2014 roku, przy czym dysproporcja między negatywnymi a pozytywnymi sentymentami wzrastała nawet do dziesięciokrotności (przy proporcjonalnie malejącej sumie ogółu wpisów). Negatywne anonimowe wpisy zamieszczane były pod tekstami pochlebnymi wobec postaci Jana Pawła II, podważającymi argumentację prezentowaną w tekstach o tematyce religijnej. Z uwagi na anonimowość autorów wyrażanych opinii nie jesteśmy w stanie zidentyfikować nawet potencjalnej liczby piszących hejterów, których do podjęcia aktu pisania mobilizuje sam fakt ukazania się tekstu pozytywnie oceniającego życie i działalność Jana Pawła II. Rafinacja informacji sieciowej na temat Jana Pawła II przy pomocy narzędzia opartego na słownikowym stworzeniu korpusu synonimów i antonimów takich pojęć jak autorytet, świętość i wielkość Jana Pawła II nie przyniosła zdecydowanie rozpoznawalnych wyników. 350 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II Wykres 6. Internetowy barometr sentymentów negatywnych i pozytywnych12 dotyczących Jana Pawła II na portalach wiara.pl + racjonalista.pl w latach 2005-2014 Liczby wpisów negatywnych 14000 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0   2005 2011   2013 2014  lata Liczby wpisów pozytywnych 2000 1500 1000 500 0     2005     2011    2013 2014  lata W badanym korpusie zgromadzonych danych robot BigData nie znalazł już tak wielu anonimowych wpisów dotyczących autorytetu, świętości i wielkości Jana Pawła II. Wynika to prawdopodobnie z dwóch przyczyn: (1) o autorytecie, wielkości i świętości Jana Pawła II wypowiadali się przede wszystkim autorzy podpisani a nie anonimowi, zatem nie byli w kręgu naszych zainteresowań badawczych i zostali przez robota zignorowani, (2) przygotowany zbiór synonimów i antonimów był prawdopodobnie nie przystosowany do kompetencji komunikacyjnych i inteligencji grona anonimowych osób hejtujących w Internecie, którzy nie używają takich słów czy fraz, jakie proponują słowniki języka polskiego. W rezultacie doliczyliśmy się tylko po kilkanaście wpisów związanych z każdym z wymienionych trzech pojęć, przy czym zdecydowanie                                                              12 Uwaga na duże różnice wartości liczbowych na skali wpisów: pierwsza skala sięga do 14 tysięcy a druga tylko do 2 tysięcy wpisów.  351 �III. Reakcje internautów więcej (nawet dziesięciokrotnie) było uwag świadczących o sentymentach pozytywnych – por. wykres 7 i 8 obrazujący przykład opinii o świętości Jana Pawła II. Wykres 7. Świętość Jana Pawła II – sentymenty pozytywne Wykres 8. Świętość Jana Pawła II – sentymenty negatywne Przypatrzmy się zestawieniu danych prezentujących ocenę znaczenia autorytetu, wielkości i świętości Jana Pawła II w opinii anonimowych autorów wpisów uznanych za sentymenty pozytywne. Wybór tej grupy motywowany jest jej stosunkowo dużą liczebnością w porównaniu do kilkuosobowych wpisów z sentymentami negatywnymi. Zwróćmy uwagę, iż dla piszących anonimowe opinie o Janie Pawle II najwyżej ceniony jest Jego autorytet i na drugim miejscu świętość. Autorytet 352 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II szczególnie podkreślany był w okresie beatyfikacji (2011 rok) i już nieco mniej (ale wciąż wyjątkowo wyraźnie) w okresie kanonizacji (2014 rok). Wykres 9. Sentymenty pozytywne: autorytet, wielkość, świętość Jana Pawła II Legenda: ___ Autorytet; …… Wielkość; - - - Świętość IV. Wnioski Przedstawione wyżej wyniki badań pozwalają sformułować odpowiedzi na postawione pytania i weryfikację roboczej hipotezy wymienionej na początku artykułu. Rozpocznijmy jednak od ogólnej refleksji o pewnej niezwykłej cesze Internetu, który stał się podmiotowym środkiem przekazu w naszym medioznawczym badaniu. Otóż prezentowane tu wyniki analizy pokazały, iż to co dzieje się w Internecie jest rodzajem ogromnej soczewki naszego życia i termometrem niekontrolowanych opinii ludzi z niego korzystających. Tym samym jest również interesującym zwierciadłem ludzkiej świadomości jak i potencjalnych poglądów i zachowań indywidualnych użytkowników Sieci, którzy wierząc, że chroni ich anonimowość, zachowują się podobnie jak ludzie 13 w tłumie opisywanym już 120 lat temu przez Gustava Le Bon . Zasadniczy wniosek z przeprowadzonych badań można wyrazić zdaniem: autorytet i świętość Jana Pawła II są tak wysokie, iż wśród internautów skala sentymentu pozytywnego jest wyższa od negatywnego. Co więcej – szerząca się w Internecie mowa nienawiści, wydaje się nie dotyczyć w znaczącej skali postaci Jana Pawła II, gdyż wpisy podważające szacunek dla Papieża Polaka nie mają charakteru masowego i powtarzają wątki występujące w propagandzie antykościelnej. Sformułowany wniosek sugeruje, że powinniśmy częściowo zweryfikować postawioną we wstępie naszych rozważań roboczą hipotezę                                                              13 G. Le Bon, Psychologia tłumu, Wydawnictwo PAVO, Warszawa 1997.  353 �III. Reakcje internautów i skorygować ją na stwierdzenie: „Patologia frazeologii nienawiści i złośliwości wszechobecnej w sieci internetowej, dotyczy postaci Jana Pawła II w stosun14 kowo małym wymiarze”. W świetle przeprowadzonych badań można stwierdzić także, iż proces beatyfikacyjny Jana Pawła II i uroczystości kanonizacyjne nie miały wpływu na poprawienie wśród internautów wizerunku i na podniesienie autorytetu osoby uznawanej oficjalnie przez Kościół za świętą. Przypomnijmy, że proporcjonalnie najwięcej sentymentów negatywnych dotyczących Jana Pawła II pojawiło się wśród anonimowych internautów w badanych zasobach w 2005 roku, w związku ze śmiercią Papieża. Wciąż jednak sentymentów pozytywnych było wówczas prawie trzykrotnie więcej. Jednakże z biegiem lat zauważalny jest duży spadek odsetka osób prezentujących sentymenty pozytywne – jest ich dziesięć lat później już tylko 1,5 razy więcej niż osób piszących krytycznie. Więcej uwagi należałoby zwrócić na zdecydowanie duży w niektórych latach (osiągający w 2014 r. nawet 95,5% ogółu analizowanych wpisów) zbiór wpisów, w których nie występowały sentymenty pozytywne jak i negatywne. Nie wiemy, czy autorom tych wpisów brakowało odwagi i argumentów, by opowiedzieć się po jednej ze stron? Być może jest to świadectwo braku lub słabości argumentów do wykorzystania w obronie autorytetu Jana Pawła II. Prawdopodobnym wyjaśnieniem tak dużego indyferentyzmu na skali sentymentów może być przypuszczenie, iż autorami wpisów w tych wybranych latach byli typowi reprezentanci społeczności, której wiedza na temat religii katolickiej jest skromna. Praktyka życia codziennego dowodziłaby, że oświadczenia o religijności nie idą w parze z przestrzeganiem norm zachowania i myślenia religijnego zalecanego przez Kościół katolicki w formie chociażby kwestionowania autorytetu osób uznawanych za święte. Jak pokazują nowsze badania CBOS, śmierć Jana Pawła II nie pozostała bez wpływu na jakość wiary i religijność Polaków. Od 2005 roku dość znacząco zmniejszył się odsetek osób regularnie praktykujących, przybyło natomiast tych, które w praktykach 15 religijnych uczestniczą okazjonalnie lub w ogóle nie biorą w nich udziału . Według tych badań, niezachwianą wiarę w Boga deklaruje niespełna trzy piąte Polaków (56%), a uważanie się za wierzącego często nie oznacza akceptacji wielu podstawowych prawd wiary katolicyzmu, a nawet wiąże się nierzadko z uznawaniem przekonań niezgodnych z nauczaniem Kościoła katolickiego. Tymczasem ceremoniał kanonizacji Jana Pawła II, był ważnym świętem przede wszystkim dla praktykujących katolików i innych ludzi religijnych, wierzących w wartość tego aktu. Kanonizacja Papieża została potraktowana jako wydarzenie wewnątrzkościelne i dla ludzi niewierzących/niepraktykujących                                                              14 Sentymenty negatywne występowały w przypadku 3,7% do 0,9% badanych wpisów.  Zob. Kanon wiary Polaków. Komunikat z badań CBOS, nr 29/2015 z marca 2015 r. http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2015/K_029_15.pdf (dostęp: 15.10.2015).  15 354 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II stawała się sprzyjającą okazją/impulsem do złośliwych komentarzy, bliskich zniesławieniom całej wspólnoty Kościoła rzymskokatolickiego (w Kościele protestanckim nie ma kultu świętych). Stąd też – jak pokazały nasze badania – osoby wskazywane przez Kościół jako autorytety – beatyfikowane i kanonizowane, podlegały surowej i niepohamowanej krytyce, a nawet zniesławianiu, oskarżaniu w celu podważenia ich świętości i autorytetu. Warto także odnotować, że intensywność wpisów z negatywnymi sentymentami następowała po pojawieniu się w dyskursie publicznym (zainicjowanym przez media) informacji o Janie Pawle II. Nie ma tam agresji wobec osoby Jana Pawła II, lecz wobec tekstów o Janie Pawle II. Można przypuszczać, że była ona wywoływana przez komunikaty medialne, które prowokują internautów do komentowania tych tekstów lub wypowiadania swoich opinii na forach dyskusyjnych. Ich dostrzegalne gromadzenie w określonym czasie wskazywałoby, że takie wpisy są wspomnianym już w tym artykule rodzajem hejtowego sportu – czyli świadomego podjudzania negatywnych reakcji otoczenia. Często są to wypowiedzi bardzo emocjonalne, nieobliczalne w epitetach, agresywne. Czy można ich autorów zaliczyć do ofiar internetowej kultury zachowania wielu użytkowników Sieci, którzy poddają w wątpliwość istnienie autorytetów tylko dlatego, że sami nie są w stanie ich naśladować, ale o wiele łatwiej mogą podważać i krytykować? Odpowiedzi na takie pytanie nie jesteśmy w stanie udzielić w tym opracowaniu. Zamknijmy natomiast te rozważania ogólniejszą refleksją o Internecie, który jest tak niezwykle dużą kopalnią wiedzy o człowieku. Nie obrażajmy się na Sieć – ta rzeczywistość istnieje niezależnie od naszej woli i pragnień. Wymaga naszej większej uwagi i potrzeby opracowania rozsądnych programów edukacyjnych. Trawestując słowa papieża Franciszka: nie bójmy się rzeczywistości, nie zamykajmy oczu na problemy. Internet może być wiarygodnym sygnałem o pewnych tendencjach, które rozwijają się we współczesnym świecie i przypomina nam o potrzebie racjonalnych działań. Bibliografia 1. 2. 3. 4. Gogołek W., Kuczma P., Rafinacja informacji sieciowych na przykładzie wyborów parlamentarnych. Część 1. Blogi, fora, analiza sentymentów, „Studia Medioznawcze”, nr 2 (53), 2013. Gogołek W. i in., Z badań nad wykorzystaniem rafinacji informacji sieciowej. Wybory prezydenckie i parlamentarne 2015. „Studia Medioznawcze”, nr 3 (62), 2015. Gustowski W., Komunikacja w mediach społecznościowych, Novae Res, Gdynia 2012. Le Bon, G., Psychologia tłumu, Wydawnictwo PAVO, Warszawa 1997. 355 �III. Reakcje internautów 5. 6. 7. 8. Kanon wiary Polaków, Komunikat z badań CBOS, nr 29/2015 z marca 2015 r. http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2015/K_029_15.pdf (dostęp: 15.10.2015). https://pl.wikipedia.org/wiki/Usenet (dostęp: 9.23.2015). https://groups.google.com/forum/#!overview (dostęp: 9.23.2015). http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2012/K_044_12.PDF (dostęp 10.10.2015). Aneks 1. Korpus słów i wyrażeń pozytywnych i negatywnych określających sentymenty pozytywne i negatywne dotyczące postaci Jana Pawła II. 2. Korpus słów i wyrażeń pozytywnych (synonimy) i negatywnych (antonimy) określających pojęcia znaczeniowe słów: autorytet, wielkość, świętość występujące przy frazach Jan Paweł II. 1. Korpus słów i wyrażeń pozytywnych i negatywnych określających sentymenty pozytywne i negatywne dotyczące postaci Jana Pawła II. Sentymenty pozytywne z fleksjami (36): ([Bb]ezpiecz\w{1,9}) ([Zz]mian\w{1,3}) ([Dd]obr\w{1,4}) ([Mm]iło[śs]\w{1,3}) ([Zz]god\w{1,3}) ([Pp]rawd\w{1,10}) ([Zz]decydowan\w{1,3}) ([Rr]odzin\w{1,4}) ([Ww]iarygodn\w{1,6}) ([Ss]ukces\w{0,3}) ([Pp]iękn\w{1,3}) ([Ww]olnoś\w{1,6}) ([Pp]rzygotowan\w{1,3}) ([Mm]erytoryczn\w{1,3}) ([Pp]orząd\w{1,5}) ([Dd]oświadcz\w{3,6}) ([Ss]prawn\w{1,5}) 356 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II ([Uu]czciw\w{1,5}) ([Rr]eform\w{1,10}) ([Ss]pok[óo]\w{0,5}) ([Ss]prawiedliw\w{1,6}) ([Ss]olidarn\w{1,6}) ([Bb]ogactw\w{1,4}) ([Bb]ogat\w{1,3}) ([Gg]odn\w{1,5}) ([Pp]rzedsiębiorcz\w{1,6}) ([Pp]patriot\w{1,8}) ([Gg]rzeczn\w{1,5}) ([Tt]oleranc\w{2,8}) ([Rr]religijn\w{1,5}) ([Pp]pracowit\w{1,3}) ([Rr]ówn\w{1,6}) ([Zz]drow\w{1,5}) ([Ww]ygra\w{1,3}) ([Ee]ntuzja\w{2,10}) ([Kk]ocha\w{0,5}) Sentymenty negatywne z fleksjami (36): ([Zz]agroż\w{3,8}) ([Zz]ł\w{1,3}) ([Mm]anipul\w{4,10}) ([Ff]ałsz\w{0,10}) ([Zz]a)?([Kk]łam\w{0,10}) ([Pp]orażk\w{1,3}) ([Kk]orupc\w{2,5}) ([Ss])?([Kk]orumpowan\w{1,3}) ([Nn]ieuczciw\w{1,6}) ([Oo]dmow\w{1,3}) ([Kk]onflikt\w{0,3}) ([Ww]al)(k|cz)(\w{1,3}) ([Dd]yktat)(o|u)(r\w{0,5}) ([Zz]dra)(d|j)(\w{1,5}) ([Bb]ied\w{1,5}) ([Zz])?([Dd]esper\w{2,8}) 357 �III. Reakcje internautów ([Śś]wieck\w{1,5}) ([Ll]e[nń]\w{0,5}) ([Nn]iepoważn\w{1,3}) ([Nn]iegrzeczn\w{1,3}) ([Nn]iewychowan\w{1,3}) ([Nn]iezdyscyplinowan\w{1,3}) ([NN]iedoświadczon\w{1,3}) ([Nn]ieprzygotowan\w{1,3}) ([Nn]iemerytoryczn\w{1,3}) ([Mm]arionetk\w{1,5}) ([Dd]yskrymin\w{3,8}) ([Bb]rzyd\w{2,5}) ([Nn]ienawi\w{2,6}) ([Nn]iesprawiedliw\w{1,5}) ([Nn]ietoleranc\w{2,7}) ([Ss]tagnacj\w{1,3}) ([Aa]narchi\w{1,7}) ([Ww]in\w{1,5}) ([Cc]enz[ou]r\w{0,3}) ([Ww]ojn\w{1,3}) 16 2. Korpus słów i wyrażeń pozytywnych (synonimy) i negatywnych (antonimy) określających pojęcia znaczeniowe słów: autorytet, wielkość, świętość występujące przy frazach Jan Paweł II. Synonimy pojęcia WIELKOŚĆ i WIELKI: WIELKOŚĆ: debeściak, doskonałość, dostojeństwo, fenomen, genialność, geniusz, gigantyczność, głębia, gwiazdor, idol, indywidualność, lider, majestat, mąż stanu, mistrz, mocarz, nadzwyczajność, niebotyczność, niepospolitość, nieprzeciętność, niezwykłość, odświętność, ogrom, okazałość, oryginał, osobistość, osobowość, podniosłość, potęga, prestiż, prymus, ranga, rewelacyjność, siła duchowa, siła psychiczna, sława, tytan, VIP, wartość, ważność, wielki czło                                                             16 Korzystano z następujących źródeł: A. Dąbrówka, E. Geller, R. Turczyn: Słownik synonimów, MCR, Warszawa 1993; A. Dąbrówka, E. Geller: Słownik antonimów, MCR, Warszawa 1995; A. Nagórko, M. Łaziński, H. Burkhardt: Dystynktywny słownik synonimów, G. Dąbkowski, M. Marcjanik: Popularny słownik synonimów i antonimów, Wilga, Warszawa 2002; Słownik wyrazów bliskoznacznych pod red. Stanisława Skorupki, Wiedza Powszechna, Warszawa 1988   358 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II wiek, wirtuoz, władza, wspaniałość, wszechmoc, wszechpotęga, wszechwładza, wybitna osoba, wybitność, wyjątkowość, wyniosłość, wysoko postawiona osoba, wysokość, wzniosłość, zasięg, znakomitość, zwycięzca. WIELKI: anielski, dobry, cierpliwy, nadludzki, nadzwyczajny, niebywały, niepomierny, niepospolity, nieprzeciętny, niewymowny, nieogarniony, nieziemski, oszałamiający, tytaniczny, wyjątkowy, zadziwiający, zdumiewający, Antonimy pojęcia WIELKOŚĆ: małość, miernota, nicość, tandeta, prymityw, grafomania, partactwo, kicz, szmira, chała, bubel, gniot, epigon, dyletant, arogancja, wyniosłość, nonszalancja. Synonimy pojęcia AUTORYTET: alfa i omega, arbiter, arcymistrz, artysta, charyzma, charyzmatyk, chodząca encyklopedia, chwała, dobre imię, doniosłość, ekspert, encyklopedysta, entuzjasta, erudyta, fachowa dłoń, fachowa ręka, fachowiec, fenomen, geniusz, godność, guru, honor, ideał, idol, klasyk, koneser, konsultant, lider, luminarz, maestro, mentor, miłośnik, mistrz, mistrz nad mistrze, mocarz, nauczyciel, nestor, opiekun, opiniotwórca, orzeł, pasjonat, popularność, poszanowanie, potęga, powaga, poważanie, powodzenie, pozycja, prekursor, prestiż, profesjonalista, przewodnik, przodownik, przykład, przywódca, przywódca duchowy, przywódca religijny, ranga, renoma, reputacja, respekt, rzeczoznawca, specjalista, szacunek, świętość, tytan, ulubieniec, uszanowanie, uważanie, uznanie, wartość, ważność, wiara, wielkość, władza, wpływ, wsparcie, wychowawca, wyrocznia, wzór, zachwyt, zaufanie, zawodowiec, znakomitość, znawca. Antonimy pojęcia AUTORYTET: nieuk, pogarda, adept, amator, laik, profan, chałturnik, wyrobnik, epigon, plagiator, naśladowca, średniak, artysta ludowy, artysta z bożej łaski, nieprofesjonalista, antytalent, ignorant, dyletant, osioł, partacz, ciemniak, wsteczniak, obskurant, abnegat, pseudouczony, grafoman, wierszokleta. Synonimy pojęcia ŚWIĘTY i ŚWIĘTOŚĆ: ŚWIĘTY: anioł, anioł nie człowiek, człowiek bez skazy, dobra dusza, dobroczyńca, dobry, doskonały, wzór, męczennik, patron, wzorzec, ideał, wciele- 359 �III. Reakcje internautów nie cnót, prawy, moralny, etyczny, porządny, przyzwoity, bez winy, cnotliwy, bezgrzeszny, czysty, sprawiedliwy, sakramentalny, wyróżniający się, niepospolity, niezwyczajny, niezrównany, niedościgły, niezastąpiony, szlachetny, kanonizowany, niepodważalny. ŚWIĘTOŚĆ: doskonałość, boskość, wieczystość, nieskończoność, sacrum, Pomazaniec Boży, relikwia. Antonimy słowa ŚWIĘTY i ŚWIĘTOŚĆ: ŚWIĘTY: nie-święty, łotr, łajdak, nikczemnik, niegodziwiec, kanalia, nędznik, podlec, kreatura, świnia, gadzina, gnida, skubaniec, sukinsyn, szelma, szubrawiec, psubrat, arcyłotr, gałgan, łobuz, chuligan, rozrabiacz, zły, zwyrodnialec, opryszek, hultaj, urwis, bisurman, wisus, utrapieniec, psotnik, nicpoń, andrus, łapserdak. ŚWIĘTOŚĆ: profanum, świeckość, doczesność, świat doczesny, profanacja, desakralizacja, bluźnierstwo, bezczeszczenie, świętokradztwo, obrazoburstwo, sprofanowanie, sponiewieranie, zbezczeszczenie, zbrukanie, bezbożność, demonizm, satanizm, szatańskość, diabelskość, demoniczność. 360 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach Monika Marta Przybysz Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach i na fanpage’ach na Facebooku Streszczenie: Ponad 3 miliardy użytkowników Internetu na świecie (42% ludzkości), niemal 26 mln użytkowników w Polsce (67% populacji kraju) wraz z 1,5 miliardem użytkowników Facebooka na świecie i ponad 13,5 milionami w Polsce (34% rodaków) – to grupa odbiorców, która stanowi duże wyzwanie komunikacyjne dla Kościoła. W Polsce statystyczny użytkownik Internetu spędza w nim niemal 5 godzin na dobę (jesteśmy na 13 miejscu na świecie), a w mediach społecznościowych ponad 2 godziny na dobę (poniżej średniej na świecie). Zaczynamy coraz aktywniej spędzać życie w Sieci. Także ważne, znaczące wydarzenia z życia użytkownicy mediów społecznościowych zaczynają coraz częściej „przeżywać” w świecie wirtualnym – głównie emocjonalnie. Aktywni użytkownicy Facebooka chcą się podzielić wrażeniami i odczuciami oraz obserwowanymi wydarzeniami, chcą uwiecznić „chwile”, pochwalić się czymś znajomym i rodzinie, skomentować wydarzenia, udostępnić ciekawe treści, zaznaczyć swój udział w jakimś wydarzeniu. Ważne dla wielu Polaków wydarzenie, jakimi była kanonizacja papieża Jana Pawła II wielu Polaków „przeżywało” więc na Facebooku, używając do tego treści obrazowych i werbalnych, tworząc posty na prowadzonych przez siebie fanpage’ach, prywatnych profilach czy w postaci komentarzy. Przekazywali swoje przemyślenia na temat tego dnia w różny sposób. Treści te zostały poddane badaniu jakościowemu. W artykule został przeanalizowany fenomen kultu Jana Pawła II w największym na świecie i w Polsce serwisie społecznościowym Facebook w polskojęzycznych grupach i na fanpage’ach w dniu kanonizacji papieża Polaka. Słowa kluczowe: Kanonizacja, media społecznościowe, Jan Paweł II, papież Polak, Facebook. Summary: More than three billion internet users in the world (42 per cent of human population), nearly 26 million users in Poland (67% of the country population), together with 1.5 billion Facebook users in the world and over 13.5 million in Poland 361 �III. Reakcje internautów (34% of our people) – this is the group of recipients which is a communicative challenge for the Church. In Poland a statistical internet user spends nearly 5 hours a day using it (we are the 13th place in the world) and over 2 hours a day using social media (below average for the world). We start to spend our lives on the Net more and more actively. Also important, significant life events are more and more often „experienced”, mainly emotionally, in virtual world by social media users. Active Facebook users want to share their impressions and sentiments as well as the observed events, they want to immortalize “moments”, share their prides with friends and family, comment on events, share interesting content, mark their participation in some event. Also the event of Pope John II canonization, important for many Poles, was “experienced” by many Poles on Facebook, using graphic and verbal content, publishing posts on their fanpages, private profiles or as comments. They posted their thoughts about this day in various ways. This content was subjected to qualitative research. In the article the phenomenon of John Paul II cult in Polish language groups and fanpages of Facebook, the biggest social networking site in the world and in Poland, on the day of the Polish Pope canonization was analyzed. Key words: Internet – social media – Facebook – fanpage – groups – Pope – John Paul II – canonization. I. Wstęp 27 kwietnia 2014 roku w Niedzielę Miłosierdzia Bożego w Watykanie na Placu Świętego Piotra ogłoszeni świętymi zostali dwaj błogosławieni papieże: Jan XXIII oraz Jan Paweł II. Pół wieku po śmierci i trzynaście lat po beatyfikacji pierwszego z papieży oraz dziewięć lat po śmierci i trzy lata po beatyfikacji drugiego z nich, a także 60 lat po ostatniej kanonizacji głowy Kościoła (Piusa X w 1954 roku), w obecności emerytowanego papieża Benedykta XVI oraz papieża Franciszka odbyła się uroczystość ogłoszenia świętymi dwóch następców Piotra. We Mszy Świętej kanonizacyjnej uczestniczyły 93 oficjalne 1 delegacje państwowe, w tym 24 głowy państw , delegacje innych wyznań i religii: Kościołów prawosławnych, anglikańskiego, społeczności islamskiej i 20                                                              1 M.in. prezydenci Włoch i Polski, którzy reprezentowali kraje pochodzenia świętych papieży. Byli też, m.in. prezydenci i szefowie rządów Bułgarii, Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Francji, Libanu, Litwy, Paragwaju, Hondurasu, Słowacji, Słowenii i Węgier. Wśród koronowanych głów w uroczystości wzięła udział belgijska para królewska Albert II z żoną Paolą, król Hiszpanii Juan Carlos z żoną Sofíą, wielki książę Luksemburga Henry oraz książę Lichtensteinu HansAdam II. Unię Europejską reprezentowali przewodniczący Rady Europejskiej, Herman van Rumpuy i przewodniczący Komisji Europejskiej, Jose Manuel Barroso. 1. rocznica kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII, Warszawa, 2015-04-27, http://ekai.pl/wydarzenia/temat_dnia/ x88651/rocznica-kanonizacji-jana-pawla-ii-i-jana-xxiii/.  362 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach 2 osób żydowskiej . Uroczystości relacjonowało 2259 dziennikarzy z 64 krajów świata, a za pośrednictwem mediów elektronicznych kanonizację śledziło ok. 3 dwóch miliardów ludzi na całym świecie . Pełne symboliki wydarzenie, w istocie swojej stało się wyjątkowym wydarzeniem medialnym, budzącym duże zainteresowanie użytkowników wielu kanałów komunikacyjnych. Kanonizacja Jana Pawła II była więc wyjątkowa ze wszech miar, na wielu poziomach, w różnych kontekstach. Analiza wydarzenia kanonizacji Jana Pawła II w niniejszym artykule dotyczy największego z serwisów społecznościowych na świecie (dane za rok 2015 wskazują na ponad miliard użytkowników) oraz w Polsce (dane między 13,5 4 a niemal 17 milionów użytkowników w 2015 roku) . Celem artykułu nie jest jednak analiza wszystkiego, co dotyczy kanonizacji w tym dniu, lecz zbadanie, w jaki sposób internauci określali Jana Pawła II w tym wyjątkowym dniu, w jaki sposób się do niego odnosili, jak chcieli go uczcić, w jaki sposób z perspektywy 9 lat po jego śmierci przechowali pamięć o Świętym. Dlatego szczegółowo analizowane będą jedynie wpisy neutralne i pozytywnie określające papieża Polaka z 27 kwietnia 2014 roku. Zostanie jednakże podany także kontekst statystyczny wydźwięku materiałów publikowanych w dniu kanonizacji, tydzień przed i tydzień po tym wydarzeniu oraz analogicznie pół roku przed i po. Jednak dane te służyć będą jedynie zobrazowaniu zjawiska oraz wskazaniu przyczyny, dlaczego Autor będzie analizował materiały neutralne i pozytywne. II. Metodologia Badając treści publikowane w serwisie społecznościowym Facebook trzeba wpierw rozróżnić rodzaje materiałów w postaci postów, komentarzy, grafik i zdjęć, linków do materiałów video oraz artykułów, a także form mieszanych zawartości. Założenie to jest o tyle istotne, że wyszukując materiał badawczy po słowach kluczowych trzeba pamiętać o możliwym niepełnym zasobie wyszukanych treści. Po pierwsze, wśród znalezionych wyników brakuje wycinków, które nie posiadając słów kluczowych w opisie stanowiły grafiki związane z Janem Pawłem II i / lub kanonizacją i nie zostały wyszukane automatycznie.                                                              2 Wśród nich udział w wydarzeniu wziął Naczelny Rabin Polski, dr Michael Schudrich oraz przedstawiciele Wspólnoty Żydowskiej z USA, Włoch, Izraela i Argentyny. 1. rocznica kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII, Warszawa, 2015-04-27, http://ekai.pl/wydarzenia/temat_dnia/ x88651/rocznica-kanonizacji-jana-pawla-ii-i-jana-xxiii/.   3 1. rocznica kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII, Warszawa, 2015-04-27, http://ekai.pl/ wydarzenia/temat_dnia/x88651/rocznica-kanonizacji-jana-pawla-ii-i-jana-xxiii/.  4 Dane za: http://smmeasure.eu/liczby-polskiego-internetu-2015/; http://socialpress.pl/ 2015/03/facebookowi-przybylo-w-polsce-ponad-1-mln-uzytkownikow/; http://interaktywnie.com /biznes/newsy/social-media/liczba-uzytkownikow-facebooka-nie-wzrosnie-ale-to-juz-nie-ma-znacze nia-249852?page=5 (dostęp 20.01.2016).  363 �III. Reakcje internautów Po wtóre, badając treści publikowane w tym serwisie społecznościowym można uwzględnić jedynie te dane, które są dostępne na otwartych fanpage’ach, grupach oraz w dostępnych dla badacza prywatnych profilach. Facebook jest serwisem społecznościowym, w którym istnieje możliwość publikacji treści w zamkniętych przestrzeniach dla innych użytkowników, bądź nawet niewidocznych w wyszukiwaniu – grupy zamknięte oraz tajne, a ponadto profile prywatne ograniczone w widoczności dla innych użytkowników. Istnieją więc materiały publikowane także w zamkniętych grupach oraz na prywatnych profilach dostępnych jedynie dla znajomych i nie zostały wyszukane automatycznie. Nie sposób w takim wypadku wskazać prawdziwego procentowego udziału treści, gdyż część grup pozostaje grupami otwartymi, część zamkniętymi i niedostępnymi, a część w ogóle nie jest wyszukiwanych, gdyż są grupami tajnymi, niewidocznymi. Badanym zasobem treści będą więc w tym artykule jedynie dane w zasobach otwartych, które zostały znalezione za pomocą narzędzia automatycznego. Badanie ma charakter jakościowy, nie zaś ilościowy. Punktem wyjścia dla podjętej analizy stało się ustalenie nastawienia użytkowników serwisu społecznościowego Facebook oraz zbadanie, jakich określeń używają wobec świętego Jana Pawła II. Do analizy szczegółowej wybrano 5 jedynie materiały o nastawieniu pozytywnym oraz neutralnym , unikając emocjonalnie nacechowanych negatywnie, wrogich komentarzy, niekiedy niecenzuralnych, pełnych agresji i wulgaryzmów ze względu na fakt, iż wiele z tych treści zostało zgłoszonych przez innych internautów jako naruszające regulamin serwisu społecznościowego i nie są one dostępne, a występowały w dniu kanonizacji. Pozytywnych i neutralnych treści raczej nikt nie usuwał. Założeniem analizy jest zbadanie fenomenu kultu papieża Polaka w serwisie społecznościowym Facebook i reakcji polskich użytkowników tego serwisu na wydarzenie kanonizacji Jana Pawła II po 9 latach od jego śmierci, a także postawa internautów wobec samej osoby papieża Polaka. Pytaniami badawczymi, które postawiła sobie autorka artykułu są następujące kwestie: 1. Które z aspektów życia Świętego były najważniejsze w dniu kanonizacji papieża Polaka? 2. O czym pamiętali polscy użytkownicy Facebooka, co wspominali, co wydawało się im kluczowe, co chcieliby ocalić z dorobku tego papieża i komunikowali 27 kwietnia 2014 roku? 3. Z jakimi wydarzeniami użytkownicy łączyli kanonizację, jakie elementy świata sacrum i które elementy religijne były ważne tego dnia dla nich? 4. Kim był i nadal jest Jan Paweł II dla nich?                                                              5 Więcej na temat wydźwięku materiałów w: A. Miotk, Ocena wydźwięku w nowych mediach, 09.09.2009, http://annamiotk.pl/ocena-wydzwieku-w-nowych-mediach/ (dostęp 16.01.2016).  364 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach 5. 6. 7. W jakich kontekstach prezentowane były materiały na temat kanonizacji Jana Pawła II? Jak polskojęzyczni użytkownicy Facebooka postrzegają wydarzenie kanonizacji papieża Polaka i samą postać? Któremu z zagadnień zostały poświęcone częściej wpisy w dniu kanonizacji – wydarzeniu czy osobie Jana Pawła II? Przeprowadzona analiza treści podjęta została dla wycinków publikowanych jednego dnia – kanonizacji dwóch papieży – 27 kwietnia 2014 roku. Na6 rzędziem zbierającym wycinki do badania było narzędzie firmy NewsPoint . Podjęta analiza ma charakter opisowo-eksploracyjny i jest pierwszym tego typu badaniem podejmowanym w tym zakresie, a także może być punktem wyjścia dla dalszych badań podejmowanych innymi metodami. Głębokość podejmowanego badania ma charakter łączony – automatyczny i ręczny, językiem wyszukiwanych treści stał się język polski, językiem źródeł także język polski, a słowami kluczowymi (zapytaniami) następujące frazy: Jan Paweł II, Jan Paweł 2, kanonizacja, kanonizacjajp2, kanonizacja_jp2, kanonizacjajpII, kanonizacja_jpII, kanonizacjajp, kanonizacja_janpawel, kanonizacja_janpawel2, kanonizacja_janpawelII, kanonizacja_jp, kanonizacjajpII, janpawel, janpawel2, janpawelII, jp, jp2, jpII, santosubito, johnpaul, johnpaul2, johnpaul_2, johnpaulII, johnpaul_II, ioannespaulussecundus, ioannespaulus, ioannespaulus2, ioannespaulus_2, ioannespaulusII, ioannespaulus_II, papiez, johannespaulus, johannespaulus2, johannespaulusII, Past, johnpaul, johnpaul2, johnpaul_2, johnpaulII, johnpaul_II, pope, giovannipaolo2, papa, papiezpolak, karolwojtyla. Jednostką analizy stały się wpisy zawierające przynajmniej jedno słowo 7 kluczowe . Wadą podjętej analizy są niepełne, ograniczone dane, wybór przede wszystkim pozytywnych i neutralnych wpisów (analiza jednostronna wpisów), brak wiedzy na temat ostatecznej reakcji publiczności na przekaz – wybrane komentarze do badania dotyczyły tylko 27 kwietnia, zaś w mediach społecznościowych wiele treści komentowanych jest po upływie czasu związanego z danym wydarzeniem, po północy, a także po kilku dniach, tygodniach a nawet miesiącach i latach. Taka analiza przekroczyłaby zakres artykułu naukowego ze względu na zbyt szeroki materiał badawczy. Ostatnią kwestią jest waga publikowanych treści – inne znaczenie i zasięg oddziaływania ma post z grafiką poświęconą papieżowi Polakowi, inne – zdjęcie jako relacja czy sprawozdanie z wydarzeń kanonizacyjnych, inne – post bez ilustracji, a jeszcze inne – komentarze pod postem dotyczące tej tematyki, czy wręcz pod pos                                                             6 O zaletach i wadach narzędzia: A. Miotk, Automatyczna analiza treści, 03.02.2010, http://annamiotk.pl/automatyczna-analiza-tresci/ (dostęp 16.01.2016).  7 A. Miotk, Metody i techniki badań w PR. Analiza treści, 12.01.2010, http://annamiotk.pl/metody-i-techniki-badan-w-pr-analiza-tresci/ (dostęp 16.01.2016).   365 �III. Reakcje internautów tem o innej treści. Waga tych materiałów nie będzie rozpatrywana i mierzona w tym artykule, choć ich zasięg i znaczenie odgrywają rolę. Komentarze pomagają utrzymywać post widocznym ciągle na wallu, ale także są one często niewidoczne już pod kolejnymi publikowanymi komentarzami. Niektóre materiały (trudno ocenić ich skalę) – treści publikowanych w postaci posta lub komentarza, a dotyczących Jana Pawła II, były zamieszczane bez użycia słów kluczowych badanych, a na przykład przy pomocy jednego słowa „wielki” lub w ogóle jedynie w postaci mema (grafiki) bez opisu. Dlatego całość analizy jakościowej będzie dotyczyć nade wszystko określeń używanych przez internautów w stosunku do osoby Jana Pawła II oraz wydarzenia kanonizacji. III. Statystyki z narzędzia analitycznego Liczba wszystkich materiałów poświęconych Janowi Pawłowi II w tygodniu związanym z kanonizacją (17 tydzień roku) przekroczyła 6 tysięcy wycinków, stąd do badania wybrano jedynie sam dzień kanonizacji. Narzędzie badawcze automatyczne NewsPoint odnalazło 1636 rekordów (wszystkich materiałów – postów i komentarzy) z użyciem przynajmniej jednego słowa kluczowego określonego w metodologii. Wykres 1. Liczba rekordów poświęconych osobie Jana Pawła II w tygodniu kanonizacji W dniu kanonizacji Jana Pawła II zainteresowanie użytkowników serwisu społecznościowego Facebook osobą Jana Pawła II swoje największe apogeum osiągnęło o godzinie 10.00, w momencie rozpoczynania się transmisji z Mszy św. kanonizacyjnej, potem nieco spadło i znowu wzrosło około godziny 12. Oznacza to, że użytkownicy Facebooka śledzili transmisję Mszy Świętej kanonizacyjnej, a więc korzystali z mediów multitaskingowo, wielozadaniowo. 366 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach Wykres 2. Godzinowy rozkład publikacji poświęconych Janowi Pawłowi II w dniu kanonizacji Samych postów (publikacji) w dniu kanonizacji poświęconych Janowi Pawłowi II było 402. Pozostałą część z 1636 rekordów stanowiły komentarze. Wykres 3. Liczba materiałów (publikacji) poświęconych Janowi Pawłowi II w dniu kanonizacji Facebook Liczba materiałów Poniżej publikowana jest chmura tagów zawierająca nazwy wszystkich autorów publikacji poświęconych Janowi Pawłowi II w dniu kanonizacji (zob. wykres 4). 367 �III. Reakcje internautów Wykres 4. Chmura tagów zawierająca nazwy wszystkich autorów publikacji poświęconych Janowi Pawłowi II w dniu kanonizacji Najpopularniejszymi autorami postów i komentarzy poświęconych Janowi Pawłowi II i kanonizacji były fanpage’e tematyczne dotyczące jego osoby, osoby prywatne oraz media religijne (zob. wykres 5). Wykres 5. Popularni autorzy postów i komentarzy związanych z osobą Jana Pawła II i wydarzeniem kanonizacji 27 kwietnia 2014 roku 368 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach Najpopularniejszymi słowami łączącymi się z Janem Pawłem II były następujące słowa (zob. wykres 6). Wykres 6. Najbardziej popularne słowa związane z papieżem Polakiem używane przez użytkowników serwisu społecznościowego Facebook w dniu kanonizacji Posty (N=402) opublikowane 27 kwietnia dotyczące Jana Pawła II w większości miały wydźwięk neutralny i pozytywny. Liczba materiałów Wykres 7. Wydźwięk opublikowanych 27 kwietnia 2014 roku postów w serwisie społecznościowym Facebook  Neutralne      Pozytywne      Negatywne  Liczbowo wyglądało to następująco (zob. wykres 8). Wykres 8. Wydźwięk opublikowanych 27 kwietnia 2014 roku postów w serwisie społecznościowym Facebook w zapisie liczbowym 369 �III. Reakcje internautów Aby zobrazować natężenie publikacji poświęconych Janowi Pawłowi II tydzień przed i tydzień po kanonizacji (20 kwietnia do 4 maja) można posłużyć się następującym wykresem (zob. wykres 9). Liczba materiałów  Wykres 9. Kanonizacja Jana Pawła II tydzień przed i tydzień po – liczba publikacji Najważniejszymi tematami podejmowanymi w okresie tygodnia przed i tygodnia po kanonizacji były następujące kwestie (zob. wykres 10). Wykres 10. Najważniejsze tematy związane z osobą Jana Pawła II i kanonizacją w okresie od 20 kwietnia do 4 maja 2014 roku Popularnymi autorami w okresie tygodnia poprzedzającego wydarzenie kanonizacji oraz tygodnia po kanonizacji były przede wszystkim fanpage’e związane z osobą Jana Pawła II oraz media i instytucje religijne. Wydźwięk publikowanych postów w ciągu dwóch tygodni był przede wszystkim neutralny oraz pozytywny. 370 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach Wykres 11. Autorzy publikacji poświęconych Janowi Pawłowi II i kanonizacji w okresie od 20 kwietnia do 4 maja 2014 roku Liczba materiałów Liczba materiałów Wykres 12. Wydźwięk publikacji dotyczących Jana Pawła II oraz kanonizacji w okresie od 20 kwietnia do 4 maja 2014 roku  Neutralne      Pozytywne      Negatywne  Analizując materiały, publikowane pół roku przed wydarzeniem kanonizacji oraz pół roku po wydarzeniu kanonizacji w serwisie społecznościowym Facebook (znalezionych materiałów dotyczących kanonizacji Jana Pawła II było 371 �III. Reakcje internautów 3213) trzeba zauważyć, iż znaczną większość z nich stanowią materiały neutralne (2170), potem pozytywne (1027), a znacznie mniejszą negatywne (265). Wykres 13. Wydźwięk publikacji dotyczących kanonizacji Jana Pawła II pół roku przed kanonizacją oraz pół roku po kanonizacji (N=3213) Wydźwięk publikacji na temat profilu Pozytywne 30.4% Neutralne 62.2%  Negatywne 7.3%  Zebrane materiały w postaci publikacji postów związanych z kanonizacją Jana Pawła II, pozwalają wysnuć wniosek, iż dla polskojęzycznych użytkowników serwisu społecznościowego Facebook, osoba Jana Pawła II była ważna i wypowiadali się o nim na przestrzeni dnia kanonizacji, tydzień przed i tydzień po kanonizacji oraz pół roku przed i pół roku po kanonizacji przede wszystkim neutralnie / informacyjnie (niemal 2/3 publikacji), jak i pozytywnie (prawie 1/3 publikacji). Analiza ręczna szczegółowa materiałów, uwzględniająca publikacje (posty) oraz komentarze, z wyborem wszystkich słów kluczowych zawartych w opisanej powyżej metodologii pozwala przyjrzeć się postom pozytywnym i neutralnym, aby podjąć próbę odpowiedzi na postawione w artykule pytania badawcze. IV. Analiza szczegółowa – określenia świętego Jana Pawła II w serwisie społecznościowym Facebook W analizowanych materiałach z dnia kanonizacji wobec papieża Polaka użytkownicy formułowali różne określenia nadawane papieżowi: a) Pozytywne i neutralne: – opiekun rodzin / patron rodzin, 372 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach – Polak, – święty (także: nareszcie święty), – wielki, – dobry człowiek (także: dla nas), – mądry, – wspaniały, – nasz rodak, – zapamiętamy go na zawsze, – dobroć i uśmiech, – kochany Ojciec Święty, – wspaniały, – na zawsze papież nasz, – bliski sercu facet, – dobroć i uśmiech, – piękny dzień, – wyjątkowy, – prorok, – najlepszy człowiek z Polski, – wzór do świętości, – św. Karol Wojtyła, – prawdziwy Świadek, – módl się za nami, – wzór do naśladowania, – niezastąpiony, – dokonał cudów, – kochany, – cudowny. b) Negatywne: – kandyzowany, – uroczystości kandyzacyjne, – fałsz, kicz itp. Ręczna analiza największych 35 fanpage’y tematycznych i antypage’y poświęconych osobie Jana Pawła II z dnia kanonizacji przyniosła jeszcze inne materiały do analizy, w których nie zostało użyte żadne słowo kluczowe i dotyczyły one publikowanych w postach lub w komentarzach artykułów do stron www poświęconych Janowi Pawłowi II, wierszy i twórczości własnej autorów, wierszy innych autorów na cześć papieża Polaka, linków do galerii z wydarzeń kanonizacyjnych publikowanych w serwisie społecznościowym Facebook oraz w albumach zewnętrznych, a dotyczących zarówno pobytu danego internauty w Watykanie, jak i obchodów kanonizacyjnych w Polsce. Powtarzającym się 373 �III. Reakcje internautów często komentarzem do postów dotyczących uroczystości i osoby Jana Pawła II ponad wymienione powyżej określenia był motyw emotikonki w postaci serca, którą można stworzyć używając nawiasu ostrego początkowego oraz cyfry 3 czyli <3, a Facebook zamienia ten ciąg znaków automatycznie na serce. Zanalizowane ręcznie fanpage’e i grupy (społeczności), to między innymi (autor nie podaje nazw niektórych antypage’y, gdyż często w nazwie zawierają wulgaryzm): „Święty Jan Paweł 2. Papież Polak”, „Jan Paweł II” (artysta), 4 fanpage’e o tym samym tytule: „Jan Paweł II” (osoba publiczna), 2 fanpage’e „Jan Paweł II” (społeczność), „Święty Jan Paweł II – Papież Polak”, „Jan Paweł II Apostoł Miłości”, „Św. Jan Paweł II”, „Jan Paweł II” (pisarz), „JAN PAWEŁ II”, „Jan Paweł II Ojciec Święty”, „Święty Jan Paweł II”, „Jan Paweł II” (organizacja społeczna), „Jan Paweł II Wybitny Papież”, „Papież Jan Paweł II”, „Papież Jan Paweł II wspomnienia”, „Święty Jan Paweł II”, „Jan Paweł II Wielki Człowiek”, „Jan Paweł II Wielki Polak”, „Jan Paweł II Media i Ja”, „Jan Paweł II w Gnieźnie”, „Jan Paweł II Fun Club”, „Jan Paweł II Wielki Autorytet”, „Jan Paweł II Nasz Święty”, „Jan Paweł II już wśród świętych”, „Jan Paweł II Pierwszy Papież Polak”, „Jan Paweł II na zawsze w naszych sercach”, „Jan Paweł II Papież z Polski”, „Jan Paweł II patrzy” itd. Już same nazwy fanpage’y i grup w sposób pozytywny dostarczają poprzez nazwę określeń, w jaki sposób użytkownicy serwisu społecznościowego Facebook podchodzą do osoby papieża Polaka. V. Specyfika analizy – Facebook jako przestrzeń analizy Z analizy materiału badawczego, wpisy i komentarze pod postami dotyczącymi kanonizacji Jana Pawła II oraz osoby papieża Polaka – zarówno pozytywne, jak i neutralne – można skategoryzować w następujące grupy tematyczne: 1. Relacja i sprawozdanie z udziału w wydarzeniach związanych z obchodami kanonizacji Jana Pawła II w Polsce, udział w tych wydarzeniach, np. harcerze pełnili służbę w czasie uroczystości. 2. Stawiane pytania przez internautów – co ludzie zapamiętali z pontyfikatu, z życia i osoby Jana Pawła II, wspomnienia świadków. 3. Przypominano starsze materiały poświęcone samej osobie Jana Pawła II, jak i kluczowym wydarzeniom z jego pontyfikatu, internauci publikowali materiały stworzone na jego cześć i dotyczące jego osoby, jego dorobek, jego nauczanie. 4. Materiały będące pretekstem do wyrażania swoich poglądów – artykuły o Janie Pawle II – pozytywne, krytyczne i także negatywne (dotyczące rzekomych zarzutów wobec papieża Polaka, o zbyt mało podjętych radykalnych działań w stosunku do księży pedofilów w Kościele). 374 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach 5. Materiały prezentujące własne działania w trakcie 27 kwietnia 2014 roku – manifestujące udział w innych niż kanonizacyjne wydarzenia (na zasadzie protestu, sprzeciwu itp.), jednak wskazywało to również na fakt, iż osoba Jana Pawła II była ważna i mimo krytyki odnosili się do papieża Polaka, zaznaczając dzień kanonizacji. 6. Materiały związane z wydarzeniami kanonizacyjnymi, z własnej perspektywy uczestnika wydarzeń kanonizacyjnych w Watykanie oraz wydarzeń zorganizowanych z tej okazji w Polsce (materiały pozytywne i relacyjne, informacyjne, neutralne). 7. Cytaty z wypowiedzi i nauczania Jana Pawła II (w postaci werbalnej lub / i graficznej, czyli memów). 8. Wiersze i własna twórczość dla Jana Pawła II, na cześć papieża Polaka oraz publikowanie twórczości innych twórców z tej okazji. 9. Krytyczne uwagi wobec zachowań innych osób, które deprecjonowały uroczystości kanonizacyjne lub samą osobę Jana Pawła II, np. „mali ludzie, duży Człowiek”. 10. Negatywne wpisy dotyczące samego papieża i kanonizacji: – nie święty, bo tylko Bóg jest święty, – za dużo kanonizacji w telewizji – wszędzie są publikowane informacje na ten temat, – ataki na Kościół katolicki przy okazji kanonizacji, – zwykły człowiek, jedynie mądrzejszy i poliglota, – antysemita, – apogeum obłąkania, – polecano inne artykuły w Sieci poświęcone negatywnym aspektom pontyfikatu papieża Polaka, – remiksy, ironiczne memy z wizerunkiem Jana Pawła II – te można było odnaleźć jedynie ręcznie, gdyż narzędzie automatyczne często 8 nie wychwytywało ironicznych przeróbek słów np. Jan Paweł Miękki itp., – komentarze pod innymi postami, niż poświęconymi kanonizacji lub Janowi Pawłowi II np. pod postem Hartmana – zdjęciem z dzieckiem o kanonizacji. 11. Wpisy dotyczące luźnych powiązań z osobą Jana Pawła II, a także powiązane z wydarzeniem kanonizacji bardzo luźno – wpisy reklamujące produkty na wydarzenie kanonizacji, np. zestaw pielgrzyma (krzesełko składane w Tesco).                                                              8 P. Puldzian Płócienniczek, Ł. Podgórni, Karol. Człowiek, który został... memem. Dlaczego internet remiksuje papieża?, http://www.fpiec.pl/post/2016/01/11/ironicznyzywotjanapawlaii-dlaczegointernetremiksuje0papiezaoo (dostęp 20.01.2016).   375 �III. Reakcje internautów Internauci w serwisie społecznościowym Facebook publikowali 27 kwietnia 2014 roku materiały dotyczące osoby Jana Pawła II (używając różnych określeń, zarówno „wielki”, jak i „autorytet”), wyjazdu na uroczystości w Watykanie, obchodów tej uroczystości w postaci apeli, koncertów i innych wydarzeń kulturalnych w Polsce, miejsc poświęconych Janowi Pawłowi II (pomniki, miejsca jego pielgrzymek), poświęconych dekoracjom (pozytywnie i negatywnie), twórczości innych osób poświęconej osobie Jana Pawła II oraz twórczości własnej, ale także w negatywnym aspekcie kandyzacji Jana Pawła II i zbyt dużej obecności tego wydarzenia w mediach. VI. Wnioski Powyższa analiza miała na celu zbadanie fenomenu kultu Jana Pawła II w dniu kanonizacji, 27 kwietnia 2014 roku, dziewięć lat po jego śmierci i określeń, jakich w pozytywny i neutralny sposób używał Jan Paweł II. Z powyższej 9 analizy można sformułować następujące wnioski . 1. Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznym Facebooku była postrzegana w dużym stopniu bardzo pozytywnie, dobrze lub neutralnie, a treści negatywne są dostępne w znikomym procencie – wulgarne zaś wpisy były na bieżąco usuwane przez moderatorów fanpage’y, grup otwartych i zgłaszane jeśli chodzi o profile prywatne użytkowników – część z tych treści jest niedostępna, zachował się do nich jedynie link. To świadczy o dobrej organizacji i skuteczności osób, które walczyły o dobre imię Jana Pawła II i zgłaszały treści negatywne. Świadczy to także o dużej roli papieża dla wielu użytkowników serwisu. 2. Sporą część zawartości badanego materiału stanowiły relacje z dnia kanonizacji oraz lokalne obchody uroczystości (np. koncerty) i publikowane na fanpage’ach odniesienia do materiałów w mediach. 3. Prowadzone fanpage’e poświęcone Janowi Pawłowi II, nie były liderami w tej relacji dotyczącej wydarzenia kanonizacji papieża Polaka – np. administratorzy tych fanpage’y zamieszczali najwyżej jeden lub kilka informacji tego dnia. 4. Fanpage’e poświęcone osobie Jana Pawła II są rozdrobnione – brakuje współpracy między tymi fanpage’ami. 5. Brakuje wśród użytkowników Facebooka szacunku dla praw autorskich w materiałach graficznych – zdjęcia Jana Pawła są publikowane bez podania                                                              9 Przy ich formułowaniu inspiracją stała się prezentacja: A. Miotk, Kanonizacja Jana Pawła II w oczach użytkowników serwisu Instagram, 18.10.2015, http://www.slideshare.net/andalo/kanonizacja-jana-pawa-ii-w-oczach-uytkownikw-serwisu-instagram?qid=a7a0d2b2-a21e-4afe-bb36b0523d 1997f3&v=qf1&b=&from_search=14 (dostęp 16.01.2016).   376 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach źródeł ich pochodzenia, bądź używanej licencji, na podstawie której istnieje zgoda na ich publikację, a także są przerabiane w sposób dowolny. 6. Wiele inicjatyw nie było włączonych w działania szersze, lecz były tworzone ad hoc, lokalnie i internauci informowali o nich poprzez publikację linku do strony www. 7. Społeczności są nastawione na utrwalenie fragmentów myśli, skierowane są do fanów, w tym wypadku społeczności fanowskie Jana Pawła II nie relacjonowały w masowy sposób o wydarzeniu kanonizacji, lecz jedynie aktywnie poprzez komentarze pod postem. 8. Niezwykle rzadko fanpage’e korzystają z reklamy swoich publikacji, czy inicjują akcje specjalne, brakowało wielu ciekawych i wartościowych inicjatyw w postaci wydarzenia w serwisie społecznościowym Facebook, które byłyby prowadzone w profesjonalny sposób i poświęcone wydarzeniu kanonizacji. Wiele materiałów było zamieszczonych w postaci komentarzy i postów na fanpage’ach i na profilach prywatnych. Wartościową akcją było wydarzenie zorganizowane przez Centrum Myśli Jana Pawła II, czyli „Czytam Jana Pawła II”. 9. Materiały tworzone na polskojęzycznych fanpage’ach papieża poświęcone były niemal tylko kanonizacji JP2 – pomijając prawie całkowicie osobę Jana XXIII, drugiego kanonizowanego papieża tego dnia. 10. Obchody kanonizacji Jana Pawła II miały charakter radosny, ale dostojny i były relacjonowane neutralnie (informacyjnie) oraz pozytywnie. Wiele treści analizowanych dotyczyło chęci utrwalenia jego dorobku, wielkości, podkreślenia autorytetu papieża Polaka. 11. W dniu kanonizacji wiele instytucji w Polsce zorganizowało obchody lokalne – mniejsze lub większe wydarzenia plenerowe – koncerty, uroczyste msze, spotkania. Tym tematom były poświęcone posty. 12. Materiały i publikacje z kanonizacji podkreślały zbiorowy charakter obchodów kanonizacyjnych – łączenia się z osobami biorącymi udział w transmisji za pośrednictwem mediów. 13. Część materiałów obraźliwych publikowanych w dniu kanonizacji jest już niedostępna – społeczność użytkowników Facebooka troszczyła się o zgłoszenie treści naruszających zasady regulaminu serwisu. Treści te zostały usunięte, część kont, profili, grup zablokowanych i już nieistniejących. Świadczy to o silnej kontroli użytkowników polskojęzycznego Facebooka i dużym zaangażowaniu społecznym użytkowników tego serwisu odnośnie do krytycznych i obraźliwych materiałów i wypowiedzi o Janie Pawle II. 14. Publikowane treści są dowodem na podkreślanie przez użytkowników serwisu wielkości Jana Pawła II, jego autorytetu oraz chęci podtrzymywania za pośrednictwem serwisu społecznościowego silnego kultu religijnego papieża Polaka. 377 �III. Reakcje internautów 15. Wiele dyskusji na temat kanonizacji toczyło się przy okazji innych niż wątki temu tematowi poświęconych, wiele publikowanych komentarzy było zamieszczanych pod innymi postami, niż te poświęcone osobie Jana Pawła II lub kanonizacji. Wydarzenie to budziło duże zainteresowanie Polaków. 16. Publikowane na Facebooku komentarze świadczą o dużym zaangażowaniu osobistym użytkowników w dniu kanonizacji, uznawaniu papieża Polaka za ważną osobę. Nawet krytycy uroczystości kanonizacyjnych zauważali wydarzenie kanonizacji Jana Pawła II, odnosili się do licznych materiałów publikowanych w mediach, ale także do dekoracji z tej okazji na balkonach, rynkach miast itp. 17. Wielu użytkowników serwisu podkreślało i publikowało materiały pokazujące co robili w dniu kanonizacji, w jakich uroczystościach uczestniczyli, jakie było ich stanowisko do transmisji kanonizacji za pośrednictwem mediów. Świadczy to o ogromnej roli mediów w kształtowaniu obrazu kanonizacji i wizerunku papieża Polaka wśród użytkowników Facebooka. 18. Wielu użytkowników publikowało tego dnia wspomnienia, manifestowało i podkreślało rolę, jaką Jan Paweł II odegrał w ich życiu poprzez nadawanie papieżowi Polakowi jakiegoś określenia, a nawet publikowało świadectwa. W ten sposób podkreślali osobistą więź ze Świętym. 19. Wydarzenie kanonizacji papieża Polaka zaktywizowało także osoby wrogie papieżowi, Kościołowi, a nawet religii. Pojawiły się nieliczne publikacje wyśmiewające samą uroczystość, obchody kanonizacji, religię, Kościół, wiarę, papieża Polaka, a także wpisy osób organizujących wydarzenia alternatywne, „kandyzujące”, satyryczne, krytyczne w stosunku do kanonizacji. 20. Wypowiedzi negatywne i krytyczne wobec kanonizacji świadczą o dużym znaczeniu społecznym tego wydarzenia – nawet jeśli materiały te miały charakter obraźliwy – wydarzenie samo w sobie było ważnym punktem odniesienia dla użytkowników Facebooka. Bibliografia 1. 1. 2. 3. 4. Rocznica kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII, Warszawa, 2015-04-27, http://ekai.pl/wydarzenia/temat_dnia/x88651/rocznica-kanonizacji-jana-pawla-ii -i-jana-xxiii/ (dostęp 20.01.2016). Dyczewski L., Lewek A., Olędzki J. (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Katowice 2008. Miotk A., Automatyczna analiza treści, 03.02.2010, http://annamiotk.pl/automatyczna-analiza-tresci/ (dostęp 16.01.2016). Miotk A., Badania w public relations. Wprowadzenie, Warszawa 2012. Miotk A., Kanonizacja Jana Pawła II w oczach użytkowników serwisu Instagram, 18.10.2015, http://www.slideshare.net/andalo/kanonizacja-jana-pawa-ii-w-oczach- 378 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach uy-tkownikw-serwisu-instagram?qid=a7a0d2b2-a21e-4afe-bb36-b0523d1997f3&v= qf1&b=&from_search=14 (dostęp 16.01.2016). 5. Miotk A., Metody i techniki badań w PR. Analiza treści, 12.01.2010, http://annamiotk.pl/metody-i-techniki-badan-w-pr-analiza-tresci/ (dostęp 16.01.2016). 6. Miotk A., Ocena wydźwięku w nowych mediach, 09.09.2009, http://annamiotk. pl/ocena-wydzwieku-w-nowych-mediach/ (dostęp 16.01.2016). 7. Miotk A., Skuteczne social media, Katowice 2013. 8. Puldzian Płócienniczek P., Podgórni Ł., Karol. Człowiek, który został... memem. Dlaczego internet remiksuje papieża?, http://www.fpiec.pl/post/2016/01/11/ironicznyzywotjanapawlaiidlaczegointernetremiksuje0papiezaoo (dostęp 20.01.2016). 9. Starowicz-Janowska A., Odchodzenie Jana Pawła II w relacjach internetowych, w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Katowice 2008, s. 429-437. 10. Sugier-Szerega A., Jan Paweł II w komunikacji młodzieżowej (Internet, telefon komórkowy, czasopisma młodzieżowe), w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Katowice 2008, s. 438-450. 379 �III. Reakcje internautów Małgorzata Sławek-Czochra Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II na stronach internetowych lubelskich parafii Streszczenie: Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II była ważnym wydarzeniem w życiu wiernych. Szczególne znaczenie miała dla Polaków, którzy w 2005 roku żegnali swojego Papieża, a w 2011 roku w Niedzielę Miłosierdzia Bożego cieszyli się z Jego beatyfikacji. Dzień kanonizacji to ostatni krok na drodze do świętości. Wiele parafii szykowało się na ten dzień organizując różnego rodzaju aktywności i przyozdabiając kościoły. Celem podejmowanej analizy, jest zebranie ze stron internetowych parafii, informacji dotyczących sposobów obchodzenia w nich dnia kanonizacji oraz cech, wartości, wydarzeń i nauczania oraz postaw względem Papieży jakie akcentowano w publikowanych w tym okresie materiałach. Nie mniej interesujące wydaje się określenie cech Papieży, zawartych w ich wizerunkach. Publikacje przybliżały głównie osobę Jana Pawła II, ukazując Go zarówno jako wielkiego kapłana, człowieka jak i autorytet wychowawczy. Słowa kluczowe: wielkość, autorytet, papież Jan Paweł II, Jan XXII, wspólnota parafialna, kanonizacja, strony parafialne. Summary: The canonization of the Pope John XXIII and John Paul II was a landmark in the faithful life. It was of special importance for Poles who in 2005 said goodbye to their Pope, and they were glad with his beatification in 2011 on Sunday of the God's Mercy. A day of the canonization was the last step on the road to the holiness. Many parishes geared up for this day organizing different kinds of activities and embellishing Churches. The aim of this analysis is gathering information about ways of canonization celebrations, features, values, events, teaching and attitudes towards the Popes which was being emphasized in materials published at parishes websites in this period. It is also interesting which features of the Popes were contained in their images. Publications which were placed on the Internet showed the person of John Paul II mostly as the Great and education authority. Key words: greatness, authority, Pope John Paul II, John XXIII, parish community, canonization, parish websites. 380 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Kanonizacja Jana XXIII i Jana Pawła II była nie tylko pierwszą od 60 lat kanonizacją głów Kościoła, ale przede wszystkim ważnym wydarzeniem w życiu wierzących Polaków. Wielu z nich oczekiwało, przygotowywało się i przeżywało ten dzień we wspólnotach parafialnych. Rozmaite aktywności podejmowane w parafiach znajdują odzwierciedlenie na prowadzonych przez nie stronach internetowych, które nie tylko informują ale i uwieczniają ważniejsze wydarzenia z życia religijnego. Archidiecezja lubelska to 270 parafii skupiających 920.481 wiernych. W samym Lublinie znajduje się 40 parafii, z których 38 posiada strony www stanowiące podstawę niniejszego opracowania. Celem podejmowanej analizy zawartości przekazów jest zebranie informacji dotyczących tego: w jaki sposób obchodzono ten dzień, jakie cechy, wartości i wydarzenia z życia Papieży akcentowano, jakie postawy względem nich prezentowano. Interesujące wydaje się również jakie wizerunki Papieży zamieszczano na stronach parafialnych. I. Charakterystyka materiału badawczego Przygotowania do kanonizacji rozpoczęto z dużym wyprzedzeniem. Wiele instytucji i wspólnot czyniło różne kroki już od września 2013 roku kiedy to Papież Franciszek ogłosił dzień 27 kwietnia 2014 roku dniem kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII. Zważywszy na fakt, że natężenie aktywności ma zazwyczaj miejsce tuż przed takimi wydarzeniami i tuż po nich, ramy badania objęły wszystkie materiały dotyczące obu Papieży, zamieszczone od 1 kwietnia 2014 roku do 6 maja 2014 r. W tym okresie ponad 2/3 parafialnych stron internetowych zamieściło materiał odnoszący się do Papieży lub ich kanonizacji. W wyniku analizy zgromadzono bogaty materiał badawczy, który obejmuje: 42 teksty i nagrania, 578 zdjęć, 7 plakatów oraz 2 filmy. Cechuje go duża różnorodność gatunkowa: komunikaty (32), fotoreportaże (15), sylwetki (2), artykuły (2), filmy (2), litanie (2), sprawozdania (1), zajawki (1), kazania mp3 (1), 1 a nawet reklamy (1) . Strony internetowe mają zazwyczaj charakter informacyjny stąd duża liczba komunikatów, za pośrednictwem których wierni byli informowani o mszach, apelach, czuwaniach modlitewnych, spotkaniach ze świadkami pontyfikatu oraz innych podjętych aktywnościach, tj. wyświetlanie filmów w domu parafialnym i pobliskim kinie. Trzy z objętych badaniem parafii: bł. Piotra Jerzego Frassatiego, parafia Dobrego Pasterza i parafia Niepokalanego Serca Maryi i św. Franciszka na swoich stronach internetowych publikują także kolejne                                                              1 Gatunki dziennikarskie – opracowanie własne na podstawie Z. Bauer, E. Chudziński, Dziennikarstwo i świat mediów, Universitas, Kraków 2000.   381 �III. Reakcje internautów numery parafialnego czasopisma. Zarówno w „Zwiastunie” jak i w „Frassatianum” pojawiły się artykuły, a w jednym z numerów „Pasterza” znalazła się reklama broszur na kanonizację wydanych przez wydawnictwo DEHON, co pokazuje, że marketing wkracza również w życie religijne Polaków. Nieco zaskakujące wnioski przyniosła analiza strony internetowej parafii pw. św. Jana Pawła II, na której nie zamieszczono żadnych materiałów (www.jp2.lublin.pl). Powołana w 2010 roku parafia początkowo funkcjonowała pod wezwaniem błogosławionego Księdza Jerzego Popiełuszki i dopiero w 2012 roku Arcybiskup Metropolita Lubelski Stanisław Budzik dokonał zmiany wezwania parafii. II. Rodzaje i natężenie aktywności utrwalonych na stronach parafii Lublina W okresie poprzedzającym kanonizację większość parafii podjęła działania mające na celu duchowe przygotowanie do uroczystości. Analiza wykazała, że najwięcej spotkań miało miejsce w okresie oczekiwania na ogłoszenie Jana Pawła II i Jana XXIII świętymi. Zdecydowanie przeważa tu aktywność o cha2 rakterze modlitewnym, choć odbywały się już nieliczne występy artystyczne . W wielu kościołach dziewięć kolejnych sobót poprzedzających uroczystości kanonizacji było wypełnionych modlitwą, refleksją i zadumą, nad dziedzictwem, przesłaniem i nauczaniem Jana Pawła II, dotyczącym: ojczyzny, rodziny, pracy ludzkiej, sumienia, ładu moralnego, encyklik społecznych, cierpienia, Krzyża oraz życia ludzkiego, (które jest święte od poczęcia do naturalnej śmierci), Eucharystii, dzięki której żyje Kościół, i Miłosierdzia Bożego. W nowennie uczestniczyły na przykład wszystkie grupy Apostolskie parafii pw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych (http://sdb.lublin.pl). Podobnie było w parafii św. Brata Alberta (http://www.lublin.bernardyni.pl). W kościołach odprawiano też nabożeństwa dziękczynno-błagalne przy relikwiach bł. Jana Pawła II z odczytaniem intencji złożonych przez wiernych. W rocznicę śmierci Karola Wojtyły i w wigilię kanonizacji w parafii pw. św. Urszuli Ledóchowskiej odbył się Apel Papieski. Wielu parafian wzięło udział w modlitwie nocnej, którą organizowano w Wielki Czwartek lub Wielki Piątek. W kościele przy ul. Roztocze (http://swietaurszula.lublin.pl) czuwanie odbyło się w oparciu o teksty Dzienniczka św. s Faustyny i encykliki o Bożym Miłosierdziu. Wielu też trwało na adoracji Najświętszego Sakramentu.                                                              2 Np. widowisko poetycko-muzyczne „Wypłyń na głębię..”, w wykonaniu zespołu artystycznego Nadzieja z Kocka, gościło w parafii pod wezwaniem św. Maksymiliana Marii Kolbego już 13 kwietnia. W kościele św. Michała Archanioła 25 kwietnia wystawiono wielokrotnie nagradzany na festiwalach teatralnych spektakl inspirowany nauczaniem Jana Pawła II pt. „Mądre – głupie” w wykonaniu aktorów z Teatru z Siódemki z VII LO w Lublinie.  382 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Lubelskie parafie wzięły udział w ogólnopolskiej akcji towarzyszącej przygotowaniom do kanonizacji bł. Jana Pawła II zbierając podziękowania, prośby i postanowienia za przyczyną Jana Pawła II. Jedną z nich była parafia pod wezwaniem św. Krzyża (http://krzyz.kuria.lublin.pl), gdzie zebrane modlitwy zostały następnie zawiezione przez delegację młodzieży na Mszę św. do Archikatedry w Niedzielę Palmową. W parafii św. Michała Archanioła (http://www.michalarchaniol.lublin.pl) w dniach 24-27 kwietnia odbywały się rekolekcje przed kanonizacją bł. Jana Pawła II i bł. Jana XXIII obejmujące m.in. modlitwy dla dzieci i młodzieży za wstawiennictwem bł. Papieża Polaka, nabożeństwa do Miłosierdzia Bożego, świadectwa znających go księży, ucałowanie relikwii, Adoracje Najświętszego Sakramentu połączone z modlitwą o pokój, kapłanów i powołania. Głównym miejscem uroczystości związanych z kanonizacją w Lublinie była parafia św. Rodziny na Czubach (http://par.sw-rodziny.lublin.pl), która gościła Ojca Świętego w trakcie pielgrzymki do ojczyzny w 1987 roku. W wigilię ogło3 szenia świętym odbył się tu Apel Jasnogórski , a o godz. 20.00 rozpoczęto całonocne czuwanie modlitewne. Niedzielną transmisję Mszy św. kanonizacyjnej oglądano na telebimach ustawionych w świątyni i na zewnątrz. Podczas uroczystości odbyły się m.in. koncerty muzyczne. Wystąpił chór Gimnazjum nr 11, zagrała Młodzieżowa Orkiestra Dęta z Szastarki. Można obyło cofnąć się w czasie i obejrzeć film z pobytu Jana Pawła II w mieście w 1987 r. Uczestnicy uroczystości recytowali również poezję, związaną ze św. Janem Pawłem II. O godzinie 18.00 odbyła się Msza św. dziękczynna, której przewodniczył abp Stanisław Wielgus. Przedstawił swoje świadectwo o świętym, z którym wielokrotnie się spotykał. Po nabożeństwie wystąpiły wspólnie chóry młodzieżowe i orkiestra symfoniczna ze Szkoły Muzycznej im. Karola Lipińskiego w Lublinie. Trwające do późna uroczystości zakończyły się Apelem wieczornym pod krzyżem papieskim (fragment ołtarza z 1987 roku). Aktywności modlitewnej i artystycznej, towarzyszyła aktywność zabawowa, piknikowa. Na terenie parafii można było kupić lody i kremówki oraz różne pamiątki, w tym publikacje autorstwa Jana Pawła II lub opracowania dotyczące jego osoby. Zabawa i święto to dosyć naturalne zestawienie, bo są one trwałym elementem kultury. Podczas wspólnego świętowania przeżywanie radości jest szczególnie intensywne. Wszystko to sprzyja rozładowaniu napięć wewnętrznych i konfliktów środowiskowych. W jednostkach i w społeczności świętującej doko                                                             3 Apel Jasnogórski zorganizowany przez parafię, Centrum JP II i Ruch Światło-Życie przygotowany został przez Gimnazjum JP II w Lublinie, Wydarzenia w arch. lubelskiej planowane w związku z kanonizacją Jana Pawła II, http://archidiecezjalubelska.pl/blog/wydarzenia-w-archlubelskiej-planowane-w-zwiazku-z-kanonizacja-jana-pawla-ii/, (dostęp: 20.12.15 r.).  383 �III. Reakcje internautów 4 nuje się powrót do równowagi i wzmocnienie optymizmu społecznego . Każda parafia zadbała, więc tego dnia o uroczystą oprawę Mszy Świętych zwłaszcza dziękczynnych, odbywających się po południu, np. w parafii pod wezwaniem św. Maksymiliana Marii Kolbego (http://kolbe.lublin.pl) Mszy św. towarzyszył chór szkolny Tibi Papa z gimnazjum nr 5 im. Jana Pawła II. Po mszach rozprowadzano obrazki z wizerunkiem i tekstem litanii do świętego Jana Pawła II. Kwitła również turystyka religijna. Wierni z kilku parafii, w tym pw. św. Andrzeja Boboli (http://www.bobola.pl), św. Urszuli Ledóchowskiej, św. Stanisława Biskupa i Męczennika (http://www.stanislaw.lublin.pl), Niepokalanego Serca Maryi i św. Franciszka (http://poczekajka.pl), wybrali się na pielgrzymkę by uczestniczyć w Mszy św. kanonizacyjnej pod przewodnictwem Papieża Franciszka na Placu św. Piotra w Rzymie. W ten szczególny dzień chcieli znaleźć się tam, gdzie jeszcze tak niedawno Jan Paweł II spoglądał na wiernych z okien swych apartamentów. „Wielojęzyczne zgromadzenie pielgrzymów bierze czynny udział w sprawowanej liturgii – wszyscy stanowią jedno. Modlimy się wszyscy w swoich ojczystych językach, nie odczuwamy zmęczenia pomimo całonocnego czuwania, tłumu, ścisku. Wspaniale usłyszeć, że ludzie 5 żyjący w naszych czasach są wywyższeni do godności Świętych” . Pielgrzymowano również w maju, np. w parafii Najświętszego Serca Jezusowego (http://nsj. diecezja.lublin.pl) zorganizowano pielgrzymkę autokarową na Jasną Górę oraz do Krakowa do Sanktuariów Miłosierdzia Bożego i św. Jana Pawła II. Parafianie Niepokalanego Serca Maryi i św. Franciszka odwiedzili Sokółkę, Drohiczyn i Wigry. Nawiedzano także Kraków-Mogiłę, Wadowice, Kalwarię Zebrzydowską i Ziemię Świętą. Po kanonizacji aktywność modlitewna związana z kanonizacją i świętym Janem Pawłem II zmalała, choć w parafii pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika dziękowano za kanonizację Jana Pawła II siedmiodniową adoracją Najświętszego Sakramentu (od 30 kwietnia do 6 maja) przez całą dobę. Rozpoczęto i zakończono ją Koronką do Bożego Miłosierdzia. Od dnia kanonizacji wzrastała natomiast artystyczna aktywność parafian, bo „każde święto domaga się oprawy artystycznej i na miarę swoich możliwości jednostka, rodzina, społeczność lokalna, cały naród wykonują przeróżne dzieła przeznaczone na ten dzień czy cały okres świąteczny. (…) Święto jest wspaniałą okazją do pu6 blicznej prezentacji i oceny twórczości indywidualnej i zespołowej” . Odbywały się więc różnego rodzaju koncerty, kursy plastyczne i muzyczne, przedstawienia i inscenizacje dotyczące osoby Ojca Świętego. Przy czym aktywność artystyczna dzieci była dwukrotnie częstsza niż dorosłych. Wyjątkiem była                                                              4 L. Dyczewski, Święto i jego kulturotwórcza rola, „Kultura i Społeczeństwo” 2012, nr 4, s. 7.  T. Gieroba, W. Gieroba, Pielgrzymka do Rzymu na Kanonizację Bł. Jana Pawła II 24.04. – 30.04.2014 (relacja), http://www.bobola.pl/?p=2937, (dostęp: 12.09.2015 r.).  6 L. Dyczewski, Święto i jego kulturotwórcza rola, „Kultura i Społeczeństwo” 2012, nr 4, s. 6.   5 384 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II parafia św. Rodziny gdzie już 30 kwietnia odbył się pierwszy z serii uroczystych koncertów stanowiących podziękowanie Janowi Pawłowi II za jego obecność 7 w Lublinie . Tydzień po kanonizacji, w niedzielny wieczór wierni z kilku polskich i zagranicznych kościołów połączeni telemostem odśpiewali papieską Barkę i modlili się do św. Jana Pawła II. W kościele na Poczekajce w dniu urodzin Karola Wojtyły odbył się Uroczysty Koncert dziękczynny pt. „Szukam Twoich śladów”, który oparty był na kompozycjach Piotra Selima do tekstów Hanny Le8 wandowskiej, Karola Wojtyły i ks. Jana Twardowskiego . Artystom towarzyszył Akademicki Chór UMCS im. Jadwigi Czerwińskiej pod dyrekcją Urszuli Bobryk. W kościele pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika w niedzielę 11 maja odbył się Apel pt. „Bóg wybrał nas… czyli w drodze do świętości ze świętym Janem XXIII i świętym Janem Pawłem II”, który został przygotowany przez Scholę Parafialną. Poprzez ten moment zadumy, recytacji i śpiewu, poprzez słowa świętych papieży, dzieci chciały podziękować Bogu za tak wspaniałych świadków wiary. Z kolei parafia pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego zaprosiła dzieci i młodzież do udziału w konkursie plastycznym zatytułowanym „Jan Paweł II promujący miłość do Ojczyzny i rodziny”. Ostatniego dnia maja (Święto Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny) w kościele pw. św. Urszuli Ledóchowskiej odbył się też Konkurs Piosenki Religijnej „TOTUS TUUS”, jako dziękczynienie za dar kanonizacji św. Jana Pawła II. W niektórych parafiach wyświetlano filmy o tematyce religijnej, np. „Tajemnica Tajemnic” w parafii przy ul. Roztocze 1. Kino Bajka przygotowało dla młodszych lublinian specjalny repertuar i w okresie od 21 marca do 30 kwietnia wyświetlono: „Karol który został świętym”, „Noe: wybrany przez Boga”, „Syn Boży”, „Gabriel” oraz „Niebo istnieje… naprawdę”. W parafii pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego pojawiły się też zapowiedzi planowanego na czerwiec rajdu rowerowego szlakiem Jana Pawła II, którego celem uczyniono m.in. promocję Papieskiego Szlaku Rowerowego im. św. Jana Pawła II w Lublinie, uczczenie kanonizacji Papieża i integrację rodzin. Parafianie podejmowali też prywatne inicjatywy by wzbogacić ten szczególny czas. Jedna z rodzin w parafii pod wezwaniem św. Brata Alberta na pamiątkę kanonizacji ufundowała specjalną chorągiew procesyjną z wizerunkiem św. Jana Pawła II z jednej strony i Jezusa Miłosiernego z drugiej. Inna odnowi9 ła ołtarzyk dla św. Jana Pawła II .                                                              7 Koncert Organowy z występem Chóru KUL i Orkiestrą Symfoniczną Filharmonii Lubelskiej. Janowi Pawłowi II poświęcono cały odbywający się w 2014 roku XVIII Międzynarodowy Festiwal Organowy, http://www.par.sw-rodziny.lublin.pl/festiwal-organowy/archiwum/2014-r. html, (dostęp 20.10.2015 r.).   8 Projekt został zrealizowany przy wsparciu Finansowym Urzędu Miasta Lublin.  9 Ogłoszenia Duszpasterskie z 27 kwietnia 2014 roku – parafia pod wezwaniem św. Brata Alberta, (dostęp: 12.08.2015 r.).  385 �III. Reakcje internautów Wierni ze wszystkich lubelskich parafii chętnie angażowali się w aktywności o charakterze modlitewnym, artystycznym czy pielgrzymkowym, których różnorodność i bogactwo świadczą o wyjątkowości przeżywanego wydarzenia. III. Elementy wystroju lubelskich parafii na kanonizację w materiałach ze stron internetowych Ważnym wydarzeniom i świętom towarzyszy zazwyczaj odświętny strój parafian. Z okazji kanonizacji Papieża Polaka i Jana XXIII również kościoły jak i ich bezpośrednie otoczenie przybrały odświętny wystrój, w którego tworzenie zaangażowały się wspólnoty parafialne. We wnętrzach kościołów pojawiły się następujące elementy wystroju: – – – – – – – portret Jana Pawła II lub obu Papieży, flaga papieska, lampion, tzw. Iskra Miłosierdzia, kwiaty na ołtarzu i pod portretem, prace plastyczne dzieci, relikwie Jana Pawła II, rollupy. We wszystkich kościołach objętych badaniem w przestrzeni prezbiterium ustawiono portret Jana Pawła II z rzadka uzupełniany wizerunkiem Jana XXIII. Te z parafii, które nie dysponowały portretem wywieszały banery lub chorągwie. Częstym elementem uzupełniającym była flaga papieska oraz żółto-białe lub biało-czerwone kompozycje kwiatowe, które ustawiano także na ołtarzu. W świątyniach pojawił się też specjalny lampion zawierający ogień pobłogosławiony w grudniu 2003 r. przez Jana Pawła II, który od tamtej pory pali się nieustannie pod obrazem Jezusa Miłosiernego w łagiewnickiej świątyni. Inicjatywa ta należała do Biskupów zgromadzonych na Konferencji Episkopatu Polski, którzy zachęcali, aby Polacy zjednoczyli się w modlitwie przy Ogniu Miłosierdzia z Łagiewnik. W postaci Kanonizacyjnej Iskry Miłosierdzia – ogień dotarł do kościołów, instytucji i domów w całym kraju. Ten właśnie ogień odebrały w niedzielę 30 marca od ks. kard. Stanisława Dziwisza młodzieżowe delegacje ze wszystkich polskich diecezji. W Niedzielę Palmową 13 kwietnia, podczas diecezjalnych uroczystości Światowych Dni Młodzieży, biskupi przekazali Iskrę delegacjom młodzieży z poszczególnych parafii także tych lubelskich. Od lampionu zostały zapalone stojące świece, a następnie przyniesione przez wiernych świeczki. W ten sposób każda osoba mogła doświadczyć blasku Bożego Miłosierdzia we własnym domu. 386 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Kościoły, które posiadają relikwie świętego Jana Pawła II wystawiały je, by wierni mogli się przed nimi modlić. Wypożyczano je także do kościołów, które ich nie posiadają. W nawach pojawiły się prace plastyczne dzieci. W nielicznych przypadkach zamówiono rollupy, np. Księża Salezjanie (http://sdb.lublin.pl) wizerunek Jana Pawła II wspartego o pastorał uzupełnili hasłem: „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię i nie lękajcie się być świętymi”. Na zewnątrz kościołów pojawiły się: – – – – banery z Janem Pawłem II lub z Janem Pawłem II i Janem XXIII, flagi papieskie, maryjne, narodowe, dekoracje balkonów, dekoracje kwietne. W okresie oczekiwania na kanonizację nad wejściami do wielu lubelskich kościołów zamontowano banery z wizerunkiem Jana Pawła II lub obu Papieży z hasłami: „Kanonizacja 27 kwietnia 2014 roku” oraz „Święty Jan Paweł II”, „Świętymi bądźcie”, „Módlcie się za nami”. W ten sposób informowano i przypominano o nadchodzącym wydarzeniu. W dniu kanonizacji kościoły i wejścia na ich teren przyozdobiono flagami papieskimi, maryjnymi i narodowymi. Parafianie chętnie odpowiedzieli na apel duszpasterzy i ozdabiali swoje okna i balkony wieszając najczęściej wizerunek Jana Pawła II i flagę papieską. Szczególną dekorację zyskało otoczenie kościoła pw. Św. Rodziny, gdzie spory fragment Alei Jana Pawła II (od ronda Kowcza do ronda Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość) przyozdobiono donicami z bratkami w kolorach białym, żółtym i niebieskim. W ten sposób przestrzeń sacrum weszła na świeckie na co dzień ulice Lublina. IV. Charakterystyka tytułów analizowanych publikacji Tytuły są ważnymi elementami artykułów prasowych, programów telewizyjnych i radiowych. To od nich zależy, czy będziemy na tyle zainteresowani przekazem aby go przeczytać, obejrzeć czy wysłuchać. W publikacjach prasowych czy internetowych funkcjonują one jako przyciągające wzrok elementy graficzne, ukierunkowują tok myślenia i interpretację, podnoszą lub obniżają wagę podjętej problematyki. Tytuły charakteryzują się zazwyczaj wyrazistym i nasyconym emocjonalnie językiem, ponieważ ich zadaniem jest przykucie uwagi i zainteresowanie czytelnika. Tytuły ze stron parafialnych należą do grupy tytułów niesamodzielnych (nieautonomicznych). Przygotowują czytelnika do odbioru treści zawartych w publikacjach. Poza tym, pomagają zrozumieć wypowiedź, muszą więc być 387 �III. Reakcje internautów 10 oryginalne i atrakcyjne . Stanowią całość z artykułami, komunikatami, fotoreportażami, sylwetkami jakie umieszczano w okresie objętym analizą. Pomimo przewagi publikacji o charakterze informacyjnym, w zebranym materiale, przeważają tytuły publicystyczne dotyczące osoby Jana Pawła II. Większość z nich ma wyraźne zabarwienie emocjonalnie i zawiera w sobie pozytywną opinię o Papieżu. Niektóre zawierają papieskie imiona, co stanowi informację, bo w Kościele rzymskim imię papieża to ważny komunikat, mówiący o charakterze posługi. Wybrane przez Kardynała Karola Wojtyłę imię poprzednika Jan Paweł I, pokazało że chce być dziedzicem soborowych papieży Jana XXIII i Pawła VI, a jego pontyfikat nastawiony będzie na reformę Kościoła katolickiego poprzez otwarcie go na dialog z innymi wyznaniami i reformy. Wiele akcentuje wyznawane przez niego wartości jak rodzina, ojczyzna, godność osoby ludzkiej, życie i pokazuje go jako nauczyciela. Tylko jeden odnosi się do jego pracy jako wykładowcy uniwersyteckiego. W wielu pojawia się uzupełnienie wskazujące na okoliczności w jakich temat jego osoby jest podejmowany – poprzez użycie terminu kanonizacja lub przymiotnika święty. Tytuły odnoszące osobę Jana Pawła II do innego, Boskiego wymiaru (czerwony bold) nie przeważają jednak nad tytułami dotyczącymi jego ziemskiej posługi (czarny bold). Tabela 1. Tytuły publikacji objętych analizą JAN PAWEŁ II – NAUCZYCIEL I ŚWIADEK, APOSTOŁ ODKUPICIELA CZŁOWIEKA, BŁOGOSŁAWIONY JAN PAWEŁ II – NAUCZYCIEL MODLITWY, ORĘDOWNIK ZAWIERZENIA CHRYSTUSOWI, PAPIEŻ MOJEGO POKOLENIA, OBROŃCA GODNOŚCI CZŁOWIEKA, WSPANIAŁY NAUCZYCIEL ŻYCIA, OJCIEC DUCHOWY, OBROŃCA RODZINY, TEOLOG I EKONOMISTA, UMOCNIENIE DLA POLAKÓW, WZYWAŁ DO ODWAGI, UCZYŁ WRAŻLIWOŚCI NA POTRZEBY INNYCH, OBROŃCA WARTOŚCI ŻYCIA KAŻDEGO CZŁOWIEKA, UCZYŁ PŁYNĄĆ POD PRĄD, JAN PAWEŁ II PROMUJĄCY MIŁOŚĆ DO OJCZYZNY I RODZINĘ, Dziś wielki dzień kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII, Chór Tibi Papa na kanonizację Jana Pawła II, DOTYKALIŚMY ŚWIĘTEGO!, Pamięci Świętego Jana Pawła II, Zaproszenie na Triduum przygotowujące do kanonizacji Jana Pawła II, Koncert Dziękczynny za kanonizację Jana Pawła II, Dzień, który dał nam Pan, Zakończenie nowenny sobót przed kanonizacją Jana Pawła II, Czuwanie modlitewne przed kanonizacją Jana Pawła II, Msza Św. dziękczynna za kanonizację Jana Pawła II, ODKUPIONY PRZEZ CHRYSTUSA (REDEMPTOR HOMINIS), POSŁANY DO ŚWIATA (REDEMPTORIS MISSIO), ŻYJĄCY W PRAWDZIE (VERITATIS SPLENDOR), Niedziela Miłosierdzia Bożego i kanonizacja, Niedzielne Święto, Koncert Missa Pro Sancte Johannes Pauli II, Uroczysty Koncert dedykowany Świętemu Janowi Pawłowi II w podzięce za dar obecności w Lublinie, Koncerty dla Św. Jana Pawła II, JAN PAWEŁ II PAPIEŻ WOLNOŚCI, TAJEMNICA ŚWIĘTOŚCI JAN PAWŁA II, LUBLIN JANA PAWŁA II, Dziękczynny Apel za kanonizację Papieży. Źródło: opracowanie własne                                                              10 A. Sadowska, Tytuły prasowe – ich budowa i funkcja, „Acta Universitatis Lodziensis, Folia Litteraria Polonica” 2007, nr 9, s. 402.  388 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II V. Portret Jana Pawła II kreślony słowem wspólnoty parafialnej Analizując materiał badawczy starano się odtworzyć obraz osobowości Jana Pawła II wyłaniający się z środków językowych jakie stosowano na stronach lubelskich parafii. W analizowanym okresie obok publikacji pochodzących od księży pojawiły się też wypowiedzi parafian, co czyni opracowanie pełniejszym. Wybrane z tekstów określenia, wydarzenia i cytaty pogrupowano według ich merytorycznej zawartości, a następnie uporządkowano pod względem ilościowym, uwypuklając kładzione przez autorów akcenty. Tabela 2 prezentuje określenia jakimi duszpasterze charakteryzowali osobę i życie Ojca Świętego. Rysujący się na stronach parafialnych obraz Papieża kreślony ręką duszpasterzy jest bogaty, wielowymiarowy i jednoznacznie pozytywny. Najwięcej określeń dotyczy relacji Jana Pawła II do Boga, Kościoła i modlitwy. Zwłaszcza ta ostatnia jest jako wartość silnie akcentowana. Był nieustępliwy w modlitwie, a Msza św. była sercem jego dnia i licznych podróży. Modląc się był praktycznie nieobecny, trwał w głębokim zjednoczeniu z Bogiem. Według jednego z ceremoniarzy papieskich „przed Mszą św. nic go nie interesowało. Jego sposób celebrowania Mszy św. zdumiewał księży i biskupów, którzy razem z nim koncelebrowali. Odprawiał ją z wielką pobożnością i skupieniem. Miało się wrażenie uczestniczenia w doświadczeniu nie z tego świata, miał nie tyle chwi11 lę modlitwy, co żarliwej ekstazy, jak prawdziwy mistyk” . Modlił się po sześć godzin dziennie i uczył innych modlitwy. W tych materiałach jawi się On jako „człowiek Boga” tu na ziemi. Ukształtowany i objęty szczególną opieką przez Maryję, którą szczególnie ukochał. Liczne określenia opisują Go jako człowieka otwartego na innych i widzącego w każdym iskrę dobra. Wykazywał męstwo wobec trudów, z pokonywania których czerpał radość. Kochał przyrodę i każdą wolną chwilę poświęcał na odpoczynek i modlitwę na jej łonie. W przyrodzie widział Boga i dał nam wspaniałą lekcję patrzenia na przyrodę jako „tabernakulum”. Związki z Polską podkreślano głównie przy użyciu przymiotników: nasz, rodak, Polak. Podkreślano jego patriotyzm opisując Go jako promotora ojczyzny i rodziny. Nie pomijano wartości starości, cierpienia i śmierci w życiu Jana Pawła II. Obraz Ojca Świętego Jana Pawła II kreślony ręką parafian jest znacznie uboższy. Tabela 3 zawiera określenia jakich użyli wierni.                                                              11 M. Nowacka, Jan Paweł II – nauczyciel modlitwy, „Frassatianum” 2014, nr 1 (44), s. 16.  389 �III. Reakcje internautów Tabela 2. Jan Paweł II w wypowiedziach duszpasterzy Jan Paweł II – człowiek Kościoła wielki Orędownik; papież wolności; kierował się zawsze wiarą i prawdą; utrzymywał stałą, głęboką relację z Bogiem; mistyk; odczuwał niewypowiedziane szczęście krainy, do której zmierzamy i wskazywał całemu światu: Maryję jako nieomylną gwiazdę, która nas tam prowadzi; uformowany przez Maryję na papieża; postrzegał objawienia w Medjugorje jako kontynuację Fatimy; rycerz Maryi; trwający na modlitwie; wielki Jan Paweł II; rozpalał wszędzie żar miłości Bożej; niestrudzony w pielgrzymowaniu; powodowany gorącym pragnieniem rozbudzenia w chrześcijańskim ludzie czci Bożego Miłosierdzia; ściśle zjednoczony z Bogiem nosił złoto miłości w sercu, kadzidło modlitwy w duchu i mirrę umartwienia w ciele; uczył jak iść wąską drogą do Boga; miał w ustach obosieczny miecz słowa Bożego, w prawej ręce krucyfiks, różaniec w lewej, święte imiona Jezusa i Maryi na sercu; miał szczególne nabożeństwo do Matki Bożej; dał nam nowe spojrzenie na objawienia Maryi; kochał przebywać z Maryją na modlitwie; jego modlitwa była tak żarliwa, że wyglądał jak dziecko przed matką; ukochał różaniec i uczył nas piękna tej modlitwy; odczuwał w sposób szczególny brzemię odpowiedzialności za zbawienie każdego człowieka; troszczył się o wszystkie Kościoły; pielgrzymował myślą i sercem przez cały świat; lekcja uczenia się odpowiedzialności za zbawienie ludzi; kierował się głęboką i żywą wiarą; uczył modlitwy kosmicznej; dostrzegamy w nim rys duchowości franciszkańskiej; starał się wiązać modlitwę ze swoją pracą, a pracę z modlitwą; podejmował osobisty wysiłek, aby pozostawać w klimacie komunii z Bogiem przez cały dzień; wierny rytmowi modlitwy; uczył modlitwy; nieustępliwy w modlitwie; msza była sercem jego dnia i licznych podróży; praktycznie nieobecny, trwał w głębokim zjednoczeniu z Bogiem; zdumiewał księży i biskupów; pobożny i skupiony; miał nie tyle chwilę modlitwy, co żarliwej ekstazy, jak prawdziwy mistyk; adoracja poza Mszą św. pozwalała mu czerpać z samego źródła łaski; wierny korzeniom swojej religijności; tradycjonalista; lubił odmawiać litanie do świętych; oddawał cześć relikwiom; całował relikwie; demaskował błędną ideę wyzwolenia; radykalne było jego zaangażowanie duszpasterskie; Wikariusz Chrystusa; zapatrzony w świętych; Jan Paweł II miał świadomość potrzeby służby człowiekowi; Jan Paweł II – charakter, pasje i styl życia miał oczy Maryi; zawsze otwarty na człowieka; pozwalał ludziom doświadczyć swojej bliskości; widział iskrę dobra w każdym; wykazywał męstwo wobec trudów i czerpał z nich radość; lubił odpoczywać w górach, czy w jakimś innym cudownym zakątku przyrody; kochał przyrodę i chętnie czynił ją przestrzenią dla swojej modlitwy; daje nam wspaniałą lekcję patrzenia na przyrodę jako „tabernakulum”; lubił wtorki, bo były to wolne dni poza Watykanem na łonie natury; był blisko człowieka; Jan Paweł II – związki z Polską rodak Jan Paweł II; nasz Papież Jan Paweł II; papież Polak; nasz rodak; wielki rodak; promotor Ojczyzny i Rodziny; nosił w sobie doświadczenie dwóch systemów totalitarnych; Jan Paweł II – cierpienie był coraz starszy i słabszy; pod koniec życia miał trudności z poruszaniem się; oczyszczony ogniem wielkich utrapień; dał przykład życia. Źródło: analiza własna 390 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Tabela 3. Jan Paweł II w wypowiedziach parafian Jan Paweł II – człowiek Kościoła Wspaniały Papież; bł. Jan Paweł II; chciał, abyśmy rzeźbili swoją psyche (duszę) poprzez wiarę i pracę nad sobą; Chce on, abyśmy pracę nad sobą traktowali jak przyjemność, a nie smutną konieczność; uczył nas zawierzenia Niepokalanej. Jan Paweł II – charakter, pasje i styl życia Był mądrym, wrażliwym człowiekiem; wszystkich traktował równo; krytykował konstruktywnie jak przyjaciel; najpierw sam wprowadził w swoje życie zasady, a dopiero potem chciał je wyegzekwować od wiernych, Jan Paweł II – związki z Polską pierwszy Papież-Polak; Jan Paweł II – cierpienie nie przestawał być wielkim nawet w swojej słabości; codziennie walczył z bólem; wspierał się na Maryi. Źródło: analiza własna Podziwiali go jako człowieka za jego mądrość, wrażliwość i sprawiedliwość (wszystkich traktował równo, wymagał od siebie i od innych, krytykował konstruktywnie jako przyjaciel). Będąc papieżem z Polski podniósł jej pozycję nie tylko w Europie, ale i na całym świecie. Sposób w jaki radził sobie w chwilach cierpienia, jego zawierzenie Maryi uważali za godne naśladowania. Kreśląc obraz Jana Pawła II, należy wziąć pod uwagę również wydarzenia z życia Papieża, na które zwrócono uwagę. Oto jakie wydarzenia akcentowali księża (zob. tabela 4). Pomimo, że datę kanonizacji wyznaczono na Dzień Miłosierdzia Bożego w publikacjach duszpasterzy najwięcej miejsca poświęcono wydarzeniom związanym ze szczególnym kultem jakim Papież otoczył Maryję. Wspominano obranie przez Karola Wojtyłę herbu biskupiego z inicjałem Maryi, który później stał się herbem papieskim. Przytaczano dewizę herbu zapożyczoną od św. Bernarda za pośrednictwem św. Ludwika Grigniona de Montfort, która brzmi: Totus tuus: „Cały Twój jestem, a wszystko co moje, do Ciebie należy. Przyjmuję Cię do wszystkiego, co moje. Użycz mi Twego serca, Maryjo”. Opisywano jak w 1981 roku, Maryja w cudowny sposób ocaliła mu życie i poprowadziła ku poświęceniu Kościoła, świata i Rosji, co miało miejsce w Rzymie (1981 i 1984) i Fatimie (1982 i 1991). Dużo uwagi poświęcono zabiegom Papieża, które miały na celu rozpowszechnienie Różańca, jako modlitwy szczególnie drogiej Maryi, a także jego wkład w obecny kształt modlitwy. Ujawniono też, że miał w zwyczaju ofiarowywać Jej każdą ze stron swoich licznych homilii i encyklik. 391 �III. Reakcje internautów Tabela 4. Akcentowane przez duszpasterzy wydarzenia z życia Jana Pawła II Wydarzenia związane z kultem Maryi obranie przez niego herbu biskupiego, który później stał się też herbem papieskim, na którym widnieje krzyż a pod jednym z jego ramion umieszczona jest pierwsza litera imienia Maryi; dewiza herbu; Maryja w 1981 r., ocaliła życie „swojego” papieża, „ujęła go za rękę” i poprowadziła ku poświęceniu Kościoła, świata i Rosji; na wszystkich kartkach homilii lub przygotowywanych encyklik zawsze umieszczone było jakieś wezwanie do Matki Bożej; w pierwszym roku swojego pontyfikatu zapoczątkował w Rzymie zwyczaj publicznego odmawiania różańca w każdą pierwszą sobotę miesiąca. Tym, którzy go odwiedzali, którzy się z nim spotykali ofiarował zawsze różaniec; wydał List Apostolski O różańcu świętym, w którym uzupełnia tę modlitwę dodając do niej tajemnice życia publicznego Chrystusa, tzw. Tajemnice światła, aby w pełniejszy sposób można było nazwać ją „streszczeniem Ewangelii”, Wydarzenia związane z Niedzielą Miłosierdzia Bożego ustanowił Niedzielę Miłosierdzia Bożego (Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, dekret Misericors et miserator, 5 maja 2000 r.) i ustanowił, że w tym dniu można dostąpić odpustu zupełnego; podczas konsekracji Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Łagiewnikach w sierpniu 2002 r. wzywał wszystkich wierzących do „rozniecania iskry Bożej łaski” i „przekazywania światu ognia miłosierdzia”; w grudniu 2003 r. pobłogosławił ogień, który od tamtej pory pali się nieustannie pod obrazem Jezusa Miłosiernego w łagiewnickiej świątyni, Modlitewne wstawiennictwo na początku pontyfikatu zażyczył sobie, aby dostarczać mu wszystkie listy zawierające prośby o modlitwę(umieszczane na klęczniku w jego prywatnej kaplicy); bardzo dużo było próśb o rodzicielstwo. Ojciec św. czytał je codziennie i przedstawiał Panu Bogu. Otrzymywał też podziękowania; w Tours we Francji powierzył każdej siostrze modlitwę w intencji konkretnej narodowości; mówił o geografii modlitwy papieskiej, Pielgrzymki udawał się w prywatnej pielgrzymce do sanktuarium Matki Bożej na Mentorelli; odwiedzał sanktuaria Maryi w całym świecie i poświęcał Jej całe kraje oraz kontynenty; 2 czerwca 1979 r. wołał w Warszawie na placu Zwycięstwa: Niech zstąpi Duch Twój! Niech zstąpi Duch Twój! I odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi, Inne wydarzenia wprowadził na stałe do posługi, jak Światowy Dzień Młodych; beatyfikował bł. Piotra Jerzego Frassatiego na ołtarze dnia 20 maja 1990 roku. Źródło: opracowanie własne Kolejne pod względem ilościowym przytaczane wydarzenia miały związek z ustanowieniem przez Jana Pawła II Niedzieli Miłosierdzia Bożego i ustanowieniem odpustu zupełnego. Wspominano przemówienia w Łagiewnikach i poświęcenie w 2003 roku ognia, który do dziś płonie w świątyni. Opisywano obowiązkowość z jaką traktował wstawiennictwo modlitewne i łaski jakie za jego pośrednictwem otrzymywano. Wiele z nich dotyczyło rodzicielstwa. Otrzymywał też podziękowania z całego świata. Nie zaniedbywał modlitewnie żadnego zakątka świata. Mówił o geografii modlitwy papieskiej. 392 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Nieco mniej uwagi poświęcono papieskim pielgrzymkom, akcentując te, do sanktuariów maryjnych. Z licznych pielgrzymek do Ojczyzny przypomniano tylko tę pierwszą, która przyczyniła się do obalenia komunizmu w Polsce. Interesujący wydaje się fakt, że o ustanowieniu Światowych Dni Młodzieży przez Jana Pawła II wspomniano tylko raz, choć w perspektywie są Światowe Dni Młodzieży organizowane w 2016 roku w Krakowie. Na parafialnych stronach parafii pw. bł. Piotra Jerzego Frassatiego przypomniano, że to właśnie Papież Polak wyniósł go na ołtarze. Znacznie skromniejszą listę wydarzeń przytaczają w swoich wypowiedziach parafianie. Tabela 5. Akcentowane przez parafian wydarzenia z życia Jana Pawła II Pielgrzymki Ojciec Święty pobłogosławił nas kiedy wraz z tysiącami wiernych witaliśmy go w czasie przejazdu na Majdanek; wiele razy pielgrzymował do Polski. Wydarzenia związane z kultem Maryi Cudownie ocalony przez Maryję w zamachu. Źródło: opracowanie własne Wierni pamiętają i wspominają w swoich pracach głównie pielgrzymki Papieża do Polski, zwłaszcza jego wizytę w Lublinie, w której mieli okazję uczestniczyć, odebrać błogosławieństwo. Niektórzy żałują, że nie mogli być wówczas na trasie przejazdu. Odnotowany został również zamach na Papieża i jego cudowne ocalenie dzięki interwencji Maryi. W materiałach zamieszczanych na stronach internetowych parafii, w objętym badaniem okresie, często sięgano do nauczania Jana Pawła II. Robili to, zarówno księża jak i parafianie, chętnie i obficie cytując Jego słowa. Tabela 6 prezentuje cytaty wybrane przez osoby duchowne. Pisząc o Janie Pawle II osoby duchowne sięgały najczęściej do ogłoszonych przez Ojca Świętego encyklik. Poruszając temat papieskiej modlitwy i wyjątkowego miejsca jakie w jego życiu zajmowała Eucharystia i adoracja Najświętszego Sakramentu cytowano „Ecclesia de Eucharistia”. Fragmenty „Dives in misericordia” pojawiły się w rozważaniach dotyczących znaczenia Świąt Wielkanocnych i następującej tuż po nich Niedzieli Miłosierdzia Bożego. Odwoływano się również do pierwszej Encykliki Papieża Polaka „Redemptor hominis”, która stanowi streszczenie wiary chrześcijańskiej i stała się podstawą całego pontyfikatu. 393 �III. Reakcje internautów Tabela 6. Jan Paweł II w cytatach – duchowni Encykliki Dives in misericordia: „Chrystus objawił Boga miłosiernego właśnie przez to, że jako drogę do zmartwychwstania przyjął krzyż dlatego – kiedy pamiętamy o krzyżu Chrystusa, o Jego męce i śmierci – wiara i nadzieja nasza koncentruje się na Zmartwychwstałym” (DM 8). Ecclesia de Eucharistia: „w Eucharystii mamy Jezusa, Jego odkupieńczą ofiarę, mamy Jego zmartwychwstanie, mamy dar Ducha Świętego, mamy adorację, posłuszeństwo i umiłowanie Ojca. Jeżeli zaniedbamy Eucharystię, jak będziemy zaradzać naszej nędzy? Pięknie jest zatrzymać się z Nim i jak umiłowany Uczeń oprzeć głowę na Jego piersi (por. J 13,25), poczuć dotknięcie nieskończoną miłością Jego Serca. Ileż to razy, moi drodzy Bracia i Siostry, przeżywałem to doświadczenie i otrzymałem dzięki niemu siłę, pociechę i wsparcie!” (EdE 25). Listy List apostolski novo millennio ineunte: „Również i ja każdego dnia w modlitwie udaję się do Medjugorje: łączę się z każdą osobą, która się tam modli i która otrzymuje tam wezwanie do modlitwy/ Patrzmy w przyszłość, „wypływajmy na głębię”, ufając słowom Chrystusa. Ważne jest, aby wszystko, co postanowimy, było zakorzenione w kontemplacji i modlitwie. Opierajmy się pokusie „działania dla działania”. Starajmy się najpierw „być” zanim zaczniemy działać”. List do artystów: „Jeśli źródło znaleźć chcesz, musisz iść do góry, pod prąd. Przedzieraj się, szukaj, nie ustępuj”; Aby głosić orędzie, które powierzył mu Chrystus, Kościół potrzebuje sztuki. Musi bowiem sprawiać, aby rzeczywistość duchowa, niewidzialna, Boża, stawała się postrzegalna, a nawet w miarę możliwości pociągająca. Musi zatem wyrażać w zrozumiałych formułach to, co samo w sobie jest niewyrażalne. Otóż sztuka odznacza się sobie tylko właściwą zdolnością ujmowania wybranego aspektu tego orędzia, przekładania go na język barw, kształtów i dźwięków, które wspomagają intuicję człowieka patrzącego lub słuchającego. Czyni to, nie odbierając samemu orędziu wymiaru transcendentnego ani aury tajemnicy; Kościół potrzebuje zwłaszcza tych, którzy umieją zrealizować to wszystko na płaszczyźnie literatury i sztuk plastycznych, wykorzystując niezliczone możliwości obrazów oraz ich znaczeń symbolicznych. Sam Chrystus często posługiwał się obrazami w swoim przepowiadaniu, co było w pełni zgodne z logiką Wcielenia, w którym On sam zechciał się stać ikoną niewidzialnego Boga; Kościół potrzebuje także muzyków. Ileż utworów muzyki sakralnej zostało skomponowanych w ciągu stuleci przez twórców przenikniętych głębokim zmysłem tajemnicy! Tysiące wierzących umacniało swoją wiarę muzyką, która wypływała z serc innych wierzących i stawała się częścią liturgii, a przynajmniej bardzo cenną pomocą w jej godnym sprawowaniu. Śpiew pozwala przeżywać wiarę jako żywiołową radość i miłość, jako ufne oczekiwanie na zbawczą interwencję Bożą; Kościół potrzebuje architektów, bo potrzebne mu są przestrzenie, w których mógłby gromadzić chrześcijański lud i sprawować zbawcze misteria. Po straszliwych zniszczeniach ostatniej wojny światowej i po powstaniu wielkich metropolii nowa generacja architektów nauczyła się rozumieć i spełniać wymogi chrześcijańskiego kultu, potwierdzając, że temat religijny może być źródłem inspiracji także dla współczesnych stylów architektonicznych. Dzięki temu wzniesiono wiele świątyń, które są miejscami modlitwy, ale zarazem prawdziwymi dziełami sztuki”. Pielgrzymki – homilie Pielgrzymka JP II do Polski 2002 rok: „Bóg Bogaty w Miłosierdzie Niech Wam Wszystkim Błogosławi” – pożegnanie lotnisko Balice; Pielgrzymka Chorwatów do Rzymu 1987 rok: „Gdybym nie był papieżem, już dawno pojechałbym do Medjugorje. […] wiem wszystko i śledzę wszystko, co się tam dzieje. Chrońcie Medjugorje. Jest ono nadzieją świata”; Homilia inaugurująca pontyfikat: Nie lękajcie się! «Nie lękajcie się otwórzcie na oścież drzwi Chrystusowi»”. Źródło: opracowanie własne 394 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Tabela 7. Jan Paweł II w cytatach – parafianie Pielgrzymki – homilie Homilia inaugurująca pontyfikat Rzym 1978 rok: Nie lękajcie się! Otwórzcie drzwi Chrystusowi!; Nie lękajcie się, otwórzcie, otwórzcie na oścież drzwi Chrystusowi. Dla Jego zbawczej władzy otwórzcie granice państw, systemów ekonomicznych i politycznych, szerokie dziedziny kultury, cywilizacji, rozwoju! Nie bójcie się!; Apel Jasnogórski 1983 rok: Musicie od siebie wymagać, nawet gdyby inni od was nie wymagali; Do was należy położyć zdecydowaną zaporę demoralizacji (…). Musicie od siebie wymagać, nawet gdyby inni od was nie wymagali. W was bowiem rozstrzyga się ów kształt miłości, jaką będzie miało całe wasze życie. A przez was – życie ludzkie na ziemi polskiej. Życie małżeńskie, rodzinne, społeczne, patriotyczne – ale także życie kapłańskie, zakonne, misyjne. Każde życie określa się i wartościuje poprzez wewnętrzny kształt miłości. Powiedz mi, jaka jest twoja miłość – a powiem ci, kim jesteś; Westerplatte 1987 rok: Nie lękajcie się być świadkami godności każdej ludzkiej osoby – od chwili poczęcia aż do śmierci; Szczecin 1987 rok: Rodzina Bogiem silna – to jest zarazem rodzina jako siła człowieka: rodzina szlachetnych ludzi. Rodzina ludzi wzajemnie obdarzających się miłością i zaufaniem. Rodzina „szczęśliwa” i uszczęśliwiająca. Arka Przymierza. Kraków 1979 rok: Musicie być mocni mocą, mocą miłości, która jest potężniejsza niż śmierć; Kraków 2002 rok: Przestań się lękać! Jest z tobą Chrystus, niezawodny dawca nadziei – podczas powitalnego przemówienia na lotnisku w podkrakowskich Balicach; Manila 1981 rok: Człowiek nie jest wielki przez to, co posiada, lecz przez to, kim jest, nie przez to, co ma, lecz czym dzieli się z innymi; Lednica 1999 rok: Nie lękajcie się patrzeć w wieczność. Tam czeka Ojciec, Bóg, który jest miłością. Dla tej miłości warto żyć. Miejcie odwagę żyć dla miłości. Miejcie odwagę!; Ełk 1999 roku: Starajmy się tak postępować i tak żyć, by nikomu w naszej Ojczyźnie nie brakowało dachu nad głową i chleba na stole, by nikt nie czuł się samotny, pozostawiony bez opieki. Książki i poezja Przekroczyć próg nadziei, Lublin 1994: Człowiek nie przestaje być wielkim nawet w swojej słabości; Każde życie, nawet najmniej znaczące dla ludzi, ma wieczną wartość przed oczami Boga; Poprzez modlitwę Bóg objawia się przede wszystkim jako Miłosierdzie, to znaczy jako Miłość (…), która dźwiga, podnosi z upadku, zaprasza do ufności; Tryptyk Rzymski: Jeśli chcesz znaleźć źródło, musisz iść do góry, pod prąd. Przedzieraj się, szukaj, nie ustępuj wiesz, że ono musi tu gdzieś być… Encykliki Centesimus Annus: Pragnę tu upamiętnić encyklikę Leona XIII, a zarazem encykliki i inne pisma moich Poprzedników, dzięki którym zachowała ona aktualność oraz siłę oddziaływania, i które złożyły się na to, co zostało nazwane „doktryną społeczną”, „nauczaniem społecznym” czy też „Magisterium społecznym” Kościoła; Obecnie pragnę zaproponować „odczytanie na nowo” encykliki Papieża Leona XIII, zachęcając do „spojrzenia wstecz”, to jest na jej tekst, aby sobie uświadomić bogactwo sformułowanych w niej fundamentalnych zasad, dotyczących rozwiązywania kwestii robotniczej. Celem tej encykliki jest uwydatnienie żywotności zasad sformułowanych przez Leona XIII, które należą do doktrynalnego dziedzictwa Kościoła i stąd – ze względu na powagę Urzędu Nauczycielskiego – mają moc wiążącą. Troska pasterska każe mi jednak rozważyć również niektóre zjawiska najnowszej historii. 395 �III. Reakcje internautów Encykliki Nie trzeba podkreślać, że uważna analiza dokonujących się przemian dla rozpoznania nowych potrzeb ewangelizacji, należy do zadań pasterzy; aby człowiek mógł kierować swoje myśli ku dobrom niebieskim i oddawać należną cześć Bożemu Majestatowi. Tego prawa, zakorzenionego w przykazaniu, nikt nie może pozbawiać człowieka: „nikomu nie wolno znieważać bezkarnie godności ludzkiej, do której się sam Bóg z wielkim szacunkiem odnosi”, a zatem Państwo winno zapewnić robotnikowi możliwość korzystania z tej wolności; Państwo winno mieć w sposób szczególny na względzie maluczkich i biednych (…); klasy natomiast ubogie, pozbawione ochrony, jaką daje majątek, szczególniej tej opieki potrzebują. Dlatego Państwo powinno bardzo pilnym staraniem i opieką otoczyć pracowników najemnych, stanowiących masy ludności biednej; Negacja Boga pozbawia osobę jej fundamentu, a w konsekwencji prowadzi do takiego ukształtowania porządku społecznego, w którym ignorowana jest godność i odpowiedzialność osoby; encyklika Rerum novarum wskazuje drogę właściwych reform, które przywróciłyby pracy jej godność wolnej działalności człowieka. Wymagają one przyjęcia odpowiedzialności przez społeczeństwo i państwo, przede wszystkim w celu obrony pracownika przed widmem bezrobocia. Historycznie zostało to urzeczywistnione na dwa prowadzące do zbieżnych rezultatów sposoby: przez politykę gospodarczą, mającą na celu zapewnienie równowagi wzrostu i stworzenie warunków pełnego zatrudnienia oraz przez ubezpieczenie społeczne bezrobotnych i politykę przekwalifikowania zawodowego, która ułatwia przepływ pracowników z sektorów przechodzących kryzys do innych, rozwijających się pomyślnie. Społeczeństwo i Państwo winny ponadto gwarantować taki poziom zarobków, by wystarczały one na utrzymanie pracownika i jego rodziny, a także pozwalały na gromadzenie pewnych oszczędności. Należy zatem dokładać starań, by doskonalić umiejętności i uzdolnienia pracowników i w ten sposób czynić ich pracę coraz lepszą i bardziej wydajną; ale potrzeba też nieustannej czujności i odpowiednich praw, by wyeliminować haniebne zjawiska wyzysku, przede wszystkim względem pracowników najsłabszych, imigrantów czy żyjących na marginesie społecznym. Niezmiernie ważna w tej dziedzinie jest rola związków zawodowych, które zawierając kontrakty, ustalają dolną granicę zarobków i warunki pracy. Wreszcie zagwarantować trzeba respektowanie „ludzkiego” czasu pracy i odpoczynku, a także prawa do wyrażania własnej osobowości w miejscu pracy, przy czym w żaden sposób nie może być naruszona wolność sumienia pracownika czy jego godność. Również tutaj przypomnieć należy rolę związków zawodowych, nie tylko jako instrumentu pertraktacji, ale również jako „miejsca” wyrażania podmiotowości pracowników. Służą one rozwijaniu autentycznej kultury pracy i pomagają pracownikom uczestniczyć w sposób w pełni ludzki w  życiu przedsiębiorstwa. Do osiągnięcia tych celów Państwo winno się przyczyniać zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio. Pośrednio i zgodnie z zasadą pomocniczości, stwarzając warunki sprzyjające swobodnej działalności gospodarczej, która mogłaby zaofiarować wiele miejsc pracy i źródeł zamożności. Bezpośrednio i zgodnie z zasadą solidarności, ustalając w obronie słabszego pewne ograniczenia autonomii tych, którzy ustalają warunki pracy, a w każdym przypadku zapewniając minimum środków utrzymania pracownikowi bezrobotnemu. Źródło: opracowanie własne Prawie równie chętnie cytowano fragmenty papieskich listów. Do listu apostolskiego Novo Millennio Ineunte odwoływano się przypominając, z jaką uwagą śledził Jan Paweł II wydarzenia w Medjugorje, apelował o rozwagę i modli- 396 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II twę w podejmowanych działaniach. Artystyczna działalność parafii pw. Świętej Rodziny stała się pretekstem do przypomnienia obszernych fragmentów papieskiego Listu do artystów, w którym tłumaczy, że właśnie sztuka jest w stanie przekazać i wyrazić to, co słowami jest niewyrażalne, sprawić by rzeczywistość duchowa przybrała materialne kształty. Pojawiły się także odwołania do homilii papieskich, które zostały przygotowane i wygłoszone w trakcie jego pielgrzymek po świecie lub pielgrzymek wiernych do Rzymu. Nie mogło zabraknąć słów wypowiedzianych na Placu św. Piotra w dniu 22 października 1978 roku, które zapadły w pamięć każdego Polaka i wielu wiernych z całego świata: „Nie lękajcie się! Otwórzcie drzwi Chrystusowi!; Nie lękajcie się, otwórzcie, otwórzcie na oścież drzwi Chrystusowi”. Parafianie również szczodrze cytowali papieskie słowa. Cytaty, które znalazły się na stronach internetowych lubelskich parafii (zob. tabela 7). Analiza materiału zebranego ze stron internetowych lubelskich parafii pokazała, że zarówno osoby duchowne jak i świeckie widzą osobę Papieża Jana Pawła II głównie przez pryzmat jego pozycji i zasług dla Kościoła. Podczas gdy duchowni akcentują Jego szczególny kult Matki Boskiej i wydarzenia z nim związane, wierni zwracają uwagę na jego trud pielgrzyma. Osoby duchowne zdecydowanie częściej sięgają po jego nauczanie zawarte w encyklikach i listach. Wierni pamiętają głównie jego kazania. Sięgają też po książki i odkrywają jego artystyczne zamiłowania. VI. Jan Paweł II i Jan XXIII w fotografiach ze stron internetowych lubelskich parafii W analizowanym materiale zdecydowanie przeważają wizerunki Ojca Świętego Jana Pawła II. Błogosławiony Jan XXIII funkcjonuje na stronach internetowych marginalnie i wizualizowany jest za pomocą jednej tylko fotografii portretowej wybranej przez Watykan na dzień kanonizacji. Starszy już Papież, ukazany jest z półprofilu w białej srebrem haftowanej sutannie, karmazynowej mozzettcie na ramionach i piusce na głowie. Lekko uśmiechnięty ze wzrokiem skierowanym wprost na wiernych. Najistotniejszym elementem wizerunku jest aureola okalająca głowę Ojca Świętego i wyodrębniająca się poprzez rozmycie barwy z błękitnego tła portretu. W sztuce antycznej w okresie późnego cesar12 stwa wskazywała na związek portretowanego z domem cesarskim . Dziś jednoznacznie wskazuje na przynależność do rodziny chrześcijańskich świętych. Błogosławiony Jan Paweł II przedstawiony został na 27 różnych fotografiach, których znaczenie można odczytać stosując analizę merytoryczną (strukturalistyczną). Zakłada ona, że sytuacje, zjawiska i zdarzenia społeczne przedstawione na obrazie nie są przypadkowe i chaotyczne lecz ukazują głębsze treści                                                              12 A. D’Alleva, Metody i teorie historii sztuki, Universitas, Kraków 2005, s. 29.  397 �III. Reakcje internautów niosące kulturowe i społeczne znaczenia, odczytania, których można dokonać 13 poprzez denotację i konotację przedstawień . Tabela 8. Cechy wizualnych przedstawień Jana Pawła II Wiek modela Jan Paweł II w starości Jan Paweł II w sile wieku Jan Paweł II w młodości Liczba Dominujący nastrój Liczba Czynność 13 Cierpiący 5 Pogrążony w modlitwie 14 Pogodny 17 Błogosławiący 0 Poważny 5 Spoglądający w dal Spacerujący w otoczeniu przyrody Pozujący do zdjęcia Liczba Element towarzyszący Liczba Kolor szat Liczba 6 Jezus Miłosierny 3 Złoty 5 5 Aureola 1 Zielony 2 12 Przenajświętszy Sakrament 1 Biały 6 2 Matka Boska Fatimska 1 Białoczerwony 14 2 Pastorał 4 Źródło: opracowanie własne Od strony formalnej zgromadzone fotografie można podzielić na sytuacyjne czyli reporterskie i pozowane, portretowe. Co ciekawe, nie ma w materiale zdjęć pokazujących dzieciństwo czy młodość Karola Wojtyły. Wszystkie odnoszą się do Jego pontyfikatu. W ten sposób świętość została skojarzona przez administratorów stron i autorów publikacji z pełnieniem funkcji głowy Kościoła. Wyraźnie podkreślono pogodną naturę Papieża Polaka utrwalając momenty gdy na starczym już obliczu gościł uśmiech. Zdecydowanie przeważają zdjęcia reporterskie. Mimo, że ubiór Papieża zależy w znacznej mierze od kalendarza liturgicznego i jest niezależny od narodowości najczęściej przedstawiano Go w białej sutannie z czerwoną mozzettą, co dodatkowo kojarzy się z przynależnością do narodu Polskiego. Najliczniejsze są fotografie, na których Jan Paweł II spogląda w dal, czasem wspierając się o pastorał. W ten sposób należąc do naszego świata, jest jednocześnie nieobecny duchem, przynależny do królestwa niebieskiego. Drugą pod względem liczebności grupą są zdjęcia ukazujące Ojca Świętego pogrążonego w modlitwie. Niektóre nawiązują do licznych pielgrzymek polskiego Papieża, ale kadr wychwytuje tylko jego skupioną twarz. Liczną grupę stanowią też wizerunki Jana Pawła II błogosławiącego wiernych. Spacerujący na łonie ukochanej przyrody Karol Wojtyła, to rzadkie uzupełnienie publikowanego tekstu. Jedno ze zdjęć pokazuje Papieża, który zmęczony wędrówką przysiadł na skraju kamienia. W tle fotograf uchwycił linię lasu iglastego i łańcuch górski. Na nielicznych portretach wyraźnie widać, że pozowanie peszy i męczy skromnego Papieża, nawet gdy znajduje się w pomieszczeniach mieszkalnych Watykanu. Fotografując Go na tle obrazu Jezusa Miłosiernego podkreślano zarazem datę kanonizacji jak i fakt, że Dzień Miłosierdzia Bożego ustanowiono z Jego inicjatywy.                                                              13 P. Sztompka, Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, WN PWN, Warszawa 2005, s. 81.  398 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Analiza materiału wizualnego pokazała, że nad bliskim wiernym, bardzo ludzkim wizerunkiem Papieża Polaka zaczyna dominować bardziej odległy, formalny wizerunek Jana Pawła II jako świętego, przynależącego do innego, Boskiego wymiaru. VII. Wielkość czy autorytet? Można być wielkim artystą, odkrywcą, naukowcem, sportowcem, przywódcą, pisarzem. Kryterium wielkości stanowią wtedy jakieś wybitne osiągnięcia. Czasem są to ludzie o wybitnych zdolnościach, ale sekret ich wielkości leży zupełnie gdzie indziej. Najprościej ujął to papież Jan Paweł II: „Człowiek jest wielki nie przez to, co posiada, nie przez to, kim jest, lecz przez to, czym dzieli 14 się z innymi” . Czasami zwykłe gesty wobec takich osób mogą uczynić nas wielkimi. Dać chleb głodnemu, pocieszyć smutnych, podnieść tych którzy upadają. Te z pozoru proste i oczywiste czynności czynią z nas wielkich ludzi. Osoby duchowne, wielkość Jana Pawła II widzą przede wszystkim w jego umiejętności trwania na modlitwie i głębokiej, niezmąconej wierze w Boga i Najświętszą Maryję Pannę jako niestrudzoną pośredniczkę i powierniczkę. Jego wielkość łączona była z urzędem Papieża, czyli osoby zajmującej najwyższe miejsce w stratyfikacji Kościoła. Nie ulega też wątpliwości, że Jan Paweł II swoją umiejętnością zjednywania przychylności Bożej dzielił się z innymi, pośrednicząc co dziennie w modlitwie błagalnej na prośby napływające z całego świata. Świadectwo swojej wiary dawał wiernym podejmując trud pielgrzyma, który obdarzony charyzmą zaraża wiarą i nadzieją wbrew niesprzyjającym warunkom politycznym i ekonomicznym oraz podziałom religijnym. Słowo autorytet i jego znaczenie pochodzą od łacińskiego „autoritas”, oznaczającego wzór, przykład, postawę pełną godności, nieustraszoność, powagę, znaczenie, wpływ, wpływową osobistość, ważną osobę, ale także porę15 czenie, uwierzytelnienie . Dla wielu parafian, szczególnie tych, którzy zaliczali się do tzw. pokolenia JPII, był przede wszystkim wzorem do naśladowania. Swoim życiem dawał przykład, wskazywał co jest najważniejsze. Wpływał na wybierane i wyznawane przez nich wartości. Wymagał samodoskonalenia, codziennej pracy nad sobą i dążenia do bycia lepszym – także chrześcijaninem. Pocieszał i wskazywał drogę. Ojciec Święty mówił do tłumów, a one go słuchały i to właśnie przekazy, pochodzące z homilii głoszonych podczas pielgrzymek zapadły w pamięć wiernych. Taki autorytet jakim cieszył się Jan 16 Paweł II nazywamy wychowawczym .                                                              14 Przemówienie do mieszkańców Tondo, dzielnicy slumsów. Manila, 18 lutego 1981, http:// www.centrumjp2.pl/, (dostęp: 12.09.2015 r.).  15 Zob. Słownik łacińsko-polski, oprac. K. Kumaniecki, PWN, Warszawa 1984, s. 59.  16 K. Olbrycht, Jan Paweł II jako autorytet wychowawczy, „Ethos”1997, nr 37, s. 105.  399 �III. Reakcje internautów Bibliografia 1. 2. 3. 4. Bauer Z., Chudziński E., Dziennikarstwo i świat mediów, Universitas, Kraków 2000. D’Alleva A., Metody i teorie historii sztuki, Universitas, Kraków 2005. Dyczewski L., Święto i jego kulturotwórcza rola, „Kultura i Społeczeństwo” 2012, nr 4. Gieroba T., Gieroba W., Pielgrzymka do Rzymu na Kanonizację Bł. Jana Pawła II 24.04. – 30.04.2014 (relacja), http://www.bobola.pl/?p=2937 (dostęp: 12 września 2015 r.). 5. Nowacka M., Jan Paweł II – nauczyciel modlitwy, „Frassatianum” 2014, nr 1 (44). 6. Olbrycht K., Jan Paweł II jako autorytet wychowawczy, „Ethos” 1997, nr 37. 7. Sadowska A., Tytuły prasowe – ich budowa i funkcja, „Acta Universitatis Lodziensis, Folia Litteraria Polonica” 2007, nr 9. 8. Słownik łacińsko-polski, oprac. K. Kumaniecki, Warszawa 1984. 9. Sztompka P., Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, WN PWN, Warszawa 2005. 10. Wydarzenia w arch. lubelskiej planowane w związku z kanonizacją Jana Pawła II, http://archidiecezjalubelska.pl/blog/wydarzenia-w-arch-lubelskiej-planowane-wzwiazku-z-kanonizacja-jana-pawla-ii/ (dostęp: 20 grudnia 2015 r.). Materiał źródłowy 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. http://agnieszkakalina.pl http://antoni.kuria.lublin.pl http://archikatedra.kuria.lublin.pl http://chrystuskrol.lublin.pl http://czwartek.lublin.pl http://fatimska.lublin.pl http://felin.diecezja.lublin.pl http://frassati.kuria.lublin.pl http://garnizonowa.kuria.lublin.pl http://gorala.diecezja.lublin.pl http://jankanty.lublin.pl http://kolbe.lublin.pl http://krolowapolski.kuria.lublin.pl http://krzyz.kuria.lublin.pl http://lublin.scj.pl http://marianie.lublin.pl http://mbnp.lublin.pl http://milosierdzie.org.pl http://nsj.diecezja.lublin.pl http://par.sw-rodziny.lublin.pl http://parafia-mbr.lublin.pl http://pawel.lublin.pl http://pio.lublin.pl http://poczekajka.pl 400 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. http://przemienienie.kuria.lublin.pl http://sdb.lublin.pl http://swietaurszula.lublin.pl http://swjadwiga.lublin.pl http://sw-jozef.lublin.pl http://teresa.diecezja.lublin.pl http://trojca.eu http://wieczerza.lublin.pl http://wojciech.diecezja.lublin.pl http://www.bobola.pl http://www.glusk.diecezja.lublin.pl http://www.jp2.lublin.pl http://www.lublin.bernardyni.pl http://www.michalarchaniol.lublin.pl http://www.psmlublin.plhttp://www.stanislaw.lublin.pl 401 �  III. Reakcje internautów 402 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa Posłowie Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa 403 �Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa 404 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa Józef Kloch, Łukasz Przybysz Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Warszawski Debata o stanie polskiego dziennikarstwa. Relacja z panelu ekspertów Konferencję „Wielkość czy autorytet” zakończył panel dyskusyjny poświęcony kondycji polskiego dziennikarstwa. Do uczestnictwa w nim zaproszono przedstawicieli uczelni kształcących przyszłych adeptów dziennikarstwa oraz uznanych polskich dziennikarzy. Wspólnie debatowali: prof. dr hab. Janusz Adamowski, dziekan Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych (UW); red. Patrycja Michońska, dyrektor programowa Radia Plus; dr hab. Grzegorz Łęcicki, prof. UKSW, kierownik Katedry Teologii Środków Społecznego Przekazu; red. Magdalena Tadeusiak, długoletnia korespondentka TVP w Paryżu i Brukseli; red. Barbara Sułek-Kowalska, wykładowca Instytutu Dziennikarstwa (UW) i sekretarz redakcji tygodnika „Idziemy”; dr Maciej Łętowski, dziennikarz (KUL); dr hab. Jacek Ostaszewski, prof. UJ, dziekan Wydziału Zarządzania i Komunikacji Społecznej (UJ). Debacie przewodniczył ks. dr hab. Józef Kloch, prof. UKSW. Analogiczna dyskusja miała miejsce podczas konferencji „Odchodzenie Jana 1 Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach” . Wówczas panelistami byli przed2 stawiciele mediów ogólnopolskich . Tym razem rozmówcy reprezentowali tak środowiska akademickie, jak i dziennikarskie – niekiedy jako wykładowcy i czynni dziennikarze w jednej osobie. Ponaddwugodzinna debata odbyła się w auli Jana Pawła II Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.                                                              1 Warszawa, 21 września 2007.  Moderatorem dyskusji był prof. dr hab. Janusz Adamowski (wówczas dyrektor Instytutu Dziennikarstwa WDiNP Uniwersytetu Warszawskiego), a wzięli w niej udział: red. Ewa Czaczkowska („Rzeczpospolita”), red. Brygida Grysiak (TVN24), red. Szymon Hołownia („Newsweek”), red. Bogdan Sadowski (TV Puls), red. Adam Hlebowicz (Radio Plus), red. Tomasz Królak (Katolicka Agencja Informacyjna), ks. Andrzej Majewski TJ (TVP, Redakcja Programów Katolickich), red. Jan Turnau („Gazeta Wyborcza”). Zapis debaty można przeczytać w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do domu Ojca w polskich mediach, Katowice 2008, s. 453-505.  2 405 �Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa Prowadzący prosił kolejno wszystkich uczestników panelu o odpowiedź na pytanie dotyczące kondycji polskiego dziennikarstwa. Jako pierwszej, głosu udzielił dr Barbarze Sułek-Kowalskiej. Mówiła ona o ogólnych problemach naszych czasów, dotyczących nie tylko mediów. Uznała, że obecnie „każdy chce dużo mówić, a mało się nawzajem słuchamy, czego przykładem są nasze media”. Zauważyła, że w tygodnikach spotyka się coraz więcej publicystyki, w której przedstawiane są opinie, a zatem treści tworzone w oparciu o inne sądy i informacje. Sułek-Kowalska uważa, że jest to potrzebne – jako że ludzie lubią czytać komentarze czy felietony – jednakże jej zdaniem, tego rodzaju formy dziennikarskie wyraźnie zdominowały pozostałe. Prowadzi to do sytuacji, gdy w mediach pojawiają się same „gadające głowy”. Uznała to za sygnał, że w wielu kręgach społecznych przestajemy się słuchać, co potwierdzają badania nad rodziną czy młodym pokoleniem, na które się powołała. Redaktor zastanawiała się również, co można począć z tym zjawiskiem. Zwróciła baczną uwagę na media społecznościowe, w których – jak zauważyła – liczy się, by za wszelką cenę zaistnieć. Jako inną przyczynę słabnącej kondycji polskiego dziennikarstwa wskazała postępujące uprzedmiotowienie człowieka w mediach. – Człowiek przestaje być podmiotem pracy dziennikarza – akcentowała. Powoływała się na swoje doświadczenie akademickie, twierdząc, że młodzież często nie wie, gdzie przebiega różnica między przedmiotowością a podmiotowością człowieka w dziennikarstwie, bo uznaje, że chodzi o to, „by zaistnieć, by było szybko, dynamicznie i spektakularnie”. Podsumowując swoją wypowiedź dr Sułek-Kowalska zwróciła uwagę, że należy pielęgnować w dziennikarzach życzliwość wobec świata. Jak stwierdziła, „nie można być niechętnym światu i uprawiać tego zawodu”, mimo że wielu najpopularniejszych rodzimych dziennikarzy pozostaje w negacji zarówno do świata, jak i do ludzi. Jako następna głos zabrała red. Patrycja Michońska. Na wstępie przytoczyła anegdotę o księżach, z której wynikało, że edukacja i kształtowanie duchowości są istotne, natomiast to, jakim księdzem będzie dany człowiek w dużej mierze zależy od jego pierwszego proboszcza. Per analogiam odniosła ją do dziennikarzy, uznając, że młodych adeptów kształtują ich pierwsi szefowie i redaktorzy naczelni poprzez to, jaki mają warsztat i na jakie wartości zwracają uwagę. Następnie odwołała się w szczególności do radia ubolewając, że jest w nim coraz mniej słowa, stawia się bowiem na formy jak najkrótsze, przejmując tym samym dynamikę internetową. Zaznaczyła przy tym, że w Polskim Radiu i w Radiu Plus wciąż stawia się na słowo i dba o jego jakość, jednakże w rozgłośniach komercyjnych nacisk kładzie się na zabawę i temperament. – Radio ma być rozrywką, towarzyszeniem, a nie medium, które nas pochłania; dziś słuchamy muzyki, a nie samego radia – zauważyła. Michońska podkreślała, że dziennikarstwo radiowe również podlega zmianom – radio dla wielu dziennikarzy jest pierwszym przystankiem do telewizji. Czerpiąc ze swojego 406 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa doświadczenia wskazała, że jeśli ktoś chce być radiowcem angażuje się i najczęściej jest dobrym dziennikarzem, ale w wielu rozgłośniach i innych mediach dominuje przygotowywanie materiałów pod tezę. – Dzisiejsze dziennikarstwo coraz rzadziej poszukuje prawdy, dąży natomiast do udowodnienia własnych tez – podsumowała szefowa Radia Plus. Moderator poprosił red. Magdalenę Tadeusiak o ocenę polskiego dziennikarstwa w kontekście wielu lat spędzonych zagranicą. Na wstępie zaznaczyła, że studiowała dziennikarstwo we Francji i po powrocie do Polski w połowie lat 90. była zaskoczona tym, że wszystkie wpojone jej ideały rzetelności, obiektywizmu, bezstronności, dystansu, kultury i wyważenia słowa, a przede wszystkim dążenia do prawdy uznano tu za nieistotne. Uważa, że wynikało to z konkurencji między mediami – w tej sytuacji ważne było, kto jest pierwszy, zaczęła się gonitwa na pseudonewsy (jak określiła tematy, które choć nieistotne, dla polskich mediów stawały się sprawami największej wagi). Przyznała, że miała świadomość, iż „człowiek wsiąka w politykę i temat, a wtedy brakuje dystansu i obiektywizmu”, podkreśliła jednak, że należy się uczyć na błędach, być ich świadomym i zastanowić się, gdzie leżą racja, prawda i sedno. Tadeusiak twierdzi, że stan dziennikarstwa będzie się pogarszać, do czego przyczynia się wyścig między mediami tradycyjnymi a elektronicznymi, szczególnie społecznościowymi. Według niej coraz częstsze błędy pracowników mediów wynikają również z poziomu szkolnictwa dziennikarskiego. – Dzisiaj okazuje się, że nie ważne, kto ma rację – ważne, kto jest dla nas ważniejszy – stwierdziła mając na myśli praktyki TVP. – Uważam, że jeśli człowiek ma pewien kręgosłup, zasady, które uważa za słuszne, powinien ich bronić za wszelką cenę – dodała. Red. Tadeusiak zauważa, że wielu młodych dziennikarzy chce pracować według zasad, ale ubolewa, że media – szczególnie telewizja – przekraczają pewne granice, dążąc do promowania na celebrytów dziennikarzy z brakami w warsztacie. W tym sensie zgodziła się z tezą dr Sułek-Kowalskiej o postępującym uprzedmiotowieniu człowieka w dziennikarstwie, gdy to nie rozmówcy, a dziennikarze stają się bohaterami materiałów. Przywołała przykład młodej dziennikarki źle przygotowanej do wywiadu z Pawłem Kukizem. Tym samym podkreśliła, że jest wielu młodych, którzy szybko chcą być sławni, a stają się rozpoznawalni z powodu swoich wpadek, nie zaś fachowości. Nawiązała także do swoich doświadczeń z Francji, gdzie po ukończeniu szkoły dziennikarskiej należy zdać przed komisją złożoną z doświadczonych dziennikarzy egzamin uprawniający do wykonywania zawodu, co uważa za rozwiązanie warte rozważenia w Polsce. Następnie prowadzący poprosił prof. Jacka Ostaszewskiego o ocenę kondycji polskiego dziennikarstwa. Dziekan Wydziału Zarządzania i Komunikacji Społecznej UJ uznał na wstępie, że media odpowiadają na zapotrzebowanie 407 �Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa społeczne, są soczewką zmian społecznych, które nie muszą się wszystkim podobać. Nawiązał także do wspomnianego wcześniej problemu narcyzmu, egotyzmu wśród dziennikarzy. Przytoczył też anegdotę o bardzo dobrej studentce dziennikarstwa, która nie została przyjęta na studia z psychologii społecznej. Decydujący o tym założyli brak empatycznej postawy wśród dziennikarzy i ich zbyt rozbudowaną asertywność, co nie jest akceptowalne u psycho3 logów . Prof. Ostaszewski argumentował ponadto, że tendencja do przyspieszenia, maksymalizacji aktualności newsa i wszechobecnego infotainmentu narasta. Wg niego przedstawiany w mediach „obraz rzeczywistości jest wykrzywiony, bo trafia do nich tylko to, co atrakcyjne z punktu widzenia newsowości i nie ma czasu na wnikliwe zajęcie się określonym problemem”. Dodał, że dziennikarz konfrontując się z problemem, nie mierzy się z nim, nie naświetla go i nie przedstawia wielu punktów widzenia, a sprowadza go do konfliktu, będącego najłatwiejszym sposobem szybkiego spolaryzowania sytuacji i zajęcia stanowiska. – Jest to zagrożenie, dlatego że degeneruje życie społeczne, sprowadzając je do gry konfliktów interesów i uniemożliwia rozważny namysł – konkludował. W myśl tego jedne konflikty zastępują kolejne, a żadne z nich nie zostają rozwiązane. Ostaszewski odniósł się także do zjawiska uchodźców i prezentowania go w mediach, podlegającego w jego opinii zbyt daleko idącej tabloidyzacji. Dr Maciej Łętowski z KUL rozpoczął swoją wypowiedź od apelu o odnoszenie się do dziennikarzy z „wielką serdecznością”, ponieważ znaleźli się w sytuacji zagrożenia miejsc pracy, kultury zawodowej, jej etosu; wobec tych zjawisk są bezradni, co wymusza „dramatyczną zmianę tego zawodu”. Ubolewał także nad spadkami nakładów prasy i wskaźników czytelnictwa oraz preferowaniem słuchania, oglądania i korzystania z mediów elektronicznych. Nawiązywał do poruszanych wcześniej kwestii dominującej w nich szybkości i niskiej jakości treści. Mówił także o zmianach co do własności mediów – z domów mediowych na fundusze inwestycyjne, co skutkuje spadkiem jakości. Odniósł się także do „abdykacji państwa z funkcji regulatora rynku” i jego bezradności wobec mediów internetowych, które nie spełniają kryteriów komunikowania masowego. Podjął również temat uchodźców i zwrócił uwagę na „konflikt poznawczy” w przedstawianiu tego problemu. Mówił o przekraczaniu granic przez dziennikarzy, odnosząc się do przypadku węgierskiej dziennikar4 ki relacjonującej konflikt z uchodźcami . Łętowski uważa, że media tradycyjne                                                              3 Na mocy przepisu o przyjmowaniu na drugi kierunek studiów studentów spełniających określone kryteria bez egzaminu.  4 Świat obiegło nagranie, na którym Petra Laszlo, dziennikarka węgierskiej telewizji N1TV, przewraca i kopie imigrantów: https://www.youtube.com/watch?v=EaXnr7kH6ec, CNN, 9.09. 2015 [dostęp: 15.01.2016].  408 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa i wartościowe stanowić będą formę kultury wysokiej dla elity, a „masy pójdą w sieć, tak jak chodziły na jarmarki”, bo tam dostaną rozrywkę dla siebie. Na pytanie o kondycję polskiego dziennikarstwa i szkolnictwa dziennikarskiego odpowiadał także prof. Janusz Adamowski, dziekan WDiNP UW. Na wstępie zaznaczył, że choć modne jest dziś ubolewanie nad kondycją dziennikarstwa w Polsce i on sam również nie jest z niej zadowolony, to uznaje, że jest ono bardzo różne: media jakościowe nadal funkcjonują, choć są wypierane przez coraz popularniejsze „media kiepskie, które są potrzebne, skoro nie znikają”. Dodał, że przy postępującej komercjalizacji nie powinno być dla nich miejsca, gdyby były bezużyteczne. Wskazał czynniki, które jego zdaniem drażnią we współczesnym polskim dziennikarstwie. Zwrócił zwłaszcza uwagę na nadmierne upolitycznienie, prowadzące do zaniku obiektywizmu dziennikarskiego i dominacji stronniczości. – Uznaję to za nieszczęście, bo obserwuję media innych krajów, gdzie widzę większą dozę obiektywizmu, większy profesjonalizm – zaznaczył. Prof. Adamowski uważa także, że problemem współczesnego polskiego dziennikarstwa jest pogłębiająca się tabloidyzacja, która przejawia się spadkiem jakości nawet w mediach, które niegdyś „można było uznać za przyzwoite jakościowo”. – Wytłumaczenie jest dość bałamutne: wszyscy to czynią, więc i my powinniśmy, bo inaczej znikniemy z rynku – konkludował. Za kolejny problem uznał postępującą komercjalizację: jego zdaniem mamy do czynienia z pauperyzacją treści i zwiększaniem rozrywkowego charakteru mediów. – Coraz więcej tandetnej muzyki, coraz mniej wartościowych, ale kosztownych form dziennikarskich, rezygnacja z drogich korespondentów zagranicznych – wyliczał. Nawiązał także do spadku autorytetu organizacji dziennikarskich, przybierających „polityczne maski”, zamiast funkcjonowania jako organizacje związkowe wskazujące wzorce profesjonalne. Adamowski wyliczał też kolejne problemy: pogłębiające się niechlujstwo językowe, elementarne braki wiedzy i profesjonalnego przygotowania. W tym miejscu poparł stanowisko red. Magdaleny Tadeusiak o konieczności doprecyzowania kto jest, bądź w jaki sposób staje się dziennikarzem argumentując, że jest to zawód zaufania społecznego i „nierozważnym działaniem klawiatury czy długopisu można nawet zabić człowieka”. – Na to wszystko nakłada się pycha, która idzie przed upadkiem, a więc głębokie przekonanie ludzi mediów o własnej nieomylności, wynikające z przekonania, że czwarta władza może więcej – orzekł prof. Adamowski, podkreślając, że kryzys dziennikarstwa jest zjawiskiem ogólnoświatowym. Na koniec polemizował ze stanowiskiem Macieja Łętowskiego, zaznaczając, że Internet daje wolność wypowiedzi i mimo swych ciemnych stron, umożliwia dyskusję demokratyzując komunikowanie masowe. Nie mniej uznał, że wartościowe treści najczęściej wymagają opłaty. Ponadto, zastanawiał się także, kim jest dzisiaj dziennikarz: „czy to człowiek publikujący w czasopiśmie niszowym, czy blogger, który ma milionową pu- 409 �Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa bliczność”? – Nie można powiedzieć więc, że kondycja polskiego dziennikarstwa jest jednoznacznie zła – jest różna, ma wiele odcieni – zakończył. Jako ostatni wypowiadał się przedstawiciel gospodarzy konferencji, prof. Grzegorz Łęcicki. Według niego dziennikarstwo jest wypadkową zmian, których doświadczamy. Mówił, że świat się gwałtownie zmienia, a „dziennikarze są papierkiem lakmusowym owych zmian, nie zawsze na dobre”. Zwracał uwagę na klasyczne, ale wciąż aktualne cechy podstawowe dobrych dziennikarzy, jak zasób wiedzy i warsztat. – Obecnie poziom ignorancji [dziennikarzy] jest duży – dodał i przytoczył anegdotę o tym, jak przekonał dziennikarza, że był 5 doradcą w czasie soboru efeskiego . Uznał, że niekiedy ignorancja wynika „z dobrej woli, niedouczenia «pozytywnego», co przejawia się chęcią przypodobania się rozmówcy i odbiorcom. (Przytoczył kolejną anegdotę o dziennikarzu dużej stacji telewizyjnej przekonanego, że pontyfikat Jana Pawła II był najdłuższym w historii i nie zmienił zdania, mimo faktów przedstawionych przez gościa). W opinii Łęcickiego rażąca jest także „całkowita ignorancja młodego pokolenia”, która wynika w dużej mierze z systemu szkolnictwa. – Nas uczono czytać i pisać, teraz nie jest dyshonorem nie wiedzieć, kto to są ci „Ludzie bezdomni”, bo przecież można im wybudować domy, niech sobie mieszkają – oceniał. Zauważył, że pozytywną zmianą jest łatwość przyjmowania przez młode pokolenia nowych technologii i możliwości, jakie niosą. Apelował jednak, by uczulać te grupy na to, iż publikując w sieci nie mogą automatycznie uważać się za dziennikarzy. Prof. Łęcicki ubolewał także nad utratą tożsamości, samoświadomości dziennikarzy: twierdził, że zanika świadomość tego, że jest to zawód zaufania społecznego i wymaga odpowiedzialności za przekazywane treści. – Komercjalizacja wszystkiego, każdej działalności intelektualnej jest elementem, który jest groźniejszy, niż dawny PRL-owski cenzor. Ten przejaw niewoli powoduje, że ludzie są gotowi rezygnować ze swoich ideałów, co wynika z problemów ekonomicznych i z zatrudnieniem – podsumował. Podkreślił, że dziennikarz będzie mieć niezależność wypowiedzi, jeśli dostanie komfort niezależności materialnej. Inaczej może napisać, że „Kaczor Donald jest tak samo mądry, jak król Salomon”. Następnie ks. prof. J. Kloch zachęcił uczestników panelu do skomentowania dotychczasowej dyskusji. Rozpoczęła red. B. Sułek-Kowalska, polemizując z prof. G. Łęcickim na temat cenzury z czasów PRL i współczesnej. – W naszym zawodzie sprawą absolutnie priorytetową jest sumienie – stwierdziła. Zaakcentowała, że w „minionym systemie” sumienie trzeba było sobie złamać wchodząc do zawodu. Uspokajała też młode pokolenie, że czasy historyczne wcale nie były dla dziennikarstwa lepsze, ponieważ to zawsze był zawód,                                                              5 Sobór efeski pierwszy – trzeci sobór powszechny, zwołany w Efezie w 431 r.  410 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa w którym „trzeba sobie odpowiadać na pytanie: «czy ja się na to naprawdę zgadzam i za jaką cenę?»”. – Więc nie mówmy, że wtedy było łatwiej. Nieprawda, nie było – zakończyła. W odpowiedzi prof. Łęcicki zauważył, że wierność sumieniu w dawnym systemie nie owocowała tak drastycznymi skutkami ekonomicznymi, jak ma to miejsce obecnie. – Mogę pisać artykuł o skorumpowanym burmistrzu, ale na drugi dzień już mnie nie będzie – zwrócił uwagę. Dalej dyskusja oscylowała wokół rozumienia sumienia dziennikarzy i mediów (szczególnie katolickich) w okresie cenzury. W tym miejscu swoją refleksją podzielił się także prof. J. Adamowski, który zgodził się, że problem jakości dziennikarstwa wynika w dużej mierze z kwestii ekonomicznych. Argumentował, że czwartą władzą nie są media, a ich właściciele, którzy poprzez postępującą komercjalizację prowadzą do drastycznego spadku jakości. – Jestem zwolennikiem podejścia Kapuścińskiego, że w tym zawodzie są media workerzy i jest elita – nadmienił. Wyraził także zaniepokojenie przejawem postępującej komercjalizacji w postaci konieczności samozatrudnienia pracowników środków przekazu (np. w TVP), zwalniania doświadczonych dziennikarzy i zastępowania ich początkującymi, gotowymi tworzyć treści na zamówienie właściciela danego medium. – Widać wyraźnie, że wielu ludzi, nawet obdarzonych sumieniem, zaczyna je przeliczać na ratę kredytu, na to, że są dzieci itd. – konstatował. Ocenił, że wątek ekonomiczny w sposób coraz bardziej brzemienny w skutki przekłada się na kondycję polskiego dziennikarstwa. Red. P. Michońska odniosła się do wątpliwości dotyczących tożsamości współczesnych i przyszłych dziennikarzy. Jej zdaniem ekonomia w postaci cięcia kosztów oraz dążenie do multimedialności każdego medium mają obecnie bardzo duże znaczenie. – Dzisiaj dziennikarz musi robić wszystko – zauważyła odnosząc się do konieczności przygotowywania przez pracowników mediów różnorodnych materiałów. Uznała także, że dziś dziennikarzem może być każdy, kto coś publikuje. Nawiązała też do częstego usprawiedliwiania się przez dziennikarzy pośpiechem: według niej, na kanwie redukcji kosztów, dziennikarze otrzymują zlecenia, które muszą zrealizować, jednocześnie pracując nad innymi tematami, co sprawia, że nie mogą się odpowiednio przygotować do żadnego z tych zadań. Po wysłuchaniu wszystkich opinii ekspertów zasiadających w panelu, prowadzący poprosił pozostałych uczestników konferencji o zabranie głosu. Jako pierwszy do wygłoszonych sądów ustosunkował się ks. dr hab. Witold Kawecki, prof. UKSW, który stwierdził, że warto podjąć temat kondycji polskiego dziennikarstwa z perspektywy zagranicznej, jako że mamy „własną płytką i lękliwą perspektywę oceny”. Wskazał, że problemem jest też strukturalizm (np. likwidowanie redakcji programów zagranicznych w TVP), który prowadzi do absencji perspektywy zagranicznej w mediach, co znów uniemożliwia odpowiednią ocenę skomplikowanych problemów. – Główne serwisy informa- 411 �Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa cyjne telewizji publicznej, misyjnej są wyciskaczem łez. Z programów informacyjnych i publicystycznych robimy rzewliwe show – tłumaczył. W jego ocenie, ludzie mają prawo „dowiadywać się, jak jest zbudowany świat, jakie są problemy światowe”. Krytykował również nieskorzystanie z doświadczeń zagranicznych. – Nie trzeba się więc dziwić, że za chwilę 99% ankietowanych Polaków będzie przeciwko jakiemukolwiek pobytowi uchodźcy w Polsce – zakończył. Jako kolejny wypowiedział się prof. dr hab. Karol Klauza (KUL). Odniósł się do praktyk na rynku południowoazjatyckim: w Japonii, która ma jeden z najwyższych na świecie wskaźnik korzystania z mediów elektronicznych, na 1 tys. mieszkańców sprzedaje się ponad 450 tytułów gazet, podczas gdy w Polsce współczynnik ten wynosi 67:1000. Prof. Klauza podkreślił, że w perspektywie światowej czytelnictwo prasy rozwija się w kierunku wspominanej już wcześniej elitarności. Zwracał baczną uwagę na konieczność stawiania na etapie studiów „wysokiego pułapu świadomości bycia dziennikarzem”. – Od tego, jak ukształtujemy mentalność naszych absolwentów zależeć będzie styl ich dziennikarstwa w Polsce i na emigracji. Będą się wyróżniać wiedzą, mentalnością i kompetencjami – rozstrzygał. – Dziennikarze za pomocą słów prowadzą dusze ludzkie ku prawdzie, dobru i pięknu – dodał. Zwrócił także uwagę na kondycję odbiorców mediów, uznając że również oni nie reprezentują odpowiedniego poziomu, co wynika z braków w wykształceniu, wiedzy i wychowaniu. W tym miejscu prowadzący poprosił panelistów o odniesienie się do dotychczas usłyszanych komentarzy. Rozpoczęła red. M. Tadeusiak opowiadając o kondycji dziennikarstwa francuskiego i swoich doświadczeniach na studiach w Strasburgu. Opowiedziała anegdotę z zajęć o drugiej wojnie światowej, podczas których jej francuscy koledzy wykazali się brakiem elementarnej wiedzy, co potem nie przeszkodziło im zostać uznanymi dziennikarzami. Zauważyła też, że francuskie dziennikarstwo nie jest tak upolitycznione, jak rodzime. – Większość dziennikarzy nigdy nie pozwoliłaby sobie na zabiegi propagandowe, jakie są stosowane u nas – oceniła. W jej opinii polscy dziennikarze nie kryją swoich sympatii politycznych i zbyt jawnie opowiadają się po którejś ze stron sceny politycznej. Podkreśliła także, że francuskie serwisy informacyjne są przeglądem wydarzeń z całego kraju i z zagranicy, podczas gdy w Polsce dominuje perspektywa polityczna. Przytaczała sytuacje, w których mówiono jej, że sprawy rozgrywające się na arenie Unii Europejskiej nie interesują polskiego odbiorcy, bo są nudne. – Lepiej pokazać coś, co gra na ludzkich emocjach – konkludowała. Na koniec wskazała, że wiele zależy od poziomu wydawców i redaktorów naczelnych, co często prowadzi do konieczności dokonywania wyborów pomiędzy treściami istotnymi a efektownymi. Nazwała ten stan rzeczy „odwieczną walką pomiędzy tym, co potrzebne, a co atrakcyjne”. W odniesieniu do tego prof. J. Adamowski zauważył, że problem ten ma wyraźne podłoże finansowe. Zgodził się, że rodzima perspektywa „coraz bardziej 412 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa przypomina perspektywę zaścianka, w której zamykamy się i marginalizujemy”. To sprawia, że odbiorcy w coraz mniejszym stopniu interesują się wydarzeniami na świecie, a zajmują „tanimi sensacjami”. Uważa, że zadanie szerokiego pokazywania problemów świata ze wszystkimi jego blaskami i cieniami należy do mediów publicznych. Przywołał też kwestię finansowania – ściągalności abonamentu i nie traktowania go jako daniny publicznej na cele misyjne. – W reakcji na to Telewizja Polska komercjalizuje się w stopniu nieprzyzwoitym – ubolewał. Odwołał się ponadto do swojego doświadczenia naukowego związanego z mediami rosyjskimi, które uznał za profesjonalne pod względem technicznym i warsztatowym, ale w pełni służalcze wobec państwa, a więc de facto propagandowe. Następnie odniósł się do kwestii kryzysu greckiego, odpowiedzialnością za który w dużej mierze obarczył tamtejsze media, publikujące treści wygodne dla swoich właścicieli lub wręcz milczące o stanie greckiej gospodarki. Na tej podstawie uznał, że polskie dziennikarstwo nie znajduje się jeszcze w tak dramatycznym stanie, jaki można obserwować w wybranych krajach. – Słabość polskiego dziennikarstwa jest też efektem słabości systemowych [demokracji] – podsumował prof. Adamowski. Jako kolejny spośród słuchaczy do debaty przyłączył się o. prof. dr hab. Leon Dyczewski (KUL). Podkreślił, jak ważne jest stawianie na „mocnych ludzi z mocnym sumieniem”. Uważa, że polskie szkoły dziennikarskie właściwie kształcą adeptów, jednakże ci zderzając się z rzeczywistością zawodową, muszą się do niej w sposób negatywny dostosować. – Kiedyś myślałem, że polskie dziennikarstwo samo się uzdrowi: jak dziennikarze dojdą do dna, ludzie przestaną kupować prasę, słuchać radia i patrzeć w telewizję – żalił się. Zauważył, że jest odwrotnie: tabloidy stają się coraz popularniejsze i winił za ten stan polskie społeczeństwo, które namawiał do buntu przeciw dziennikarstwu słabej jakości. – Może nastąpi taki czas? Ale za długo i nie warto czekać, bo może być jeszcze gorzej – zawyrokował. Wskazał kilka dróg uzdrowienia dziennikarstwa w Polsce: stworzenie struktury, która wyłoni media wiodące (widzi w tej roli media publiczne); odpolitycznienie mediów i regulatorów; promowanie dobrych dziennikarzy przez opinię środowiskową, jak również naprawienie samego środowiska dziennikarskiego; zmiana postawy dziennikarzy w celu wypracowania poczucia więzi z drugim człowiekiem i społeczeństwem. Następnie wypowiedział się prof. dr hab. Jerzy Olędzki (UW, UKSW), zgadzając się ze wszystkimi wcześniej wygłoszonymi opiniami i diagnozami. Jednakże dodał, że nikt nie wspomniał o roli prawa prasowego. Red. Sułek-Kowalska uzupełniła, że wszyscy czekają, aż się zmieni, bo obecnie obowiązuje sformułowane w 1984 roku. Według Olędzkiego wielu poruszanym podczas debaty kwestiom można by zaradzić dzięki rozwiązaniom legislacyjnym. Nawiązał do swoich doświadczeń z USA, gdzie uczy się studentów, czym mają być media, jakie spełniać funkcje, kim ma być dziennikarz i jakim prawom podlega. – 413 �Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa Dziennikarz w Stanach Zjednoczonych nie ma żadnych przywilejów – poza pierwszeństwem dostępu do informacji. A dziennikarze w Polsce chcą mieć przywileje, by dodatkowo coś dla siebie zdobyć – mówił stanowczo. Uznał to za jedno ze źródeł problemów współczesnego polskiego dziennikarstwa. Jako ostatni głos zabrał dr Tomasz Gackowski (UW), który mówił, że polski system prawny jest skonstruowany na podobieństwo francuskiego, czyli „kaskadowego wyłaniania władz przez organy państwowe”, co w jego opinii ma prowadzić do zmniejszenia upolitycznienia regulatorów. Podkreślił, że na to nakłada się i oddziałuje kultura polityczna. Odnosząc się do tabloidyzacji mediów uznał, że w Polsce mamy do czynienia ze stronniczością strategiczną na poziomie strukturalnym, a nie poszczególnych dziennikarzy. Na potwierdzenie swojej tezy przywołał problem niewyjawiania części informacji i milczenia wszystkich mediów o jakiejś kwestii. Zamykając dyskusję, prowadzący panel ks. prof. J. Kloch przywołał słowa Jana Pawła II skierowane do pracowników mediów: „Unikajcie powierzchowności w informowaniu, a także tendencyjnego podkreślania strony negatywnej i sensacji bez liczenia się z prawami osobistymi każ6 dej jednostki. Nie ma informacji czy przekazu bez związku z wartościami” . W czasie debaty padło wiele odpowiedzi na pytanie o kondycję polskiego dziennikarstwa. Według dyskutantów jest ona bardzo różna i odzwierciedla ogólnoświatowy kryzys w tym zakresie. Przejawia się on m.in. postępującą tabloidyzacją, pogonią za newsami i pseudonewsami, obniżaniem się poziomu profesjonalizmu, wykształcenia i wiedzy. Uczestnicy debaty wskazali także charakterystyczną negatywną cechę polskiego dziennikarstwa – nadmierne upolitycznienie – co w ich opinii prowadzi do braku obiektywizmu dziennikarskiego, udowadniania tez, a nie poszukiwania prawdy. Ponadto zwrócono uwagę na kwestię własności środków przekazu: media w coraz większym zakresie są zarządzane przez fundusze inwestycyjne, a co za tym idzie – mają przynosić zyski, a nie służyć przedstawianiu obiektywnego obrazu rzeczywistości. Z obserwacji panelistów wynika, że poza Polską dziennikarze wykazują większy poziom tak profesjonalizmu, jak i obiektywizmu. Dyskutujący podkreślili także potrzebę wzajemnej życzliwości – dziennikarzy i odbiorców mediów. Oceniając pracę tych pierwszych, należy również brać pod uwagę sytuację zagrożenia miejsc pracy. W wielu wypadkach w swoich wypowiedziach dziennikarze są uzależnieni od pracodawców i sytuacja ta powinna ulec zmianie. Uczestnicy debaty zauważyli także, że dla młodych                                                              6 Jan Paweł II, Przemówienie wygłoszone do przedstawicieli środków społecznego podczas spotkania w Wielkiej Sali opactwa benedyktynów w Einsiedeln (Szwajcaria), 16 kwietnia 1984 rok; cytat za: K. Bernat, Media i dziennikarstwo w świetle nauczania papieży: Jana Pawła II i Benedykta XVI, „Naukowy Przegląd Dziennikarski” 3 (2014), s. 82.  414 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa adeptów sztuki dziennikarskiej istotne są początki pracy w mediach, zwłaszcza ich szefowie – profesjonalizm i system wartości, na którym się opierają. Szereg ujemnych zjawisk w dziennikarstwie swój początek bierze z niskiego poziomu wiedzy i wykształcenia dziennikarzy. Stąd uczestnicy debaty poparli pomysł konieczności doprecyzowania w Polsce, w jaki sposób ktoś nabywa prawa do określania go mianem dziennikarza, podobnie jak się to dzieje we Francji. Praca w mediach jest bowiem służbą zaufania publicznego o wielkiej odpowiedzialności. Ks. dr hab. Józef Kloch, UKSW Dr Łukasz Przybysz, UW  415 �Biogramy autorów Biogramy autorów Karolina Brylska, dr – Instytut Dziennikarstwa Uniwersytet Warszawski, Laboratorium Badań Medioznawczych UW – medioznawca i politolog, absolwentka Instytutu Stosunków Międzynarodowych oraz Instytutu Dziennikarstwa WDiNP UW, doktor nauk społecznych w zakresie nauk o mediach; stypendystka programu Socrates-Erasmus, w ramach którego studiowała w Instytucie Nauk Politycznych w Paryżu (Sciences Po), zastępca kierownika Laboratorium Badań Medioznawczych UW. Zajmuje się analizą retoryczną przekazów medialnych oraz analizą dyskursu publicznego. E-mail: karolina.brylska@id.uw.edu.pl Marta Brzezińska-Waleszczyk – absolwentka Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, doktorantka Instytutu Edukacji Medialnej i Dziennikarstwa. W 2012 obroniła pracę magisterską Blogi jako narzędzie komunikacji społecznej w Kościele. Przygotowuje rozprawę doktorską nt. Nowej ewangelizacji w social media. Publicystka i dziennikarka. Prowadziła audycje w Radiu Wnet i Radiu Warszawa. Publikowała w Gazecie Polskiej, wpolityce.pl, Deon.pl, Rzeczpospolitej, portalu Fronda.pl, a ostatnio Natemat.pl. Współautorka oraz autorka książek. Współpracuje z „Przewodnikiem Katolickim” oraz serwisem Wp.pl. Autorka kilkudziesięciu tekstów publicystycznych i wywiadów. E-mail: mart.bre@gmail.com Ewa K. Czaczkowska, dr – Wydział Teologiczny Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, adiunkt w Katedrze Teorii, Aksjologii i Prawa Mediów. Zainteresowania naukowe: medioznawstwo, historia, biografistyka. Pracowała w „Rzeczypospolitej”, obecnie publikuje m.in. we „Wprost” i „Gościu Niedzielnym”. Autorka książek m.in. Kardynał Wyszyński. Biografia, Siostra Faustyna. Biografia Świętej, Papież, który uwierzył. Jak Karol Wojtyła 416 �Biogramy autorów przekonał Kościół do kultu Bożego Miłosierdzia, Ksiądz Jerzy Popiełuszko, Cuda świętej Faustyny. E-mail: e.czaczkowska@aeropag21.pl Ks. Michał Drożdż, dr hab. – profesor Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, wykładowca teorii mediów i komunikacji społecznej oraz filozofii i aksjologii mediów, redaktor, doktor filozofii nauki i przyrody, doktor habilitowany nauk społecznych w zakresie nauk o mediach; dyrektor Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie. Obszar badań naukowych: aksjologia mediów i komunikacji społecznej. Autor kilkudziesięciu artykułów i książek. E-mail: michal.drozdz@upjp2.edu.pl Karolina Dziewulska-Siwek, dr – teoretyk i praktyk rzecznictwa prasowego, absolwentka Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Zdobywanie warsztatu dziennikarskiego rozpoczęła w mediach publicznych: Polskim Radiu i Telewizji Polskiej. Praktykowała w biurach prasowych spółek kolejowych. Była PR-owcem organizacji charytatywnej. Rzecznik prasowy Agencji Rynku Rolnego. Wykłada na swojej Alma Mater oraz WSKSiM w Toruniu. Pasjonatka radia. E-mail: dziewulska.siwek@gmail.com Tomasz Gackowski, dr – Instytut Dziennikarstwa Uniwersytet Warszawski, Laboratorium Badań Medioznawczych UW, absolwent Instytutu Dziennikarstwa i Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego w ramach Kolegium Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UW; stypendysta programu START Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w 2013 r.; laureat stypendium dla wybitnych młodych naukowców Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego 2015-2018 r.; zastępca dyrektora ID UW ds. badań naukowych i współpracy z zagranicą, kierownik Laboratorium Badań Medioznawczych UW. Autor licznych artykułów i książek z zakresu metodologii badań medioznawczych, komunikacji politycznej i giełdowej, współorganizator wielu konferencji, zjazdów, kongresów oraz warsztatów badawczych (m.in. Ogólnopolskich Konferencji Metodologicznych Medioznawców). E-mail: tomasz.gackowski@lbm.uw.edu.pl Damian Guzek, dr – Uniwersytet Śląski w Katowicach, adiunkt w Zakładzie Dziennikarstwa Instytutu Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UŚ. Stypendysta MNiSW oraz the Swedish Institute. W 2016 r. Visiting Research Fellow w School of Humanities, Keele University (Wielka Brytania). Od 2013 r. przedstawiciel młodych badaczy w Grupie Roboczej Media i Religia przy European Communication Research and Education Association (ECREA). 417 �Biogramy autorów W latach 2015-2018 kieruje grantem NCN Media wobec idei świeckiego państwa. Jest autorem dwóch monografii oraz autorem i współautorem ponad 20 publikacji naukowych z zakresu mediów, religii i polityki publikowanych m.in. w „Journalism Studies” czy „Online – Heildelberg Journal of Religions on the Internet”. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje wokół problematyki mediów i religii oraz medialnej reprezentacji konfliktów. Z wykształcenia medioznawca, politolog oraz teolog. E-mail: damian.guzek@us.edu.pl Witold Kawecki CSsR, prof. dr hab. – profesor nauk teologicznych w zakresie teologii kultury, sztuki i dziennikarstwa, kierownik Katedry Dialogu Wiary z Kulturą Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Autor kilkudziesięciu książek i kilkuset publikacji, współpracownik m.in. Polskiego Radia i Telewizji Polskiej. Członek międzynarodowej komisji eksperckiej „Prawo do kultury” przy Narodowym Centrum Kultury. Przewodniczący Zespołu Kompetencji Kulturowych Kościoła przy NCK. Ekspert w zakresie teologii, kulturoznawstwa i dziennikarstwa Polskiej Komisji Akredytacyjnej. E-mail: o.witold@interia.pl Milena Kindziuk, dr – medioznawca, adiunkt w Instytucie Edukacji Medialnej i Dziennikarstwa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Autorka biografii i znawca życia i działalności bł. ks. Jerzego Popiełuszki (książki zostały przetłumaczone m.in. na język włoski, słoweński, hiszpański). Autorka biografii m.in. kard. Józefa Glempa pt. Ostatni taki Prymas. Kard. Józef Glemp; Emilii Wojtyłowej pt. Matka Papieża; Marianny Popiełuszko pt: Matka świętego. Publicystka, redaktor prowadzący warszawskiej edycji Tygodnika „Niedziela”, współpracownik Tygodnika „W Sieci”, „W Sieci historii” oraz portalu www.wpolityce.pl. Publicystka, dziennikarka; współautorka haseł Wielkiej Encyklopedii Jana Pawła II. E-mail: mkin@interia.pl Ks. Józef Kloch, dr hab. – profesor w Instytucie Edukacji Medialnej i Dziennikarstwa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, zajmuje się komunikacją w social media oraz zagadnieniami związanymi z rzecznictwem prasowym, Internetem i Kościołem, medioznawca. Stypendysta The Catholic University of America w Waszyngtonie. Autor m.in. Kościół w Polsce wobec Web 2.0 (Kielce 2013). Redaktor czasopism naukowych „The Person and the Challenges” oraz „Media and Religion”. Rzecznik Konferencji Episkopatu Polski w latach 2003-2015. E-mail: j.kloch@uksw.edu.pl 418 �Biogramy autorów Ks. Rafał Leśniczak, dr – Instytut Edukacji Medialnej i Dziennikarstwa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Studiował filozofię i teologię w Wyższym Seminarium Duchownym w Łodzi. W 2004 roku obronił magisterium z teologii na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie oraz przyjął święcenia kapłańskie. W latach 20052010 studiował na Wydziale Komunikacji Społecznej Instytucjonalnej Papieskiego Uniwersytetu Świętego Krzyża w Rzymie, uzyskując stopień doktora komunikacji społecznej instytucjonalnej. Jest członkiem towarzystw naukowych European Communication Research and Education (ECREA), International Association for Media and Communication Research (IAMCR), Polskiego Towarzystwa Komunikacji Społecznej, Polskiego Towarzystwa Nauk Politycznych. Autor ponad 20 publikacji naukowych. Główne kierunki badań obejmują: etykę dziennikarską, komunikowanie polityczne, komunikowanie społeczne i public relations. E-mail: r.lesniczak@uksw.edu.pl Ks. Marek Łuczak, dr hab. – profesor w Katedrze Dziennikarstwa Ekonomicznego i Nowych Mediów w Uniwersytecie Ekonomicznym w Katowicach. Prezbiter archidiecezji katowickiej, sekretarz redakcji tygodnika „Niedziela”, publikuje z zakresu katolickiej nauki społecznej oraz nauki o mediach, autor i współautor kilkudziesięciu artykułów. E-mail: xmarek@orange.pl Anna Miotk, dr – dyrektor ds. komunikacji w firmie Polskie Badania Internetu. Wcześniej odpowiadała za badania i rozwój produktu oraz wybrane działania marketingowe dla jednej z marek monitoringu mediów. Ma wieloletnie doświadczenie w public relations – pracowała w uznanych polskich i sieciowych agencjach PR, realizując projekty dla klientów z sektorów IT, FMCG oraz healthcare. Doktor nauk humanistycznych, tytuł jej rozprawy doktorskiej to: Metody oceny i pomiaru rezultatów działań public relations stosowane w Polsce. Wcześniej ukończyła socjologię na Uniwersytecie Gdańskim. Wykłada na studiach podyplomowych PR, prowadzi szkolenia dotyczące mierzenia efektów działań public relations; jej kompetencje trenerskie potwierdza certyfikat Szkoły Trenerów House of Skills. Autorka książek Badania w public relations, Skuteczne social media i licznych publikacji w mediach branżowych oraz bloga poświęconego mierzeniu działań komunikacyjnych. E-mail: kontakt@annamiotk.pl lub anna.miotk@gmail.com Jerzy Olędzki, prof. dr hab. – profesor zwyczajny na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, profesor emeritus Uniwersytetu Warszawskiego. Specjalizacja badawcza: nauki o mediach i nauki o polityce. Dydaktyk w zakresie teorii i praktyki komunikacji społecznej, public rela- 419 �Biogramy autorów tions, etyki zawodowej dziennikarzy i specjalistów public relations. Autor publikacji z zakresu socjologii komunikowania międzynarodowego, przepływu informacji i profesjonalizmu w dziennikarstwie i etyki w public relations. E-mail: j.oledzki@gmail.com Mateusz Patera – Instytut Dziennikarstwa Uniwersytet Warszawski, Laboratorium Badań Medioznawczych UW, doktorant UW na kierunku nauki społeczne w zakresie nauk o mediach. Współpracownik Laboratorium Badań Medioznawczych. Absolwent Międzywydziałowych Studiów Ochrony Środowiska Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytutu Dziennikarstwa Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych UW. Zainteresowania naukowo-badawcze: metody badań medioznawczych (m.in. okulografia, badania fokusowe), komunikacja wizualna, badania wizerunku, komunikacja WEB 2.0 i 3.0. E-mail: mateusz.patera@lbm.uw.edu.pl Monika Marta Przybysz, dr hab. – profesor w Instytucie Edukacji Medialnej i Dziennikarstwa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, kierownik Katedry Public Relations i Komunikacji Marketingowej dyplomowany specjalista public relations. Doktoryzowała się w 2007 roku na podstawie rozprawy o zarządzaniu kryzysowym w Kościele w Polsce. Nagrodzona przez Prezesa Rady Ministrów RP za najlepszą pracę doktorską. Autorka kilkudziesięciu artykułów i książek naukowych z komunikacji społecznej. Członek Polskiego Towarzystwa Komunikacji Społecznej oraz Editorial Advisory Board w „Media and Religion” Wydziału Dziennikarstwa Państwowego Uniwersytetu im. M. Łomonosowa w Moskwie. Redaktor kwartalnika naukowego „KulturaMedia-Teologia”. Współorganizator corocznych warsztatów dla rzeczników prasowych zakonnych i diecezjalnych. Rzecznik prasowy i członek Zespołu ds. Nowej Ewangelizacji Konferencji Episkopatu Polski. Laureatka prestiżowej nagrody branży public relations „PRoton 2013” oraz medalu Komisji Edukacji Narodowej (2014). E-mail: uksw@op.pl Teresa Sasińska-Klas, dr hab. – socjolog i politolog, profesor w Instytucie Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik Zakładu Komunikowania Międzynarodowego i Mediów. Specjalizuje się w zakresie relacji: media i polityka oraz socjalizacji politycznej poprzez media. E-mail: uhsasins@cyfronet.krakow.pl Małgorzata Sławek-Czochra, dr – asystent w Katedrze Komunikacji Wizualnej Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Katolickiego Uni- 420 �Biogramy autorów wersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, członek Polskiego Towarzystwa Socjologicznego i Akademii Społecznej. Zainteresowania badawcze: komunikacja wizualna, sztuka w przestrzeni publicznej (szczególnie street art i graffiti), badanie przekazów medialnych. E-mail: malgorzataczochra@o2.pl Joanna Sosnowska, dr – adiunkt w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej KUL, dziennikarz TVP. Zainteresowania badawcze koncentrują się wokół zagadnień: dziennikarstwa telewizyjnego, gatunków przekazu telewizyjnego, filmu dokumentalnego i krytyki telewizyjnej. Od 2003 roku związana z TVP Lublin. Autorka filmów dokumentalnych, programów telewizyjnych i reportaży. E-mail: joannus@autograf.pl Anna Sugier-Szerega, dr – socjolog, medioznawca, adiunkt w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej KUL. Zainteresowania badawcze: medializacja święta i świętowania, kompetencje medialne, dziecięca kultura popularna, dziennikarstwo podróżnicze. Ostatnie publikacje: World Youth Day – a contemporary response to the need of celebration, w: World Youth Days – Testimony to the hope of the Youth, UP, Kraków, 2016, Medialne reprezentacje kultury, (red.), KUL, Lublin 2015; Christian Holidays and the Formation of Religious of Identity, w: Secularization and the Development of Religion in Modern Polish Society, red. L. Dyczewski, Waszyngton, 2014/2015. Wykonawca w projektach: Integracja lokalna czy medialna. Badanie wizerunku medialnego Obywateli Państw Trzecich w mediach ogólnopolskich i lokalnych, (2014/2015), EFI; Aktywnipozytywni w świecie nowoczesnych mediów, Pracownia Kalejdoskop (2015), grant MKiDN. E-mail: ansusz@kul.pl Justyna Szulich-Kałuża, dr hab. – Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Instytut Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej, Katedra Komunikacji Wizualnej. Zainteresowania badawcze: społeczno-kulturowe oddziaływanie mediów, rola mediów w kreowaniu modelu rodziny, język i obraz w komunikacji zmediatyzowanej. Wykonawca międzynarodowych projektów badawczych: Ehe Und Familienvorstellungen im internationalen Vergleich, Four Disjunctions: Church Renewal in a Secular Age, Framing of the Ukraine – Russia conflict in media oraz krajowych: Wyobrażenia młodzieży o małżeństwie i rodzinie, Językowe i wizualne projekty tożsamościowe rodziny lansowane w polskiej prasie opiniotwórczej, Integracja lokalna czy medialna? Badanie wizerunku medialnego obywateli Państw Trzecich w mediach ogólnopolskich i lokalnych. Autorka monografii: Projekty tożsamościowe rodziny upowszechniane w polskich tygodnikach opiniotwórczych, 421 �Biogramy autorów Lublin 2013, Małżeństwo i rodzina w polskiej prasie, Lublin 2010, autorka książek pod redakcją oraz licznych artykułów w pracach zbiorowych i czasopismach. E-mail: juszka@kul.pl Alicja Waszkiewicz-Raviv, dr – adiunkt w Instytucie Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, w Zakładzie Komunikacji Społecznej i Public Relations. Psycholog, medioznawca i specjalistka ds. PR. Zainteresowania badawcze dotyczą: komunikacji wizualnej, wizerunku instytucji pożytku publicznego, antropologii organizacji oraz psychologii reklamy. E-mail: alicja.waszkiewicz@id.uw.edu.pl Kazimierz Wolny-Zmorzyński, prof. dr hab. – kierownik Zakładu Genologii Dziennikarskiej i Fotografii Instytutu Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego. Redaktor naczelny Naukowego Przeglądu Dziennikarskiego, dyrektor Międzynarodowego Instytutu Badań nad Reportażem, wiceprezes Towarzystwa Studiów Dziennikarskich. Autor m.in. monografii o Melchiorze Wańkowiczu (Sztuka reportażu wojennego Melchiora Wańkowicza 1991) i Ryszardzie Kapuścińskim (Ryszard Kapuściński w labiryncie współczesności 2004) oraz książek teoretycznych o reportażu (Reportaż – jak go napisać? 2004), gatunkach dziennikarskich (Gatunki dziennikarskie – teoria, praktyka, język 2006 współautorstwo z A. Kaliszewskim, W. Furmanem), źródłach informacji dziennikarskiej (Źródła informacji dla dziennikarza 2008 współautorstwo z A. Kaliszewskim, W. Furmanem, K. Pokorną-Ignatowicz) oraz wartościowaniu i ocenie fotografii dziennikarskiej (Fotograficzne gatunki dziennikarskie 2008, Jaka informacja? Rzecz o percepcji fotografii dziennikarskiej 2010, Mistrzowie fotografii dziennikarskiej. Ocena i wartościowanie 2015, Co jest grane? O cechach dystynktywnych gatunków radiowych i telewizyjnych 2016 współautorstwo z A. Kaliszewskim). E-mail: kazimierz-wolny-zmorzynski@wp.pl Aneta Wójciszyn-Wasil, dr – Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Polskie Radio Lublin, asystent w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej KUL, dziennikarka radiowa w Redakcji Publicystyki Kulturalnej Polskiego Radia Lublin. Autorka książki: Sztuka radiowa w Polsce i jej krytyka do 1939 roku (Lublin 2012), laureatka nagród i wyróżnień za audycje radiowe. W kręgu jej zainteresowań badawczych znajdują się gatunki i konstrukcje narracyjne w przekazie radiowym, historia radia, a także zagadnienia warsztatowe dziennikarstwa radiowego. E-mail: wasil@kul.pl   422 �About the Contributors About the Contributors Karolina Brylska, dr – Institute of Journalism of the University of Warsaw, Laboratory of Media Studies of the UW, a media expert and political scientist, graduate of the Institute of International Relations and the Institute of Journalism of the Faculty of Journalism and Political Sciences of the UW, holding a doctorate in social sciences in the field of media studies; she won a scholarship of the Socrates-Erasmus programme under which she studied at the Paris Institute of Political Studies (Sciences Po); deputy head of the Laboratory of Media Studies of the UW. She is involved in rhetorical analysis of media coverage and public discourse analysis. Email: karolina.brylska@id.uw.edu.pl Marta Brzezińska-Waleszczyk – a graduate of the Cardinal Stefan Wyszyński University, doctoral student at the Institute of Media Education and Journalism. In 2012, she has defended her Master’s thesis Blogs as a tool of social communication in the Church. Currently, she is working on her doctoral thesis on New evangelization in the social media. A publicist and journalist. She has hosted programmes in Radio Wnet and Radio Warszawa and published in “Gazeta Polska” and “Rzeczpospolita” newspapers as well as on websites: wpolityce.pl, Deon.pl, Fronda.pl, and recently, Natemat.pl. Co-author and author of books, a collaborator of the “Przewodnik Katolicki” weekly and the Wp.pl website. Author of several dozen journalistic texts and interviews. Email: mart.bre@gmail.com Ewa K. Czaczkowska, dr – Faculty of Theology of the Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw, assistant professor at the Chair of Theory, Axiology and Media Law. Scientific interests: media studies, history, biographical studies. She has worked for the “Rzeczpospolita” daily; currently, she publishes in such magazines as “Wprost” and “Gość Niedzielny”. Author of 423 �About the Contributors books, including Kardynał Wyszyński. Biografia [Cardinal Wyszyński. A Biography], Siostra Faustyna. Biografia Świętej [Sister Faustina. A Biography], Papież, który uwierzył. Jak Karol Wojtyła przekonał Kościół do kultu Bożego Miłosierdzia [The Pope Who Believed. How Karol Wojtyła Convinced the Church to Worship the Divine Mercy], Ksiądz Jerzy Popiełuszko [Father Jerzy Popiełuszko], Cuda świętej Faustyny [The Miracles of St. Faustina]. Email: e.czaczkowska@aeropag21.pl Fr. Michał Drożdż, dr hab. – a professor of the Pontifical University of John Paul II in Cracow, a lecturer of the theory of media and social communication as well as philosophy and axiology of media, an editor, holding a doctorate in philosophy of science and nature and a post-doctoral degree in social sciences in the field of media studies; director of the Institute of Journalism and Social Communication of the Pontifical University of John Paul II in Cracow. Field of research: axiology of media and social communication. Author of several dozen papers and books. Email: michal.drozdz@upjp2.edu.pl Karolina Dziewulska-Siwek, dr – a theorist and practitioner of spokespersonship, a graduate of the Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw. She started acquiring her journalist skills in the public media: the Polish Radio and the Polish Television. She has practised in press offices of railroad companies. She was a PR specialist of a charity organization. Spokesperson for the Agricultural Market Agency. She is a lecturer at her Alma Mater and at the College of Social and Media Culture in Toruń. An enthusiast of radio. Email: dziewulska.siwek@gmail.com Tomasz Gackowski, dr – Institute of Journalism of the University of Warsaw, Laboratory of Media Studies of the UW, a graduate of the Institute of Journalism and the Institute of History of the University of Warsaw under the College of Inter-Faculty Individual Studies in Humanities of the UW; holder of a 2013 scholarship of the START programme of the Foundation for Polish Science; winner of a scholarship for outstanding young scholars for the period of 2015-2018 from the Minister of Science and Higher Education; deputy director for scientific research and foreign cooperation at the Institute of Journalism of the UW, head of the Laboratory of Media Studies of the UW. Author of many papers and books in the field of methodology of media studies, political and stock exchange communication; co-organizer of many conferences, conventions, congresses and research workshops (including All-Polish Methodological Conferences of Media Experts). Email: tomasz.gackowski@lbm.uw.edu.pl 424 �About the Contributors Damian Guzek, dr – University of Silesia in Katowice, assistant professor at the Department of Journalism of the Institute of Political Sciences and Journalism of the University of Silesia. He was awarded scholarships from the Minister of Science and Higher Education and from the Swedish Institute. In 2016, a Visiting Research Fellow at the School of Humanities, Keele University (United Kingdom). Since 2013, a representative of young scholars in the Media and Religion Working Group at the European Communication Research and Education Association (ECREA). In 2015-2018, he is the manager of the NSC grant The media and their attitude to the secular state idea. An author of two monographs, as well as author and co-author of more than 20 scholarly publications in the area of media, religion and politics, published, among others, in “Journalism Studies” or “Online – Heidelberg Journal of Religions on the Internet”. His research interests are focused on the subject matter of media and religion as well as representation of conflicts in the media. He holds a degree in media sciences, political sciences and theology. Email: damian.guzek@us.edu.pl Witold Kawecki CSsR, prof. dr hab. – a professor of theological sciences in the field of theology of culture, art and journalism, head of the Chair of Dialogue between Faith and Culture of the Cardinal Stefan Wyszyński University. An author of several dozen books and several hundred publications, a collaborator of such institutions as the Polish Radio and the Polish Television. A member of the “Right to Culture” international experts’ commission by the National Centre for Culture. The president of the Team of Cultural Competencies of the Church by the NCC. An expert of the Polish Accreditation Committee in the field of theology, cultural studies and journalism. Email: o.witold@interia.pl Milena Kindziuk, dr – a media expert, assistant professor at the Institute of Media Education and Journalism of the Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw. An author of biographies and an expert in the subject matter of the life and activity of Blessed Fr. Jerzy Popiełuszko (the books have been translated, among others, into Italian, Slovene, or Spanish). She has written biographies of such figures as Cardinal Józef Glemp (Ostatni taki Prymas. Kard. Józef Glemp [The Last Primate of His Kind. Cardinal Józef Glemp]); Emilia Wojtyła (Matka Papieża [Mother of the Pope]); Marianna Popiełuszko (Matka świętego [Mother of a Saint]). A publicist, the editor-in-chief of the Warsaw edition of the “Niedziela” weekly, a collaborator of the “W Sieci” and “W Sieci historii” weekly magazines and the www.wpolityce.pl website. She is a publicist, a journalist and a co-author of entries in the Great Encyclopedia of John Paul II. Email: mkin@interia.pl 425 �About the Contributors Fr. Józef Kloch, dr hab. – a professor at the Institute of Media Education and Journalism of the Cardinal Stefan Wyszyński University, occupied with communication in the social media and with issues connected with spokespersonship, the Internet and the Church; a media expert. He holds of a scholarship of the Catholic University of America in Washington. An author of books, including Kościół w Polsce wobec Web 2.0 [The Polish Church and its attitude to Web 2.0] (Kielce 2013). Editor of scientific journals “The Person and the Challenges” as well as “Media and Religion”. He was the spokesman for the Polish Episcopal Conference between 2003 and 2015. Email: j.kloch@uksw.edu.pl Fr. Rafał Leśniczak, dr – Institute of Media Education and Journalism of the Cardinal Stefan Wyszyński University. He has studied philosophy and theology at the Major Seminary in Łódź. In 2004, he earned his Master’s degree in theology at the Faculty of Theology of the Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw and was ordained. Between 2005 and 2010, he studied at the School of Institutional Social Communication of the Pontifical University of the Holy Cross in Rome, obtaining a doctorate in institutional social communication. He is a member of the following scientific associations: European Communication Research and Education (ECREA), International Association for Media and Communication Research (IAMCR), Polish Communication Association, Polish Political Science Association. An author of above 20 scholarly publications. His main fields of research include: journalistic ethics, political communication, social communication, and public relations. Email: r.lesniczak@uksw.edu.pl Fr. Marek Łuczak, dr hab. – a professor at the Chair of Economic Journalism and the New Media at the University of Economics in Katowice. A presbyter in the Katowice Archdiocese, the editorial assistant of the “Niedziela” weekly; he publishes in the field of the Catholic social science as well as media studies; an author and co-author of several dozen papers. Email: xmarek@orange.pl Anna Miotk, dr – Communications Director at the Polskie Badania Internetu [Polish Internet Research] company. Earlier, she was responsible for product testing and development as well as assorted marketing activities for a media monitoring brand. She has many years’ experience in public relations, having worked in recognized Polish and international PR agencies, implementing projects for customers in the IT, FMCG and healthcare sectors. She holds a doctorate in humanities; the title of her doctoral dissertation is Metody oceny i pomiaru rezultatów działań public relations stosowane w Polsce [Methods of 426 �About the Contributors Assessment and Measurement of Results of Public Relations Activities, as Utilized in Poland]. Earlier, she graduated from sociology at the University of Gdańsk. She is a lecturer at post-graduate studies in PR, conducts trainings in measurement of results of public relations activities; her training skills are confirmed by a certificate from the House of Skills School of Trainers. Author of books: Badania w public relations [Research in Public Relations], Skuteczne social media [Effective Social Media], as well as numerous publications in the professional media and a blog on measurement of communication activities. Email: kontakt@annamiotk.pl lub anna.miotk@gmail.com Jerzy Olędzki, prof. dr hab. – a full professor at the Faculty of Theology of the Cardinal Stefan Wyszyński University, professor emeritus of the University of Warsaw. Academic specialization: media sciences and political sciences. An educator in the field of theory and practice of social communication, public relations, professional ethics of journalists and public relations specialists. An author of publications in the area of sociology of international communication, information flow and professionalism in journalism, as well as ethics in public relations. Email: j.oledzki@gmail.com Mateusz Patera – Institute of Journalism of the University of Warsaw, Laboratory of Media Studies of the UW; a doctoral student of social sciences at the UW, in the area of media studies. An associate at the Laboratory of Media Studies. A graduate of the Inter-Faculty Studies in Environmental Protection of the University of Warsaw as well as of the Institute of Journalism of the Faculty of Journalism and Political Sciences of the UW. Scientific and research interests: media research methods (including eye tracking, focus group tests), visual communication, image survey, communication in the Web 2.0 and 3.0. Email: mateusz.patera@lbm.uw.edu.pl Monika Marta Przybysz, dr hab. – a professor at the Institute of Media Education and Journalism of the Cardinal Stefan Wyszyński University, the head of the Chair of Public Relations and Marketing Communication, a qualified public relations specialist. She obtained her doctorate in 2007 on the basis of her dissertation on crisis management in the Polish Church. She won an award for the best doctoral dissertation from the Prime Minister of the Republic of Poland. An author of several dozen research papers and books in the field of social communication. A member of the Polish Communication Association and the Editorial Advisory Board of the “Media and Religion” of the Faculty of Journalism of the M. Lomonosov Moscow State University. Editor of the “Kultura-Media-Teologia” scientific quarterly. A co-organizer of annual 427 �About the Contributors workshops for monastic and diocesan spokespersons. She is a spokesperson and member of the Team of New Evangelization of the Polish Episcopal Conference. She has been awarded “PRoton 2013”, a prestigious award of the public relations industry, and the Medal of the Commission of National Education (2014). Email: uksw@op.pl Teresa Sasińska-Klas, dr hab. – a sociologist and political scientist, a professor at the Institute of Journalism, Media and Social Communication of the Jagiellonian University, the head of the Department of International Communication and Media. She specializes in the area of relations between the media and politics as well as political socialization through the media. Email: uhsasins@cyfronet.krakow.pl Małgorzata Sławek-Czochra, dr – an assistant lecturer at the Chair of Visual Communication of the Institute of Journalism and Social Communication of the John Paul II Catholic University of Lublin, a member of the Polish Sociological Association and the Social Academy. Her research interests include: visual communication, art in the public space (especially street art and graffiti), study of media broadcasts. Email: malgorzataczochra@o2.pl Joanna Sosnowska, dr – an assistant professor at the Institute of Journalism and Social Communication of the Catholic University of Lublin, a journalist in the TVP. Her research interests are focused on the issues of TV journalism, television broadcast genres, documentary film and television criticism. Since 2003, she has been associated with TVP Lublin. An author of documentaries, television programmes and reportages. Email: joannus@autograf.pl Anna Sugier-Szerega, dr – a sociologist, media expert, an assistant professor at the Institute of Journalism and Social Communication of the Catholic University of Lublin. Her research interests include: medialization of holiday and celebration, media competences, children’s popular culture, travel journalism. Her recent publications: World Youth Day – a contemporary response to the need of celebration, in: World Youth Days – Testimony to the hope of the Youth, Pedagogical University, Kraków 2016; Medialne reprezentacje kultury [Media Representations of Culture] (ed.), Catholic University of Lublin, Lublin 2015; Christian Holidays and the Formation of Religious of Identity, in: Secularization and the Development of Religion in Modern Polish Society, ed. L. Dyczewski, Washington 2014/2015. She participates in the projects: Integracja lokalna czy 428 �About the Contributors medialna. Badanie wizerunku medialnego Obywateli Państw Trzecich w mediach ogólnopolskich i lokalnych [Integration: Local or Media-based? A Survey of the Media Image of Citizens of Third Countries in Nationwide and Local Media], (2014/2015), EFI; Aktywnipozytywni w świecie nowoczesnych mediów [ActivePositive in the World of Modern Media], Pracownia Kalejdoskop (2015), a grant from the Ministry of Culture and National Heritage. Email: ansusz@kul.pl Justyna Szulich-Kałuża, dr hab. – John Paul II Catholic University of Lublin, Institute of Journalism and Social Communication, Chair of Visual Communication. Research interests: social and cultural impact of the media, the role of the media in creation of a family model, language and image in mediatized communication. A participant of research projects, both international: Ehe Und Familienvorstellungen im internationalen Vergleich; Four Disjunctions: Church Renewal in a Secular Age; Framing of the Ukraine-Russia conflict in media, and Polish: Wyobrażenia młodzieży o małżeństwie i rodzinie [Young People’s Concepts of Marriage and Family]; Językowe i wizualne projekty tożsamościowe rodziny lansowane w polskiej prasie opiniotwórczej, [Linguistic and Visual Identity Projects of a Family, as Promoted in the Polish Opinion-Forming Press]; Integracja lokalna czy medialna? Badanie wizerunku medialnego obywateli Państw Trzecich w mediach ogólnopolskich i lokalnych [Integration: Local or Media-based? A Survey of the Media Image of Citizens of Third Countries in Nationwide and Local Media]. An author of monographs: Projekty tożsamościowe rodziny upowszechniane w polskich tygodnikach opiniotwórczych [Identity Projects of a Family, as Popularized in the Polish Opinion-Forming Weekly Magazines], Lublin 2013; Małżeństwo i rodzina w polskiej prasie [Marriage and Family in the Polish Press], Lublin 2010; an author of edited books and numerous articles in collective works and magazines. Email: juszka@kul.pl Alicja Waszkiewicz-Raviv, dr – an assistant professor at the Institute of Journalism of the University of Warsaw, the Department of Social Communication and Public Relations. A psychologist, media expert and PR specialist. Her research interests include: visual communication, image of public benefit institutions, anthropology of organizations, and psychology of advertising. Email: alicja.waszkiewicz@id.uw.edu.pl Kazimierz Wolny-Zmorzyński, prof. dr hab. – the head of the Department of Journalistic Genology and Photography of the Institute of Journalism of the University of Warsaw. The editor-in-chief of the “Journalism Research Review Quarterly”, the Director of the International Institute of Study of Re- 429 �About the Contributors portage, the vice-president of the Association of Journalist Studies. His publications include monographs of Melchior Wańkowicz (Sztuka reportażu wojennego Melchiora Wańkowicza [Melchior Wańkowicz’s Art of War Reportage], 1991) and Ryszard Kapuściński (Ryszard Kapuściński w labiryncie współczesności [Ryszard Kapuściński in the Labyrinth of Contemporaneity] 2004) and theoretical books on reportage (Reportaż – jak go napisać? [Reportage – How to Write It?] 2004), journalistic genres (Gatunki dziennikarskie – teoria, praktyka, język [Journalistic Genres – Theory, Practice, Language] 2006, co-authored with A. Kaliszewski and W. Furman), sources of journalistic information (Źródła informacji dla dziennikarza [A Journalist’s Sources of Information] 2008, coauthored with A. Kaliszewski, W. Furman, K. Pokorna-Ignatowicz) as well as appraisal and assessment of journalistic photography (Fotograficzne gatunki dziennikarskie [Journalistic Photographic Genres] 2008; Jaka informacja? Rzecz o percepcji fotografii dziennikarskiej [What Information? On the Perception of Journalistic Photography] 2010; Mistrzowie fotografii dziennikarskiej. Ocena i wartościowanie [Masters of Journalistic Photography. Assessment and appraisal] 2015; Co jest grane? O cechach dystynktywnych gatunków radiowych i telewizyjnych [What’s Going On? On the Distinctive Characteristics of Radio and Television Genres] 2016, co-authored with A. Kaliszewski). Email: kazimierz-wolny-zmorzynski@wp.pl Aneta Wójciszyn-Wasil, dr – John Paul II Catholic University of Lublin, Polish Radio Lublin, an assistant lecturer at the Institute of Journalism and Social Communication of the Catholic University of Lublin, a radio journalist at the Cultural Journalism Department of Polish Radio Lublin. The author of the book Sztuka radiowa w Polsce i jej krytyka do 1939 roku [Radio Art in Poland and Criticism Thereof until 1939] (Lublin 2012), she has been awarded a number of awards and distinctions for radio programmes. The scope of her research interests include genres and narrative structures in a radio broadcast, the history of the radio, as well as methodological issues of radio journalism. Email: wasil@kul.pl 430 �ANEKS Dokumentacja filmowa na płycie DVD. �Aneks 432 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Nauki o mediach Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Subject The topic of the resource Jan Paweł II kanonizacja przekaz medialny Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Olędzki, Jerzy (red.) Sasińska-Klas, Teresa (red.) Title A name given to the resource Wielkość czy autorytet? Jan Paweł II w przekazach polskich mediów podczas Jego kanonizacji Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Absolwentów Dzieło Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 978-83-939401-1-0 Language A language of the resource polski Rights Information about rights held in and over the resource *Niniejszy materiał może być wykorzystywany i cytowany jedynie w granicach dozwolonego użytku. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Rights Holder A person or organization owning or managing rights over the resource. Stowarzyszenie Absolwentów Dzieło Type The nature or genre of the resource praca zbiorowa https://digitarium.uksw.edu.pl/files/original/6/56/O_wiadczenie_o_wyra_eniu_zgody_na_korzystanie_z_utworu.2-1.doc b6f86bb249ed2b50f7df04264af87a64 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Wzory umów Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Subject The topic of the resource oświadczenie Type The nature or genre of the resource inny Title A name given to the resource Oświadczenie o wyrażeniu zgody na nieodpłatne korzystanie z utworu/ów autorskiego/ich Language A language of the resource polski Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource doc https://digitarium.uksw.edu.pl/files/original/2/23/Niescior_Misyjny-wymiar-Kosciola-pierwszych-wiekow.pdf 99444f7332cd15d0a8d7dd50d99afeae PDF Text Text MISYJNY WYMIAR CHRZEŚCIJAŃSTWA PIERWSZYCH TRZECH WIEKÓW Na podstawie książki: Adolf von Harnack Die Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten, 4. Auflage Leipzig 1924 (reprint 1965)1 oprac. Leon Nieścior OMI UKSW Warszawa 2010 1 Książka dostępna w języku ang.: The Mission and Expansion of Christianity in the First Three Centuries, translated and edited by J. Moffatt , London 1908 (from the 2nd German edition), w internecie w pdf na stronie: http://www.ccel.org/ccel/harnack/mission.toc.html (na podstawie 2. wydania, starszego i krótszego) albo w doc: http://ccat.sas.upenn.edu/rak//courses/535/Harnack/bk0-TOC.htm (na podstawie 4. wydania, pełnego i nowszego). �Adolf von Harnack Harnack badał m. in. wpływ helleńskiej filozofii na wczesnochrześcijańską literaturę. Jego ojciec był profesorem teologii pastoralnej w Tartu (wtedy prowincja Rosji, obecnie Estonia). Harnack studiował na uniwersytecie w Tartu (1869-1872), a następnie w Lipsku. W 1874 r. rozpoczął wykłady w Lipsku. Jego wykłady, poświęcone gnostycyzmowi i Apokalipsie, przyciągały wielu słuchaczy. W 1876 r. został profesorem nadzwyczajnym, a w 1884 r. – profesorem zwyczajnym na Uniwersytecie w Giessen. W tymże roku rozpoczął edycję dzieł Ojców Apostolskich. W 1879 r. ożenił się. Od 1885 r. wydawał Lehrbuch der Dogmengeschichte (ang. wyd. w 7 vol.). W 1888 r. został powołany na profesora Uniwersytetu w Berlinie. Jednym z najbardziej znanych i monumentalnych jego dzieł jest Die Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten, opublikowane w 1902 r., a uzupełniane ur.: 7 maja 1851, Tartu (Dorpat), Estonia przez autora w kolejnych edycjach. zm.: 10 czerwca 1930, Heidelberg narodowość: niemiecka zawód: protestancki teolog i historyk Kościoła żona: Amalie Thiersch (1858-1937) dzieci: Anna, Margarete, Agnes, Karl, Ernst, Elisabet, Axel 2 �I. MISYJNY WALOR CHRZEŚCIJAŃSTWA Uwagi wstępne Pod jaką nazwą da się uchwycić objawienie się chrześcijańskiej religii w historii świata? W chrześcijańskiej refleksji nigdy nie wątpiono, że nadejście tej religii oznacza pojawienie się doskonałej religii w obliczu dominacji religii fałszywej (pogaństwo) i niedoskonałej (judaizm), a razem z tym – Dobrej Nowiny o zbawieniu rodzaju ludzkiego z potęgi grzechu i śmierci. Ale takie stwierdzenie nie mogło się spotkać z powszechnym uznaniem, bo wiara nie tak samo charakteryzuje każdego człowieka. Zadaniem teologii jako nauki jest wypracować taki osąd, który oprze się każdemu zarzutowi. Musi się ona trzymać faktów. Aby odpowiedzieć na powyższe pytanie, trzeba uwzględnić pozycję chrześcijaństwa w IV w., gdy odniosło ono zwycięstwo w rzymskim cesarstwie. Należy uwzględnić przy tym następujące czynniki: • Chrześcijańska religia wraz z jej strukturą-Kościołem jawi się jako wyzwolona z pewnych ograniczeń, a przez to u d o s k o n a l o n a r e l i g i a ż y d o w s k a – ta występowała jako najbardziej wartościowa religia, jaka wówczas istniała –, a równocześnie jako wyraźne jej przeciwieństwo. • Chrześcijańska religia jawi się jako w y p e ł n i e n i e i zobiektywizowanie o r i e n t a l n o - g r e c k i e g o s y n k r e t y z m u, a równocześnie jako jego wykorzenienie, a wraz z tym wszelkiego politeizmu i pogańskiej ofiary, na korzyść powszechnego monoteizmu. Jawi się jednak również jako wypełnienie greckiej filozofii religii. Wniknęła w jej idee i niebawem stała się zdolna do zwycięskiej rywalizacji z nią, podczas gdy inne religie zachowywały się w istocie biernie wobec filozofii. • Chrześcijańska religia stanowi wielki r u c h o d n o w y m o r a l n e j, zamykając tym samym etyczny wysiłek późnego judaizmu, Greków i Rzymian, demokratyzując go i popularyzując. Jej moralność, surowa a zarazem wrażliwa na człowieka, przekraczająca poziom natury i polityki, orientująca się na dobra wieczne, staje się miarodajną wytyczną dla życia prywatnego i publicznego. Właśnie wskutek takiego nastawienia nabrała także społeczno-politycznej siły, chcąc nie chcąc (noluit, sed coacta voluit). • Chrześcijańska religia, wraz z jej strukturą-Kościołem, jest w s p ó l n o t ą, w której ogólnoludzka religijna idea objawienia Bożego w ludzkiej postaci znalazła swoje historycznie namacalne urzeczywistnienie. Wierni Kościoła tworzyli braterską wspólnotę z różnych narodów i ponad narodami, a więc także ponad państwem. W obliczu takiej religii zblakły wnet inne poszczególne religie. Z żadną poszczególną religią chrześcijaństwo, tak uniwersalne, nie musiało prowadzić zaciekłej walki. Przewyższało je znacznie. A od połowy II w. judaizm właściwie dla niego już się nie liczył. Chrześcijańska religia, gdy wycichły od początku III w. wrogie i okrutne instynkty tłumu, miało do czynienia jeszcze z kultem państwowym, grecką filozofią religii, trudnym do zdefiniowania, wysublimowanym pogaństwem, ukrywającym się za wszystkimi religiami (kult solarny) i astrologicznym fatalizmem. istota objawienia się nowej religii płaszczyzny chrześcijańskiego zwycięstwa zwycięski pochód chrześcijaństwa 1. Podstawowy kerygmat Wyrażenie misyjne przepowiadanie (Missionspredigt) można rozumieć w dwojakim sensie. Po pierwsze, jako to wszystko, co Ewangelia ma w sobie poruszającego, przyciągającego i przekonywującego, albo co dzięki swemu rozwojowi przyswoiła z innych religii i wykorzystała dla swojej siły i żywotności. Po drugie, w sensie ścisłym, pojęcie to ujmuje istotny przekaz wiary i moralnych wymagań. W tym miejscu zamierzamy przedstawić podstawowe cechy misyjnego przepowiadania w tym drugim znaczeniu. Chodzi więc o przepowiadanie 3 Tertulian, Adversus Praxeam, 3. 3 dwojaki sens misyjnego charyzmatu �kerygmatu. W sensie ścisłym słowa, takie przepowiadanie właściwie ustało pod koniec II w. W jego miejsce przyszedł katechumenat, a następnie rodzinne wychowanie i liturgia. Da się ustrzec przed nieporozumieniem, jakoby każdy, kto przystąpił do chrześcijaństwa, został pozyskany dzięki misyjnemu przepowiadaniu zachowującemu wszystkie istotne swe cechy. Źródła, karmi dysponujemy, pokazują inny obraz. W niezliczonych przypadkach to, co wpłynęło na decyzję przyjęciu nowej wiary, było jedynie promieniem światła, a nie całym światłem. Jeden został pozyskany przez Stary Testament, drugi przez wypędzającego demony, inny przez czystość chrześcijańskiego życia, jeszcze inny przez monoteizm albo – w ogóle – przez nadzieję na całkowite oczyszczenie i życie wieczne, albo przez głębię teologicznej spekulacji, albo przez socjalną pomoc, którą otrzymał. Pełne poznanie chrześcijańskiej nauki, która przecież jeszcze w II w. była giętka jak wosk, zdobyli z pewnością tylko niektórzy. Tertulian stwierdza z ironią, że większość zawsze pozostaje w ignorancji (idiotae, quae maior semper credentium pars est)3. Poznanie Pisma Świętego musiało też, pomimo że nie brakło praktyki prywatnej lektury, być przywilejem nielicznych, gdyż lektura ta niemałą sprawiała trudność. Najczęściej być może, dopóki chrześcijaństwo jeszcze się nie rozkrzewiło, wierzący budził do wiary kogoś innego, tak jak prorok namaszcza drugiego proroka. Przykład, i to nie tylko męczenników, oraz osobiste pokazanie chrześcijańskiego życia skłaniało do naśladowania. Najstarszy misyjny kerygmat, skierowany do Żydów, brzmiał: Przybliżyło się królestwo Boże; pokutujcie, gdyż z i przed królestwem nadejdzie sąd5. Co oznacza królestwo niebieskie i jego bliskość, Żydzi wiedzieli, a na czym miała polegać pokuta dla zdobycia głębszej sprawiedliwości, to trzeba było im powiedzieć. Od tego momentu także i pojęcie królestwo Boże nabierze innego znaczenia. Drugi etap misyjnego przepowiadania do Żydów wyrażało zdanie: Jezus Zmartwychwstały jest Mesjaszem i przyjdzie z nieba, aby sądzić i ustanowić królestwo Ojca. Trzeci etap odznacza się wyjaśnieniem sensu Starego Przymierza z perspektywy wypełnienia się go w osobie Chrystusa. Równocześnie chodziło o to, aby wyrobić takie duchowe nastawienie i moralną postawę, do której zobowiązani są członkowie mesjańskiej wspólnoty, wezwani i kierowani przez Ducha Świętego. Nie wystarczy przy tym dotychczasowe przestrzeganie Prawa. Wiecie, że gdyście byli poganami, ciągnęło was nieodparcie ku niemym bożkom6. Albowiem oni sami opowiadają o nas, jakiego to przyjęcia doznaliśmy od was i jak nawróciliście się od bożków do Boga, by służyć Bogu żywemu i prawdziwemu i oczekiwać z niebios Jego Syna, którego wzbudził z martwych, Jezusa, naszego wybawcę od nadchodzącego gniewu7. Tu mamy z kolei przesłanie misyjne do pogan in nuce (w zalążku). Żywy i prawdziwy Bóg, to jest to pierwsze i najważniejsze; Jezus, Syn Boży, który nas ochroni przed nadchodzącym sądem Bożym, godny uwielbienia Pan, to jest to drugie8. Tu mamy aspekt pozytywny. W tym aspekcie przepowiada się kult w duchu i prawdzie, ufną wiarę, świętość i wstrzemięźliwość, miłość i braterstwo, w końcu niezbitą pewność zmartwychwstania i życia wiecznego oraz podległość obecnego życia przyszłemu sądowi. W aspekcie negatywnym głosi się nicość innych bogów, bożków z metali szlachetnych i drewna, odrzuca się fatum, wartość wszelkich innych ofiar, świątyń i czysto ludzkiego kultu, a także bezbożność. Najbardziej przesadzona, w mniemaniu pogan, była nauka o zmartwychwstaniu ciała, o odnowieniu wszystkiego (restitutio in integrum) i królestwie chwały. Tertulian powiada: Bardziej opornie wierzy się w zmartwychwstanie aniżeli w jedno Bóstwo9. Creatio i resurrec5 Najstarszy kerygmat: Idźcie i głoście: Bliskie już jest królestwo niebieskie (Mt 10,7). 1 Kor 12, 2. 7 1 Tes 1, 9-10. 8 Istotną treść takiego przesłania ujmuje Skład Apostolski, Credo formujące się w okresie II-VI w. 9 O zmartwychwstaniu, 2. 6 4 światło świeci promieniami pociąga przykład etap I kerygmatu do Żydów etap II etap III kerygmat do pogan orędzie Zmartwychwstania �tio są początkiem i końcem nauki. Wiara w zmartwychwstanie ciała i tysiącletnie panowanie wydawała się w oczach pogan stanowić charakterystykę tej nowej szaleńczej religii. I mieli rację; rzeczywiście tak było. Tertulian powiada: Przedmiotem ufnej wiary chrześcijan jest zmartwychwstanie umarłych. …Jest nie do pomyślenia, aby ten punkt nauki, w którym cała wiara znajduje swój wyraz i na którym opiera się cała dyscyplina, był przepowiadany niejednoznacznie i był przedstawiany mętnie10. Traktaty wielkich nauczycieli Kościoła były rozprawami na temat zmartwychwstania ciała. Taka nadzieja współgrała z pragnieniem uciśnionych, ubogich, niewolników, a także rozczarowanych życiem. Nie chcemy już więcej służyć jako niewolnicy, pragniemy niebawem panować11. Niech przyjdzie łaska, a przeminie ten świat, niech Pan nadejdzie! – tak modlił się chrześcijanin podczas wieczornej Eucharystii12. Aż do początku III w. panowało takie nastawienie, a szczytowym jego momentem był okres do Marka Aureliusza (121-180). W II w. chrześcijańska kerygma była zróżnicowana. Inaczej przepowiadano na Zachodzie, inaczej na Wschodzie, jeśli nawet nauka była oparta na tych samych podstawach. Odmiennie nauczali gnostycy, a mianowicie marcjonici, którzy podważali cały zręb kościelnej nauki poprzez oddzielanie Boga miłości od odpychającego sprawiedliwego Stwórcy świata. Tertulian nie bez powodu twierdził, że marcjonici w zasadzie nie podejmowali misji wśród pogan. Zwracali się w zasadzie do tych, którzy już byli chrześcijanami. Od czasu walki z Marcjonem i Walentynianem antymarcjonistyczna reguła wiary stała się wszędzie podstawą kościelnego przepowiadania. Teologia na przełomie II i III w. była już szeroko rozwinięta, ale przepowiadanie misyjne musiało nadal pozostawać zwięzłe. „Prostaczkom” starczyło czy nawet było aż nadto pięć podstawowych prawd: • jest jeden, żywy Bóg, Stwórca świata • Jezus jest Zbawicielem • chrzest daje odpuszczenie grzechów • po śmierci następuje sąd i zmartwychwstanie ciał • należy praktykować ascetyczną wstrzemięźliwość. Sceny, jak spotkanie Filipa z etiopskim eunuchem13, musiały się częściej powtarzać. Słuchacze usłyszeli często tylko podstawowe prawdy Ewangelii, zdani byli na własne poszukiwania. Wielu poprzestawało tylko na tym, co usłyszeli. gnostycy wypaczają kerygmat istota kerygmatu 2. Ewangelia o Zbawicielu i uzdrowieniu Euzebiusz z Cezarei powiada: Jezus jest Zbawicielem i lekarzem14. Jezus głosi Dobrą Nowinę – nadejście królestwa Bożego, że jest Synem Boga, natomiast działa jako Zbawiciel. Św. Paweł przepowiada chrześcijaństwo jako religię zbawienia. Zwłaszcza trzy pierwsze Ewangelie mówią o Jezusie jako lekarzu. On nie rozprawia o chorobach, lecz je leczy. Bierze na siebie cierpienie. Zna także korzenie choroby – grzech, dlatego chorobę pragnie uleczyć w samej jej przyczynie. Cóż jest łatwiej: powiedzieć do paralityka: Odpuszczają ci się twoje grzechy, czy też powiedzieć: Wstań, weź swoje łoże i chodź?15. On, który wielu uzdrowił, sam znalazł się w sytuacji jakby beznadziejnej: Wtedy z pewnością powiecie Mi to przysłowie: Lekarzu, ulecz samego siebie16. Znienawidzony przez starszych, prześladowany, przyjął na siebie krzyż. Właśnie ten krzyż objawił dopiero całą głębię i moc Jego zbawczego działania. Pokazał, że cierpienie sprawiedliwego staje się w historii zbawieniem. Nosił nasze słabości, a 10 O zmartwychwstaniu, 21. Tertulian, O modlitwie, 5. 12 Didache, 10. 13 Dz 8, 26-38. 14 Wyjaśnienie Ewangelii, IV, 10, 17. 19. 15 Mk 2, 9. 16 Łk 4, 23. 11 5 Jezus Lekarzem i Zbawcą �w Jego ranach jest nasze zdrowie17. Niczym strumień wody, rozlało się nowe poznanie, nowa mądrość na wyschnięte ludzkie serca i ich suchą moralność. W miejsce urzeczowionej i zewnętrznej moralności przychodzi perspektywa osobistego, czystego i boskiego życia, które zużywa się na służbie braciom i dobrowolnie wydaje się na śmierć. To nowe życie jest niczym innym, jak naśladowaniem Jezusa. Uczniowie nie głoszą niczego innego, jak Dobrą Nowinę o Bogu Zbawcy i Lekarzu, którego osoba, czyn i cierpienie przynosi uzdrowienie i życie. Paweł Apostoł powiada: Teraz zaś już nie ja żyję, lecz żyje we mnie Chrystus18. W świecie, któremu Apostołowie głosili Dobrą Nowinę, religia służyła pierwotnie nie chorym, ale zdrowym. Bóstwo pragnie czystych i zdrowych czcicieli. Chorzy i grzesznicy są poddani ciemnym mocom. Muszą najpierw sprawdzić, czy w jakiś sposób nie mogą odzyskać zdrowia ciała i duszy. Dopiero wtedy przyjmą ich bogowie. Ciekawe, jak to myślenie przebija u końca II w. w postawie wroga chrześcijan, Celsusa: Mistagodzy, którzy wzywają ludzi do różnych misteriów, wołają głośno: „Niech przyjdzie do nas każdy, kto ma czyste ręce i roztropny język”, albo: „Każdy, kto jest czysty od wszelkiego brudu, kto ma czyste sumienie i kto żył uczciwie”. Tak wołają ci, którzy obiecują oczyszczenie z grzechów. A posłuchajmy, kogo wzywają chrześcijanie: „Każdy, powiadają, grzesznik, głupiec, każde dziecko, krótko mówiąc każdy nieszczęśnik, może zostać przyjęty do królestwa Bożego”. Czyż nie nazywacie grzesznikiem człowieka niesprawiedliwego, złodzieja, włamywacza, truciciela, świętokradcy, rabusia grobów? Kogo więc innego wzywałby do siebie herszt bandy rozbójników?19. Wyraziście Celsus ujął kontrast pomiędzy chrześcijaństwem i antyczną religią. Jednak nastroje, na jakie natknęło się chrześcijaństwo i jakie rozwinęły się w II i III w., nie były już takie same jak dawniej. Pod tym względem również się pokazuje, że nowa religia objawiła się, wtedy, gdy wypełnił się czas. Naiwność starej religii kończyła się; w jej miejsce nadchodziły nowe potrzeby. Filozofia uwalniała człowieka w obywatelu i indywiduum w człowieku. Religia staje się bardziej sprawą osobistą. Zmieszanie się państw i narodów prowadziło do pewnego kosmopolityzmu, a to z drugiej strony – do pewnego indywidualizmu. Subtelniejsza materialna i duchowa kultura kształtowała większą wrażliwość na cierpienie w życiu. Owa wrażliwość przejawia się także na polu moralnym, co uwzględniają orientalne religie. Przede wszystkim stoicy zajmowali się nieustannie zdrowiem i chorobą duszy. Człowiek pragnął uzdrowienia, oczyszczenia, pociechy i zaczął szukać tego w religii, gdyż nie mógł znaleźć gdzie indziej. Zainteresował się nowymi formami wtajemniczenia. Dowodem na to jest nie tylko zainteresowanie dziełami stoickich pisarzy, jak Seneka czy Epiktet, ale jeszcze bardziej – kult boga Asklepiosa w okresie cesarstwa. Już w 290 r. prz. Chr. za radą sybilińskich ksiąg przeszczepiono kult tego boga-uzdrowiciela do Rzymu. Na wyspie Insula Tiberina na Tybrze miał swoje sanktuarium. Obok znajdowały się pomieszczenia, podobnie jak w wielu asklepionach u Greków, w których chorzy oczekiwali we śnie na wskazówki od bogów. Za Asklepiosem przybyli do Rzymu greccy lekarze. Wiele upłynęło czasu, zanim grecki bóg i greccy lekarze stali się popularni w Rzymie. W 219 r. prz. Chr. osiedlił się w Rzymie pierwszy grecki lekarz leczący rany, otrzymał obywatelstwo rzymskie i na koszt państwa prowadził sklepik. Chętnie posługiwał się nożem i rozpalonym, żelazem. W okresie cesarskim było już inaczej. Wprawdzie nadal Rzymianie trzymali się z dala od sztuki lekarskiej i oceniali ją jako formę czarodziejstwa, ale poszukiwano już umiejętnych lekarzy greckich i kwitł kult Asklepiosa jako boga od medycyny (deus clinicus). Z Rzymu rozkrzewił się na cały Zachód, tu i ówdzie mieszając się z kultem Serapisa i innych bogów, podporządkowany kultowi Hygiei, Salusa, Telesfora i Somnusa. Zasięg działania tego boga coraz bardziej rozszerzał się. Stał się wybawcą (soter), bogiem pomagającym w każdej potrzebie, przyjacielem człowieka (filantrwpo,tatoj). Kult nabierał coraz bardziej ludzkiego oblicza i lekarze przez ów kult byli kształtowani do bardziej ludzkiego obchodzenia się z chorymi. Pseudo-Hippokrates w Paraggeli,ai zachęca lekarzy do ludzkiego traktowania pacjen17 1 P 2, 24. Ga 2, 20. 19 Orygenes, Przeciwko Celsusowi, III, 59n. 18 6 religia dla zdrowych? zmiana postaw w II/III w. początki kultu Asklepiosa rozwój kultu Asklepiosa �tów i leczenia bez względu na materialny zysk, kierując się życzliwością względem drugiego człowieka20. Im bardziej w religii poszukiwano ratunku i uzdrowienia, tym bardziej rósł szacunek względem boga. Asklepios należał do bogów, którzy najdłużej stawiali opór chrześcijaństwu. Dlatego też nierzadko występuje w chrześcijańskiej literaturze. Od połowy II w. i przez III w. kult Asklepiosa należał do najbardziej popularnych. Udawano się do sanktuariów boga jak dzisiaj do kurortów. Przyzywano go w chorobie zarówno ciała, jak i duszy. Spano w jego świątyniach; nazywano bogiem zbawcą (qeo,j swth,r); obdarzano najhojniejszymi podarkami; poświęcano mu życie. Świadczą o tym niezliczone napisy i przedstawienia. Także i co do innych bogów, stawiano ich uzdrowieńcze działanie na nadrzędnym miejscu. Nikt nie mógł być bogiem, jeśli nie był zbawcą. Porfiriusz stawia za cel filozofii zbawienie duszy (h` th/j yuch/j swthri,a). Jeśli przyjrzymy się dokładnie wielkiemu dziełu polemicznemu Orygenesa przeciwko Celsusowi, to zobaczymy, że głównym przedmiotem sporu pomiędzy tymi autorytetami jest to, czy Jezus jest prawdziwym Zbawcą, czy Asklepios. Orygenes przytacza opinię Celsusa, iż wszędzie albo przynajmniej w wielu miejscach działy się cuda za sprawą tego boga. Uzdrawiał on i objawiał we wszystkich mu poświęconych miastach, jak Trikka, Epidaurus, Kos, Pergamum, rzeczy przyszłe21. Celsus wyrzuca chrześcijanom, że nie chcą Asklepiosa nazywać bogiem, gdyż najpierw był człowiekiem22. Orygenes odpowiada, że Asklepios wedle greckiego przekazu został zabity przez Zeusa piorunem. Celsus twierdzi, że wielu Greków i barbarzyńców osobiście widziało Asklepiosa i jeszcze widzą, jak osobiście uzdrawia z chorób i czyni dobre dzieła, natomiast uczniowie Jezusa widzieli tylko cień23. Orygenes wskazuje na wielką ilość chrześcijan, na prawdę Pism i na dokonane w imię Jezusa uzdrowienia. Tego rodzaju argumentacja nie wydaje się być zbyt przekonywująca, bo jej autor zdaje się: po pierwsze, dawać wiarę swemu przeciwnikowi, po drugie, uzdrowicielską działalność Asklepiosa stawia na tej samej płaszczyźnie co Chrystusa. Nagle zmienia linię obrony i dochodzi do całkiem trafnej refleksji: Jeśli nawet zgodziłbym się z opinią, że jakiemuś lekarzowi-demonowi imieniem Asklepios został przyznany dar leczenia ciała, mógłbym powiedzieć do tych, którzy podziwiają ten fakt, albo sztukę wieszczą Apollona: Jeżeli sztuka leczenia nie jest ani dobrem, ani złem i może przypaść w udziale zarówno ludziom dobrym jak i złym, a także umiejętność przepowiadania przyszłości jest czymś obojętnym (jasnowidz nie musi być od razu cnotliwym człowiekiem24), to udowodnijcie, że ci, którzy leczą i przepowiadają przyszłość, nie są niegodziwcami, lecz okazują się naprawdę porządnymi ludźmi i że niewiele brakuje, by zostali uznani za bogów. Lecz nie potrafią dowieść, że uzdrowiciele i jasnowidze są ludźmi nieposzlakowanymi, albowiem wiadomo o wielu uleczonych, którzy nie byli godni, aby żyć, i którym rozsądny lekarz nie chciałby nieść pomocy z uwagi, na ich rozwiązły tryb życia. …Jeżeli więc sama medycyna Asklepiosa i wróżbiarstwo Apollona nie zawiera w sobie boskich elementów, to czyż można rozsądnie czcić ich jako bogów, nawet przyjmując, że obaj istotnie posiedli te umiejętności?25. Widzimy z powyższych wypowiedzi Orygenesa, jak wielkim powodzeniem cieszył się kult Asklepiosa i jak bardzo ludzie szukali uzdrowienia. Orygenes nie wyklucza możliwości uzdrowienia poza chrześcijaństwem; dar uzdrowienia ma autentycznie religijne znaczenie, jeśli idzie w parze z moralną czystością uzdrowiciela. W przeciwnym razie może służyć bałwochwalstwu. W taki świat tęskniący za uzdrowieniem wkracza chrześcijański kerygmat. Jego zwycięstwo uzasadniało już to, że obiecywał i przynosił uzdrowienie, że pod tym względem przyćmił inne religie i kulty, zanim osiągnął je przez własną, przekonywującą wykładnię religii. Chrześcijaństwo nie tylko przeciwstawiało prawdziwą osobę Jezusa wymyślonemu w marze20 IX, 258. Orygenes, Przeciwko Celsusowi, III, 3. 22 III, 22. 23 III, 14. 24 Por. IV, 96; VII, 5. 25 III, 25. 21 7 Orygenes w polemice z Celsusem samo leczenie nie świadczy o niczym chrześcijanie detronizują Asklepiosa �niach Asklopiosowi, ale samo przedstawiało się jako religia uzdrowienia, medycyna duszy i ciała i traktowało troskę o fizycznie chorych jako jeden ze swoich podstawowych obowiązków. Obie rzeczy zilustrujemy przykładami. Najpierw teoria. Chrześcijaństwo trzyma się zaszczepionej w sobie zasady, że religia jest dla chorych. Ale przy tym zakłada się, że żaden człowiek albo prawie żaden nie znajduje się w normalnym stanie. Podobnie jak św. Paweł, tak wielu nieznanych misjonarzy twierdziło podobnie, że człowiek bez Chrystusa jest konający, umiera z powodu grzechu. Ludzka dusza jest chora, poddana śmierci od urodzenia. Cały rodzaj ludzki poddany jest umieraniu. Gdy zaś ukazała się dobroć i miłość Zbawiciela, naszego Boga, do ludzi26, odnowiła ludzką duszę. Eucharystia była rozumiana jako lekarstwo nieśmiertelności. Przy jej świętowaniu składa się dziękczynienie za życie, które jest podarowane. Pojęcie życia nabiera nowego znaczenia. Wobec nędzy, grzechu i śmierci nowa religia odsłania się jako przesłanie nieśmiertelności. To był w stanie zrozumieć pogański świat. Ale niemało też potrafiło pojąć warunki, jakie trzeba było spełnić. Należało poddać się już teraz zbawczej kuracji religii, iż zanim dusza stanie się nieśmiertelna, musi oczyścić się i uświęcić27. Kto otrzymał promień mocy i wspaniałości nowego życia, ten oceniał swoje dotychczasowe życie jako ślepotę, chorobę i umieranie. Lucjan drwi z chrześcijan, iż wbili sobie do głowy, że są zupełnie nieśmiertelni28. Z pewnością, by opowiedział w tym miejscu jakiś ironiczny dowcip, ale znamienne, że wobec wiary chrześcijan nie przychodziło mu nic takiego do głowy. Spotykamy wiele wypowiedzi, w których chrześcijańska nauka jawi się jako lekarstwo dla duszy, a Chrystus – jej Lekarz. Pokuta staje się procesem uzdrawiania wewnętrznego. Często porównuje się pasterza dusz, zwłaszcza biskupa, do chirurga. W Konstytucji Apostolskiej czytamy: I ty zatem, jak współczujący lekarz, uzdrawiaj wszystkich grzeszników używając zbawiennych środków leczniczych, nie tylko amputując, wypalając i stosując ostre środki, lecz również korzystając z opatrunków i bandaży oraz podając słodkie lekarstwa zabliźniające i namaszczając rany słowami pociechy. Jeśli rana jest głęboka, stosuj na nią plastry, aby się zabliźniła i wyrównała; jeśli jest zakażona, oczyść ją środkiem żrącym, to znaczy słowem krytyki; jeśli napuchnie, zaklęśnij ją ostrym plastrem, to znaczy groźbą sądu; jeśli ulegnie gangrenie, wypal ją i usuń zakażoną tkankę stosując posty. Jeśli użyjesz wszystkich tych środków i stwierdzisz, że od stóp do głowy nie możesz zastosować okładu, oliwy ani bandaża, a 26 Tt 3, 4. Por. Orygenes, Homilie do Księgi Kapłańskiej, VIII, 1: O tym, że Pan nasz, Jezus Chrystus, bywa w Pismach Bożych nazywany Lekarzem, poucza nas wypowiedź samego Pana. Otóż powiada On na przykład w Ewangeliach: „Nie potrzebują lekarza zdrowi, lecz ci, którzy się, źle mają. Bo nie przyszedłem wezwać do pokuty sprawiedliwych, lecz grzeszników” (Mt 9, 12-13). Wszelki zaś lekarz z soków ziół lub drzew, rud metali albo z organizmów żywych preparuje lekarstwa, które mają pomóc ciałom. A przecież jeśli ktoś ogląda owe zioła przed ich spreparowaniem wedle zasad sztuki, jeśli widzi je na polach albo w górach, depcze je i przechodzi obok nich traktując je jak marną trawę. Jeśli natomiast ujrzy je posegregowane wedle gatunków w gabinecie lekarza, to choć może one wydają przykrą i ostrą woń, będzie się domyślał iż zawierają się w nich jakieś substancje nadające się do pielęgnacji i leczenia, i to choćby jeszcze nie wiedział, jaka w nich tkwi siła przynoszą ca zdrowie i uleczenie. Powiedzieliśmy to o zwyczajnych lekarzach. Zwróć się, teraz do niebieskiego Lekarza, Jezusa, wejdź do Jego lecznicy, do Kościoła, zobaczysz, że leży tam mnóstwo chorych. Przybywa kobieta, która stała się nieczysta na skutek porodu, przychodzi trędowaty, który z powodu nieczystości trądu został usunięty „poza obóz” (Kpł 13, 46), proszą Lekarza o lekarstwo, które by ich uleczyło i oczyściło. A ponieważ Jezus, który jest tym Lekarzem ,jest także i Słowem Bożym, przeto dla swych chorych szuka lekarstw nie w sokach ziół, ale w objawieniu słów. Jeśli ktoś widzi, że owe lekarstwa słowne rozproszone są bezładnie w księgach jak gdyby na polach, to nie znając mocy poszczególnych stwierdzeń przechodzi obok nich jak obok czegoś marnego i nie zawierającego w sobie żadnej uprawy nauki. Kto zaś choćby częściowo dowie się, że u Chrystusa jest medycyna dusz, z pewnością zrozumie, iż z ksiąg czytanych w Kościele jakby z pól i z gór należy zbierać zbawienne zioła, to znaczy wszelki sens wypowiedzi; że jeśli jest w duszy jakaś choroba, to powinna być leczona nie tyle mocą zawierającą się w zewnętrznym listowiu i korze, ile raczej mocą czerpaną z wewnętrznego soku. 28 Lucjan (II w.), filozof pogański, przyjaciel Celsusa wrogi chrześcijaństwu, w książce O śmierci Peregryna Proteusza ukazuje portret oszusta, Peregryna Proteusza, który został biskupem, ale później uwięził go gubernator Syrii. Jego wierni zebrali znaczną sumę na rzecz oszusta, tak iż mógł on zapłacić za swoje uwolnienie i jeszcze mu pozostało. 27 8 religia jest dla chorych i śmiertelnych pokuta medycyną �zakażenie się rozszerza i rozwija szybciej niż terapia, jak gangrena, która zakaża cały organizm, to po dokładnym zbadaniu i po konsultacji z innym lekarzami odetnij zakażony organ, aby nie zginęło całe ciało Kościoła. Nie stosuj więc zbyt pochopnie amputacji, nie chwytaj zbyt szybko piły o zębatym ostrzu, lecz najpierw użyj skalpela, aby przeciąć wrzody, a usunąwszy wewnętrzną przyczynę choroby sprawisz, że ciało nie będzie odczuwało bólu. Jeżeli jednak widzisz, że ktoś nie chce się nawrócić i trwa w zatwardziałości, wówczas ze smutkiem i bólem usuń go z Kościoła jako nieuleczalnie chorego29. Do tego stopnia greccy chrześcijanie czczą w Chrystusie Lekarza-Boga, który zdetronizował mitycznego Asklepiosa, że pojawia się w sztuce kontrowersyjny trend ukazywania Go w postaci podobnej do tego boga medycyny. Przykład na to podaje Euzebiusz z Cezarei, który w mieście Paneas (Cezarea Filipowa) był naocznym świadkiem takiej praktyki: Na wysokim bowiem kamieniu, tuż przy drzwiach jej domu, stoi spiżowy posąg niewiasty, która zgina kolana i wyciąga swe ręce przed siebie, jak błagalnica; naprzeciwko niej mieści się postać druga, z tego samego kruszcu, wyobrażająca mężczyznę, stojącego w płaszczu wspaniale zarzuconym, z ręką wyciągniętą ku niewieście. U stóp jego, z samego już słupa, wyrasta jakaś nieznana roślina, pnąca się aż po kraj spiżowego płaszcza, jak gdyby jakie lekarstwo i na wszelkiego rodzaju dolegliwości. I nic w tym dziwnego, że starzy poganie, którzy doświadczyli dobrodziejstw Zbawiciela naszego, taki wystawili pomnik30. Rzekomo posąg ten miał być postawiony przez kobietę cierpiącą na krwotok, uzdrowioną przez Jezusa31. Taki fakt jest mało prawdopodobny. Prawdopodobnie mieszkańcy Paneas nadali dawnej statui Asklepiosa nową symbolikę, uznając ją za przedstawienie Chrystusa. Przyjrzeliśmy się pokrótce, jak chrześcijaństwo ukazywało się jako religia uzdrowienia w teorii, to jest w różnych metaforach, ideach, naukach. Obecnie pokażemy, że ten rys znajdował swój wyraz również w rozporządzeniach dotyczących opieki nad fizycznie chorymi. Byłem chory, a odwiedziliście Mnie; byłem w więzieniu, a przyszliście do Mnie. …Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili32. W tych słowach Założyciel chrześcijaństwa służebną miłość względem chorych i potrzebujących postawił w samym centrum religii i położył ją na sercu swoich uczniów. Starożytne chrześcijaństwo urzeczywistniało ją swoim czynem. Najpierw, wszędzie napotykamy napomnienia, aby troszczyć się o chorych. W swojej modlitwie, jak to widzimy w liście św. Klemensa do Koryntian, Kościół modli się za chorych fizycznie i duchowo33. Pomoc chorym rozumiano jako wspólną sprawę gminy chrześcijańskiej. Św. Justyn donosi, że chrześcijanie przynosili w niedzielę na Eucharystię dobrowolne dary; składano je przed przełożonym (biskupem) i przeznaczano na pomoc dla sierot, wdów, chorych i tych wszystkich, którzy z jakiegokolwiek innego powodu cierpieli niedostatek34. Tertulian wspomina, że wspólnota troszczyła się o starców niezdolnych do pracy35. Wiemy od Justyna i następnych, że diakoni byli zobowiązani do odwiedzania chorych. Najpóźniej pod koniec III w. w powiązaniu z kultem męczenników i świętych patronów, budową sanktuariów poświęconych męczennikom zaczyna się praktyka poszukiwania uzdrowień za wstawiennictwem świętych, niekiedy przypominająca kult Asklepiosa. W IV. w. była bardzo rozpowszechniona. Kościół zbudował u swoich początków rozwiniętą instytucję pomocy chorym i ubogim. Biskup był przełożonym takiej instytucji36, a w nierzadkich przypadkach, mianowicie w 29 Konstytucje apostolskie, II, 41; zob. też Klemens Aleksandryjski, Pedagog, I, 8, 64n. Konstytucje apostolskie powstały w Antiochii około 380 roku. Księgi I-VI pochodzą z Didaskaliów, które kompilator dostosowuje do wymogów swojego czasu. 30 Historia kościelna, VII, 18. 31 Mt 9, 20-22. 32 Mt 25, 36. 40. 33 I, 5, 14. 34 Apologia, I, 67. 35 Apologetyk, 39. 36 Konstytucje Apostolskie, III, 4. 9 statuę Asklepiosa przerabia się na figurę Chrystusa chorzy w sercu Kościoła przejawy opieki nad chorymi instytucja opieki �Syrii i Palestynie, był on rzeczywiście zarazem lekarzem37. Jego współpracownikami pozostawali diakoni i zatrudnione wdowy. Zatrudnienie wdów do kościelnej służby zabezpieczało nieraz je same przed utratą środków do życia38. W pewnym rozporządzeniu z II w. wymaga się: W każdej gminie powinna być zatrudniona co najmniej jedna wdowa, aby wspierać kobiety dotknięte chorobą, zdolna do służby, trzeźwa, powiadamiająca o rzeczach koniecznych prezbiterów, nie żądna zysku, nie mająca upodobania w winie, aby zdołała czuwać ze względu na nocne udzielanie pomocy. W syryjskich Didaskaliach (15) czytamy: Ty jednak, wdowo, jesteś bez karności. Widzisz chore wdowy, twoje towarzyszki, albo braci, ale nie troszczysz się o [nich] [jako] członki [twego ciała, czyli Kościoła], aby za nie pościć, modlić się, rękę na nie położyć, odwiedzić, ale sama się przedstawiasz, jak gdybyś była niezdrowa albo zniewolona. Stosunkowo wcześnie, wydaje się, instytucja wdów na Wschodzie przeszła w urząd diakonis. Niestety, moment tego przejścia ani powstanie instytucji diakonis nie jest bliżej znane. W pierwotnym kościele przeważali męscy opiekunowie chorych. Diakoni byli tymi właściwymi opiekunami chorych. Ich urząd był trudny, bardzo eksponowany i wystawiony w czasie prześladowań na represje. Znaczna ich liczba zasiliła szeregi męczenników. Troska o chorych i ubogich była ich głównym zadaniem. Czego musieli dokonać i czego dokonali, pokazuje korespondencja św. Cypriana i akta męczenników. Ich urząd nie zwalniał jednak również świeckich z odpowiedzialności za chorych. Czytamy w pseudojustynowym liście do Zenasa i Serenusa (17): Nie wolno zaniedbywać chorych; nikt nie powinien mówić: nie nauczyłem się służenia. Nikogo nie usprawiedliwia wygodne czy nienawykłe [do pomocy] życie w tym, aby nie okazywać pomocy innym. Grasujące epidemie wyzwalały czyny miłosierdzia w wielu wyznawcach Chrystusa. Słowa zdziwienia: Patrzcie, jak oni się miłują39, słyszał Tertulian niejeden raz i nawet wrogi chrześcijanom filozof Lucjusz potwierdza ten fakt. Warto – przynajmniej – wspomnieć o walce, jaką wczesny Kościół wypowiedział grzesznym praktykom medycyny, jak na przykład spędzanie płodu40, jak również przeciw sprzecznym z naturą występkom pogaństwa. Stał w obronie wartości i godności życia, które nie może zostać unicestwione czy zbezczeszczone na żadnym etapie swego rozwoju. Co do tych wykroczeń, to od IV w. wywierał wpływ na cesarskie prawodawstwo, które zresztą już w III w. ustosunkowywało się do nich. Na przykład Filip Arab (244-249) obłożył ciężką karą pederastię. Co do metod leczenia, to, podobnie jak dzisiaj, im bardziej chrześcijanie stronili od świata i byli negatywnie do niego nastawieni, tym bardziej sceptyczny mieli stosunek do przyjętych medycznych praktyk41. Powstaje oddolnie, można by tak rzec, „chrześcijańska sztuka leczenia”, gdzie nowa świadomość miesza się ze starymi przesądami. Ulega jej, skądinąd światły i zdecydowanie walczący z resztkami pogaństwa Tertulian: Dla nas ochroną jest wiara. Jeśli już i ona nie jest wyczerpana brakiem ufności, to trzeba tylko zrobić znak krzyża, wymówić jej przyrzeczenie i w ten sposób rozdeptać bestię42. Przeżegnanie i zaklęcie, same, nie mogły być skuteczne. Czystą wiarę reprezentowała, pewnie, mniejszość. 3. Walka przeciwko demonom 43 Syn Boży objawił się po to, aby zniszczyć dzieła diabła . Jedno z pierwszych misyjnych zadań, jakie otrzymali Jego uczniowie, obok leczenia chorych, było wypędzanie złych 37 Harnack podaje przykłady w oparciu o źródła, s. 148. 1 Tm 5, 16. 39 Apologetyk, 39. 40 Didache, 2, 2; List do Barnaby, 19, 5; Tertulian, Apologetyk, 9, Minucjusz Feliks, Oktawiusz, 30, 2; Atenagoras, Prośby za chrześcijanami, 35; Klemens Aleksandryjski, Pedagog, II, 10, 96 etc. 41 Por. Tacjan, Mowa do Greków, 17, 18. 42 Tertulian, Lekarstwo na ukłucie skorpiona, 1. 43 1 J 3, 8. 38 10 wdowy odpowiedzialne za chorych rola diakonów wszyscy odpowiadają za chorych w obronie życia i godności chrześcijańska medycyna misyjne zadanie wypędzania złych duchów �duchów. Idźcie i głoście: Bliskie już jest królestwo niebieskie. Uzdrawiajcie chorych, wskrzeszajcie umarłych, oczyszczajcie trędowatych, wypędzajcie złe duchy! Darmo otrzymaliście, darmo dawajcie!44. W pierwszych wiekach była rozpowszechniona wiara w działanie demonów i ich panowanie na świecie. Wiara w działanie demonów, z którą spotykamy się w późniejszych księgach Starego Testamentu i w Nowym Testamencie, rozwinęła się u Żydów stosunkowo późno. W interesującym nas okresie doznawała bujnego rozwoju. W tym okresie zaczyna się także przyjmować u Rzymian i u Greków. Nie da się wykazać, że ten rodzaj wiary w złe duchy, który krzewi się w II w. w całym cesarstwie, można wyjaśnić wyłącznie żydowskimi i chrześcijańskimi wpływami. Z pewnością te obie religie przyniosły swój wkład w utrwalenie się i rozwój owych przekonań. Współkształtowały je także: starogrecka religia, nauka takich filozofów jak Platon o duchach (daimoniones) czy orientalne religie, a przede wszystkim egipska i perska, w których kapłani od zawsze pełnili także funkcję egzorcystów. W II w. istniał już zawód „egzorcysty”, tak jak dzisiaj obok konwencjonalnych lekarzy są także lekarze niekonwencjonalni. Ich działalność wzbudzała nieraz nieufność u bardziej sceptycznych obywateli. Wielki jurysta Ulpian (zm. 223 r. po Chr.) nie chciał zaliczyć ich do stanu lekarzy i miał nawet wątpliwość, czy tacy lekarze „specjaliści” działają w zgodzie z prawem, jeśli nawet zęba czy ucha nie leczą inaczej, jak w połączeniu z zaklęciami i egzorcyzmami45. Specyfikę wiary w II w. w demony określają następujące czynniki: • z ludu przenosi się do wyższych warstw społecznych, a nawet do literatury i nabiera dużo większego znaczenia niż wcześniej • nie asystuje jej potężna i publiczna religia, która ją raczej tłumi • potęga złych duchów, dotąd uznawana za obojętną moralnie, przeobraża się w powszechnym przekonaniu w złą moralnie • znajduje indywidualną aplikację w nowej wierze, w której obszarze pojawiają się nowe choroby duszy. Rozwój wiary w złe duchy i rozkwit demonicznych chorób, w połączeniu z powyższymi faktami, sprawiał, że indywidualnie ludzie tracili zaufanie do starej religii, a przy tym czuli się coraz bardziej wolni i niezależni, odnajdując poczucie osobistej odpowiedzialności za życie. W taką rzeczywistość wkracza Ewangelia. Ewangelia pokazała chorobę człowieka, doprowadziła ją niejako do zaawansowanego rozwoju, a następnie uzdrowiła. Nie da się wyobrazić, co stałoby się z imperium w III w., co stałoby się ze światem bez chrześcijaństwa. Wielcy retorzy, jak Libaniusz, zasłużyli na nieprzemijającą sławę, ale ludy nie karmiły się kunsztem retorów i filozofów. To chrześcijaństwo wpłynęło na lud i go zmieniało, odwracając od ludu i poszczególnych wiernych wiszącą nad nimi groźbę zła. Wskazując, że dni są złe46, pokazało, jak je odmienić. Warto przytoczyć niektóre świadectwa chrześcijańskiej wiary w istnienie złych duchów. Abstrahujemy już od demonologii nowotestamentalnej. Chrześcijanie wkroczyli w świat jako pogromcy złych duchów. Przepędzenie czy wyklęcie demonów było bardzo ważnym narzędziem misji i przepowiadania. Nie chodziło tylko o wypędzenie i pokonanie demonów mieszkających w pojedynczym człowieku, ale również oczyszczenie z nich całego otoczenia, przestrzeni powietrza i wszelkiego wokół życia. Świat (saeculum) znajduje się bowiem pod wpływem mrocznych potęg. To nie była sucha teoria, ale żywe przekonanie. Obok dowodów biblijnych, chrześcijanie wskazują w apologii swojej wiary na udzieloną im władzę egzorcyzmu, która zmusza do ucieczki złe duchy, a nawet zmusza do powiedzenia prawdy o religii, przez którą zostają pokonane. Powiada Tertulian: Przedstawiliśmy całą naszą re1igię i sposoby, którymi moglibyśmy wywody nasze potwierdzić, a mianowicie 44 Mt 10, 7-8. Digesta, L, XIII, 1, 3. 46 Ef 5, 6. 45 11 antyczny świat wierzy w złe duchy specyfika wiary w złe duchy odwrót od starej religii nowość chrześcijaństwa chrześcijanie wypędzają złe duchy egzorcyzm apologetycznym argumentem �wiarygodność i starożytność boskich pism, a także zeznanie duchowych mocy47. Takie znaczenie Tertulian przypisuje chrześcijaństwu. Od czasów Justyna Męczennika spotykamy wiele wzmianek o wypędzaniu złych duchów i każda przynajmniej większa gmina miała swego egzorcystę, który zajmował miejsce w niższej hierarchii, obok lektora i subdiakona. Niektórzy egzorcyści, podobnie jak „prorocy”, wzbudzali wątpliwości. Środowiskiem religijnego matactwa był Egipt, o czym relacjonuje Lucjan we wspomnianym dziełku O śmierci Peregryna Proteusza, a także Celsus. Szerzy się synkretyzm. Pogańscy czarownicy noszą imiona patriarchów48, w swoich formułach powołują się na Salomona, nawet Chrystusa; nawet żydowscy egzorcyści wplatają w swoje zaklęcia imię Jezusa. Wspominają o tym już Dzieje Apostolskie: Ale i niektórzy wędrowni egzorcyści żydowscy próbowali wzywać imienia Pana Jezusa nad opętanymi przez złego ducha49. Pseudo-Cyprian zwraca uwagę na to, że niechrześcijanie niekiedy wypędzają demony z powodzeniem w imię Chrystusa50. I odwrotnie, Kościół musiał swoich egzorcystów upominać, aby nie naśladowali pogan. Właściwą postawę egzorcysty kreśli autor w pseudoklementyńskim liście (I, 12): Również i to godzi się braciom w Chrystusie, … aby odwiedzać dręczonych przez złe duchy i modlić się, i wypowiadać nad nimi w błagalnych słowach i w należny sposób słowa zaklęcia, które miłe są Bogu, ale nie w błyszczących i długich mowach, układnych i wystudiowanych, aby uchodzić przed ludźmi za wymownych i obdarzonych dobrą pamięcią. Tacy ludzie podobni są w swoim wielomówstwie do brzmiącego spiżu albo dźwięczącego dzwonka i nie przydają się w niczym…, lecz wypowiadają tylko przerażające słowa, którymi ludziom napędzają strachu, ale nie opierają się na prawdziwej wierze i nauce Pana, który powiedział: Ten rodzaj można wyrzucić tylko postem oraz stałą i nieustanną modlitwą, i skupieniem umysłu51. Niech zwrócą się zatem ze świętym płaczem i modlitwą do Boga, i radością, i trzeźwością, i czystością, bez nienawiści i złości. W taki sposób mamy nawiedzać chorych (opętanych) braci i siostry… bez zakłamania i wyniosłości, bez gadulstwa i wielomówstwa, co obce jest pobożności, i bez dumy, ale w pokornym i skromnym duchu Chrystusowym. Niech więc egzorcyzmują chorych w poście i modlitwie…, jako ludzie, którzy otrzymali od Boga charyzmat uzdrawiania, z ufnością, na chwałę Bożą… Kto tak postępuje, ten jest świątynią świętego ducha Bożego, i taki niech wypędza demony, a Bóg mu pomoże… Pan nakazał: „wypędzajcie złe duchy!” I dodał: „darmo otrzymaliście, darmo dawajcie!” Wielka nagroda od Boga czeka tego, kto tak postępuje. Justyn Męczennik pisze: Chrystus bowiem, jak się już powiedziało, stał się człowiekiem i narodził się z woli Boga Ojca dla zbawienia ludzi wierzących, a zatracenia demonów, o czym możecie się przekonać jeszcze teraz z tego, co się dzieje na waszych oczach. Otóż wielu ludzi opętanych, których nie brak w całym świecie, ani tutaj, w waszym mieście, a których żaden zaklinacz, czarownik ani guślarz nie mogli uleczyć, nasi chrześcijanie uleczyli i jeszcze teraz leczą przez zaklęcie w imię Jezusa Chrystusa, ukrzyżowanego pod Poncjuszem Piłatem, jako że demonów, co ludzi trzymają w swej mocy, pozbawiają siły i wypędzają52. W Dialogu z Żydem Tryfonem (85) stwierdza: Każdy bowiem demon ulega i poddaje się, jeśli się go zaklina w imię samego tego Syna Bożego i Pierworodnego wszelkiego stworzenia, który się narodził z Dziewicy i stał się człowiekiem, podległym cierpieniom, który za Poncjusza Piłata został ukrzyżowany przez wasz lud, umarł, zmartwychwstał i wstąpił do nieba. Gdybyście zaś wy czynili egzorcyzmy w imię któregokolwiek z waszych królów, sprawiedliwych czy patriarchów, żaden z demonów się nie podda. Inaczej byłoby, gdyby który z was zaklęcia czynił na Boga 47 Apologetyk, 46. Przeciwko Celsusowi, I, 22. 49 Dz 19, 13. 50 De rebaptismo, 7. 51 Mk 9, 29. 52 Apologia, II, 5. 54 Przeciwko Celsusowi, I, 6. 48 12 nadużycia PseudoKlemens: udzielać egzorcyzmu poszcząc i modląc się Justyn: złe duchy wypędza się w imię Jezusa �Abrahama, i Boga Izaaka, i Boga Jakuba; wtedy tak samo się poddadzą. Tymczasem zaklinacze wasi przy egzorcyzmach używają tej samej sztuki, jaką się posługują również poganie, a mianowicie okadzania i węzłów magicznych. Z fragmentu tego wynika, że chrześcijańskie formuły wypędzania demonów zawierały podstawową historię zbawienia związaną z Chrystusem. Potwierdza to Orygenes: egzorcyści czerpią siłę nie z magicznych zaklęć, lecz z imienia Jezusa oraz z odczytywania Jego historii54. Zapewne nie było budujące i wzbudzało krytycyzm, że w środowisku chrześcijan istniały podziały i nieraz wzajemnie podważano wiarygodność egzorcystycznych działań i w ogóle intencji. Na przykład w Małej Azji przypisywano montanistycznym prorokiniom inspiracje demoniczne. Niekiedy taka nieufność miała wyraźne podstawy. Św. Ireneusz donosi o poczynaniach heretyków: Zwolennikom Szymona i Karpokratesa, i innym rzekomym cudotwórcom dowiedziono, że nie mocą Boga ani prawdy, ani dla dobra ludzi to czynią, co czynią, ale dla zguby i zwiedzenia przez magiczne oszustwa i wszelkie kłamstwo, raczej szkodząc niż pomagając tym, którzy im wierzą, ponieważ są zwodzicielami. Ani ślepym nie potrafią przywrócić wzroku, ani głuchym słuchu, ani zmusić do ucieczki demony, za wyjątkiem tych, które same ich posłały. Co do swojej gminy, to Ireneusz jest przekonany, że nawet umarłych wskrzeszają wyznawcy Chrystusa. Dalej stwierdza: Tutaj nie mamy do czynienia ze zwodzeniem, ale nadzwyczajną prawdą, jak w przypadku samego Pana: W imię Jezusa podejmują zbawienne działanie prawdziwi uczniowie, którzy od Niego otrzymali tę łaskę, dla dobra innych ludzi… Jedni wypędzają demony z całą pewnością i prawdziwie; często zdarza się potem, że ci, którzy zostali uwolnieni od złych duchów, przyjmują wiarę i stają się członkami Kościoła. …Nie można policzyć błogosławieństw, jakich udziela Kościół całemu światu, otrzymując je od Boga, w imię Jezusa Chrystusa, ukrzyżowanego pod Poncjuszem Piłatem, dzień po dniu, dla zbawienia pogańskiego świata, nikogo nie zwodząc ani nie domagając się pieniędzy. Jeśli się je za darmo otrzymało, służy się nimi za darmo55. W powszechnym przekonaniu było, iż obok anioła stróż, który czuwa nad życiem każdego, każdy ma swego złego ducha, który na niego czyha56. Demonologia miała ten walor, że pobudzała do wrażliwości na zło i moc grzechu, i jego panowanie na świecie. Dlatego też na przykład Tertulian podejmował chętnie ten wątek. W jego Apologetyku (23 nn.) łączą się elementy grecko-rzymskie i judeochrześcijańskie. Tertulian jest przekonany, że za bożkami z drewna i kamienia kryją się demony. Chrześcijanie zmuszają je do podania swojej tożsamości, iż nie są bogami, ale nieczystymi duchami. I my także twierdzimy, że są pewne duchowe istoty. Nawet imię nie jest nowe; znają „demonów” filozofowie, gdyż nawet sam Sokrates oczekiwał znaku woli ze strony swego demona57. Dlaczego by nie? Przecież od dzieciństwa miał w nim przebywać demon, daemonium, który powstrzymuje naturalnie przed dobrem. Wiedzą o nich wszyscy poeci, także lud prosty posługuje się często ich imionami na wyrażenie przekleństwa. Albowiem także imię szatana, księcia tego złego rodu, na skutek własnej świadomości duszy wypowiada jako wyraz przekleństwa. Co się tyczy także „aniołów”, to nawet Platon nie zaprzeczał ich istnieniu58. Świadkami na istnienie obydwóch rodzajów duchów, demonów i aniołów, są szczególnie magowie... Na teraz wystarczy omówić ich działanie. Przedmiotem ich działania jest zguba człowieka. Tak od samego początku złość duchów rozpoczęła działanie na zniszczenie człowieka. W ten sposób nasyłają na ciało choroby i przykre wypadki wszelkiego rodzaju, na duszę zaś nagle, nadzwyczajne i gwałtowne wstrząśnienia. Posiadają delikatność i nieuchwytność, dzięki którym mogą zaatakować obydwie części składowe człowieka, tak ciało, jak i duszę. Nieraz 55 Adversus haereses, II, 31, 2. Pasterz Hermasa, Przykazania, VI, 2, 1. 9. 57 Platon, Obrona Sokratesa, 19: Mam jakieś bóstwo, jakiegoś ducha… To u mnie tak już od chłopięcych lat: głos jakiś się odzywa, a ilekroć się zjawia, zawsze mi coś odradza, cokolwiek bym przedsiębrał, a nie doradza mi nigdy… 58 Wspomina o demonach zanoszących do bogów ludzkie prośby a ludziom od bogów odpowiedzi; nazywa ich a;ggeloi – posłańcami (Uczta, 202 de). 56 13 Ireneusz z Lyonu: błędnowiercy są zwodzicielami, inaczej niż uczniowie Chrystusa Tertulian o bożkachdemonach o demonach wiedzą i niechrześcijanie demony szkodzą i prowadzą do bałwochwalstwa �bywa dozwolone siłom duchowym, że one, niewidoczne i niezauważone, ukazują się raczej w skutkach aniżeli w działaniu. Tak jak zaraza jakaś ukryta w powietrzu, rzuciwszy się na owoce i zboża, strąca kwiaty, niszczy nasienie, zadaje rany zawiązkom w najpiękniejszym rozwoju, a tajemną siłą zepsute powietrze sypie naokoło wyziewy zatrute – tak z tą samą znowu tajemniczością zarazy podszepty demonów i złych aniołów sprowadzają zepsucie ducha przez szaleństwa, obrzydliwe choroby umysłowe i okropne namiętności z rozmaitymi nałogami, z których ten jest najwięcej spotykany, że obłąkanym i usidlonym umysłom ludzkim te bóstwa polecają czcić, by i sobie także z ofiar składanych ich posągom i obrazom zapewnić tłuszczem i krwią spływające kąski. I jakież dla nich odpowiedniejsze mogłoby być żerowisko, aniżeli kiedy człowieka fałszywym mamidłem oddalają od myśli o boskości prawdziwej? Jak to właśnie robią, pragnę przedstawić. Każdy duch jest jak gdyby ptakiem: takimi są aniołowie i demony. W ten sposób w jednej chwili są wszędzie. Świat cały jest dla nich jednym miejscem. Co i gdzie się dzieje, z tą samą łatwością dowiadują się, jak i donoszą. Tę ich szybkość uważają ludzie za boskość, ponieważ nie znają jej istoty. Tak niekiedy chcą uchodzić za sprawców tych rzeczy, o których przynoszą wiadomość. Są sprawcami naprawdę czasem, ale naturalnie tylko złych rzeczy, dobrych nigdy. O wskazówkach Boga czerpali niegdyś wiadomość z przepowiedni proroków, teraz przyswajają je sobie słuchając z głośnej lektury. W ten sposób i tą drogą dowiadując się o niektórych losach czasów, współzawodniczą z boskością, kradnąc jej dar proroczy… Z powodu przebywania w powietrzu, sąsiedztwa z gwiazdami, mogą natychmiast wiedzieć, co się przygotowuje w niebie, tak że nawet deszcz, który już czują, mogą przepowiedzieć. Nawet jako dobrodzieje mają uznanie u tych, którzy troszczą się o swoje zdrowie. Albowiem najpierw odbierają zdrowie, następnie polecają lekarstwa niezwykłe, by cud był widoczny, i nawet szkodliwe; potem takie, co przestają odbierać zdrowie – i w ten sposób uchodzą za uzdrowicieli. Co więc mam powiedzieć o innych sprytnych podstępach, albo nawet o zdolnościach tych duchowych oszustów, o takich zjawiskach jak: zwodnicze obrazy Kastorów59, woda niesiona w przetaku60, okręt poruszony paskiem61 i broda przez dotknięcie czerwona62 – a to wszystko w tym celu czynili, by kamienie uważano za bóstwa, by nie szukano prawdziwego Boga? A dalej, jeśli i magowie wywołują zwodnicze obrazy i nawet zniesławiają dusze umarłych, jeśli dręczą chłopców, by wypowiadali słowa wyroczni, jeśli nieraz wzbudzają podziw jarmarcznymi sztukami, jeśli nawet narzucają sny mając do pomocy siłę raz na zawsze pozyskanych sobie aniołów i demonów… – to o ileż więcej ta moc zechce z całych sił działać podług własnej woli i na swój pożytek, jeśli dla innych tyle świadczy! Albo jeśli aniołowie i demony to samo czynią co i bogowie wasi, to gdzie jest wyższość bóstwa, które przecież trzeba uważać za wyższą ponad wszelką moc? Czyby nie godniej było uważać, że oni sami są tymi, którzy się mianują bogami, ponieważ to robią, co wywołuje wiarę w bogów, aniżeli wierzyć, że bogowie są równi aniołom i demonom? Różnica miejsca, sądzę, odgrywa rolę, że ze względu na świątynie uważacie ich za bogów, których nie nazywacie gdzie indziej bogami... …Niechaj tu przed waszym trybunałem stawi się ktoś, o którym wiadomo, że jest opanowany przez demona. Na rozkaz byle którego chrześcijanina, by mówił, duch ten wyzna, że 59 Legenda opowiada, że w tym samym dniu, w którym Aemilius Paulus pokonał Perseusza, króla macedońskiego, pod Pydną (168 r. prz. Chr.), przy źródle na Forum Romanum zjawili się Kastor i Polluks przynosząc wieść o zwycięstwie. 60 Westalka Tuccia została oskarżona, że nie dochowała czystości. Wezwała na świadectwo boginię Westę i wymogła na niej taki cud, że Tuccia doniosła w przetaku wodę z Tybru do świątyni Westy. 61 Podczas wojny z Hannibalem w 204 r. prz. Chr. postanowiono sprowadzić z Azji Mniejszej, za radą ksiąg sybilińskich, posąg Kybele, matki bogów. Okręt w Ostii wiozący posąg ugrzązł i nie mógł ruszyć. Kwinta Klaudia, ciesząca się nie najlepszą reputacją, pomodliwszy się do bogini, lekko przyciągnęła na swym pasku okręt o brzegu. 62 Przodek Nerona, Domicjusz, w drodze do Rzymu spotkał dwóch młodzieńców, którzy kazali donieść senatowi o zwycięstwie. Na dowód boskiego swego posłannictwa, dotknęli jego brody, nadając jej rudy kolor. 64 Apologetyk, 23. 14 demony dokonują cudów demony ukryły się pod postacią bogów �jest demonem, co odpowiada prawdzie, tak jak gdzie indziej poda się za boga, co jest nieprawdą. Podobnie niechaj wystąpi jeden z tych, którzy rzekomo stoją pod wpływem boga i którzy oddychając nad ołtarzami z tłuszczu ofiarnego boskiego otrzymują ducha, potem przez wymioty przychodzą do siebie i ciężko oddychając prorokują, Niech tu stanie sama Dziewica Celestis, zapowiadaczka deszczów, albo nawet sam Eskulap, odkrywca 1ekarstw, który ludziom, mającym i tak któregoś dnia umrzeć, przyczynia życia przez socordion, thanation i asclepiodotum – jeśli nie zeznają, że są demonami, nie mając odwagi chrześcijanina okłamać, to na miejscu rozlejcie krew najzuchwalszego z chrześcijan! …Jeśli z jednej strony są naprawdę bogami, dlaczego kłamią, że są demonami? Czy dlatego, by stali się nam posłuszni? A więc podległym jest chrześcijanom wasze bóstwo, a nie może uchodzić za bóstwo to, co jest podległe człowiekowi, i to jeszcze wtedy, gdy człowiek nie czci tego bóstwa i jest raczej jego nieprzyjacielem. Jeśli zaś z drugiej strony są demonami albo złymi aniołami, dlaczego odpowiadają nam, że gdzie indziej zachowują się jak bogowie? Albowiem tak jak ci, którzy są uważani za bogów, nie zechcieliby pozwolić, by ich nazywano bogami, gdyby istotnie byli bogami – naturalnie, nie chcąc się pozbawić swego majestatu – tak samo i ci, których całkiem prosto znacie jako demonów, nie odważyliby się tu i ówdzie występować jak bogowie, gdyby w ogóle byli bogami ci, których imiona oni noszą. Obawialiby się bowiem nadużywać majestatu istot wyższych bez wątpienia, a więc takich, których trzeba się bać. A więc niczym jest to bóstwo, w które wy wierzycie, bo gdyby istniało, nie mogłyby się na nie w swych zeznaniach powoływać demony, ani też bogowie nie mogliby zaprzeczać jego istnienia. Skoro więc jedna i druga strona zgadza się w zeznaniu, że bogów takich nie ma, to uznajcie, że jest to jeden gatunek tylko, i to demonów – po jednej i po drugiej stronie. Tertulian stwierdza, że demony, pytane przez chrześcijan, nie tylko przyznają się do tego, kim są, ale też wyznają Boga chrześcijan jako prawdziwego Boga. Chrystusa się bojąc w Bogu, a Boga w Chrystusie, są ulegli sługom Boga i Chrystusa. W ten sposób wskutek zetknięcia się z nami i pod naszym tchnieniem, prze rozważanie i uprzytomnienie sobie owego ognia przygnębieni, na nasz rozkaz wychodzą nawet z ciał, niechętnie jednak i z bólem. Dajcie im wiarę, kiedy o sobie mówią prawdę, skoro im wierzycie, kiedy kłamią!... Tego rodzaju zresztą świadectwa waszych bogów zwykle pomnażają liczbę chrześcijan; wierząc im jak najwięcej w Chrystusie, wierzymy w Boga64. W rozdz. 27. Tertulian rozpatruje następujący zarzut: gdyby demony rzeczywiście były poddane chrześcijanom, to byłoby niemożliwością, aby chrześcijanie pozostawali bezradni wobec prześladowań, wszczynanych przez tamte. Autor odpowiada, że są one niewolnikami pod władzą chrześcijan, ale jako bezużyteczni niewolnicy od strachu przechodzą w upór i cieszą się, gdy mogą zranić tych, którzy ich się lękają. Ale chwyceni idą w więzy, ulegają swemu położeniu i z bliska błagają tych, których z daleka zwalczają. Kiedy więc jak buntownicy w ciężkich obozach pracy, w więzieniach, kopalniach także i ten pokarany ród niewolników wypada przeciwko nam, swoim władcom, wiedząc dobrze, że i równać się z nami nie mogą i że przez to tym więcej są zgubieni, to my chcąc nie chcąc stajemy do walki z nimi, jak równi z równymi, i wytrwale odpieramy ich ataki, broniąc tego, co oni zwalczają. W takiej walce nigdy nasz triumf nad nimi nie jest sławny, jak kiedy skazują nas za uparte trwanie przy wierze. W rozdz. 37. Tertulian ujmuje jeszcze raz pożytek, jaki chrześcijanie przynoszą poganom dzięki egzorcyzmom: Ale kto by was wtedy chronił od tych ukrytych wrogów i niszczących ciągle ducha i zdrowie wasze – mam na myśli owe ataki demonów, które bez nagrody i zapłaty w was wypędzamy? Podobnie twierdzi w piśmie do zarządcy miasta, Skapuli: Nie tylko gardzimy demonami, ale pokonujemy je i przepędzamy każdego dnia i wypędzamy je z każdego człowieka, jak to jest wiadome dla bardzo wielu65. Ten dar chrześcijan musiał spotykać się rzeczywiście w szerszych kręgach z uznaniem i Tertulian w wielu miejscach o nim wspomina, jak gdyby każdy chrześcijanin był w jego posiadaniu. 65 Do Skapuli, 2. 15 w obecności chrześcijan wyznają swoją tożsamość demony nie są bogami mogą utwierdzić w wierze w Boga chrześcijanie mogą ich pokonać chrześcijanie uwalniają od nich nawet pogan �Podobnie jak Tertulian, również Minucjusz Feliks w swoim dziele Oktawiusz traktował ten temat (27). Teofil pisze z kolei w piśmie Do Autolyka (II, 8): Albowiem, zaiste poeci, mianowicie Homer i Hezjod – jak sami wyznają – przez Muzy natchnieni, na podstawie fałszywych przewidzeń mówili; nie z czystego ducha, lecz zwodniczego. Co jasno okazuje się z tego, że, gdy demony czasem kogo opanują, a zostaną zaklęte przez imię Boga prawdziwego, przyznają, że są duchami fałszywymi. One to oddziaływały niegdyś i na owych pisarzy, chyba, że czasem i z nich niektórzy, ocknąwszy się, powiedzieli rzeczy zgodne z Prorokami. Również św. Cyprian mówi o uwolnieniu z opętań: O, jeżeliby chciał ich słyszeć i widzieć, gdy są przez nas zaklinani, gdy są męczeni duchowymi biczami i gdy dojmującymi słowy są wyrzucani z opętanych, gdy wyjąc i wzdychając głosem ludzkim, a mocą bożą odczuwając chłostę i razy, przyszły sąd wyznają! Przyjdź i poznaj, że prawdą jest, co mówimy; a ponieważ mówisz, że tak czcisz bogów, przynajmniej tym wierz, których czcisz. A jeżelibyś chciał i sobie wierzyć, z ciebie samego będzie mówił – gdy ty będziesz słuchał – ten, który teraz twoje serce oblega, który teraz umysł twój zaćmił nocą nieświadomości. Będziesz widział, iż prosić nas będą ci, których ty prosisz, że bać się będą ci, którym ty cześć oddajesz; będziesz widział, jak pod naszą ręką stoją skrępowani i drżą ujarzmieni ci, ku którym ty wzrok podnosisz i masz we czci jako panów. Zapewne choć w ten sposób możesz być zbity ze swymi błędami, gdy zobaczysz i usłyszysz, jak na nasze pytanie bogowie twoi natychmiast zdradzą, czym są, i nawet w waszej obecności owych bałamuctw i fałszów swoich zakryć nie zdołają66. Podobnie tenże autor w piśmie Do Donata: Ile tam pojemnej wiary przynosimy, tyle czerpiemy łaski spływającej. Tam nabywa się zdolności, trzeźwą czystością, pełnym umysłem, czystym głosem, móc na lekarstwo dla bolejących zniszczyć jad trucizny, oczyścić plamy na umysłach niemądrych przez przywrócenie im zdrowia, niespokojnym nakazać pokój, gwałtownym umiarkowanie, srogim łagodność, nieczyste i błędne duchy, które usiłują zdobywać ludzi, groźnym łajaniem zmusić do wyznania, twardymi razami zmusić do cofania się, a opierające się, wyjące, wzdychające, wzmożoną przymusić karą, bić batogami, straszyć ogniem. Rzecz tam się odbywa, a nie jest widziana: ukryte uderzenie, a jawna kara, tak, że czym już być zaczęliśmy, otrzymany duch jest panem swej wolności; a że jeszcze ciała i członków nie zmieniliśmy, jeszcze widok cielesny światowa zasłania nam chmura. Jakaż tu jest potęga umysłu, jaka jest siła, gdy nie tylko sam wolny jest od zgubnego zetknięcia się ze światem, by ktoś oczyszczony i czysty żadnego szwanku nie doznał ze strony atakującego nieprzyjaciela, lecz jeszcze dzielniejszym i większym staje się na siłach, że całemu wojsku grasującego przeciwnika władczym prawem rozkazywać może67. Najciekawszy jest jednak spór pomiędzy Orygenesem i Celsusem na temat demonów i opętania. Tu ścierają się dwaj wysoko wykształceni uczeni. Celsus twierdzi, że chrześcijanie zawdzięczają siłę, którą zdają się posiadać, wzywaniu i zaklinaniu niektórych demonów. Wprawdzie ich nauka jest zbieżna z nauką filozofów, ale chrześcijanie swoją siłę zdają się w tym okazywać, że znają imiona niektórych demonów i odpowiednie zaklęcia68. Orygenes odpowiada, że jedynie imię Jezusa i świadectwo o Jego dziejach mają moc, aby przepłoszyć demony. Tak wielką moc ma samo imię Jezusa, że działa nawet wtedy, gdy jest wypowiadane przez niemoralnych ludzi69. Obaj, Celsus i Orygenes, wierzą w istnienie demonów. Ponadto Orygenes reprezentuje dawne wyobrażenie o mocy związanej z wypowiadaniem określonych imion70, a nawet wskazuje na tajemniczą wiedzę o imionach, która udziela wtajemniczonym szczególnych sił, pod warunkiem że imiona te zostaną wypowiedziane w odpowiednim języku. Dlatego właśnie owe imiona posiadają nadzwyczajną moc, jeśli wypowie się je w określonym związku; dlatego też niektóre imiona wypowiadane po egipsku pod adresem pewnych demonów, które mają władzę nad określonymi sprawami, albo po persku 66 Do Demetriana, 15. Do Donata, 5. 68 Przeciwko Celsusowi, I, 4nn. 69 Przeciwko Celsusowi, I, 6. 70 Np. I, 24 n. 67 16 Teofil z Antiochii: demony inspirują twórców Cyprian: chrześcijanie wypędzają złe duchy walka z demonami umacnia chrześcijanina Orygenes z kontra Celsus nt. skuteczności chrześcijańskiego egzorcyzmu siła imienia �pod adresem innych demonów, są stosowane dla uzyskania określonych korzyści. …Również imię naszego Jezusa należy do podobnej filozofii nazw: Jego imię niejednokrotnie w obecności wielu świadków wypędziło z dusz i ciał złe duchy i posiadało władzę nad ludźmi wyzwolonymi od demonów71. Celsus nie zaprzecza cudom Jezusa, ale inaczej je interpretuje. Zakłada na chwilę, że te cuda są prawdą, ale natychmiast porównuje te cuda „z dziełami kuglarzy, którzy obiecują dokonywać rzeczy jeszcze bardziej zadziwiających, oraz z tym, co robią magicy egipscy, którzy za kilka oboli sprzedają na rynku swe cudowne umiejętności, wypędzają z ludzi demony, zamawiają choroby, wywołują dusze bohaterów, pokazują stoły zastawione drogimi potrawami i przysmakami, które w rzeczywistości nie istnieją, wprawiają w ruch martwe przedmioty tak, że wskutek złudzenia poruszają się one jak żywe istoty”. W końcu pyta: „Czyż musimy uważać od razu za synów bożych ludzi, którzy dokonują takich rzeczy? Czy raczej powinniśmy stwierdzić, że są to praktyki bezbożników opętanych przez złego ducha?”72. Chrześcijanie są czarodziejami i kuglarzami – oto przekonanie Celsusa. Orygenes zadaje sobie wiele trudu, aby odrzucić ten zarzut. Co też mu się udaje. Wskazuje na fakt, że Chrystus całe swoje działanie ukierunkował w tym celu, aby ludzi uczynić lepszymi73. Czy czynią to czarodzieje? Ale poważne ostrzeżenie kryło się wobec Kościoła i chrześcijan w tym zarzucie Celsusa, który podnosił nie tylko on. Już w połowie II w. pewien kaznodzieja woła: Imię prawdziwego Boga jest znieważane przez chrześcijan u pogan, bo jeśli nie zachowujemy Bożych przykazań, lecz prowadzimy niegodne życie, to odwracają się od nas poganie i mówią, że nasza nauka jest nową baśnią i błędem74. Od połowy II w. wyrzucano nierzadko chrześcijanom, że są kuglarzami i magikami, i niektórzy zasłużyli na taki zarzut. Uzdrowienia opętanych, dokonywane przez ludzi pozbawionych prawdziwego ducha, przy całej swojej sile przyciągania, musiały także odpychać wielu sceptycznych pogan. Celsus: chrześcijanie to kuglarze zarzut nie całkiem bezzasadny? 4. Ewangelia miłości i pomocy bliźniemu Powiada Jezus: Bo byłem głodny, a daliście Mi jeść; byłem spragniony, a daliście Mi pić; byłem przybyszem, a przyjęliście Mnie; byłem nagi, a przyodzialiście Mnie; byłem chory, a odwiedziliście Mnie; byłem w więzieniu, a przyszliście do Mnie. Zaprawdę, powiadam wam: Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili75. Te słowa tak wiele pokoleń oświecały i tak mocno działały, że chrześcijański kerygmat można nazwać głoszeniem miłości i pomocy. Jezus powiada: Po tym wszyscy poznają, żeście uczniami moimi, jeśli będziecie się wzajemnie miłowali76. Jezus rozwinął bogatą teologię miłości bliźniego w swoich przypowieściach i pouczeniach. Bóg jest Miłością. Jego uczniowie w tym nade wszystko mają naśladować Jego Ojca. O tym, że chrześcijaństwo było rzeczywiście religią miłości, zaświadczają nawet sami poganie. Filozof Lucjan powiada o chrześcijanach: Ich pierwszy Prawodawca wyrobił w nich przekonanie, że są między sobą braćmi; rozwijają niewiarygodną aktywność, jak tylko coś się zdarzy, co dotyczy ich wspólnej sprawy; nic wtedy nie jest dla nich za drogie77. Tertulian zauważa: Ten sposób okazywania wielkiej miłości daje nam w oczach niejednych specjalną cechę. „Patrz – powiadają – jak oni się wzajemnie miłują”. Sami bowiem nienawidzą się między sobą, „i jak jeden za drugiego gotów jest umrzeć”. Sami bowiem byliby raczej skłonni jeden drugiego mordować79. 71 Przeciwko Celsusowi, I, 24n.. Przeciwko Celsusowi, I, 68. 73 Np. III, 28; I, 68. 74 II Klem. do Kor 13, 3. 75 Mt 25, 35-36. 40. 76 J 13, 35. 77 O śmierci Peregryna Proteusza, 10. 79 Apologetyk, 39. 72 17 Jezus utożsamia się z potrzebującymi chrześcijanie rzeczywiście się miłują �Ewangelia staje się też pewnym socjalnym przesłaniem. Przepowiadanie, które dotyczyło samej istoty człowieka, wyprowadzało go ze świata i łączyło z Bogiem, było równocześnie przepowiadaniem solidarności i braterstwa. W oficjalnym piśmie, które wspólnota rzymska wystosowała do korynckiej w 96 r., nakreśla się stan, w jakim znajdowała się gmina: Któż z tych, co przebywali u was czas jakiś, nie doświadczył szlachetności i stałości waszej wiary? Któż nie podziwiał waszej rozwagi i Chrystusowej dobroci waszej pobożności, nie głosił, jak wielkoduszna jest wasza gościnność, nie wychwalał waszej wiedzy pewnej i doskonałej? …Wszyscy byliście pokorni, niczym się nie chełpiąc, raczej poddani innym niż żądający dla siebie posłuszeństwa, szczęśliwsi dając niż biorąc. Wystarczało wam to, czym żywił was Chrystus... Toteż pokój głęboki i bogaty zstąpił na wszystkich, a wraz z nim nienasycone pragnienie czynienia dobrze i Duch Święty został obficie na was wylany… Dzień i noc walczyliście za całą wspólnotę braci, aby Bóg przez swe miłosierdzie i współczucie zechciał zbawić pełną liczbę wybranych. Byliście szczerzy i niewinni, nie pamiętając wzajemnych uraz. Wstrętny zdawał się wam każdy bunt i każdy rozłam. Opłakiwaliście grzechy waszych bliźnich, ich niedociągnięcia uważając za własne. Nie cofaliście się nigdy, gdy można było zrobić coś dobrego, „gotowi do wszelkiego szlachetnego czynu”80. Justyn w Apologii (I, 67) nakreśla tam, gdzie mowa Eucharystii, następującą postawę: Ci, którym się dobrze powodzi, i którzy dobrą mają wolę, dają, co chcą, a wszystko, co się zbierze, składa się na ręce przełożonego. On zaś roztacza opiekę nad sierotami, wdowami. chorymi albo z innej przyczyny cierpiącymi niedostatek, nad więźniami, obcymi gośćmi, jednym słowem śpieszy z pomocą wszystkim, co są w potrzebie. Tertulian pisze: A jeśli jest rodzaj jakiejś kasy, to nie powstaje ona z wpisowego81, jak gdyby za sprzedaną religię, ale każdy przynosi umiarkowany datek w oznaczonym dniu miesiąca, albo kiedy chce i o ile chce i może. Nikogo tu nie niewolą, ale każdy swój datek daje dobrowolnie. Są to jak gdyby składki pobożności. Bo z kasy tej nie wydaje się ani grosza na uczty i pijatyki, lub obżarstwa bez pożytku, ale na życie i pogrzeb biednych, na utrzymanie chłopców i dziewcząt, którzy stracili rodziców i środki do życia, dla starców, którzy nie mogą pracować i nie wychodzą z domu, dla rozbitków okrętowych, a ci, którzy w kopalniach, na wyspach lub w więzieniach siedzą, o ile religia Boga naszego tego przyczyną, to za swe wyznanie są uprawnieni do zaopatrzenia82. Co do wielkości datku: jesteśmy tego zdania, że tylko tym trzeba coś dać, którzy proszą. Zresztą niech Jowisz wyciągnie rękę, to coś otrzyma, bo nasza litość więcej rozdaje na ulicach jak wasza religia w świątyniach85. socjalny wymiar Ewangelii przykład korynckiej gminy zbiórka podczas Eucharystii datek jest dobrowolny …i szczodry a. jałmużna w powiązaniu z kultem Od apostolskich zachęt aż po pismo Cypriana O dobrych uczynkach i jałmużnie, nasila się napomnienie Kościoła do szczodrobliwego dawania. Jałmużna świadczy o ogólnej postawie religijnej. Już w Pasterzu Hermasa czytamy wiele na ten temat, a w 2. Liście do Kościoła w Koryncie (16)86 podkreśla się, że jałmużna stanowi pokutę za grzechy; lepsza niż modlitwa jest post, a jałmużna przewyższa obie. Cyprian jałmużnę przekształcił w narzędzie łaski, jakie jeszcze człowiek po chrzcie posiada87, w pewne widowisko, jakie człowiek urządza Bogu88. 80 Klemens Rzymski, List do Kościoła w Koryncie, I, 2 - II, 7; 2 Tm 2, 21. Większość pogańskich kolegiów sakralnych, gromadzących strażników kultu, kapłanów, wymagało opłaty wpisowej (por. Trajan w: Pliniusz, Ep. X, 114); chrześcijanie nie chcieli mieć z tym nic wspólnego. 82 Apologetyk, 39. 85 Apologetyk, 42. 86 Autor sporny. 87 O uczynku i jałmużnach, 1: Albowiem, gdy Pan, przychodząc, uleczył te rany, jakie nosił Adam, i uchronił zastarzałe zakażenie wężową trucizną, dał zdrowemu prawo i przykazał, by już więcej nie grzeszył, aby grzeszącemu coś gorszego się nie przytrafiło. Byliśmy ściśnieni i przepisami niewinności w ciasnym miejscu zamknięci. I nie miałaby wyjścia słabość ludzkiego niedołęstwa i ułomności, gdyby znów zmiłowanie boże nie przyszło i na 81 18 świadectwa o jałmużnie �Pewien poganin u Makarego z Magnezji, biskupa IV w., twierdzi, że niektóre chrześcijanki po rozdaniu swojego mienia stały się żebraczkami. Szczególnie poleca się, by środki na jałmużnę zyskać przez post: Jeśli między nimi jest ktoś w potrzebie albo ubóstwie, a nie mają zbędnych środków, to poszczą dwa lub trzy dni, aby zaspokoić potrzebę pożywienia u ubogich89. Kościół nie zadowolił się prywatną jałmużną, ale wydaje się od początku posiadać wspólnotową kasę (arca). Posługę miłości ściśle wiąże z kultem. W każdą niedzielę czy raz w miesiącu, albo wedle upodobania, znoszono dary (stips) na zgromadzenie liturgiczne – pieniężne i w naturze – i przekazywano przełożonemu gminy. Ten składał je na stół Pański i przez to zostały przez Boga poświęcone. Odbiorca otrzymywał je teraz jakby z rąk Boga. Przełożony decydował, kto i ile otrzymywał. Radził się diakonów, którzy bardziej się orientowali. Rozdawano dary częściowo bezpośrednio po zakończeniu nabożeństwa, częściowo zanoszono je do domu potrzebującym. Do regularnego samoopodatkowania się – trzymano się ściśle zasady dobrowolności – dochodziły dodatkowe dary. Dowiadujemy się na przykład, że gdy gnostyk Marcjon przybył do rzymskiej gminy ok. 139 r., dostarczył w darze 200 tys. sesterców. Za taką sumę mniej więcej można było wybudować dom w Rzymie90. Zresztą, sumę tę zwrócono mu później. Do form wsparcia ubogich należy zaliczyć agapy. W pierwotnym zamyśle było, aby ubodzy mogli otrzymać niezbędny dla nich pokarm i napój. Organizowano wspólny posiłek, w którym uczestniczyli ubodzy i bogaci, i każdy wnosił swój wkład wedle możliwości. Wskutek różnych nadużyć szybko agapy straciły na znaczeniu. Przełożony zdawał się od początku mieć nieograniczoną władzę w rozdawaniu darów. Asystowali mu diakoni. Odpowiedzialność była wielka i pokusa wielka, aby korzystać z darów dla własnej korzyści. Stąd podkreśla się często, że kandydaci na duchownych mają być wolni od chciwości. Dopiero później powstaje prawodawstwo regulujące sprawy kościelnego majątku. Cennej informacji na temat zasad dotyczących pomocy ubogim udziela nam Orygenes. Brzmią one zupełnie współcześnie: Z drugiej strony trzeba, abyśmy byli roztropni, abyśmy nieśli pomoc każdemu według godności każdego, pamiętając o powiedzeniu: „Szczęśliwy ten, kto myśli o biednym i o nędzarzu”91. Nie wystarczy bowiem po prostu dawać z zasobów kościelnych, jedynie na to bacząc, aby nie zjadać pożywienia ubogich, ani go nie wykradać, lecz trzeba roztropnie poznawać okoliczności, z powodu których ludzie są potrzebującymi oraz wartość osobistą każdego, w jaki sposób został on wychowany, ile niezbędnie potrzebuje i z jakiego powodu potrzebuje. Nie należy zatem postępować podobnie z tymi, którzy od dziecka odbierali surowe i dokładne wychowanie, i z tymi, którzy chowani byli w dostatku i przyjemnościach, a potem popadli w biedę. Nie to samo należy dostarczać mężczyznom i kobietom ani tak samo dużo starcom i młodzieńcom, ani młodzieńcom i ułomnym (ponieważ nie mogą dla siebie zdobyć jedzenia) i tym, którzy przynajmniej w części mogą sobie pomóc. Trzeba też badać, czy mają wielu synów, nie niedbałych, lecz wszystko czyniących, ale nie dostatecznie im pomagających. Żeby nie powiedzieć więcej, potrzebuje wiele mądrości ten, kto chce dopomoc z dziełami sprawiedliwości i miłosierdzia, otwierając niejako drogę ku zachowaniu zbawienia, byśmy jakiekolwiek później nabyte brudy jałmużnami obmywać mogli. 88 O uczynku i jałmużnach, 21: Jakaż to zabawa, najdrożsi bracia, która się na oczach Boga odbywa! Jeżeli w publicznej zabawie pogan wielką i chwalebną wydaje się rzeczą, że są na niej obecni prokonsulowie i imperatorowi, a przygotowania i wydatki urządzających większe są, by mogli podobać się przełożonym, o ileż nad to piękniejszą i większą jest chwała Boga i Chrystusa mieć jako widzów, o ileż tu i przygotowania gruntowniejsze i hojniejszych trzeba wydatków, gdzie na widowiska schodzą się moce aniołów, schodzą się wszyscy aniołowie, gdzie urządzający nie o kwadrygę lub konsulaty się ubiega, lecz otrzymuje żywot wieczny, gdzie nie chodzi o zjednoczenie czczych i przemijających względów tłumów, lecz o otrzymanie wiekuistej nagrody królestwa niebieskiego. 89 Arystydes, Apologia, 15. 90 Willę od Krassusa kupił ktoś za 350 tys. sesterców. 91 Ps 40, l. 19 jałmużna związana z liturgią dobrowolny dar Marcjona agapa duchowni odpowiedzialni za rozdawanie Orygenes: dawać roztropnie �brze szafować kościelnymi dochodami, aby i przy nich okazawszy się wiernym i roztropnym szafarzem, stał się szczęśliwym92. To są najbardziej światłe zasady dotyczące troski o ubogich, jakie można znaleźć u Ojca Kościoła wczesnego okresu, czy – w ogóle. Z tego bezpośrednio wynika, że duchowni mieli prawo utrzymywać się z dochodów kościelnych, ale te wydatki nie powinny były być większe niż na ubogich, aby to, co miało być przeznaczone dla sierot i wdów, nie zostało zawłaszczone. Przytoczmy kilka liczb. Według relacji Cypriana93, w kartagińskiej gminie zgromadzono 100 tys. sesterców. Rzymska gmina ok. 250 r. miała około stu duchownych i półtora tysiąca potrzebujących pomocy. Jeśli przyjmie się koszta utrzymania jednego człowieka równe utrzymaniu niewolnika, wolno zakładać, że gmina miała do dyspozycji ok. pół miliona sesterców. dobroczynność w liczbach b. wspieranie nauczycieli i pełniących urzędy To z ustanowienia Jezusa, jak stwierdza Paweł94, głoszący Ewangelię mają prawo żyć z Ewangelii. Interpretowano to w ten sposób, że nauczyciele w Kościele mają prawo do skromnych środków niezbędnych do utrzymania i ich potrzeby mają pierwszeństwo, nie naruszając też zasady, że majątek Kościoła należy do ubogich. Biskup dysponował władzą rozstrzygania i rozeznawania, przeznaczając dla siebie i duchownych tyle, ile uznał za słuszne, resztę dając potrzebującym. Nauczycielom (misjonarzom) i prorokom zapewniał z pewnością całodzienne utrzymanie. O pewnych nadużyciach dowiadujemy się z Didache i od Lucjana. wyważyć między potrzebą urzędu a ubogich c. wspieranie wdów i sierot Wszędzie, gdzie w patrystycznych patrystycznych źródłach mówi się o pomocy potrzebującym, pierwsze miejsce wśród nich zajmują sieroty i wdowy. Nie bez znaczenia jest inspiracja biblijna i judaizm, gdzie sieroty i wdowy stają się synonimem bezradności człowieka wobec swego losu i sprawdzianem troski o bliźniego. W starożytności były one szczególnie wystawione na niedostatek. Były one zawsze na liście potrzebujących również dlatego, że nigdy ich nie brakowało. Biskup Korneliusz relacjonuje, że rzymska gmina żywi półtora tysiąca wdów i potrzebujących95. Wdowy nosiły zaszczytny tytuł we wspólnocie: ołtarz Boży, i nawet Lucjan wiedział o tym, że u chrześcijan wdowy i sieroty zajmują nadrzędne miejsce. Religijność czysta i bez skazy wobec Boga i Ojca wyraża się w opiece nad sierotami i wdowami w ich utrapieniach96. Autor Pasterza Hermasa zaczyna listę cnót od służby wdowom oraz troski o sieroty i o cierpiących niedostatek97. Nie brakuje przykładów na to, że prywatne osoby przyjmowały sieroty do swoich rodzin98. Wspierając wdowy i sieroty, Kościół bez wątpienia włożył swój wkład w poprawę sytuacji socjalnej niższych warstw społecznych. O pewnych nadużyciach ze strony wdów mówi już św. Paweł99. wdowy i sieroty na pierwszym miejscu d. pomoc chorym, słabym, ubogim i niezdolnym do pracy O uzdrawianiu chorych była już mowa. Chorych, których nie daje się uleczyć, powinna gmina wspierać, przynosząc pocieszenie i dary. Wymienia się w źródłach innych jako wymagających wspólnej troski: cierpiących na duszy, pozbawionych pomocy, niezdolnych do pracy, wielodzietne rodziny i w ogóle ubogich. Diakoni, wdowy i diakonise były obciążone zadaniem takiej pomocy. Od diakonów w kościelnych rozporządzeniach wymaga się, aby 92 Komentarz do Ewangelii według św. Mateusza, 61. Ep. 62. 94 1 Kor 9, 14: Tak też i Pan postanowił, ażeby z Ewangelii żyli ci, którzy głoszą Ewangelię. 95 Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, VI, 43. 96 Jk 1, 27. 97 Przykazania, VIII, 10. 98 O Orygenesie Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, VI, 2; Męczeństwo Perpetui i Felicyty, 15; Konstytucje Apostolskie, VI, 1. 99 1 Tm 5, 1-16. 93 20 ubodzy skarbem Kościoła �pełnili dobre dzieła, ani ubogimi nie pogardzali, ani nie zabiegali o względy bogatych; powinni odnajdywać potrzebujących i dzielić się z nimi dochodami ze zbiórek gminy. Biskup powinien miłować ubogich, czyli być filo,ptwcoj. Legenda donosi z czasów prześladowań za Decjusza, że diakon Wawrzyniec, gdy domagano się od niego, aby wydał dobra kościelne, odpowiedział, że jedynym skarbem Kościoła są ubodzy. Przekaz ten dobrze wyraża powszechne wtedy przekonanie, że to, co Kościół posiada, jest własnością ubogich. Naturalnie, ze zgromadzonych dóbr nie można było zaspokoić potrzeb wszystkich ubogich. Tertulian relacjonuje o przypadkach pożyczania przez chrześcijan pieniędzy od pogan100. Zapewne nie były to rzadkie przypadki. Na to, że kościelny system pomocy ubogim był właściwy i sprawiał na wielu wrażenie, i pociągał do wiary, najlepszego dowodu dostarcza w IV w. Julian Apostata. Próbując sztucznie odbudować pogańskie państwo, usiłował naśladować chrześcijan w dobroczynności, aby wytrącić im z rąk taką broń. Naśladowanie to nie udało się. Julian Apostata poświadcza również fakt, że charytatywna działalność Kościoła rozciągała się także na niechrześcijan. Pisał do Arsacjusza: Bezbożni Galilejczycy oprócz swoich żywią ubogich naszych. Nasi zaś, jak widać, cierpią brak pomocy, której od nas potrzebują101. To świadectwo jest tym bardziej wartościowe, że nie znajdujemy podobnego w chrześcijańskich źródłach. Wszakże już św. Paweł pisał: A zatem, dopóki mamy czas, czyńmy dobrze wszystkim, a zwłaszcza naszym braciom w wierze102. Fundusz gminy służył wyłącznie potrzebom braci w wierze, jednak prywatna dobroczynność wykraczała poza te granice. Podczas różnych katastrof chrześcijanie pomagali też niechrześcijanom, wzbudzając ich podziw. pomoc niechrześcij anom e. opieka nad więźniami i skazańcami w kopalniach Na liście cnót w Pasterzu Hermasa znajdujemy na trzecim miejscu: uwolnić niewolników Bożych z sytuacji przymusu. Często więźniami stawali się ludzie niewinni, a przede wszystkim prześladowani za wiarę, oraz niewypłacalni dłużnicy. Kościelna dobroczynność obejmowała swoim zasięgiem obie grupy. Przede wszystkim należy ich odwiedzać, pocieszać i ulżyć w trudnej sytuacji dostarczając pożywienia. Odwiedzanie więźniów należało do stałych obowiązków diakonów, przez co oni sami często wystawiali się na niebezpieczeństwo. Również inni powinni to czynić. Gdy więźniami byli odważni świadkowie wiary czy słynni jej nauczyciele, zadanie odwiedzania więźniów nie było przykre do wypełnienia, gdyż wielu ubiegało się o kontakt z wyznawcami uznając ich za świętych i skutecznych pośredników przed Bogiem i Kościołem. Akta męczenników są pełne takich historii i nie uchodzą one uwadze Lucjana, który dostrzega różne nadużycia. Przypadki, w których ktoś np. podawał się za wyznawcę, a nim nie był, zdarzały się, choć były raczej rzadkością. Jeśli bracia byli skazani do kopalń, nie pozostawiano ich samych103. Starano się sporządzić listę przebywających tam chrześcijan i doprowadzić, wedle możliwości, do ich uwolnienia. Hipolit opowiada o tym, że biskup rzymski Wiktor posiadał listę wszystkich chrześcijan zesłanych do kopalń na Sardynii i doprowadził rzeczywiście do ich uwolnienia przez wstawiennictwo cesarskiej konkubiny Marcji u Kommodusa104. W innych przypadkach starano się przynajmniej ulżyć w ciężkiej sytuacji. Szczególnie piękne przykłady takiej troski spotykamy w relacji O męczennikach palestyńskich Euzebiusza z Cezarei czasów prześladowań za Dioklecjana. Egipscy chrześcijanie udają się do najodleglejszych kopalń, nawet na Sycylię, aby podtrzymać na duchu skazanych tam swoich braci. Przy kopalniach złota w górach Fanos (na greckiej wyspie Thasos) urządzono nawet kościół. W Konstytucjach Apostolskich czytamy: Jeśli jakiś chrześcijanin dla imienia Chrystusa, za wiarę i miłość do Boga skazany został przez bezbożnych na udział w walce gladiatorskiej, na walkę z dzikimi zwierzętami albo na 100 O bałwochwalstwie, 23. Sozomen, Historia Kościoła, V, 16. 102 Ga 6, 10. 103 Dionizy u Euzebiusza z Cezarei (Historia kościelna, IV, 23) wystawia gminie rzymskiej chlubne świadectwo pod tym względem. 104 Refutatio omnium haeresium, IX, 12. 101 21 rodzaje skazanych solidarność ze skazanymi do kopalń �katorgę w kopalni, nie opuszczajcie go, lecz z owoców waszej pracy i potu posyłajcie mu środki utrzymania oraz pieniężną zapłatę dla żołnierzy, aby mu ulżyć i zapewnić opiekę; niechaj dzięki waszym wysiłkom wasz błogosławiony brat znajdzie ulgę w ucisku105. Troska chrześcijan o więźniów była tak znana, że Licyniusz, ostatni cesarz przed Konstantynem, który prześladował chrześcijan, wydał prawo, że nikomu nie wolno ludzkich uczuć przejawiać wobec nieszczęśliwych więźniów, przez podawanie im żywności, że nie wolno okazywać litości tym, co jęczą w kajdanach i z głodu giną, że nikomu po prostu nie wolno być dobrym, że dobrze czynić nie wolno nawet tym, których, własna natura do współczucia z bliźnimi pociąga. …Ci. którzy byli litościwi, mają cierpieć to samo, co ci, którym litość okazano, mają być zakuci w kajdany i wtrąceni do więzienia; ci, którzy ludzką wyświadczyli przysługę, tę samą co skazańcy ponieść mają karę106. Prawo to poświadcza wyraźniej niż wszystko inne ową troskę chrześcijan o więźniów i siłę moralną, jaką chrześcijaństwo przez to okazywało. Mogły do tego dochodzić pewne nadużycia, których państwo nie chciało tolerować. Starano się także wykupywać chrześcijańskich więźniów; jednak trudno jest w tego rodzaju relacjach rozróżnić, czy chodzi o wykupienie więźniów, czy wyzwolenie niewolników. W Liście Klemensa Rzymskiego czytamy: Wiemy, że i spośród nas wielu poszło do więzienia, aby innych z więzów uwolnić, wielu sprzedało się do niewoli, oddając uzyskane pieniądze innym na pożywienie108. Podobnie w Konstytucjach apostolskich: Z uczciwego wysiłku wiernych udzielajcie pokarmu potrzebującym i ubierajcie ich, oraz – jak to stwierdziliśmy wyżej – zebrane wśród braci pieniądze rozdawajcie, przeznaczajcie na zakupy dla świętych, kupujcie niewolników, jeńców, więźniów, ofiary oszczerstw, oraz tych, których tyrani z powodu imienia Chrystusa skazali na walkę w cyrku i na śmierć. Pismo powiada: ,,Ratuj wleczonych na śmierć i wykupuj zabijanych, nie żałuj [na to]”109. Gdy numidyjscy rabusie uprowadzili chrześcijan, kartagińska gmina prędko zebrała sumę stu tysięcy sesterców na okup i wyraziła gotowość do dalszej pomocy110. Gdy Goci pojęli w niewolę chrześcijan w Kapadocji ok. 255 r., gmina rzymska przekazała swoją zbiórkę dla opłacenia okupu. Wykup więźniów także później uchodził za szczególnie szlachetne dzieło. Pośród nagrobnych inskrypcji galijskich w IV i V w. spotykamy napisy: Wykupywał więźniów. zakaz Licyniusza wykupywanie więźniów f. pochówek ubogich i innych zmarłych Cesarz Julian Apostata pisze do Arsacjusza: Do wzrostu wrogiej bogom religii najwięcej się przyczyniła życzliwość okazywana przybyszom ze strony obcych oraz troskliwa pamięć o mogiłach ludzi zmarłych, a następnie udawana czcigodność w sposobie życia111. To, że pochówek ubogich braci był finansowany z kasy gminy, poświadcza Tertulian112 i Arystydes: Ilekroć jakiś ubogi zejdzie ze świata i ktoś z nich to zobaczy, to podejmuje się wedle możliwości jego pochówku113. Jakie znaczenie miał pogrzeb i jak bolesna była obawa, że będzie się jego pozbawionym, było powszechnie wiadome. Chrześcijańska gmina uwzględniała tu powszechne nastawienie, w którym pochowanie zmarłych uchodziło za humanitarny wymóg nawet u wrogów tej religii. Szczególnie diakoni ponosili odpowiedzialność za godne pogrzebanie zmarłych. Chrześcijanie pozwalali sobie nawet w tym względzie na pewien luksus: Gdyby Arabie miały się użalać, to niech wiedzą Sabejczycy, że więcej i to kosztowniejszych ich towarów szczodrą ręką rozrzucają chrześcijanie przy pogrzebach, aniżeli bogowie otrzymują wśród dymów ofiarnych114. 105 Konstytucje apostolskie, V, 1. Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, X, 7. 108 List do Kościoła w Koryncie, LV, 2 109 Konstytucje apostolskie, IV, 9; Prz 24, 11. 110 Cyprian, Ep. 62. 111 Sozomen, Historia Kościoła, V, 16. 112 Tertulian Apologetyk, 39. 113 Arystydes, Apologia, 15. 114 Tertulian, Apologetyk, 42. 106 22 znaczenie pochówku �Do chrześcijańskiej specyfiki pogrzebu należało być pochowanym obok braci w wierze. Gdy tak nie było – bez większego powodu, podnosiła się skarga czy zarzuty. Cyprian relacjonuje o pewnym biskupie, który był prawdopodobnie członkiem jakiegoś klubu lub kolegium pogańskiego: Marcjalis zaś przez długi czas brał udział w haniebnych i wystawnych ucztach w Kolegium. Należąc do tego kolegium, według pogańskiego zwyczaju, w świeckich grobach razem z obcymi pochował swoje dzieci116. Pojedyncze chrześcijańskie groby spotykamy też na żydowskich cmentarzach. Laktancjusz stwierdza: Nie zniesiemy tego, żeby obraz i stworzenie Boże zostało rzucone na łup dzikim zwierzętom i ptakom, ale zwrócimy je ziemi, z której zostało wzięte117, a także względem nieznanego człowieka wypełnimy posługę należącą do krewnych, których zastąpi, jeśli ich zabraknie, [nasze] humanitarne usposobienie118. Troska o zmarłych obejmowała także ich przyszły los i modlitwę za nich. Składano w ich imieniu i za ich szczęśliwe życie w wieczności ofiarę eucharystyczną. Ten prastary zwyczaj miał wielkie znaczenie, przynosił pocieszenie krewnym i dodawał chrześcijaństwu siły przyciągania. Tertulian jest dla nas najstarszym świadkiem istniejącego już pewnie wcześniej zwyczaju sprawowania Eucharystii w rocznicę zgonu, podając przykład owdowiałej wcześnie kobiety, która w ten sposób modli się za zmarłego męża119. Polemizuje z pogańskim zwyczajem, przejmowanym przez niektórych chrześcijan, urządzania biesiad nad grobem zmarłych z okazji ich wspomnienia. Jednak w III w. zwyczaj ten musiał się upowszechniać i trudny był do wykorzenienia. chrześcijanie grzebani razem godność zmarłego człowieka Eucharystia za zmarłych g. troska o niewolników Kwestię niewolnictwa podnoszono nieraz w historii jako zarzut przeciwko chrześcijaństwu. Starożytni chrześcijanie nie oceniali niewolnictwa ani gorzej ani lepiej niż ówczesne państwo czy prawodawstwo. Na przykład Didache zaleca niewolnikom, aby okazywać posłuszeństwo swemu panu jako obrazowi Boga120. Nie zamierzano występować przeciwko ówczesnemu systemowi państwa i nie przychodziło im do głowy, aby z przyczyn religijnych czy innych usuwać niewolnictwo. Już w listach Pawłowych zachęca się niewolników do wierności i posłuszeństwa względem swoich panów121. Byłoby jednak niesprawiedliwością posądzać chrześcijan o obojętność wobec sytuacji niewolników. Kościół zajmował się ich sytuacją i starał się polepszyć ich los. Istniały różne płaszczyzny, na których niewolników postrzegano jako równych innym: • Nawróceni niewolnicy byli uznawani z punktu widzenia religijnego jako bracia i siostry w pełnym tego słowa znaczeniu; ich stan w świecie postrzegano jako obojętny dla wiary. Znamienne, że na chrześcijańskich grobach nigdzie nie spotykamy inskrypcji „niewolnik”, z jaką mamy do czynienia w innych przypadkach. Ireneusz powiada, że Chrystus uczynił nas z dzieci i niewolników wedle ciała synami Bożymi, wszystkim dając dar Ducha ożywiającego nas122. Laktancjusz ustosunkowuje się do zarzutu przeciwników chrześcijaństwa, którzy – już wtedy! – wytykali chrześcijanom niekonsekwencję, iż mówią o równości, a u siebie mają panów i niewolników: Nie ma żadnej innej przyczyny, dla której przyznajemy sobie nawzajem imię braci, jak ta, iż sądzimy, 116 Ep. 67, 6. Chrześcijanie byli przeciwnikami kremacji i starali się pochować przynajmniej ocalałe resztki ze spalonych braci. Wiara prostych ludzi w zmartwychwstanie ulegała nieraz zachwianiu wobec spalenia ciała. Teologowie starali się takich podtrzymać w wierze, aczkolwiek sami także uważali kremację za niemoralną, np. Tertulian (De anima, 51; De ressurectione mortuorum, 1). Powody takiego stanowiska nie są bliżej znane. 118 Ιnstitutiones, VI, 2. 119 De monogamia, 10: Naprawdę i za jego duszę się modli, i prosi o czasową ochłodę dla niego, i udział w pierwszym zmartwychwstaniu, i składa ofiarę w rocznice jego zgonu. 120 IV, 11. 121 Np. 1 Kor 7, 20 n. 122 Adversus haereses, IV, 21, 3. 117 23 chrześcijaństwo nie zmieniało struktur równość duchowa �że równi jesteśmy. Skoro bowiem wszystko, co ludzkie, oceniamy nie wedle ciała, lecz ducha, jeśli nawet różny byłby stan fizyczny, nie mamy przecież niewolników, lecz ich uważamy i nazywamy wedle ducha braćmi, a wedle religii współniewolnikami123. W przypadku chrześcijańskich panów istniał obowiązek doprowadzenia do wiary także niewolników: Niewolników i niewolnice tak formują, że stają się chrześcijanami, z powodu miłości, którą dla nich mają, a gdy nimi się stali, nazywają ich braćmi bez różnicy124. • W pełnym wymiarze korzystali z praw chrześcijańskiej wspólnoty; niewolnicy mogli zostać duchownymi, a nawet biskupami. Rzymski biskup Pius, brat Hermasa, należał do stanu niewolników; podobnie biskup Rzymu, Kalikst, był wcześniej niewolnikiem; prawdopodobnie też biskup Euzebiusz z Cezarei. Kanon 80 synodu w Elwirze stwierdza: Zabrania się ustanawiania wyzwoleńców duchownymi za życia ich panów. • Ich moralna postawa miała być tak samo ceniona jak ludzi wolnych; nie powinno się naruszać godności płci i wstydliwości niewolnic; niewolników należy zachęcać i zobowiązywać do tych samych cnót, co ludzi wolnych. Pośród męczenników niemałą liczb stanowili niewolnicy. Jest wiele przypadków wspólnej męczeńskiej śmierci, z których najbardziej znane pozostaje męczeństwo Perpetui i Felicyty. Zdarzały się sytuacje, że bardziej lękliwi chrześcijanie polecali swoim niewolnikom podczas prześladowań za Dioklecjana złożyć pogańską ofiarę w ich imieniu. Kanony kościelne przewidywały trzyletnią pokutę za takie postępowanie125. Panowie są napominani do tego, aby po ludzku traktować niewolników, nie zapominać, że chrześcijańscy niewolnicy są ich braćmi i siostrami; natomiast niewolnikom przypomina się, że nie powinni gardzić swoimi panami ani stawiać się na równi z nimi. Augustyn w Wyznaniach podaje piękny przykład postawy chrześcijańskiej niewolnicy, która służyła w domu jego dziadka od strony matki: Za to, jak też ze względu na sędziwy wiek i nienaganne obyczaje, pan i pani odnosili się do niej z respektem jako do szacownego członka tej chrześcijańskiej rodziny. Dlatego też powierzyli jej wychowanie swoich córek, co ona sumiennie wypełniała127. Mogło to być ok. 300 r. Wyzwalanie niewolników uchodziło od początku jako zaszczytne dzieło, w przeciwnym razie nie pojawiłoby się roszczenie ze strony niektórych chrześcijańskich niewolników do ich wyzwolenia się. Takie roszczenia kierowali oni względem wspólnotowej kasy, jednak Kościół wyraźnie takie roszczenia odrzucał, aczkolwiek w niektórych wypadkach wykupywał niewolników128. Prawa panów do swoich niewolników nie uznawał za niemoralne, lecz postrzegał niewolnictwo jako naturalny stan. Zmiany pod tym względem przychodzą z inspiracji nie tylko religijnych, ale moralno-filozoficznych i z powodu ekonomicznej konieczności129. O tym, że, niestety, w III w. nawet w chrześcijańskich gminach zdarzały się przypadki okrucieństwa stosowanego względem niewolników, dowiadujemy się przede wszystkim z kanonu 5. odbytego ok. 306 r. synodu w Elwirze: Jeśli kobieta pod wpływem złości pobije swoją niewolnicę, tak że ta umrze w boleściach w ciągu trzech dni, a nie wiadomo, czy zabiła celowo, czy przypadkiem, to: jeśli celowo – po siedmiu latach wyznaczonej pokuty, a jeśli przypadkiem – po pięciu latach może przystąpić do komunii. Gdyby w tym czasie zachorowała, można jej dać komunię. Orygenes z kolei powiada, że złorzeczenie – jest to częsty i pochopny błąd ludzkiej słabości, popełniany zwłaszcza względem poddanych i ludzi stojących niżej od nas. Ludzie sądzą, że samo takie określenie [tj. „poddany”] nie jest przekleństwem130. 123 Divinae instututiones, V, 15. Arystydes, Apologia, 15. 125 Piotr z Aleksandrii, kan. 6-7. 127 IX, 8, 17. 128 Ignacy Antiocheński, List do Polikarpa, 4. 129 Harnack nawet twierdzi, że tylko z inspiracji pozareligijnych (s. 195). 130 Komentarz do Listu św. Pawła do Rzymian, III, 4. 124 24 równość kościelna równość moralna szacunek w rodzinie praktyka wyzwalania przypadki okrucieństwa �Już w II w. mamy do czynienia ze zmniejszaniem się liczby niewolników. Zjawisko to, z przyczyn ekonomicznych, przybiera na sile w III w. Wyzwolenie niewolników staje się często koniecznością i nie jest poczytywane jako szczególny akt miłosierdzia. schyłek niewolnictwa h. pomoc w losowych nieszczęściach Już w Hbr 20, 32nn. spotykamy pochwałę gminy za okazaną troskę o innych. Często spotykamy napomnienia, aby w razie pilnej potrzeby śpieszyć na pomoc innym, zwłaszcza siostrzanym gminom. Mamy wiele przypadków takiej pomocy. Oto kilka przykładów: Gdy wybuchła zaraza ok. 259 r. w Aleksandrii, pisze biskup Dionizy: Bracia po większej części w uniesieniu miłości… nie oszczędzali siebie i żyli jedni dla drugich, odwiedzali chorych, na nic nie zważając, bez wytchnienia im służyli, pielęgnowali ich w Chrystusie, i razem z nimi z wielką radością życie swe oddawali. Od innych wchłaniali w siebie zarazki cierpienia i choroby nabawiali się od bliźnich, a bóle ich chętnie brali na siebie. Było istotnie wielu takich, którzy pielęgnowali i krzepili i drugich, i ich śmierć przenieśli na siebie... Najlepsi z pośród braci naszych w ten sposób życie swe zakończyli, szereg kapłanów i diakonów oraz najznakomitszych mężów z pośród ludu. Taka śmierć… w niczym, jak się zdaje, nie ustępuje przed męczeństwem. Zwłoki zaś świętych brali na ręce i przygarniali…, zamykali im oczy i usta, nieśli je na swych ramionach, składali je…, obmywali i ubierali w szaty ozdobne, a krótko potem i oni tych samych doznawali zabiegów, bo ci co pozostawali, szli za tymi, co ich wyprzedzili. U pogan zaś było zgoła inaczej. Tych, którzy w chorobę popadli, odtrącali od siebie i uciekali od swoich najdroższych. Wyrzucali na ulicę konających i zwłoki pozostawiali niepogrzebane. Unikali styczności z śmiercią i zbliżenia się do niej, lecz mimo wszystkich środków ujść przed nią nie było rzeczą łatwą131. O podobnej epidemii relacjonuje św. Cyprian z Kartaginy. Jak zachęca do pomocy bliźnim, pokazuje jego pismo O śmiertelności132; jak natomiast sam ją praktykował, pokazuje jego biograf, diakon Poncjusz133. O podobnym postępowaniu chrześcijan dowiadujemy się podczas wielkiej zarazy za Maksymina Dai, którzy ofiarnie pomagali także niechrześcijanom: Chrześcijanie tymczasem jaśnieli w oczach wszystkich pogan swą gotowością do każdej posługi oraz pobożnością. Oni tylko sami w tym okropnym nieszczęść splocie czynami okazywali współczucie i miłość bliźniego. Po całych dniach jedni z nich świadczyli ostatnie przysługi umierającym i zabiegali o ich pochowanie, a niepoliczona liczba była takich, o których się nikt nie troszczył. Inni znowu zbierali w jedno miejsce wszystkich, których po miastach głód z sił wyczerpywał, i chleb im wydawali. Gdy te czyny do powszechnej dotarły wiadomości, wszyscy wielbili Boga chrześci- 131 Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, VII, 22. Cyprian, O śmiertelności, 16: A to wreszcie, najmilsi bracia, cokolwiek jest, jak jest ważne, jak potrzebne, że zaraza ta i choroba, która wydaje się straszną i nieszczęsną, doświadcza sprawiedliwości jednostek i bada umysły rodzaju ludzkiego, czy chlebodawcy litują się nad złożonymi niemocą sługami, czy lekarze nie zaniedbują błagających chorych, czy gwałtowni powstrzymują swą srogość, czy drapieżni hamują szalonej swej chciwości nienasycony ciągle żar przynajmniej obawą śmierci, czy pyszni uginają karku, czy nieuczciwi łagodzą swą czelność, czy bogaci czynią jakieś ofiary na widok umierających drogich osób, i czy robią zapisy mający umrzeć bez spadkobierców. Gdyby nic innego ta śmiertelność nie przyniosła, to jednak chrześcijanom i sługom Boga ogromną przysługę wyświadczyła przez to, żeśmy chętnie zaczęli pragnąć męczeństwa, skoro uczymy nie lękać się śmierci. Są to dla nas ćwiczenia, nie pogrzeby; dają umysłowi chwałę męstwa, pogardę śmierci przygotowują do korony. 133 Vita s. Cypriani, 9-10: Byłoby zbrodnią zbyć milczeniem, co w tych okolicznościach czynił arcykapłan Chrystusa i Boga, który kapłanów tego świata o tyle miłosierdziem przewyższał, o ile prawdą religijną wyprzedzał. Zebrawszy najpierw w jedno miejsce lud, pouczył go o pożytkach miłosierdzia, wykazując na przykładach Pisma św., ile zasługują u Boga obowiązki wzajemnej miłości. Następnie dodawał, że nic dziwnego, jeżeli z poczucia należnej miłości swoim tylko przychodzimy z pomocą… Pomijam wiele innych rzeczy… Gdyby to mogli na rynku słyszeć poganie, może by zaraz uwierzyli…. Zaraz tedy rozdzielono zajęcia odpowiednio do uzdolnienia i stanu… Działo się więc z nadmiaru dobrych uczynków wszystkim dobrze, nie tylko współwyznawcom. 132 25 pomagać zwłaszcza swoim pomoc podczas zarazy w 259 r. w Aleksandrii podobnie w Kartaginie pomoc także poganom �jan i uznawali, że tylko oni są prawdziwie pobożni i bogobojni, jako że to stwierdzili swymi czynami134. Wolno przypuszczać, że takie przypadki, o których opowiada Euzebiusz, wywierały duże wrażenie na niechrześcijanach i dobrze służyły krzewieniu wiary. i. zapewnienie pracy Chrześcijaństwo krzewiło się najpierw pośród ciężko pracującej ludności. Wprawdzie nie nauczało o godności pracy czy o głębokiej satysfakcji, którą ona przynosi, ale uwrażliwiało na jej obowiązek. Kto nie chce pracować, niech też nie je!135 Zawsze przypominano, że obowiązek ten ma granice w ludzkich zdolnościach i możliwościach pracy. Wkrótce spostrzeżono, że niektórzy popadli w bezczynność czy nawet usiłowali wykorzystać dobrotliwość swoich braci sami nie pracując. Sprawa była tak znana, że znajduje swoje odzwierciedlenie w Didache, a Lucjan uznaje za cechę właściwą chrześcijanom, że w imię braterskiej miłości dają się zwieść i wykorzystywać różnym krętaczom. Nie można jednak stawiać chrześcijaństwu zarzutu, że chciało przysparzać żebraków i nie doceniało obowiązku pracy. Tertulian odpiera nawet taki zarzut, że chrześcijanie są bezużyteczni w handlu i pracy: Jak to? Mogą takimi być ludzie razem z wami żyjący, mający taki sam sposób życia i ubioru, te same sprzęty i te same potrzeby życiowe? Nie jesteśmy przecież braminami, albo indyjskimi gimnosofistami, ludźmi leśnymi i wygnańcami z życia136. Pamiętamy o tym zawsze, żeśmy Bogu, panu i stwórcy, winni wdzięczność, i nie gardzimy żadnym owocem jego dzieł, owszem, wstrzymujemy się, byśmy ich nie nad miarę używali albo fałszywie! Przeto mieszkamy na tym świecie razem i nie gardzimy forum, nie gardzimy targowiskiem, używamy kąpieli, chodzimy do waszych magazynów, warsztatów, hoteli, oglądamy wasze targi i cały ruch handlowy. Spotykamy się razem z wami na okrętach, razem odbywamy służbę wojskową, razem uprawiamy rolę i razem prowadzimy handel. Dlatego jest między nami wymiana, bo sztukę naszą i pracę oddajemy na wasz użytek137. Nawet duchowni zajmowali się właściwą wszystkim pracą zarobkową. Dopiero w rozporządzeniach synodu w Elwirze spotykamy pewne dla nich ograniczenia: Biskupi, prezbiterzy i diakoni niech nie wyjeżdżają w sprawach handlowych, ani nie krążą po prowincjach szukając zysku na targach. Po żywność niech wyślą syna, wyzwoleńca, najemnika, przyjaciela lub kogokolwiek innego. Jeśli chcą zajmować się handlem, niech to robią w granicach prowincji138. Na temat konieczności pracy znajdujemy trafne słowa u Klemensa Aleksandryjskiego i innych. Jednym z motywów, którym chciano pobudzić do pracowitości, był ten, że z dochodów uzyskanych przez pracę można wspierać innych. Chętnie podkreślano, że robotnik godny jest swojej zapłaty139. Dobitnie o obowiązku pracy mówią Didaskalia apostolskie (15): Wy wszyscy, wierzący, powinniście każdego dnia i o każdym czasie, o ile nie jesteście w kościele, pilnie oddawać się pracy, aby całe wasze życie nie było próżniacze… Pan bowiem powiedział: „Do mrówki się udaj, leniwcze, patrz na jej drogi – bądź mądry…”140. Bądźcie więc ciągle zajęci, bo hańbą jest, której nie da się naprawić, próżniactwo. Kto u was nie pracuje, niech też nie je. Leniwych bowiem nienawidzi Pan; leniwy nie może stać się wierzącym. W pierwotnym chrześcijaństwie, przy uznaniu prawa każdego brata w wierze do minimum koniecznego do życia, istniał także obowiązek spoczywający na gminach, aby to minimum zapewnić przez pośrednictwo w znalezieniu pracy albo przez bezpośrednie wsparcie. 134 Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, IX, 8. 2 Tes 3, 10. 136 Brachmanae – braminami nazywano kapłanów indyjskich, którzy w pustelniach leśnych, z dala od świata, prowadzili życie bez wszelkich wygód. Nazywano ich także gimnosofistami, t. j. mędrcami, chodzącymi nago. 137 Apologetyk, 42. 138 Elwira, ok. 306 r., kan. 19. 139 1 Tm 5, 18. 140 Prz 6, 6-11. 135 26 obowiązek pracy chrześcijanie pracują jak inni ograniczenia co do duchownych motywy pracy pomoc socjalna gminy �Tak oto czytamy w pseudoklementyńskich Homiliach: zdolnemu do pracy – praca, niezdolnemu do pracy – czynne miłosierdzie141. Cyprian uznaje za rzecz samą przez się zrozumiałą, że jeśli zabroni się jakiemuś nauczycielowi nauczania zawodu aktora, to gmina powinna o niego się zatroszczyć i, jeśli niczego innego nie umie, powinna dostarczyć niezbędne mu środki142. Nie wiemy, czy takie zobowiązanie miało charakter powszechny. W Didache z kolei się stwierdza, że żaden z braci nie powinien być dłużej na utrzymaniu gminy jak dwa lub trzy dni. Jeśli zaś chce u was osiąść, a ma jakiś zawód, niech pracuje, by się wyżywić. Jeśli natomiast nie ma żadnego zawodu, zadbajcie rozsądnie o to, by chrześcijanin nie żył wśród was w bezczynności. Gdyby zaś nie chciał tego czynić, znaczyłoby to, że kupczy Chrystusem. Strzeżcie się takich ludzi143. Wynika z tego, że brat we wspólnocie mógł o niej domagać się pracy i że ona powinna była mu jej dostarczyć. Nie tylko zatem obowiązek materialnej pomocy łączył członków gminy – była ona ostatecznością –, ale tworzyli oni pewien rodzaj wspólnoty pracy i gmina w razie konieczności miała dostarczyć bratu zajęcia. Gminy tworzyły wspólnotę ekonomiczną. Taki ustrój socjalny chrześcijańskiej gminy stanowił dodatkowo o sile jej przyciągania. Gmina dostarczała zajęcia zdatnym do pracy, a niezdatnych chroniła przed głodem. gmina wspólnotą ekonomiczną j. troska o przybyszów i inne gminy Przyjmowanie przyjezdnych było w starożytności dość uciążliwym obowiązkiem, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach. Przybyli urzędnicy, żołnierze czy prywatne osoby, często stawiali duże wymagania. W najstarszej relacji, jaką dysponujemy na temat posługi gościnności we wspólnocie chrześcijańskiej, pośród posług, które są wspierane funduszami gminy, wymienia się także przyjmowanie gości144. Gościnność nie była więc sprawą prywatną chrześcijan. Zachwala ją już Pismo Św.145 i autorzy pierwszych pism starochrześcijańskich146. Tertulian uznaje do tego stopnia obowiązek gościnności, że przestrzega swoją żonę przed ewentualnym wyjściem za mąż po jego śmierci za poganina, gdyż w obcym domu nie będzie mogła praktykować gościnności względem swoich braci w wierze147. Cyprian nawołuje do gościnnego przyjmowania uciekinierów podczas prześladowań za Decjusza: Proszę, abyście troskliwą opieką otaczali wdowy, chorych, wszystkich ubogich a nawet obcych, o ile tego potrzebują z moich własnych pieniędzy, które zostawiłem u mojego współprezbitera Rogacjana. Na wypadek gdyby suma ta była już całkowicie wyczerpana, przez akolitę Narika posyłam Rogacjanowi dalszą kwotę, aby można było hojniej i szybciej wspierać potrzebujących148. Lucjan kreśląc karykaturę chrześcijanina w osobie pielgrzyma Proteusza, wskazuje na wygodne i zbytkowne życie, które mógł on prowadzić korzystając z chrześcijańskiej gościnności149. Julian Apostata wyraża pragnienie, aby wyznawcy reaktywowanej przez niego pogańskiej religii państwowej naśladowali chrześcijan pod względem gościnności150. Gościnność w czasach Orygenesa zdaje się nieco osłabła, gdyż Aleksandryjczyk napomina: Wysłani w celu zburzenia Sodomy aniołowie chcąc przyspieszyć wyznaczone im zadanie zadbali najpierw o swego gospodarza, Lota, aby przez pamięć jego gościnności ocalić go od zagłady w zagrażającym ogniu. Posłuchajcie tego wy, którzy zamykacie swe domy przed cudzoziemcami; posłuchajcie wy, którzy gościa unikacie jak wroga!151 Lot mieszkał w Sodomie. Nie czytamy w 141 Ep. Clem. 8. Ep. 2; por. 41, 1. 143 Didache, 12. 144 Justyn, Apologia, I, 67. 145 Rz 12, 13; 16, 1n.; Hbr 6, 10; 13, 2: Nie zapominajmy też o gościnności, gdyż przez nią niektórzy, nie wiedząc, aniołom dali gościnę. 146 Pasterz Hermasa, Przykazania, VIII, 10; 10, 3. 147 Do żony, II, 4. 148 Ep. 7. 149 O śmierci Peregryna Proteusza, 16. 150 List do Arsacjusza. 151 Rufin, tłumacz homilii na łacinę, stosuje grę słów: hospitem velut hostem vitatis. 142 27 świadectwa o gościnności �Piśmie o innych jego dobrych uczynkach, Pismo wspomina jedynie o gościnności…152. Na innym miejscu pisze Orygenes: Pismo bowiem doskonalenie się świętych określa symbolicznie jako „małżeństwo”. A zatem i ty, jeśli chcesz, możesz być mężem dzięki takim zaślubinom: jeśli na przykład chętnie okazujesz gościnność, wydawać się będzie, że ją właśnie pojąłeś za żonę…153. Szczególnie Kościół rzymski słynął z gościnności. W liście do rzymskiej gminy biskupa korynckiego Dionizego z okresu panowania Marka Aureliusza podkreśla się, że Kościół ten nadal zachował ów prastary zwyczaj przyjmowania gości: Przez te zapomogi… Wy, Rzymianie, stoicie na straży ojczystego obyczaju, który błogosławiony Wasz biskup Soter nie tylko zachował, ale rozwinął. Otóż… braci, którzy przychodzą do niego, podejmuje słowy błogosławionymi jak ojciec miłujący swe dzieci154. Rzymska gmina nie tylko dlatego wysunęła się naprzód w Kościele zachodnim, że była miejscem działalności św. Piotra i Pawła i stolicą cesarstwa, ale również dlatego, że podjęła się szczególnych obowiązków gościnności i troski o innych w związku z tym, że zamieszkiwała główną metropolię imperium. W okresie, gdy chrześcijaństwo miało charakter religii wędrownej, przypadkowe podróże braci były często dobrym środkiem do tego, by gminy nawiązywały kontakt ze sobą. Gościnność ta miała szczególne znaczenie w okresie represji chrześcijan, gdy wielu pojmanych wyznawców eskortowano długą drogę w celu skazania albo wydalono z rodzinnych stron. Takiej gościnności doznawał m. in. św. Ignacy z Antiochii, prowadzony przez żołnierzy do Rzymu przez wiele tygodni. Już w II w. w Małej Azji Meliton z Sardes, wedle relacji Euzebiusza z Cezarei, miał napisać specjalne pismo na temat cnoty gościnności155. Gościnność tak wysoko ceniono, że stawiano ja nieraz zaraz po cnocie wiary. Jest ona jej bezpośrednim potwierdzeniem w czynie. Gościnność w połączeniu z wiarą sprawiła, że Abraham doczekał się syna. Cnota ta wraz z pobożnością uratowała Lota w Sodomie; ona też zapewniła ratunek nierządnicy Rahab156. Przy drogach, które prowadziły przez odludne okolice, budowano hospicja. Najstarszy przykład takiego hospicjum podają Akta Archelausa (4) z początku IV w. Gościnność gminy mogła być nadużywana, dlatego podejmowane pewne środki zaradcze. Przybysza sprawdzano, czy rzeczywiście jest chrześcijaninem, i to prawowiernym157. Bez pracy nikt nie powinien pozostawać więcej aniżeli dwa lub trzy dni; potem powinien podróżować dalej albo podjąć pracę158. Później domagano się, aby przybyły brat okazał pewien dokument swojej przynależności do rodzimej gminy159. Wielu przybyszów nie tylko nie obciążało miejscowej wspólnoty, ale jeszcze ze sobą przywoziło dary. Przybysz z daleko często był jedynym posłańcem odległej gminy donoszącym o sytuacji chrześcijan gdzie indziej. Przy całkowitej niezależności i rozproszeniu wspólnoty był on znakiem powiązania ze sobą całego Kościoła. Wyznanie: Wierzę w jeden, święty Kościół przejawiało się konkretnie w gościnnym przyjęciu członka innej wspólnoty. Powiada poganin Cecyliusz o chrześcijanach: Rozpoznają się po tajemniczych znamionach i znakach i miłują się nawzajem, zanim poznają się ze sobą160. Na zgromadzeniu eucharystycznym wznoszono modlitwy za cały Kościół, co kształtowało we wszystkich poczucie przynależności do jednej wspólnoty. Takie poczucie jedności przejawiało się szczególnie we wzajemnej pomocy gmin w sytuacji pilnej potrzeby, jak ubóstwo, choroba, prześladowanie i cierpienie różnego rodzaju. 152 Hom. do Rdz V, 1. Hom do Rdz XI, 2. 154 Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, IV, 23, 10. 155 Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, IV, 26, 2. 156 Klemens Rzymski, I List do Koryntian, 10, 7; 11, 1; 12, 1. 157 Didache, 1. 158 Didache, 12. 159 Kan. 25 synodu w Elwirze. 160 Minucjusz Feliks, Oktawiusz, 9, 3. 153 28 rzymska gmina słynęła z gościnności solidarność podczas prześladowań gościnność w teologii i praktyce wymóg roztropności gościnność umacnia kościelną komunię �Pierwszy przykład pomocy jednej gminy drugiej spotykamy w Dz 11, 27 nn. Prorok Agabos zapowiedział wielki głód na całej ziemi. Pod wpływem tego proroctwa zebrano pieniądze na potrzeby braci w Judei i wysłano je przez Pawła i Barnabę. Pomoc Kościołowi jerozolimskiemu trwała dalej po ustaniu głodu. Nie znamy przyczyn tej trudnej sytuacji wspólnoty jerozolimskiej. Niektórzy sądzą, że doprowadziła do tego zbyt utopijna idea wspólnoty dóbr, jaką tam zaprowadzono. Listy Pawłowe do Galatów, Koryntian i Rzymian pokazują, jak dalej trwała troska innych gmin o potrzeby biednych w Judei. Paweł Apostoł potrafił pobudzić chrześcijan pogańskiego pochodzenia do dobroczynności na rzecz judeochrześcijan i kształtować w nich poczucie przynależności do jednego Kościoła. Nie wiemy, jak długo trwała ta pomoc. Wielkie katastrofy w Jerozolimie i Palestynie od połowy lat sześćdziesiątych doprowadziły do ścisłej więzi pomiędzy tamtejszymi chrześcijanami a resztą. Jedno pokolenie później wybuchło prześladowanie za Domicjana (81-96 r.). Jednak do połowy III w. nie miały miejsca represje o charakterze powszechnym. Było więc tak, że w okresie prześladowań gminy cieszące się pokojem przychodziły z pomocą represjonowanym. Istniało poczucie obowiązku wspierania prześladowanych. Justyn donosi o regularnej kolekcie na potrzeby więzionych, podobnie Tertulian wspomina o wspieraniu skazanych do kopalń i na odludne wyspy oraz więźniów161. Tak samo pisze biskup koryncki Dionizy ok. 170 r.: Przez te zapomogi, jakie rozsyłacie już od początku, Wy, Rzymianie, stoicie na straży ojczystego obyczaju, który błogosławiony Wasz biskup Soter nie tylko zachował, ale rozwinął. Otóż rozsyła on Świętym całą obfitość darów…. Od początku bowiem jest u Was w zwyczaju, by braciom świadczyć przeróżne dobrodziejstwa, by do wielu kościołów, rozrzuconych po wszystkich miastach, posyłać zapomogi, a tak zaspakajać potrzeby biednych oraz pomagać braciom w kopalniach cierpiącym162. Sto lat później w liście do biskupa Rzymu Stefana biskup Aleksandrii Dionizy odnosi się do sytuacji Kościołów w Syrii i Arabii: Tam regularnie przesyłacie pomoc163. Bazyli Wielki donosi, że za biskupa Dionizego (259-269) rzymski Kościół wysłał pieniądze do Kapadocji dla wykupienia chrześcijańskich jeńców z rąk barbarzyńców. Wspominano o tym z wdzięcznością jeszcze po koniec IV w.164. Rzym nawet podczas ostatnich i powszechnych prześladowań za Dioklecjana, będąc wierny swej chlubnej tradycji, wspierał niektóre cierpiące wspólnoty. Wobec takich faktów lepiej rozumiemy, dlaczego Ignacy Antiocheński uznaje, że Kościół rzymski przewodniczy w miłości165. Powyższy kontekst nie wyklucza innego znaczenia tej wypowiedzi, związanego z prymatem jurysdykcyjnym166. Także inne Kościoły udzielały pomocy siostrzanym gminom. Cyprian wspomina o wsparciu udzielonym przez niego chrześcijanom uwięzionym w Numidii167. Godny uwagi jest jego list wystosowany do biskupów numidyjskich w 253 r. Biskupi donosili, że grabieżcze hordy napadły na prowincję i uprowadziły wielu chrześcijan obojga płci. Cyprian natychmiast zorganizował kolektę i przesłał ją, w kwocie stu tysięcy sesterców, biskupom załączając list168. Spotykamy tu najbardziej wyczerpujący opis, jaki zachował się w pierwszych trzech wiekach, i uzasadnienie pomocy udzielanej innym gminom: Cyprian pozdrawia braci: Januarego, Prokula, Wiktoryna, Modiana, Nemeziana, Nampula i Honorata. 1. Z największym bólem naszego ducha i ze łzami przeczytaliśmy wasz list, najdrożsi bracia, w którym… donieśliście mi o uprowadzeniu w niewolę naszych braci i sióstr. Któż by nie bolał w takich wypadkach?... Apostoł Paweł oświadcza i mówi: „Jeśli cierpi jeden członek, wszystkie członki z nim współcierpią; a jeśli się cieszy jeden członek i inne członki się 161 Apologetyk, 39. Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, IV, 23, 10. 163 Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, VII, 5, 2. 164 Ep. 70. do papieża Damazego. 165 Ignacy Antiocheński, List do Rzymian, prolog. 166 Uwaga – L.N. 167 Ep. 76-79. 168 Ep. 62. 162 29 na pomoc Jerozolimie pomoc prześladowanym Rzym przewodzi w pomocy ubogim pomoc Kartaginy Cyprian: List 62 potrzeba solidarności �radują”169. …Dlatego teraz powinniśmy uważać niewolę za swą własną niewolę i boleść wystawionych na niebezpieczeństwo zaliczać do własnego bólu! Jesteśmy bowiem złączeni i stanowimy jedno ciało. Nie tylko miłość, ale również i religia powinny nas pobudzać i zachęcać do wykupu członków braci. 2. Ponieważ Apostoł Paweł znowu mówi: „Nie wiecie, żeście świątynią Boga i że duch Boga mieszka w was?”170, dlatego chociażby miłość nie wystarczająco skłaniała nas do pomagania braciom, to jednak pamiętać należy o tym, że właśnie te świątynie Boga zostały pojmane. Nie powinniśmy więc dopuścić, aby przez długą zwłokę i brak współczucia świątynie Boga były długo więzione. W miarę sił powinniśmy nad tym pracować i szybko się o to starać, abyśmy swymi wysiłkami wysłużyli sobie Chrystusa, Sędziego i Pana naszego. Skoro Apostoł Paweł mówi: „Którzyście zostali ochrzczeni w Chrystusie, przyoblekliście się w Chrystusa”171, to musimy w naszych pojmanych braciach widzieć Chrystusa i wyzwolić Go z niebezpieczeństwa niewoli. On nas przecież oswobodził z niebezpieczeństwa śmierci! wyrwał nas ze szponów diabła i teraz przebywa i mieszka w nas. Dlatego i my mamy Go uwolnić z rąk barbarzyńców i wykupić Go za pewną sumą pieniędzy, jak On nas odkupił krzyżem i krwią. Na razie jednak dopuszcza u nas, żeby tak było, aby doświadczyć naszą wiarę i czy każdy uczyni to dla innego, co chciałby, aby uczyniono, gdyby sam przez barbarzyńców był więziony. Kto wyróżnia się uczuciami ludzkimi, napomniany wzajemną miłością, jeśli jest ojcem, nie widzi tam teraz swoich dzieci? A jeżeli jest żonaty, czyż nie winien myśleć z bólem i skłoniony również węzłem małżeńskiej miłości, że tam jest może uwięziona jego żona? A jakim smutkiem i bólem winno nas wszystkich przejmować niebezpieczeństwo, w jakim tam stanie pozostają dziewice? Powinniśmy nad nimi ubolewać nie tylko z powodu wolności, jaką utraciły, lecz i z pozbawienia ich czystości; nie tyle winny nas smucić więzy, w jakich u barbarzyńców pozostają, jak to, że są wydane rajfurom i rajfurkom i że ich członki, poświęcone Chrystusowi i za zachowanie czystości przeznaczone do wiecznej chwały, obecnie są kalane dotknięciami rozpustników. 3. Stosownie do waszego listu, to wszystko tutaj nasi wierni, biorąc pod uwagę i z bólem nad tym się zastanawiając, wszyscy z gotowością dla braci chętnie hojne złożyli ofiary pieniężne. Zawsze według swej mocnej wiary gotowi do dzieła Boga, teraz tym więcej do dzieł zbawiennych się zapalili, myśląc o tak wielkim cierpieniu. Skoro Pan mówi w swej ewangelii: „Byłem chory, a nawiedziliście mnie”, to o ileż bardziej, obiecując nagrodę za nasz czyn, powie: „Byłem w niewoli, a wykupiliście mnie”. A gdy znowu powie: „Byłem w więzieniu, a nawiedziliście mnie”, to cóż będzie, gdy oświadczy: „Byłem w więzieniu, w niewoli zamknięty, związany leżałem u barbarzyńców, a wyście mnie wyzwolili z owego niewolniczego więzienia” 172. Gdy nadejdzie dzień sądu, jaką od Pana otrzymacie nagrodę? Wreszcie jak największe składamy wam dzięki, że zechcieliście, abyśmy mieli udział w waszej trosce i tak dobrym i koniecznym dziele ofiarowujecie nam żyzne pola, które obsiejemy ziarnami naszej nadziei, oczekując jak najobfitszych owoców z tej niebieskiej i zbawiennej czynności. Wysyłamy wam zaś sto tysięcy sestercji173 z zebranych tutaj wśród kleru i ludu w Kościele, którym z łaski Pana rządzimy. Rozdzielcie je tam według waszego uznania. 4. Życzymy wprawdzie, aby nic podobnego w przyszłości się nie stało i żeby nasi bracia, chronieni majestatem Pana, od takich niebezpieczeństw byli zachowani. Jeśliby jednak dla wypróbowania naszej wiary i zbadania miłości naszych serc, zaszło coś podobnego, to nie zwlekajcie nas o tym zawiadomić. Bądźcie pewni i wiedzcie, że nasz Kościół i wszyscy tutaj nasi wierni modlą się, aby się to już nie powtórzyło, jednakże, gdyby się to ponownie stało, chętnie i hojnie udzielą pomocy. 169 1 Kor 12, 26. 1 Kor 3, 16. 171 Ga 3, 27. 172 Mt 25, 36nn. 173 Srebrna moneta rzymska wagi 1, 13g. 170 30 bliźni świątynią Boga i obrazem Chrystusa przejąć się losem innych dokonana zbiórka chrześcijanie z Kartaginy zawsze gotowi do pomocy �Abyście zaś modląc się, mieli w pamięci naszych braci i siostry, którzy z gotowością i ochotnie dokonali tak koniecznego dzieła, i żeby zawsze to czynili i abyście za ich przysługą w swych ofiarach i modlitwach wdzięczność okazać im mogli, dołączyłem ich imiona. Dodałem również (imiona) naszych kolegów i prezbiterów, którzy będąc tutaj, w swoim i swego ludu imieniu według możności złożyli ofiary. Oprócz naszej własnej, wymieniłem i wysłałem również ich sumki. O nich wszystkich, jak tego wymaga wiara i miłość, w swych prośbach i modlitwach powinniście pamiętać. Miejcie się zawsze dobrze w Panu i pamiętajcie o nas. Lucjan kpiąc z chrześcijan mimowolnie pokazuje budujący przykład ich postawy174. Zarządca Syrii wtrącił do więzienia chrześcijanina Proteusza, którego Lucjan ukazuje jako zwykłego krętacza. W więzieniu odwiedzają go współwyznawcy: Nawet z niektórych miast prowincji Azji przybyli ludzie, których chrześcijanie wysłali w imieniu swoich wspólnot, aby mu towarzyszyć, zapewnić obronę i pociechę. Przejawiają oni niesamowitą żywotność, gdy coś takiego się wydarzy, a co dotyczy ich wspólnej sprawy; nic tedy nie jest im za drogie. Tak oto napływały od nich do Peregrynusa pokaźne sumy pieniędzy i zyskał przez to całkiem niemałe źródło dochodu. Nie należały o rzadkości przypadki takiej pomocy, z której szydzi Lucjan. Nie tylko przysyłali braci pieniądze, ale odwiedzali osobiście i towarzyszyli podczas procesu. Taki opis ze strony poganina chrześcijańskiej solidarności dobrze naświetla historia św. Ignacego Antiocheńskiego, którego męczeńskiej drodze z Antiochii do Rzymu towarzyszą poszczególne gminy. Biskup pisze osobny list do chrześcijan rzymskich, aby powstrzymać ich przed próbą uwolnienia go, gdyż pragnie ponieść śmierć dla świadectwa o wierze. Ponadto utrzymuje korespondencyjny kontakt z innymi mijanymi po drodze gminami w: Efezie, Magnezji, Tralleis, Filadelfii, Smyrnie i Filippi. Przy okazji udziela napomnień i ustosunkowuje się do miejscowych problemów. Wspólnoty wysyłały często innym, po ustaniu prześladowań, wyczerpującą relację o przeżytych represjach. Dysponujemy takim listem Kościoła w Smyrnie do Kościoła w Filomelium i do wszystkich Kościołów za panowania Antonina Piusa oraz listem Kościołów galijskich do Kościołów w Małej Azji i Frygii po wygaśnięciu krwawych prześladowań za Marka Aureliusza175. W pierwszej relacji donosi się o chlubnej śmierci biskupa Smyrny, św. Polikarpa. W drugiej relacji sprawa osobiście dotyczy adresatów, bo w Lyonie ponieśli śmierć męczeńską ich rodacy, Attalus i Aleksander. Z kolei rzymska gmina zachęcała kartagińskich chrześcijan do wytrwałości podczas prześladowań za Decjusza176, a następnie omawia z Kościołem kartagińskim zasady przyjmowania upadłych na powrót do wspólnoty. Pomoc innych wspólnot dotyczyła również sytuacji, gdy w grę nie wchodziło ubóstwo czy prześladowanie, ale na przykład jakieś nieporozumienia czy zagrożenia. Inne gminy spieszyły ze słowem zachęty, rady czy napomnienia. Z końca I w. pochodzi tzw. Pierwszy List Klemensa Rzymskiego do Koryntian, będący w istocie oficjalnym pismem wspólnoty rzymskiej adresowanym do chrześcijan korynckich177. Doszło w Koryncie do schizmy i pewne wpływowe autorytety pociągnęły za sobą część wiernych, podważając w ogóle władzę prezbiterów i diakonów. Gmina rzymska pisze napomnienie w duchu serdecznej braterskiej troski, traktując go jako swój obowiązek. Podobnie św. Polikarp ze Smyrny pisze List do Filipian na ich doniesienie o przykrym przypadku defraudacji pieniędzy przez prezbitera tamtejszej gminy i jego żonę. Duchownego wzywa do pokuty, a wspólnotę prosi o miłosierne potraktowanie ich brata. Dysponujemy także innymi świadectwami takiej praktyki braterskich upomnień178. Wyraźna zmiana owych praktyk następuje od końca II w., gdy utrwala się instytucja synodu. Dobrowolna i nieraz przypadkowa wymiana opinii pomiędzy wspólnotami zostaje 174 O śmierci Peregryna Proteusza, 13. Pierwsza relacja, w skrócie, w: Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, IV, 15; druga, pełna, tamże, V, 1 nn. 176 Cyprian, Ep. 8. 177 Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, VI, 11, 5. 178 Pasterz Hermasa, Wizje, II, 4; Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, IV 23. 175 31 imiona dobroczyńców pomoc niekiedy nadużywana Ignacy solidaryzuje się z gminami Małej Azji listy o męczeństwie braci listy upominające zmiana pod koniec II w. �zastąpiona przez prawnie uregulowane postępowanie dzięki powstałej praktyce zwoływania synodów. Wspomniany powyżej kontakt między gminami nie wygasa, ale schodzi na drugi plan, natomiast na pierwszy plan wysuwa się wspólnota danej prowincji, zarządzana przez biskupa metropolitę. 5. W duchu i mocy Orygenes powiada: Oby i nam Pan Jezus położył „ręce swoje na oczach”, abyśmy zaczęli patrzeć nie „na to, co widzialne, lecz na to, co niewidzialne”179, oby otworzył nam owe oczy, które wpatrują się nie w teraźniejszość, lecz w przyszłość, oby odsłonił nam wzrok serca, którym Boga oglądać można w Duchu, przez samego Pana Jezusa Chrystusa180. Chrześcijaństwo jawiło się w swym misyjnym oddziaływaniu nie tylko jako Ewangelia zbawienia i czynnej miłości, ale także jako religia ducha i mocy. Już przez to okazywała ducha i prawdę, że przynosiła zbawienie i pomoc, że wyzwalała spod panowania demonów i z nędzy w życiu. Ale świadectwo ducha sięgało dalej. Jeśli Paweł zastrzega, że jego mowa nie ma nic z uwodzących przekonywaniem słów mądrości, lecz jest ukazywaniem ducha i mocy181, to myśli o wszelkim nadprzyrodzonych cudach, które dokonuje się przez głoszenie Ewangelii. Wymieńmy najważniejsze przejawy takiego działania łaski: • Bóg przemawia do misjonarzy przez ekstazy, kieruje ich zamiarami, pokazuje drogę, prowadzi do określonych miast. Zmarli męczennicy pokazują się ich znajomym, jak św. Potamiena z Aleksandrii czy Cyprian z Kartaginy. Niektórzy nawracają się na chrześcijaństwo pod wpływem snów, jak na przykład Arnobiusz. Dwaj wielcy biskupi połowy III w., Cyprian w Kartaginie i Dionizy w Aleksandrii, doznają wizji. Św. Monika, matka Augustyna, często doświadczała wizji i po pewnym smaku w ustach mogła poznać, czy dana wizja była rzeczywistym objawieniem, czy jakimś sennym wyobrażeniem182. Nie była pierwszą, która w ten sposób rozeznawała. • Podczas misyjnego przepowiadania czy zgromadzeń liturgicznych zachodzą przypadki gwałtownego wstrząsu duchowego, nawróceń, które wzbudzają lęk, a potem zamieniają się w wielką radość. Potem często pojawia się pytanie: „co mam czynić, aby stać się świętym?”. • Niektórzy otrzymują dar proroctwa dla wyjaśnienia czy to przeszłości, czy teraźniejszości, czy przyszłości. • Bracia doznają zachwytu i są pobudzani do modlitw, hymnów i psalmów. • Niektórzy zostają tak napełnieni duchem, że tracą przytomność czy też otrzymują dar języków; te z kolei są tłumaczone przez innych. • Inni z kolei popadają w ekstazę i w momencie najwyższego duchowego napięcia mówią czy piszą to, co im zostaje nadprzyrodzonym natchnieniem nakazane. • Przynoszeni chorzy sa uzdrawiani przez misjonarzy czy też innych, którzy otrzymali dopiero co taki dar; lęk przed Bogiem zostaje uciszony, a demony w imię Jezusa są wypędzane. • Duch pobudza do symbolicznych zachowań, aby wyjaśniać pewne tajemnice albo udzielać napomnień, czy też do heroicznych postaw np. męczeństwa. • Obecność Ducha postrzegana jest przez wszystkie zmysły; wyznawcy nowej wiary oglądają blask światła, słyszą głos Ducha, czują woń nieśmiertelności, smakują Jego słodycz; własnymi oczami widzą niebiańskie postacie, dostrzegają dusze; mają wgląd w rzeczy odległe, ukryte, przyszłe; są porywani do nieba, słyszą niewymowne słowa183. 179 2 Kor 4, 18. Hom. do Rdz XV, 7. 181 1 Kor 2, 4. 182 Augustyn, Wyznania, VI, 13, 23. 183 Orygenes, Hom. do Rdz. 27, 27; Hom. XXVII, 11 do Lb. 180 32 nadprzyrodzone oczy słowo poparte mocą nadprzyrodzone zjawiska �• Duch objawia się nie tylko przez takie cuda, ale również przez wzmocnienie religijnej i moralnej siły, która tak czysta i mocna jest, że przynosi w sposób namacalny przez zmysły pieczęć boskiego początku; pobudza do heroicznej wiary, zaufania Bogu, czynnej miłości działającej na wzór Bożej Opatrzności; to wszystko działa ku zbudowaniu wspólnoty i okazuje ją jako Kościół Boży. Na wszystkie te objawy działania ducha i mocy znajdujemy świadectwo we wczesnej literaturze. Z pewnością i inne religie wykazywały się pewnym działaniem ducha, ekstazą i wizjami, objawami demonicznego i antydemonicznego działania, ale nie przekazuje się o żadnej z nich, iż występowało tyle objawień co tu; ich skala obejmowała także cuda związane z moralnym heroizmem, co odciskało na nich specyficzne piętno i je w sposób rozstrzygający uwiarygodniało. To, co gdzie indziej występuje częściowo, tu objawia się w całej pełni, w której każda duchowa i moralna funkcja wykracza poza samą siebie. Te cudowne zdarzenia w największym nasileniu występowały na początku lat sześćdziesiątych I w., ale dokonywały się, jeśli nawet na mniejszą skalę, przez cały II w. Ireneusz zwraca uwagę, że cuda przypisywane Szymonowi Magowi, Karpokratesowi czy innym, jeśli nawet miały miejsce, nie dokonywały się dzięki mocy Bożej czy w powiązaniu z prawdą ani ze względu na dobro człowieka, ale dla zguby i zwiedzenia rodzaju ludzkiego. Jeśli oni nawet wypędzali złe duchy z ludzi, to jedynie te, które najpierw w nich wpędzili. Tymczasem nie dokonują rzeczywistych uzdrowień czy wskrzeszenia z martwych. Natomiast, poza uzdrowieniami, Jezus, Apostołowie i bardzo często obecnie (w czasach Ireneusza) bracia chrześcijanie po modlitwie i poście nawet wskrzeszają z martwych, jeśli zachodzi taka konieczność184. Ruch montanistyczny na nowo rozbudził Ducha, który zdawał się jakby wycofywać. Od początku III w. zanika część tego rodzaju znaków. Nie są już one znamieniem Kościoła powszechnego czy poszczególnych gmin, ale wybranych osób. Euzebiusz spogląda wstecz na epokę ducha i mocy jako na miniony heroiczny okres Kościoła i pisze: Działały bowiem przez nich jeszcze wówczas rozliczne, a przedziwne siły Ducha Bożego, tak że nagle, zaraz po wysłuchaniu pierwszego ich opowiadania, całe rzesze z największą gotowością przyjmowały do dusz swoich religię Stwórcy wszech rzeczy185. Jednak dużo wcześniej podobną nostalgię wyraża Orygenes z perspektywy uboższej w to współczesności: …nauka nasza posiada swoje własne dowody, napełnione mocą Bożą bardziej niż argumenty wywodzące się z zasad dialektyki greckiej. Ten boski sposób dowodzenia Apostoł nazywa „ukazaniem Ducha i mocy”. Ducha – przez proroctwa, które potrafią utwierdzić w wierze każdego czytelnika, zwłaszcza w wierze, która dotyczy Chrystusa; mocy – za pomocą cudów, których istnienia można dowieść różnymi sposobami, ale przede wszystkim na podstawie tego, iż ich ślady przetrwały do naszych czasów w ludziach, którzy żyją zgodnie z nakazami nauki186. W III w. owo zubożenie i otrzeźwienie co do nadprzyrodzonych znaków nie przynosiło już wiele strat dla misji, bo ona dokonywała się już w inny sposób. Nie było już wielu misjonarzy ex professo – w każdym razie niewiele o nich wiemy –; krzewienie się wiary nie było już gwałtownym, ale stałym procesem fermentacji. W cichej, lecz bezpiecznej ekspansji rozwijało się chrześcijaństwo, rozszerzając się coraz dalej ze zdobytych wcześniej ośrodków bez burzliwych porywów i wstrząsów. Gdy dawni chrześcijanie mieli na uwadze przejawy ducha i mocy, elita spośród nich zwracała uwagę przede wszystkim na aspekt religijny i moralny wiary. Paweł uznaje za sukces przede wszystkim zbudowanie całego Kościoła i, w aspekcie indywidualnym, odrodzenie człowieka, powstanie ze śmierci do życia. Owocem zaś ducha jest: miłość, radość, pokój, cierpliwość, uprzejmość, dobroć, wierność, łagodność, opanowanie187. Całą chrześcijańską działalność misyjną można scharakteryzować jako pracę moralną, jako budzenie i wzmacnianie moralnej wrażliwości. Trzeba przyznać, że chrześcijaństwo wkracza w momencie budze184 Adversus haereses, II, 31, 2. Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, III, 37. 186 Przeciwko Celsusowi, I, 2. 187 Ga 5, 22n. 185 33 chrześcijaństwo przewyższa cudami inne religie ekonomia cudów w pierwszych wiekach istotą odnowa moralna �nia się moralnego społeczeństwa. Następuje pogłębienie świadomości moralnej i próba przełożenia czystości kultowej na czystość moralną. Zwiększa się wrażliwość na moralność dnia codziennego. Czytając wczesną literaturę patrystyczną, natykamy się co chwilę na moralne zachęty i wymagania. Aż do znużenia i z pewnym rygoryzmem stawia się je przed oczyma wszystkich. Chrześcijańskie wspólnoty chciały żyć według najsurowszych reguł i nie tolerowały członków nie poddających się uświęceniu. Zdawały sprawę, że rozpadną się, jeśli dadzą przystęp niemoralności. Ciężsi grzesznicy są wykluczani ze wspólnoty. Przede wszystkim chrześcijaństwo walczyło z grzechami cielesnymi, nierządem, cudzołóstwem, występkami przeciwko naturze. Podkreślano nierozerwalność małżeństwa, drugie małżeństwo zaledwie tolerowano. Surowo zabraniano aborcji i porzucania dzieci. Dalej chrześcijanie potępiali chciwość, nieuczciwość w handlu, a zatem wszelki rodzaj umiłowania mamony. Zwalczali dwulicowość i kłamstwo. Czystość i szlachetność chrześcijańskiego życia ukazywali apologeci. Uwadze apologetów nie uchodzi to, że i dla nieprzyjaciół wiary dobro jest dobrem, a zło złem. Ale w odróżnieniu od tamtych, moralność dla chrześcijan nie pozostaje pustym ideałem, lecz pod każdym względem jest ukształtowana i praktykowana. Podkreśla się, że w nowej wierze ludzie słabi i nieszlachetni nabywają nowej godności i wartości. Do prawdziwej filozofii teraz wszyscy mają dostęp. Justyn powiada: Oto moc Ojca niewysłowionego, a nie działanie słowa ludzkiego188. Spotkacie u nas niewykształconych ludzi i rzemieślników, i stare kobiety, które nie potrafią słowami wyjaśnić wartość naszej nauki, ale wykazują jej słuszność swoimi czynami189. Na to, że wysoki poziom wymagań moralnych i postawy chrześcijan miał misyjnie oddziaływać190 i rzeczywiście oddziaływał, mamy wiele świadectw. Nierzadko podnoszą tę kwestię apologeci. Tacjan wymienia jako jeden z motywów przyjmowania wiary chrześcijańskiej wspaniałość nakazów191. Justyn powiada, że stałość chrześcijan przekonała go o ich czystości i to wrażenie zadecydowało o przystąpieniu do nowej religii192. O tym, że wytrwałość w wierze chrześcijan podczas przesłuchań i egzekucji pozyskiwała dla wiary naocznych tego świadków, świadczy wiele akt męczenników, również tych autentycznych. Klemens Aleksandryjski opowiada o drugim najwcześniejszym przypadku męczeństwa (po św. Szczepanie), św. Jakuba Apostoła, iż jego oskarżyciel nawrócił się i poniósł śmierć razem z Apostołem193. W piśmie do Donata donosi Cyprian, że przekonały go do chrześcijaństwa nie tyle jego moralne wymagania, co moralna siła, którą emanowało. Uważał za niemożliwe wyzucie się ze starego człowieka i przyobleczenie nowego, ale gdy z nieba zaczerpniętym duchem drugie narodzenie zmieniło w nowego człowieka, w dziwny sposób natychmiast wątpliwości zmieniły się w pewniki, rzeczy niedostępne stały otworem, ciemne – wydawały światło, dawało możność, co przedtem zdawało się trudnym, wykonalnym stawało się, co było uważane za niemożliwe194. Podobnie twierdzą Orygenes i Tertulian. Nie tylko chrześcijanie świadczą o czystości moralnej ich nauki i postawy, ale i sami poganie. Wprawdzie długi czas utrzymywały się rozpowszechniane przez Żydów zarzuty niemoralności podnoszone przeciwko chrześcijanom i dawał im wiarę lud czy osoby wykształcone, ale kto poznał nową wiarę, łatwo dochodził do przeciwnej oceny. Zarzutom takim dawał wiarę pewnie Fronton, nauczyciel Marka Aureliusza, dalej namiestnik Lyonu czy pi188 Apologia, II, 10. Atenagoras, Prośba za chrześcijanami, 10. 190 Ignacy Antiocheński, List do Efezjan, 10: Pozwólcie im zatem, by przynajmniej przez wasze postępowanie stali się waszymi uczniami. Wobec ich gniewów bądźcie cisi, wobec ich przechwałek wy bądźcie pokorni, na ich bluźnierstwa odpowiadajcie modlitwami, na ich błędy statecznością w wierze, na ich okrucieństwa łagodnością, nie próbując ich naśladować w niczym. Okażmy się ich braćmi przez naszą dobroć… 191 Mowa do Greków, 29. 192 Apologia, II, 12. 193 Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, II, 9. 194 Do Donata, 4. 189 34 moralność wymagająca moralność w słowie i czynie moralność atrakcyjna moralność dynamizująca samych chrześcijan świadectwo pogan o moralnej sile chrześcijan �sarz Apulejusz, gdy kreśli obraz pewnej chrześcijańskiej kobiety195. Pliniusz wyjaśnia w słynnym liście do cesarza Trajana, że nie spostrzega u chrześcijan nic zdrożnego; celem ich wspólnoty jest utwierdzenie się w pewności i cnocie. Lucjan stwierdza, że wprawdzie chrześcijanie są marzycielami, ale też ludźmi moralnej czystości, gotowości do ofiary i odwagi w obliczu śmierci. Epiktet i Marek Aureliusz także uznawali tę ostatnią cechę chrześcijan, choć ten drugi sądzi, że czynią to dla ostentacji196. Najważniejsze jest jednak świadectwo wnikliwego lekarza Galena197. W piśmie O naukach o państwie Platona powiada: Większość ludzi nie jest w stanie, śledzić naukowe wywody z ich tokiem dowodzenia; dlatego trzeba ich nauczać za pomocą przypowieści. To samo spostrzegamy dzisiaj u ludzi zwanych chrześcijanami. Swoją wiarę wzięli z przypowieści, a jednak niekiedy zachowują się jak prawdziwi filozofowie. To bowiem, że gardzą śmiercią, widzimy wszyscy, podobnie że wzdrygają się pod wpływem pewnego rodzaju cnotliwej bojaźni przed wszelkim cielesnym obcowaniem; znajdują się u nich kobiety i mężczyźni, którzy przez całe życie powstrzymują się od współżycia. Także tacy są u nich, którzy w samodyscyplinie i samoopanowaniu w najbardziej ofiarnej gorliwości o to, co szlachetne, tak daleko zaszli, że w niczym nie ustępują prawdziwym filozofom. Naturalnie, Galen ocenia ich wiarę jako przejaw uporu i ignorancji. Trudno by znaleźć bardziej bezinteresowne i korzystne świadectwo o obyczajności chrześcijan jak to. Również i Celsus mimowolnie przyznaje, że chrześcijanom nie można odmówić wysokiej moralności. Gdy od początku III w. schodzi na dalszy plan argument mocy i ducha, podobnie ustaje ów niezwykły wysiłek moralny dając miejsce moralności, która przystosowuje się do świeckiego życia i nie dorasta do heroizmu koniecznego podczas prześladowań. To, że chrześcijanie ok. 220 r. nie prezentowali tej samej moralności co wcześniej, wnioskujemy po pismach Tertuliana i Orygenesa, gdzie pełno krytycznych uwag na temat chrześcijańskich postaw. Prześladowania za Decjusza i Dioklecjana przynoszą ogromną ilość lapsi. Tertulian już wcześniej powiedział o współwyznawcach, że są chrześcijanami tylko przy sprzyjającym wietrze, gdy im się to podoba199. Mimo to wierni nie ustają w wysiłkach, aby ich moralność przewyższała obyczaje społeczeństwa. Liczne przepisy dotyczące pokuty z okresu 251-320 pokazują ową walkę o moralność i świętość życia. Pomimo braków chrześcijaństwo nadal dysponowało wielką moralną siłą przyciągania. Zresztą, chrześcijańskie wspólnoty oddziaływały także nawet na najsłabszych w swoim gronie, wzywając do pokuty i przynosząc przebaczenie. Obok chrztu i Eucharystii ukształtował się sakrament pokuty. Teraz siła przyciągania chrześcijaństwa jako religii przebaczenia przychodziła do pełnego głosu. Julian Apostata kpi z chrześcijan, iż tak głoszą przebaczenie i nim szafują, że szkodzą moralności i mają między sobą takich, których nie tolerowałaby żadna inna religia200. To, co z przesadą krytykuje Julian, musiało znajdować pewną podstawę w rzeczywistości w połowie III w., gdy nieraz zbyt łatwo przyjmowało się nowych czy upadłych do wspólnoty. Pomimo moralnej słabości chrześcijaństwo nie straciło w przeciągu III w. na sile przyciągania, a częściowo zaczęło pozyskiwać nawet nowe środowiska. Rzecz znamienna, że Kościół nie zgadzał się z gnostyckim poglądem, że ludzie pod względem moralnych predyspozycji są różni i dlatego wymaga się od nich różnej moralności i ich faktyczna moralna postawa jest różna. Jednak rozróżnienie pomiędzy moralnością doskonałych a moralnością przeciętnych istniało od dawna i było utrzymywane. Spotykamy je już w Listach Apostolskich201. Katolicka nauka prawie od początku rozróżniała pomiędzy przykazaniem a radą. Autor Didache (6) stwierdza: Jeśli chcesz dźwigać całe jarzmo Pańskie, 195 Metamorfozy, IX, 14. Epiktet, Dissertationes, IV, 7, 6; Marek Aureliusz, Rozmyślania, XI, 3. 197 Galen (ok. 130 - 200 po Chr.) – rzymski lekarz greckiego pochodzenia, anatom, utalentowany badacz i pisarz, jeden z najznakomitszych starożytnych lekarzy, wywarł olbrzymi wpływ na rozwój nauk medycznych w średniowieczu i odrodzeniu. 199 Lekarstwo na ukłucie skorpiona, 1. 200 Por. Zenon z Werony, II, 40. 44. 201 1 Kor 3, 2; Hbr 5, 13. 196 35 siła moralna chrześcijaństwa nie ginie, choć słabnie w III w. apostolstwo przebaczenia moralność dla wszystkich: doskonałych i przeciętnych �będziesz doskonały; jeśli nie możesz tego czynić, czyń, co możesz. Justyn przez całe jarzmo Pańskie rozumie wyrzeczenie się wszystkiego na świecie aż po obumarcie i zachęca do tego wszystkich chrześcijan202. Chrześcijańscy herosi, mianowicie męczennicy, asceci, zawsze byli, i szczególnie ich szanowano, jednak już w okresie poapostolskim przestrzegano ich przed wyniosłością czy chełpliwością: Jeśli ktoś może zachować czystość na cześć Ciała naszego Pana, niech się tym nie chełpi. Jeśli będzie się chełpił, jest zgubiony, a jeśli dowie się o tym ktoś inny oprócz biskupa, jest skalany203. Wiarygodność religii doznaje uszczerbku przez fanatyzm, bezkrytyczność i oszustwo, które pasożytują na każdym jej rodzaju. Nie brakuje ich także w dziejach Kościoła. W większości przypadków: cudów, które nie miały miejsca, wizjach, których nie było, książek, których nie napisali podawani za autorów autorzy, nie możemy już dzisiaj ustalić, gdzie kończy się trwanie we własnym błędzie, a gdzie zaczyna się okłamywanie innych. Musimy stwierdzić, że takie przypadki nierzadko występowały w pierwotnym chrześcijaństwie. Chrześcijaństwo jako religia mocy i ducha zawierała w sobie jeszcze jeden element, który w sposób szczególny pokazywał jej oryginalność – szacunek dla uniżenia, cierpienia i śmierci i możliwość ich przekształcenia w zwycięstwo i chwałę. Życie Zbawcy i Jego krzyż dawały wielką siłę i przykład do tego, aby taki szacunek praktykować. W połączeniu z cierpliwością i nadzieją postawa taka pozwalała stawić czoła wszelkim przeciwnikom i przeciwnościom. Szacunek wobec ludzkiego, ograniczonego losu opierał się także na cnocie pokory i łagodności. Tu jednak wchodzimy w szczegóły, w bogatą aretologię i duchowość chrześcijaństwa, jego, co nie jest celem naszej refleksji. braki moralne chrześcijan szacunek wobec cierpienia 6. Religia prawdy i przebóstwienia Tertulian powiada: Boski rozum można odkryć w istocie rzeczy, a nie w ich powierzchowności, i często kłóci się on z tym, co jest widzialne204. Poganie, tacy jak Celsus, Lucjan czy Porfiriusz, zarzucali chrześcijanom bezkrytyczną, ślepą wiarę w prawdy, które nie usiłują zweryfikować własnym rozumem205. Chrześcijanie mieli własną logikę, poddając własny rozum posłuszeństwu Ewangelii. Św. Paweł stwierdza: Udaremniamy ukryte knowania i wszelką wyniosłość przeciwną poznaniu Boga i wszelki umysł poddajemy w posłuszeństwo Chrystusowi206. Tertulian, wobec zagrożenia herezji i uwodzicielskich nauk filozofów, nawołuje do czystej wiary: Cóż jednak mają wspólnego Ateny z Jerozolimą? Kościół z Akademią? Heretycy z chrześcijanami? Nasza nauka zrodziła się w portyku Salomona, który twierdził, że Boga należy szukać w prostocie serca. Niech o tym pamiętają ci, którzy głoszą jakieś stoickie, platońskie czy dialektyczne chrześcijaństwo. Po Chrystusie Jezusie nie potrzebujemy już żadnych badań, po jego Ewangelii żadnych dociekań! Skoro wierzymy, to nie życzymy sobie poza wiarą niczego więcej. Bo to jest najważniejsze, że wierzymy i nie ma już niczego więcej, w co byśmy po nadto wierzyć powinni207. Ponad rozumem ludzkim znajduje się autorytet objawionej Bożej woli, natchnionego Słowa oraz nauki i osoby Chrystusa. Takiemu autorytetowi należy się posłuszeństwo w wierze. Ponadto kształtuje się niebawem tzw. reguła wiary, a więc sposób interpretacji określonych prawd wiary obowiązujący wiernych, i autorytet Kościoła. Byłby ktoś w błędzie sądząc, że wymóg dawania wiary autorytetom i podporządkowania swego rozumu nadrzędnej prawdzie był poważną przeszkodą dla większości w przyję202 Dialog z Żydem Tryfonem, 119. Ignacy Antiocheński, Do Polikarpa, 5. 204 Tertulian, O zmartwychwstaniu, 3. Tłumaczenia prezentowanej monografii patrystycznych tekstów na podstawie 205 Orygenes, Przeciw Celsusowi, I, 12; 26; III, 44; VI, 10; Lucjan, O śmierci Peregryna Proteusza, 13; Justyn, Apologia, I, 53. 206 2 Kor 10, 4-5. 207 Preskrypcja przeciw heretykom, 7. 203 36 religia objawienia autorytet ponadludzkiego rozumu religia godna zaufania �ciu chrześcijańskiej wiary. Owszem, był przeszkodą dla takich filozofów, jak Celsus czy Porfiriusz, który ironizuje w odniesieniu do Mt 11, 25: Jeśli tajemnice są ukryte przed mądrymi, a objawione prostaczkom, to lepszy jest nierozsądek i brak wykształcenia208. Dla większości taka religia była tym bardziej godna zaufania i pewna. Powoli w ciągu II w., aż po połowę III w., formuje się autorytet Kościoła reprezentowanego w osobie i społeczności biskupów. Obok zbawczej woli Boga i Pisma Świętego wyrasta autorytet kościelnej hierarchii, najwyższej instancji w interpretacji innych autorytetów. Właśnie od połowy III w., gdy Kościół i biskupstwo były szeroko rozwinięte, następuje masowy rozwój chrześcijaństwa. Przeciętny wierny dostrzegał w swoim biskupie, prezbiterze, świątyni i kulcie sacrum i autorytet i im się bezpośrednio podporządkowywał. Kościół na początku IV w. cieszył się tak dużym autorytetem wśród mas, że Konstantyn Wielki będzie w nim szukał oparcia dla swej władzy. Chrześcijaństwo godziło w sobie sprzeczności – complexio oppositorum. Ten sam Paweł, który zaleca poddać rozum pod jarzmo posłuszeństwa, uznaje swoją wiarę, w przeciwieństwie do politeizmu, za rozumną służbę Bożą209. Chrześcijańskie przepowiadanie, choć niedorzeczne w oczach pogan, przynosi głębię mądrości. Chrześcijanie stają się ludem powołanym z ciemności do światła. Już przyroda objawia wszechmoc i mądrość Boga. Sama natura człowieka odsłania cechy Stwórcy. Na nowo zostaje odkryta religia Logosu. Łuski odpadają z oczu ochrzczonego. Chrystus jest właśnie tym Logosem, który stworzył świat. Spoglądając na historię, teraz dostrzega się jej głębszy sens. Wszystko wiąże się ze sobą i dąży do chwalebnego celu. Mocą Logosu zostaną pokonane przeciwne siły oraz ludzka słabość i grzech. Nie jest więc nowa religia jakimś ograniczeniem rozumu, ale jego uwolnieniem. Pomaga rozumowi zobaczyć to, co dotychczas było ciemne. Jest boskim Objawieniem, ale równocześnie religią czystego umysłu, prawdziwej filozofii. Tym aspektem chrześcijaństwa zajmowali się szczególnie apologeci. Ich szkoły, jak na przykład Justyna czy Tacjana, miały charakter prawdziwie misyjny. W IV w. wystąpią Laktancjusz i Euzebiusz z Cezarei, pokazując jeszcze raz chrześcijaństwo jako religię oświecenia i rozumu oraz potwierdzając jej wiarygodność opisem jej historycznego tryumfu nad pogaństwem. Chrześcijaństwo nie rezygnowało z żadnego sposobu, w który mogłoby przekazać pewne religijne wartości. Ówczesny człowiek pragnął doznawać religii nie tylko w aspekcie autorytetu i mądrości, a więc nie tylko wolitywnie i intelektualnie, ale także na poziomie zmysłowo-emocjonalnym, namacalnie. Naprzeciw tych potrzeb wychodziła chrześcijańska liturgia. Posługiwała się znakami zewnętrznymi. Od samych początków głoszeniu nowej religii towarzyszyła celebracja chrztu i Eucharystii. Znak wody, chleba i wina przynosiły konieczną łaskę. Trzej bowiem dają świadectwo: Duch, woda i krew, a ci trzej w jedno się łączą. Jeśli przyjmujemy świadectwo ludzi – to świadectwo Boże więcej znaczy, ponieważ jest to świadectwo Boga, które dał o swoim Synu210. Woda stawała się znakiem radykalnego oczyszczenia i uwolnienia od grzechu. Chleb i wino – pokarmu dla duszy dla nieśmiertelności. Św. Jan Ewangelista i Orygenes byli najgłębszymi misteriozofami – teologami boskiej tajemnicy. Kościół stawił czoło gnostykom, bo pokazywał, że w prawowiernym chrześcijaństwie jest również tajemnica, w której kryje się zbawienie. Minął czas krwawych ofiar w religiach, ale wszystkie nadal posługiwały się świętymi znakami. Krytyka chrześcijaństwa ze strony Porfiriusza nie osiągnęła swego celu. Pogański filozof usiłuje podważyć wiarygodność Eucharystii: Czyż nie ma w tym zwierzęcego okrucieństwa, że człowiek spożywa ciało drugiego i pije jego krew? Jeśli nawet dokonuje się to w alegoryczno-mistycznym sensie, to sam wydźwięk słowa stanowi obrazę dla duszy211. Porfiriusz pragnie uderzyć w samą istotę chrześcijańskich 208 Harnack, s. 242. Rz 12, 1. 210 1 J 5, 7-9. 211 Harnack, s. 248. 209 37 autorytet Kościoła przez wiarę odkrywa się harmonię wszystkiego religia oświeconego rozumu bogactwo liturgii �misteriów, ale jego retoryka nie powstrzyma mas przed przyjęciem nowej wiary, która właśnie odpowiada na ich najgłębsze potrzeby religii zawierającej tajemnicę. Wstąpienie w świat ponadzmysłowy otwiera drogę ku przebóstwieniu. To jedno z najbardziej pierwotnych pragnień starożytności. Powiada Ireneusz: Jesteśmy dziećmi Boga na podstawie adopcji. Nie jesteśmy bogami od początku, stworzenia, najpierw jesteśmy ludźmi, a zmierzamy dopiero ku przebóstwienia: Nie zostaliśmy na początku stworzeni jako bogowie, ale najpierw jako ludzie, potem dopiero staniemy się bogami212. Hipolit Rzymski zastrzega, że owo przebóstwienie ma charakter duchowo-moralny, a nie ontologiczny: Unikniesz piekła, jeśli zdobyłeś poznanie prawdziwego Boga; posiądziesz nieśmiertelne i niezmienne ciało wraz z duszą i otrzymasz królestwo niebieskie; ty, który żyłeś na ziemi i uznawałeś Króla niebieskiego, będziesz przyjacielem Boga i współdziedzicem Chrystusa, którego żądze, cierpienia i choroby nie mają więcej w swojej niewoli. Stałeś się bogiem213. Było to przesłanie, które każdy rozumiał. Dla takiej perspektywy wielu było gotowych zrezygnować z wszystkiego innego. naprzeciw tęsknocie za bóstwem 7. Religia jednego ludu Powiada Justyn: Nie jesteśmy zgoła narodem nikczemnym ani plemieniem barbarzyńskim, ani jakimś gminem Karyjczyków czy Frygijczyków; nie, nas Bóg i wybrał, i zjawił się tym, co Go nie szukali. …My natomiast, których uznano za godnych miana ludu, jesteśmy narodem215. Ewangelia była głoszona jako wypełnienie się judaizmu, a równocześnie jako nowa religia czy też jako wyraz pierwotnej i ponownie przywróconej religii. Ten potrójny wymiar chrześcijaństwa przepowiadało wielu misjonarzy. Powiada Piotr Apostoł: Wy zaś jesteście wybranym plemieniem, królewskim kapłaństwem, narodem świętym, ludem [Bogu] na własność przeznaczonym216. Chrześcijanie uznawali się za prawdziwy Izrael, za nowy lud, a także zarazem za stary. Owa świadomość bycia jednym ludem nadawała mu pewną politycznohistoryczną świadomość. Z powyższej świadomości wynikały przekonania przejęte od Żydów: • nasz lud jest starszy niż świat • świat został stworzony ze względu na nas • świat zostaje zachowany ze względu na nas, a straszliwy sąd Boży odroczony • wszystko na świecie jest nam podporządkowane i musi nam służyć • wszystko na świecie – początek, pełnia i koniec – zostało nam objawione • będziemy brać udział w sądzie nad światem i cieszyć się wieczną radością. Przekonania te dochodzą do głosu jeszcze przed połową II w. w homiliach, apokalipsach, listach i apologiach. Celsus, przeciwnik nowej religii, miał tutaj bardziej niż gdzie indziej bogatą pożywkę dla swojej krytyki217. 212 Ireneusz z Lionu, Adversus haereses, IV, 38, 4. Hipolit, Refutatio omnium haeresium, X, 34. 215 Dialog z Żydem Tryfonem, 119. 123. 216 1 P 2, 9. 217 Orygenes, Przeciwko Celsusowi, IV, 23: Celsus kpi z Żydów i chrześcijan, porównując jednych i drugich do gromady nietoperzy, do mrówek wypełzających z mrowiska, do żab zebranych wokół bagna, do robaków zgromadzonych w kałuży i spierających się między sobą o to, kto z nich jest największym grzesznikiem; twierdzą: „To nam Bóg wszystko odkrywa i przepowiada, to o nas się troszczy i zabiega lekceważąc świat cały, nie zajmując się ruchem gwiazd i wielką ziemią, do nas posyła ciągle swoich wysłanników zatroskany o to, byśmy połączyli się z nim na zawsze”. W jego przedstawieniu jesteśmy podobni do robaków, które mówią: „Bóg istnieje, my zaś zajmujemy drugie miejsce po nim, a jesteśmy zupełnie podobni do Boga. Wszystko jest nam poddane: ziemia, woda, powietrze, gwiazdy; wszystko istnieje dla nas, wszystko jest na nasze usługi”. I powiadają dalej te jego robaki, czyli niby my: Ponieważ istnieją między nami grzesznicy, Bóg sam przybędzie albo ześle swego Syna, aby wydać na płomienie niesprawiedliwych, a my będziemy mieli z nim życie wieczne”. Od siebie zaś Celsus dorzu213 38 chrześcijanie jednym narodem stary a zarazem nowy lud w centrum świata i historii �Taka społeczna świadomość wchodziła w pewną konfrontację nie tylko z Izraelem, ale także rzeczywistością grecko-rzymskiego cesarstwa. Św. Paweł często rozróżnia w ówczesnej społeczności ludzkiej Żydów, Greków czy w ogóle pogan i Kościół Boży218. Chrześcijański lud nie jest jakimś trzecim ludem obok pozostałych, ale wyższym etapem dziejów ludzkości w jej ostatecznym rozwoju. Nowy lud znosi etniczne, społeczne czy nawet pod względem płci różnice: Nie ma już Żyda ani poganina, nie ma już niewolnika ani człowieka wolnego, nie ma już mężczyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jesteście kimś jednym w Chrystusie Jezusie219. On bowiem jest naszym pokojem. On, który obie części [ludzkości] uczynił jednością, bo zburzył rozdzielający je mur – wrogość220. Nowy Lud łącząc ludy wchłonie je, w tym także stary Izrael. Owo rozróżnienie na Greków (czy pogan), Żydów i nowy lud chrześcijan przejmie myśl wczesnochrześcijańska. Przychodzi godzina, gdy oddawać się będzie cześć Ojcu nie na Gerazim, świętej górze Samarytan będących poganami, ani w Jerozolimie, stolicy Żydów, ale w duchu i prawdzie221. W oparciu o ten i inne teksty będzie się rozróżniać trzy stopnie religii: ⇒ niepewność na temat bóstwa i niewłaściwy kult zewnętrzny Boga (poganie) ⇒ ⇒ w zasadzie prawdziwe poznanie Boga, ale fałszywy kult zewnętrzny (Żydzi) ⇒ ⇒ ⇒ właściwe poznanie Boga i odpowiedni, bo duchowy Jego kult (chrześcijanie). Tym, który bardziej szczegółowo zajął się owym trójstopniowym podziałem, był Arystydes222. Ireneusz z Lyonu wobec zarzutu marcjonitów względem Żydów, że ukradli Egipcjanom złote i srebrne naczynia opuszczając kraj niewoli223, stwierdza, że ten zarzut jeszcze słuszniej należałoby postawić chrześcijanom: Kto słuszniej posiada złoto i srebro: Żydzi, którzy zabrali je Egipcjanom jako zapłatę za swoją pracę, czy my, którzy zabraliśmy złoto Rzymianom i innym narodom, chociaż nie byli oni naszymi dłużnikami?224. Autor postrzega chrześcijan jako naród, który oddzielił się od innych i niewiele z nimi ma wspólnego, przejmując ich dziedzictwo. Wyjście Izraela z Egiptu staje się typem wyjścia Kościoła spośród pogan – profectio ecclesiae gentibus225. Teologiczna historiozofia Klemensa Aleksandryjskiego opiera się na przekonaniu, że oba narody, Żydzi i Grecy, zostały wychowane przez Boga i teraz mają współtworzyć jedność trzeciego ludu na wyższej płaszczyźnie226. Kościół uważał się za lud nie tylko nowy, jakby trzeci, ale i pradawny, czyli pierwszy. Takie aspiracje miał Izrael, uznając się za najstarszą religię na świecie. Chrześcijanie wchodzili pod tym względem w konfrontację z judaizmem. Istniały trzy podstawowe wątki, na których budowano ową myśl o wyprzedzeniu przez chrześcijan innych: 1. Wskazuje się, że chrześcijanie, jak każdy naród, mają swój sposób życia, swoją politeia. Nasza bowiem ojczyzna jest w niebie227. Na ziemi są wyznawcy Chrystusa pielgrzymami. Poszukują innego, trwałego miasta228. Trzymając się ewangelicznej moralności wybierają spośród dwóch dróg drogę życia. 2. Wymagająca moralność, monoteistyczne postrzeganie świata i ład w życiu jednostkowym i społecznym jest tym, co było na początku. Chrześcijanie przywracając ten pierwotca: „Łatwiej znieść takie głupstwa, gdy rozprawiają o nich robaki i żaby, niż kiedy mówią tak Żydzi i chrześcijanie”. 218 Np. 1 Kor 10, 32. 219 Ga 3, 28. 220 Ef 2, 14. 221 J 4, 21n. 222 Apologia, 2. 223 Wj 11, 2. 224 Adversus haereses, IV, 30. 225 Adversus haereses, IV, 30, 4. 226 Np. Kobierce, III, 10, 17. 227 Flp 3, 20. 228 Hbr 13, 13n. 39 lud ponad ludami prawdziwa wiara i kult chrześcijanie przejęli dziedzictwo innych pojednawcza nauka Klemensa lud pierwszy i ostatni tożsamość nowego ludu lud starszy od Żydów �ny porządek jawią się jako pradawny lud. Apologeci podejmują karkołomne wysiłki, aby udowodnić, że najbardziej pierwotne objawienie, mądrość i kult Boga wywodzą się od religii chrześcijańskiej. Ona bowiem wyprzedza judaizm w starotestamentalnych figurach, które zapowiadają Nowe Przymierze. Na przykład misterium Eucharystii wyprzedza ofiary żydowskie, gdyż ofiara Melchizedeka, będąc figurą Najświętszej Ofiary, była pierwsza niż ofiary żydowskie z kozłów i cielców. Chrześcijaństwo jest starsze niż judaizm. Podobnie sądzi się w stosunku do pogan. Powtarza się idea: „wszystko, cokolwiek dobrego zostało powiedziane, zostało przejęte od nas”. Justyn uzna, że to, co prawdziwe w myśli greckiej, u Homera, filozofów i innych, jest w jakiś sposób chrześcijańskie. Nie tylko w dziedzinie filozofii posądzano pogan o plagiat, ale także w dziedzinie kultu. Na przykład apologeci twierdzili, że w kulcie Mitry demony naśladowały chrześcijańskie obrzędy i sakramenty. 3. Pojawia się polityczna refleksja na temat miejsca chrześcijaństwa w rzymskim cesarstwie i stosunku do niego nowej religii. Tutaj występuje najciekawszy aspekt w omawianej świadomości chrześcijan jako. Tutaj spostrzegamy trzy czynniki warunkujące takie myślenie: • myśl polityczna żydowskiej apokaliptyki, dla której państwo świeckie jest państwem diabelskim i dlatego zajmuje czysto negatywne wobec niego stanowisko • bardzo wczesne przejście Ewangelii od Żydów do Greków i pewne powinowactwo pomiędzy chrześcijaństwem a hellenizmem oraz pomiędzy Kościołem a rzymskim państwem • upadek Jerozolimy i państwa żydowskiego. Co do pierwszego, to ową pesymistyczną chrześcijańską apokaliptykę utwierdzało jeszcze bardziej w takim przekonaniu zmuszanie przez państwo do kultu cesarza i okrucieństwo prześladowań. W takim duchu pisze Hipolit Rzymski: Kiedy narodził się Pan w 12. roku za panowania Augusta, od którego zaczęło się rozwijać cesarstwo, gdy tymczasem przez Apostołów Pan powołał wszystkie narody i języki i stworzył wierzący naród chrześcijan, naród panujący i naród tych, którzy noszą nowe imię w swoim sercu – tak oto w tym czasie naśladuje je cesarstwo, które panowało na skutek działania szatańskiej mocy, i gromadzi także z wszystkich narodów najbardziej szlachetne jednostki i zbroi do walki, nazywając ich Rzymianami. I dlatego nastąpił pierwszy spis ludności za Augusta, gdy Pan narodził się w Betlejem, aby ludzie tego świata, przypisani ziemskiemu królowi, byli nazywani Rzymianami, a wierzący w niebieskiego Króla nazywali się chrześcijanami, niosąc na czole znak zwycięstwa nad śmiercią229. Rzymska ekumena jest więc, w przekonaniu Hipolita, szatańskim naśladowaniem chrześcijaństwa. Podobnie jak demony wykradły chrześcijanom filozofię i kult, tak teraz dokonują plagiatu ich ustroju i kradną cechę powszechności Kościoła. Kontakt z hellenizmem i cywilizacją rzymską kształtował, wprost przeciwnie, pozytywne nastawienie chrześcijan do państwa. Już św. Paweł dostrzega pozytywne znaczenie państwa. To rzymskie cesarstwo powstrzymuje nadejście niegodziwca, którym jest szatan230. Ziemska zwierzchność wypełnia służbę Bożą. Należy uznać jej władzę, zachować posłuszeństwo, wypełniać obowiązki przez nią nałożone, w tym – płacić podatki231. Łukasz podkreśla, że Jezus narodził się za panowania Augusta. Panowanie to uchodziło za szczególnie pomyślny i długi okres pokoju. Być może kryje się w tym sugestia, że Bóg wybrał czas ziemskiego pokoju (pax romana), aby ukazać tym bardziej pokój Boży, przyniesiony przez Mesjasza. Na postawę lojalności chrześcijan wobec państwa wskazują pisarze wczesnochrześcijańscy232. Meliton z Sardes pisze do cesarza Antonina: Otóż filozofia, którą my naszą nazywamy, zakwitła najpierw wśród barbarzyńców. Później rozwinęła się wśród Twoich ludów, za wspaniałych rządów Augusta, przodka twojego, i dla Twoich zwłaszcza rządów dobrą była wróżbą. Odtąd bowiem wzrastała wielkość i świetność potęgi Rzymu, którego władcą upragnionym Ty zostałeś i będziesz razem z Synem Swoim, jeśli opieką otoczysz filozofię, co wzro229 In Dn IV, 9. 2 Tes 2, 5-7. 231 Rz 13, 1nn. 232 Justyn, Apologia, 1, 12; List do Diogneta, 6. 230 40 czynniki kształtujące postawę chrześcijan wobec państwa dwa przeciwne sobie królestwa pozytywny stosunek do władzy w Nowym Testamencie dwie potęgi obok siebie �sła razem z państwem, a zrodziła się za Augusta, i którą przodkowie Twoi razem z innymi religiami czcią otaczali. I w tym też dowód najwymowniejszy dobroci wiary naszej, że się rozwinęła razem z tak szczęśliwie powstającym cesarstwem, że się od czasów panowania Augusta nic złego nie przydarzyło i że się, owszem, wszystko układało świetnie i chwalebnie według życzeń ogółu233. Państwo i chrześcijańska religia są przybranym rodzeństwem; należą w jakiś sposób do siebie; kształtują nowy etap historii. Godne podziwu jest to, że w czasie, gdy chrześcijaństwo było jeszcze małą trzódką, Meliton widzi równorzędność tych dwóch potęg. Ciekawie politykuje Orygenes twierdząc, że chrześcijaństwo kiedyś stanie się Bożym państwem obejmującym w sobie całą ludzkość, wszystkie narody i państwa, także cesarstwo rzymskie, łącząc je ze sobą i zastępując. Teolog przejmuje i po swojemu interpretuje platońską ideę świata światów234. Jeśli zgodnie ze słowami Celsusa wszyscy by postąpili tak jak ja, to jasne, że i barbarzyńcy zbliżywszy się do nauki Bożej będą przestrzegać praw i staną się ludźmi cywilizowanymi, zginą wszelkie wierzenia pogańskie, a zapanuje religia chrześcijańska; ona zresztą i tak zapanuje – wówczas, gdy Słowo Boże zawładnie większością dusz235. Nie jest Orygenes całkiem pewny, czy w doczesnej rzeczywistości taka jedność będzie możliwa. Wobec kwestii, czy Azja, Europa, Libia, Grecy i barbarzyńcy mogliby jednomyślnie przyjąć wspólne prawo, odpowiada: Może to jest niemożliwe do osiągnięcia dla tych, którzy żyją jeszcze w ciele, lecz na pewno możliwe dla tych, którzy zostali już uwolnieni od ciała236. Przecież „za dni Jego wzeszła sprawiedliwość, a obfitość pokoju” (Ps 72 [71], 7) zaczęła się w chwili Jego narodzin; Bóg bowiem przygotowując narody do przyjęcia Jego nauki oddał je pod władzę jednego cesarza rzymskiego, aby istnienie wielu królestw i brak wzajemnych kontaktów między narodami nie stanowiły dla apostołów zbyt wielkiej trudności w wypełnieniu polecenia Jezusa, który rzekł: „Idźcie i nauczajcie wszystkie narody”237. W dziele Przeciwko Celsusowi znajdujemy jeszcze jedną uwagę autora, trzeźwą i wnikliwą. W starochrześcijańskiej literaturze nie spotykamy porównywalnie wnikliwej wypowiedzi na ten temat: Według Celsusa zatem Apollo chce, aby Metapontyni zaliczyli Arysteasa w poczet bogów. Metapontyni jednak uznali, że dowody na to, iż Arysteas był człowiekiem, może nawet niesprawiedliwym, są pewniejsze niż wyrocznia, która ogłosiła go bogiem i istotą godną boskiej czci; nie chcieli więc posłuchać Apollona i dlatego nikt nie uważa Arysteasa za boga238. O Jezusie natomiast możemy powiedzieć następująco: było rzeczą pożyteczną dla ludzi, aby uznali Go za Syna Bożego, za Boga, który przybył w ludzkim ciele i duszy; fakt ten wydał się jednak szkodliwy dla łakomych i miłujących ciało ziemskie demonów oraz dla ludzi, którzy demony uznają za bogów. Dlatego demony ziemskie przez nieświadomych ludzi zaliczano do grona bogów oraz ich wyznawcy usiłowali przeszkodzić rozprzestrzenianiu się nauki Jezusa. Zdawali sobie bowiem sprawę, że jeśli przeważy nauka Jezusa, to znikną libacje i kadzidła, którymi karmią się demony. Bóg jednak, który posłał Jezusa, udaremnił spisek złych duchów i sprawił, że na całej ziemi zatryumfowała Ewangelia Jezusowa, aby nawrócić i naprawić ludzi... 233 Historia kościelna, IV, 26. In Jn VI, 38. 235 Przeciw Celsusowi, VIII, 68. 236 Przeciw Celsusowi, VIII, 72. 237 Przeciw Celsusowi, II, 30. 238 Herodot, Dzieje, IV 13-15: Następująca zaś rzecz, jak wiem, zdarzyła się Metapontynom w Italii w dwieście czterdzieści lat po drugim zniknięciu Arsiteasa, o czym przekonałem się, zestawiając ze sobą opowieści Prokonnezu i Metapontu. Metapontyni twierdzą, że sam Aristeas zjawił się w ich kraju i rozkazał im wznieść ołtarz dla Apollona, a obok niego ustawić posąg, noszący nazwę Aristeasa z Prokonnezu; powiedział bowiem, że Apollo przybył do ich kraju jako jedynych spośród Italiotów, a on, który teraz jest Aristeasem, towarzyszył mu; wówczas jednak, gdy towarzyszył bogu, był krukiem. A skoro to powiedział – zniknął. Oni sami, mówią Metapontyni, posłali do Delf i zapytali boga, co oznacza ta zjawa. Pitia zaś kazała im posłuchać zjawy, bo lepiej na tym wyjdą. Oni więc przyjęli tę odpowiedź i spełnili polecenie. I jeszcze dziś stoi posąg, noszący imię Aristeasa, obok samego ołtarza Apollona, a dookoła niego znajdują się drzewa wawrzynowe; ołtarz zaś wzniesiony jest na rynku. Tyle o Aristeasie. 234 41 chrześcijaństwo ponad państwami wielu nie chce przyjścia Chrystusa �Kościoły Boże wykształcone przez Chrystusa, jeśli się je porównuje ze zgromadzeniami ludowymi, z którymi sąsiadują, są jak „światła na ziemi”239. …Tak więc na przykład Kościół Boży w Atenach jest spokojny i stateczny w swym pragnieniu podobania się najwyższemu Bogu, natomiast zgromadzenie Ateńczyków jest wrzaskliwe i zupełnie nieporównywalne z Kościołem Bożym. To samo powiesz o Kościele Bożym w Koryncie i o zgromadzeniu Koryntian, to samo o Kościele Bożym w Aleksandrii i o zgromadzeniu mieszkańców tego miasta. Jeśli usłyszy o tym ktoś rozsądny, kto szuka prawdy w faktach, będzie pełen podziwu dla Tego, kto postanowił i sprawił, że Kościoły Boże wszędzie, w każdym mieście, sąsiadują ze zgromadzeniami ludowymi. Tak samo porównując Radę Kościoła Bożego z senatem poszczególnych miast stwierdzisz, że niektórzy członkowie Rady Kościoła byliby godni kierować państwem Bożym, jeśliby gdzieś na świecie istniało takie państwo, podczas gdy wszyscy senatorowie nie reprezentują zasad moralnych, które predestynowałyby ich do piastowania funkcji, dzięki której zdają się górować nad obywatelami. Jeśli w ten sposób porównasz przełożonego Kościoła z naczelnikami poszczególnych miast, zrozumiesz, że między członkami Rady i przełożonymi Kościoła Bożego nawet ci, którzy prowadząc spokojne życie i ustępują najaktywniejszym, przewyższają jednak senatorów i naczelników miast na drodze postępu ku cnocie240. obywatele Kościoła moralnie przewyższają obywateli państwa 8. Religia księgi i historii Chrześcijaństwo nigdy nie było religią księgi tak jak islam – w najbardziej właściwym tego słowa znaczeniu nadanym właśnie przez islam. Księga, najpierw Stary Testament, wywierała wpływ na chrześcijan i kusiła do tego, aby stali się wyznawcami religii samej tylko księgi. Paweł powstrzymywał rozwój religii w tym kierunku, uwalniając wiarę spod nadmiernych wpływów Prawa. Gnostycy poszli w odwrotnym kierunku, natomiast Kościół obronił księgi Starego Przymierza – ukształtowanie się kanonu nowych wymagało czasu –, uciekając się często do ich alegorycznej interpretacji. Księgi te, interpretowane duchowo, stały się kopalnią wielorakiej, wszechstronnej mądrości, niczym drugie stworzenie, bliźniacze względem pierwszego stworzenia, czyli kosmosu. Zwłaszcza na Grekach nowa religia wywierała wrażenie pod tym względem, tym bardziej że niektóre z tych ksiąg miały prastare pochodzenie. Dla niektórych Stary Testament był jedynym mostem prowadzącym do chrześcijaństwa. Tak stało się w przypadku Tacjana, który opisuje swoje nawrócenie następująco: Gdy więc zacząłem się nad tym wszystkim zastanawiać, wpadły mi w ręce pewne pisma barbarzyńskie, starsze od nauk Greków, bardziej jednak boskie niż błędy tamtych. I dałem się przekonać do nich ze względu na ich bezpretensjonalny styl, naturalne słowa, łatwą do zrozumienia prezentację wszystkich wydarzeń, przepowiednię przyszłości, wspaniałość nakazów i nauk, o tym, że całym wszechświatem rządzi jedna Istota. Gdy więc moja dusza została pouczona przez Boga, zrozumiałem, że wcześniejsze pisma, jakie znałem, prowadziły do potępienia, te nowe natomiast do wyrwania z niewoli, która jest w świecie, i uwolnienia nas spod władzy panujących i niezliczonych tyranów, a także do obdarzenia nas nie tym, czego nie posiadaliśmy wcześniej, lecz właśnie tym, co posiadaliśmy, tyle że oczyszczonym z błędu241. Tacjan wskazuje na takie oto walory Pisma Św.: • Nawet f o r m a księgi musiała wywierać głębokie wrażenie. Właśnie formę wyróżnia najpierw Tacjan, Syryjczyk łacińsko-greckiego pochodzenia. Przekonująca mowa proroków i psalmistów zapaliła człowieka, który przeszedł wcześniej przez wiele szkół retoryki i filozofii. Siła i prostota – to było to, co odróżniało te księgi od wielu innych, które Tacjan czytał. • Drugie, co wymienia Tacjan, to o p i s s t w o r z e n i a w Księdze Rodzaju. To jest również znamienne i zrozumiałe: wszyscy greccy filozofowie religii byli kosmologami, a w Genesis mamy do czynienia z wnikliwym i jasnym opi239 Flp 2, 15. Przeciw Celsusowi, III, 29-30. 241 Mowa do Greków, 29. 240 42 chrześcijanie mają Księgę, ale inaczej niż Żydzi Tacjan nawraca się pod wpływem Pisma Św. walory Starego Testamentu wg Tacjana �sem stworzenia. Nie wydawał się być ani filozofią ani zwyczajnym mitem, ale całkiem nowym gatunkiem, między i ponad tamtymi. Tego mógł tylko Bóg nauczyć! • Po trzecie, Tacjanowi zaimponowały p r z e p o w i e d n i e w księdze. Krótki wgląd w starochrześcijańskich pisarzy pokazuje, jak wielką rolę w ich apologetyce odgrywał dowód z proroctwa. • Dalej, ważną rolę odegrały m o r a l n e n a k a z y. Tacjan z pewnością ma na myśli przede wszystkim Dekalog. Nawet gnostykom, którzy odrzucali całość księgi, wydawał się do przyjęcia, dopełniony tym, co gnostycy brali skądinąd. Dekalog uchodził u chrześcijan wywodzących się z pogaństwa, jak widzimy to na przykład w Didache, za synonim obowiązującej moralności, uzupełniony o wskazania zawarte w Kazaniu na Górze. • Ostatnią, piątą rzeczą, którą Tacjan wymienia, jest najściślejszy m o n o t e i z m , odciskający znamię na całej księdze. Tacjan wymienia istotne walory ksiąg Starego Przymierza, które odegrały dla krzewienia się nowej wiary wielkie znaczenie. Znaczenie tych ksiąg dla Kościoła pierwszych trzech wieków możemy ująć, niezależnie od Tacjana, następująco: • Ze Starego Testamentu przejęto monoteistyczną kosmologię i refleksję nad naturą. Księgi nowotestamentalne zakładają tę wiedzę, ale jej nie rozwijają. • Wykazuje się na podstawie dawnych ksiąg, że osoba i dzieje Jezusa zostały przepowiedziane przed wiekami. Chrześcijaństwo jawi się więc jako religia spełnionej obietnicy Boga i wypełnionych dziejów. Przy czym istnieje napięcie pewnego niespełnienia, które zostanie spełnione na końcu czasów, tak jak spełniło się to, co wciśnij zostało zapowiedziane. Z pomocą Starego testamentu chrześcijańscy nauczyciele mogli datować chrześcijaństwo na sam początek rzeczy i wiązali je z aktem stworzenia. To stanowiło niezwykle przyciągający walor misyjnego przepowiadania, zwłaszcza dla bardziej wykształconych. Chrześcijaństwo otrzymywało taki punkt zaczepienia, jakim nie dysponowała żadna religia poza judaizmem. Równocześnie trzeba było się strzec przed tym, aby Starego Testamentu nie pojmować jako księgi wyłącznej przepowiedni, jeszcze bez spełnienia. W Ewangeliach znajduje ona swoje wypełnienie i razem z nimi stanowi pełne Objawienie Boże. • Ze Starego Testamentu wnioskowano w coraz większym stopniu o zasadach i instytucjach chrześcijańskiej wspólnoty, na przykład kapłaństwo, biskupstwo, nowe obrzędy. • Korzystano z tej księgi w celach paranezy, posługując się schematem a minori ad maius (od rzeczy mniejszej do większej): jeśli Bóg już wtedy tak wynagradzał i karał, to możemy oczekiwać od Niego czegoś znacznie większego, gdy znajdujemy się u kresu czasów i zostaliśmy powołani do obietnicy. • Ze Starego Testamentu wynika, że Izrael nie ma już przymierza z Bogiem i został przepowiedziany kres tego ludu. • Czytelnik Starego Testamentu budował się wypowiedziami na temat zaufania Bogu, pomocy Bożej, pokory i odwagi znamiennej dla jego bohaterów i proroków, a zwłaszcza tekstami Psalmów. Po tym, jak ukształtował się Nowy Testament – największe i najbardziej oczywiste dokonanie pierwotnego Kościoła, dzięki któremu uzasadnił swoją wiarę jako nową religię –, Stary Testament zeszedł pod pewnymi względami na drugi plan. Gnostycy dezawuowali księgi Starego Przymierza na rzecz Nowego; obrońcy prawowierności starają się wykazać ciągłość między tymi Przymierzami. Znaczenie Nowego Testamentu dla pierwotnego chrześcijaństwa, które tutaj jedynie sygnalizujemy, wymagałoby dłuższej refleksji242. 242 Harnack omawia je w jedenastu punktach, s. 298n. 43 znaczenie Starego Testamentu dla chrześcijan Nowy Testament ma pierwszorzędne znaczenie �9. Walka przeciwko politeizmowi i idolatrii Jezus powiada: A to jest życie wieczne: aby znali Ciebie, jedynego prawdziwego Boga, oraz Tego, którego posłałeś, Jezusa Chrystusa243. Czytamy w Tradycji Apostolskiej z III w. na temat przygotowania do chrztu (16): Trzeba dalej dowiedzieć się, jakie zawody i zajęcia wykonują ci, których przyprowadza się na nauki. Jeśli jest ktoś właścicielem domu publicznego, powinien zaprzestać takiej działalności albo niech się go odprawi. Jeśli ktoś jest rzeźbiarzem lub malarzem, niech się mu nakaże, żeby nie wykonywał żadnych podobieństw bożków; winni się z tego wycofać albo niech się ich odprawi. Jeśli ktoś jest aktorem albo wystawia widowiska w teatrze, powinien z tym skończyć albo niech będzie odprawiony. Kto uczy dzieci, dobrze czyni, jeśli od tego odstąpi; jeśli jednak nie ma innego zawodu, niech będzie mu wolno. Podobnie powinien zaprzestać zawodu woźnica, zawodnik oddający się walkom (qui certat) albo ma być odprawiony. Jeśli ktoś jest gladiatorem albo szkoli gladiatorów, walczy ze zwierzętami, organizuje walki gladiatorów, powinien z tego wycofać się albo niech będzie odprawiony. Pogański kapłan albo stróż bożków powinien z tego wycofać się albo niech będzie odprawiony. Żołnierz, poddany rozkazom, nie powinien zabijać żadnego człowieka. Jeśli otrzyma taki rozkaz, nie powinien go wykonać, podobnie nie powinien składać przysięgi. Jeśli nie jest do tego gotowy, należy go odprawić. Jeśli ktoś ma władzę miecza albo jest zarządcą miasta, albo purpurę nosi, powinien zrezygnować ze stanowiska albo zostać odprawiony. Katechumen, a także wierny, który chce zostać żołnierzem, powinien być odprawiony, ponieważ Bóg pogardza nim. Nierządnica, homoseksualista, ten, który sam się okalecza, i każdy inny, który coś czyni, o czym nie godzi się mówić, powinien być odprawiony; są oni bowiem nieczyści. Mag nie będzie nigdy dopuszczony do egzaminu (iudicium); podobnie czarownik, astrolog, wiedźmin, wykładacz snów, szarlatan i ten, który obcina brzegi monet, jak również ten, kto sporządza amulety, oni wszyscy powinni zaprzestać takich zajęć albo zostać odprawieni. Czyjejś konkubinie, jeśli jest niewolnicą kogoś i wychowała dzieci, i pozostała wierna, wolno słuchać Słowa. W innym wypadku należy ją odprawić. Mężczyzna, który ma konkubinę, powinien z nią się rozstać i pojąć zgodnie z prawem żonę; jeśli tego nie chce, niech będzie odprawiony. Jeśli coś opuściliśmy, to same zajęcia nas nauczą. Wszyscy bowiem mamy ducha Bożego. Pierwotny Kościół prowadził walkę przeciwko politeizmowi, dostrzegając w nim przejawy działania demonów oraz źródło niemoralności. Walka ta nie była aż tak trudna w tej epoce, bo pospolity politeizm był już od dawna obiektem szyderczej krytyki ze trony filozofów, jak stoicy, sceptycy, a przede wszystkim cynicy, a także takich satyryków jak Lucjan. Sami poganie podważali swój kult. Na ofiarę często składano półmartwe i bez wartości zwierzęta; bezczeszczono podobizny bogów, na scenie amfiteatru wyśmiewano je; świątynie profanowano244. Jednak chrześcijańska polemika z pogaństwem nie była zbędna, w przeciwnym razie apologeci nie angażowaliby tyle sił na walkę z nim. Nowe religie przywracały świeżość dawniejszym i otrzymywały nową symbolikę. Poza tym istniał bardzo rozwinięty domowy kult bogów. Państwo wspierało kult, bo politycznie było nim zainteresowane. Apologeci z reguły zadowalali się zwalczaniem oficjalnego panteonu bogów. 1. Odwoływali się do moralnego smaku, wskazując na haniebne czyny bogów. 2. Uwypuklali niedorzeczność i bezsens przesłania i historii związanej z bogami. 3. Wskazywali na przyczynę tego, która sprowadza się do faktu, że bogowie są: • albo niczym, • albo dziełem demonów, które ukrywają się za martwymi kukłami, uczynionym po to, aby opanować człowieka, • albo – na co wskazywał już Euhemer, grecki filozof i mitograf (IV/III w. prz. Chr.) – zmarłymi ludźmi, ubóstwionymi ze względu na czyny, 243 244 J 17, 3. Tertulian, Apologetyk, 14; 42. 44 zawody zakazane kontekst walki Kościoła z politeizmem kim są bogowie? �• albo pustą baśnią i matactwem, nieraz wymyślonym, nie bezinteresownie, przez pogańskich kapłanów. Najwyższym obowiązkiem chrześcijanina było oczyszczenie się ze skalania wielobóstwem. Stanowił on negatywną stronę obowiązku wyznania prawdziwej wiary. Grzech bałwochwalstwa traktowano bardziej surowo aniżeli inne: Bałwochwalstwo jest głównym przestępstwem rodzaju ludzkiego, największym przewinieniem świata, wystarczającym powodem do jego oskarżenia245. Na rozgrzeszenie z tego grzechu Kościół zdecydował się z trudem i bardzo późno, dopiero pod presją sytuacji wynikłej z prześladowań za Decjusza, a więc po 250 r. Jest to zrozumiałe, gdyż pewna ekskluzywność była na początku warunkiem istnienia Kościoła. Kościół walczył o tożsamość nowej religii. Złagodził postępowanie, gdy jego instytucja już ukształtowała się: jego nauka, kult i zasady. Obowiązek wyznania wiary nie zawierał w sobie obowiązku, aby z siebie samego spieszyć się do takiego wyznania czy też wydać się w ręce prześladowców. W liście gminy ze Smyrny do Filomelium karci się taka postawę, którą reprezentowali montaniści namiętnie dążąc do męczeństwa. Podobnie walka z wielobóstwem nie pociągała za sobą obowiązku, aby walczyć z nim publicznie. Publiczne szydzenie z cesarza czy bożków albo znieważenie bez prowokacji lub strącenie ich podobizny było poddawane krytyce. Tu i ówdzie musiało to mieć miejsce, gdyż w kanonie 60. synodu w Elwirze czytamy: Jeśli ktoś zostałby zabity przy niszczeniu idoli, ponieważ w Ewangelii o tym nie napisano, ani nie ma tego u apostołów, uznano, by nie zaliczać go do grona męczenników. Aby skutecznie zwalczać wielobóstwo, nie powinno zważać się na filozofów czy inne autorytety, gdyż oni wszyscy w jakiś sposób związani są z idolatrią. Jednak pod tym względem apologeci różnią się między sobą. Byli jednomyślni co do tego, że żaden filozof nie odkrył całej prawdy, dalej, że żaden z nich nie jest stanie udowodnić prawdę, którą znalazł, upowszechnić ją i przekonać do niej innych aż po ich gotowość na śmierć. Niektórzy, tacy jak św. Justyn czy teologowie aleksandryjscy, poprzestawali na tych zarzutach i co do reszty, to cieszyli się z jednomyślności pomiędzy chrześcijaństwem i filozofią i głębią myśli niektórych filozofów. Dostrzegano pokrewieństwo nauki chrześcijańskiej z Platonem w zakresie nauki o bóstwie czy metafizyki, ze stoikami – w zakresie etyki, w Sokratesie dostrzegano herosa i zwiastuna prawdy. Niektórzy inni nie chcieli mieć nic wspólnego z żadną filozofią i jej nauczycielami, jak na przykład Tacjan czy Teofil z Antiochii, a częściowo – Tertulian. Znalezienie jakiegokolwiek śladu pogaństwa w danym filozofie prowadziło tego rodzaju myślicieli do odrzucenia całej ich nauki. Sokrates zalecił, aby po jego śmierci złożono w ofierze za niego koguta Asklepiosowi. Nie dostrzegano w tym subtelnej ironii, ale przejaw zwykłego bałwochwalstwa dający do podstawę do najsurowszej krytyki i odrzucenia myśli tego filozofa! Jednak to bardziej otwarta na świat myśl Justyna, Klemensa Aleksandryjskiego czy Orygenesa czyniła chrześcijaństwo religią misyjną i rozwojową. Praktycznie większe znaczenie aniżeli walka z wielobóstwem miała walka z ubóstwianiem ludzi. Ta walka, której najwyższym przejawem był odrzucenie kultu cesarza, oznaczała równocześnie protest przeciwko mieszaniu religii z polityką, w sytuacji gdy państwo w osobie cesarza uznawało się za przedmiot kultu. Zasługą chrześcijaństwa było wyraźne rozróżnienie pomiędzy uwielbieniem Boga a szacunkiem do władzy świeckiej. Chrześcijaństwo wyeliminowało religię polityczną. Represje państwa względem chrześcijan nastąpiły niemal wyłącznie z powodu odmowy przez nich kultu cesarza. Władze imperialne uczyniły wyjątek dla Żydów, zwalniając ich z obowiązku takiego kultu, ale dla chrześcijan nie miały zrozumienia. Gdyby chrześcijanie odrzucili bogów Olimpu, a kompromisowo przystali na kult cesarza, najprawdopodobniej nie byliby represjonowani. Chrześcijanie odrzucali wszelki rodzaj kultu cesarza, nawet słowne formy uznania cesarza za istotę ponadludzką, uznając je za bałwochwalstwo. Bronili się przed oskarżeniem o brak szacunku i nielojalność względem władzy, zapewniając o swojej modlitwie za cesarza i 245 Tertulian, O bałwochwalstwie, 1. 45 bałwochwalstwo największym złem nie narażać się bez potrzeby konfrontacja z filozofią różne podejście do filozofii odnowa kultu cesarza modlono się za cesarzy �państwo. Modlitwy te miały od początku w liturgii swoje miejsce i formuły. Tertulian podaje ich treść: Modlimy się także za cesarzy, za jego sługi i władze, za istnienie świata, o spokój w państwach, o odwleczenie końca. …Zanosimy modły zawsze za wszystkich cesarzy, aby mieli szczęśliwe i długie życie, spokojne panowanie, pomyślność w domu, dzielne wojsko, wierny senat, lud uczciwy, pokój na ziemi, i to, czego sobie tylko jako ludzie i cesarze życzą246. Nawet przy najostrzejszej krytyce cesarza i państwa nigdy nie postanawiano zaniechać takich modlitw. Powiada Tertulian: Cesarz jest drugi po Bogu247, a nawet twierdzi, że Naszym jest cesarz przede wszystkim, jako przez naszego Boga ustanowiony 248. Walka z wielobóstwem była prowadzona również przez odrzucenie teatru i różnych widowisk, które były w starożytności ściśle związany z idolatrią. Dla wielu chleb i igrzyska były połową życia. Chrześcijańskie wspólnoty zabraniały zawodu aktora, gladiatora, nauczania aktorstwa i chodzenia na przedstawienia249. Te same pisma, w których nasi pisarze odrzucają tego rodzaju praktyki, na przykład O widowiskach Tertuliana, pokazują, że zakaz ten nie wszędzie był przestrzegany. Wydaje się, że większość chrześcijan w Kartaginie, gdzie działał Tertulian, uczęszczała na takie widowiska. Liberalni mistrzowie usiłują bronić widowisk. Nowacjan pyta retorycznie: Gdzie w Piśmie Świętym występuje zakaz widowisk? Przecież i Eliasz był woźnicą, i nawet Dawid tańczył przed arką przymierza! Czytamy o wszelkiego rodzaju instrumentach muzycznych i korowodzie. Również i Apostoł stawia nam bojowo przed oczy walkę na pięści i bój naszego zmagania się ze złymi duchami. A do tego: gdy bierze przykłady z toru wyścigowego, ukazuje dekorowanie wieńcem. Dlaczego miałoby być niedozwolone dla chrześcijanina patrzeć na to, o czym wolno było napisać w Piśmie Świętym?250. Ta obrona widowisk brzmi niemal frywolnie, ale były też poważniejsze konflikty. Również występowano przeciwko zbytkowi, o ile w pewnej mierze miał związek z politeizmem, a na pewno obnażał ducha pogaństwa i próżności. Nurtował także chrześcijan problem, do jakiego stopnia może chrześcijanin zaakceptować obyczaje i pracę zawodową w życiu codziennym, tak aby nie wyprzeć się swojej wiary i nie splamić się wielobóstwem. W czasach apostolskich palące były pytania, czy wolno spożywać mięso z pogańskich ofiar i brać udział w pogańskich ucztach251. Większość chrześcijan wywodziła się z klas niższych i nie miała obowiązku reprezentacji swego stanu podczas różnych uroczystości. Niebawem ich szeregi zasilą przedstawiciele innych stanów i powyższe pytania staną się bardziej palące. Stawiano pytanie: czy chrześcijanin w ogóle może wypełniać jakiś zawód bez splamienia się bałwochwalstwem? Surowsi mistrzowie zakazywali w zasadzie jedynie kilku zawodów, ale praktykowanie innych tak zawężali, że zawężanie to było bliskie zakazowi. Wobec skutków tak rygorystycznej postawy, które mogłyby kogoś prowadzić do wniosku: Nie mam nic do życia, Tertulian daje odpowiedź: Wiara nie boi się głodu252. Przede wszystkim Tertulian odrzuca rzemiosło bezpośrednio związane z bałwochwalstwem, a więc sporządzanie podobizn bożków. Obrońcy wykonywania takiego zawodu przez chrześcijan powiadali, że przecież i Mojżesz nakazał wykonanie miedzianego węża. Tertulian użala się: Czy od bożków chrześcijanin przechodzi do Kościoła? Czy przechodzi z wrogiego warsztatu do domu Bożego? Czy sprawczynie bałwanów wyciągają ręce do Boga Ojca? Czy wielbią Boga tymi rękami, które na zewnątrz wznoszą się przeciwko Niemu? Czy te ręce zbliżają się do Ciała Pańskiego, które składają ofiary z mięsa demonom? Ani nawet to nie wystarczy. Za mało byłoby, gdyby z innych rąk przyjmowali to, co plamią; lecz także te same 246 Apologetyk, 39. 30. Apologetyk, 30. 248 Apologetyk, 33. 249 Minucjusz Feliks, Oktawiusz, 12. 250 Nowacjan, O widowiskach, 2. 251 1 Kor 8. 252 O bałwochwalstwie, 12. 247 46 walka przeciw widowiskom liberalne stanowisko przeciwko zbytkowi problemy dnia codziennego rygoryzm Tertuliana nie przedstawiać podobizn bożków �ręce innym przekazują to, co splamiły. Twórców bałwanów zalicza się do porządku kościelnego253. W odróżnieniu od bardziej liberalnych pisarzy Tertulian zabrania wykonywania również rzeczy pośrednio związanych z kultem bożków, a więc rzemiosła cieśli, dacharza, dekarza itp. Nie wolno im niczego wykonywać, co miałoby znaleźć się pogańskiej świątyni254. Podobnie zabroniony jest zawód astrologów i magów. Powinni oni nawrócić się, czyli inną drogą wrócić do swojej ojczyzny255. Podobnie na liście Tertulianowych zakazów znajdują się nauczyciele ówczesnych nauk, gdyż przyczyniają się do krzewienia pogaństwa. Natomiast wolno się uczyć w pogańskich szkołach: Jak oddzielimy się od nauk pogańskich, bez których nie można nabyć także nauk Bożych?256. Tertulian jest skłonny zakazać wszelkiego handlu chrześcijanom, gdyż pobudza do chciwości, która jest formą bałwochwalstwa. Jednak ściśle zakazuje handlu tylko takimi artykułami, które mogłyby służyć pogańskiemu kultowi257. Zabrania również pożyczania na procent, której to praktyki nie odróżnia od lichwiarstwa258. Czy chrześcijanin może być urzędnikiem? Bardziej liberalni wskazywali na biblijne postacie Józefa i Daniela, którzy pełniąc wysokie urzędy na pogańskich dworach nie skalali się pogaństwem. Tertulian jest jednak sceptyczny: Przyjmijmy przeto, że sługa Boży może podjąć się zadań związanych z różnymi godnościami i urzędami, by postępować także we czci, już przez samo imię posiadające cześć. Nie może zatem składać ofiar, ani wykorzystywać swojej powagi przy sprawowaniu ofiar, ani rozmieszczać zwierząt ofiarnych; nie może wybierać zarządu dla świątyń, ani troszczyć się o ich podatki; nie może urządzać widowisk na własny lub publiczny koszt i czuwać nad ich przygotowaniem, ani ogłaszać i wydać edyktów na żadne uroczystości; nie może nawet tych spraw poręczać przysięgą; co więcej, w sprawach sądowych nie może on wyrokować o życiu i śmierci albo cywilnej czci kogokolwiek. W sprawach finansowych nie może nikogo skazać lub potępić, nikogo wtrącić też do więzienia, nikogo zamknąć tub poddać torturom, jeżeli jest prawdopodobne, że takie sprawy mogłyby się stać. …Jeżeli ty wyrzekłeś się przepychu diabła, zarazem winieneś wiedzieć, że bałwochwalstwem jest to wszystko, czegokolwiek z jego spraw się dotknąłbyś259. Zgadza się z Tertulianem Orygenes, które wielokrotnie wyraża pogląd, że chrześcijanin nie powinien względem nikogo stosować prawo miecza260. Tym samym niemożliwością jest, aby chrześcijanin był oficerem w wojsku. Czy wolno natomiast być zwykłym żołnierzem? Tertulian odpowiada przecząco. Przecież Pan Jezus nakazał Piotrowi schować miecz do pochwy261. Jest wiele innych rzeczy w życiu codziennym, których chrześcijanin powinien unikać. Nie należy w mowie odwoływać się na bogów, zaklinać się, przysięgać nich, na przykład na Herkulesa, składać pogańskich życzeń itp.262. Większość myślała inaczej niż Tertulian. On sam potwierdza w Apologetyku (42), że chrześcijan wszędzie jest pełno: uprawiają żeglugę, służą w wojsku, są w rolnictwie i handlu, nawet w senacie. Tylko świątynie pozostawili poganom. Sam kult bożków, w sensie ścisłym, odrzucali. Pod tym względem nie było kompromisów. Praktycznie byli obecni w każdym zawodzie. Nie należy jednak wyolbrzymiać skali tej obecności. Chrześcijaństwo nie ma charakteru masowego. Państwo i ustrój praktycznie nie ulegały zmianom. Dopiero na przełomie III i IV w. cesarski dwór, administracja i wojsko napełni się chrześcijanami. 253 O bałwochwalstwie, 7. O bałwochwalstwie, 8. 255 O bałwochwalstwie, 9; Mt 2, 12. 256 O bałwochwalstwie, 10 . 257 O bałwochwalstwie, 11. 258 Lichwa polega na pobieraniu wygórowanych procentów za pożyczone pieniądze i wykorzystywaniu trudnej sytuacji materialnej pożyczającego. 259 O bałwochwalstwie, 17. 18. 260 Harnack, s. 318. 261 O bałwochwalstwie, 19; Mt 26, 52. 262 O bałwochwalstwie, 20-23. 254 47 jak najdalej od pogaństwa wolno być urzędnikiem? żołnierzem? chrześcijanie wszędzie �Chrześcijaństwo wymagało dłuższego czasu, aby z prostej etyki pierwotnego okresu, w której zarysowały się dwie linie: ucieczki od świata i odnalezienia w nim właściwego miejsca, powstała całościowa i wielostronna myśl moralna. W interesującym nas okresie myśl ta dopiero kształtuje się. Ów rozwój widzimy na przykład u Tertuliana, zdolnego do ekstremizmu, a z drugiej strony – do trzeźwych i trafnych wniosków. W przyszłości oprze się ona na dwóch podstawach: prawie natury, tak mocno akcentowanym przez stoicyzm, i Piśmie Świętym. Przede wszystkim w łonie monastycyzmu zostanie wypracowana myśl ascetycznomoralna, przewidujące stopnie moralnej i duchowej dojrzałości. Dla oddziaływania misyjnego będzie to miało ogromne znaczenie. Po pierwsze, chrześcijańska myśl moralna wejdzie głęboko w kulturę grecko-rzymską swojej epoki, po drugie uwzględniając gradację moralnego stanu człowieka, nabędzie wymiaru uniwersalności. myśl moralna dojrzewa II. DZIAŁALNOŚĆ ŚCIŚLE MISYJNA 1. Misjonarze W pierwotnym języku misyjną posługę określano częstą triadą: apostołowie, prorocy, nauczyciele. Zanim przyjrzymy się bliżej pierwszym głosicielom Ewangelii, zastanowimy się nad pojęciem apostoł w najstarszych pismach chrześcijańskich oraz zbadamy judaistyczne – ewentualnie – wpływy tego triadycznego ujęcia. U Mateusza, Marka i Jana apostoł nie jest jakimś szczególnym i wyróżniającym tytułem najbliższych uczniów Jezusa. To najwęższe grono nazywane jest raczej mianem dwunastu albo dwunastu uczniów. Ich wybór i liczba nawiązuje do dwunastu plemion Izraela. Jezus wybrał ich i posłał w celu głoszenia Ewangelii. Mają oni w przyszłym świecie współkrólować z Synem Bożym i sądzić Izrael. Biorą udział w mesjańskiej funkcji Chrystusa. Inaczej jest u św. Pawła, który nigdy nie używa terminu dwunastu, ale wyłącznie – apostoł, aczkolwiek jego słownictwo nie jest jednoznaczne: • Apostołem Chrystusa nazywa s a m e g o s i e b i e; stał się nim przez Boże powołanie, a swój apostolat potwierdził czynem • Apostołami są j e g o m i s j o n a r z e, jak Barnaba czy Sylwan, ale nie wspierający go uczniowie, jak Tymoteusz i Sostenes • Apostołami są także i n n i, na przykład Andronik i Junias263; jednak pojęcie to nie pozwala na ścisłe rozgraniczenie, gdyż podobnie jak proroków i nauczyciel, tak i apostołów Bóg postawił w pierwszym szeregu w Kościele264; te charyzmatyczne rodzaje posługi są nieograniczone co do ilości, gdyż odpowiadają pragnieniu Boga, jakie żywi On w danej sytuacji. Do apostolatu należy, poza powołaniem przez Boga względnie Chrystusa, dokonywanie wiarygodnych cudów265 i jakieś dzieło266. Kto może się tym wykazać, jest apostołem. Także polemika z pseudoapostołami czy porównywanie się z wielkimi apostołami267 wskazuje, że pojęcie apostoł u Pawła nie wprowadza jakiegoś ilościowego ograniczenia. • Apostołem jest się w ścisłym sensie tylko dla tych, wśród których działa268. Nie bez znaczenia jest chronologiczna kolejność, w której zostało się powołanym do apostolatu269. Najstarszymi apostołami jest dwunastu powołanych do tej posługi przez Jezusa. Ich postawa i urząd są miarodajne dla późniejszych apostołów. Zatem d w u n a s t u wysuwa się jako apostołowie na pierwsze miejsce. Paweł wysuwa ich na nadrzędne miejsce. Aby we właściwym świetle ukazać godność własnego apostolatu, ukazuje ją 263 Rz 16, 7. 2 Kor 12, 28n. 265 2 Kor 12, 12. 266 1 Kor 9, 1n. 267 2 Kor 11, 13; 11, 5; 12, 11. 268 1 Kor 9, 2; Ga 2. 269 Rz 16, 7; 1 Kor 15, 8. 264 48 pojęcie apostoł apostoł u św. Mateusza u św. Pawła �z perspektywy owego pierwotnego apostolatu uczniów Jezusa. Wynosi ją ponad apostolat innych, ale nie ponad apostolat dwunastu. Przez pierwszeństwo dwunastu Paweł paradoksalnie wykazuje znaczenie i wielkość swego własnego apostolstwa. Język św. Łukasza jest uwarunkowany pierwotnym okresem synoptycznej tradycji (Mt, Mk), jak i językiem św. Pawła. Dwunastu nazywa więc po prostu apostołami, jak gdyby w ogóle nie było innych. Podkreśla, że Jezus sam ich tak nazywał270. Odnosi się wrażenie, że Łukasz nie zamierza nikogo innego nazywać apostołem, jak dwunastu. Wyjątek czyni dla Pawła i Barnaby271. Zresztą, Pawła w jednym tylko miejscu tak nazywa. Jednak według kryteriów, jakie podaje Łukasz w Dz 1, 21n., – a definicja tu podana staje się z czasem coraz bardziej miarodajna – Paweł nie należy do takiej kategorii. Są apostołami ci, którzy towarzyszyli nam przez cały czas, kiedy Pan Jezus przebywał z nami, począwszy od chrztu Janowego aż do dnia, w którym został wzięty od nas do nieba. Paweł z Barnabą są więc apostołami w szerszym sensie tego słowa. W Janowej Apokalipsie (2, 2) mowa jest o apostołach, którzy za takich się podają, lecz nimi nie są. To stwierdzenie zakłada, że autor idzie za pierwotnym i szerszym rozumieniem tego słowa. Apostołami mogą być też inni, poza dwunastoma, nawet jeśli w obecnym stanie nimi nie są. Ojcowie Apostolscy w większości ograniczają miano apostołów do dwunastu272, niektórzy jednak rozszerzają ów krąg także do innych posłanych273. Z powyższego przeglądu wynika, że w pierwotnym okresie istnieje podwójne znaczenie pojęcia apostoł. Pierwsze, przeważające, odnosi je wyłącznie do dwunastu uczniów Jezusa i ewentualnie kilku innych, jak Paweł czy Barnaba. Drugie, rzadsze, przypisuje taki tytuł również innym wybranym przez Boga i posłanym do głoszenia Ewangelii, bez ścisłej ich definicji. Gdy chodzi o żydowskie inspiracje w zwyczaju ujmowania pierwszych misjonarzy w kategorii apostołów, proroków i nauczycieli, to judaizm w zasadzie nie zna takiej triady, aczkolwiek wszystkie trzy posługi, osobno wzięte, tam występują. Pod nazwą apostołów znamy urzędników z okresu po pierwszym zburzeniu Jerozolimy w VI w. prz. Chr. Jest nieprawdopobne, żeby takiego urzędu nie było już wcześniej. Byli nimi urzędnicy obdarzeni odpowiedzialnością za pobieranie opłat w diasporze na rzecz świątyni jerozolimskiej i za kontakty tych wspólnot z Jerozolimą i między sobą. Według relacji Justyna arcykapłani i nauczyciele żydowscy wysłali swoich zaufanych na cały świat, nakładając na nich ręce, aby opowiadali prawdę o Jezusie i Jego uczniach274. Były to środki podjęte przeciwko szerzeniu się chrześcijańskiej wiary. Synagoga uznawała więc chrześcijańskich apostołów właściwie za anty-apostołów. Że tych wysłanych ludzi należy identyfikować z żydowskimi apostołami odpowiedzialnymi za kontakty diaspory z Jerozolimą, potwierdza Euzebiusz z Cezarei: W pismach starożytnych odkryliśmy, że zamieszkujący w Jerozolimie kapłani i przełożeni narodu żydowskiego napisali listy do wszystkich narodów, do wszystkich pośród nich mieszkających Żydów, w których demaskują naukę Chrystusa jako nową i odwodzącą od Boga herezję i ostrzegają przed jej przyjęciem… a ich apostołowie, którzy wieźli ze sobą papirusowe listy, jeździli po całym świecie z oszczerczymi kazaniami o naszym Zbawcy. Apostołami Żydzi nazywają, zgodnie ze starym zwyczajem, nawet teraz tych, którzy przewożą okólne listy od swoich zwierzchników275. W relacji Euzebiusza apostołowie żydowscy mają przede wszystkim zadanie rozpowszechniać w diasporach okólne pisemne rozporządzenia z centrali. Kodeks Teodozjański 270 Łk 9, 10; 17, 3 etc. Dz 14, 4. 14. 272 Klemens Rzymski, List do Koryntian, 42, 1nn.; 47, 4; List Barnaby, 5, 9; 8, 3; Ignacy Antiocheński, Rz 4, 3 etc. 273 Pasterz Hermasa, Podobieństwa, IX, 15, 4. 5; 25, 2; 274 Dialog z Żydem Tryfonem, 17; 108; 117. 275 Commentarii in Isaiam 18, 1n. 271 49 u św. Łukasza u św. Jana u Ojców Apostolskich dwa zakresy pojęcia urzędy w synagodze instytucja apostoła u Żydów Ojcowie Kościoła o żydowskich apostołach �uznaje za przejaw niegodnej praktyki, aby przełożeni synagog czy żydowscy kapłani, czy też ci, których Żydzi nazywają apostołami, byli przez patriarchę żydowskiego wysyłani dla domagania się srebra czy złota276. Hieronim zaświadcza, że jeszcze w jego czasach patriarchowie żydowscy wysyłali swoich apostołów; wymienia ich obok posługi proroków: jedni byli zarówno prorokami, jak i apostołami, a drudzy tylko prorokami277. Epifaniusz z Salaminy wspomina o niejakim Józefie: Należał do ich [żydowskich] dostojników; tacy zajmują miejsce rangą zaraz po patriarchach i nazywają się apostołami; z takim patriarchą obradują i spędzają u niego wiele czasu w dzień i w nocy, aby służyć radą i wyjaśniać, czego wymaga prawo (w danym przypadku)… Został wysłany z listem do Cylicji i wrócił stamtąd, przywiózł z każdego miasta w Cylicji dziesięcinę i pierwociny od Żydów tamtej prowincji… Ponieważ jako apostoł miał najwyższą rangę i urząd, aby skutecznie czuwać nad utrzymaniem właściwego prawnego porządku, więc oddał się temu zadaniu i skłaniał do poprawy czy odsuwał wielu ustanowionych złych przełożonych synagog, kapłanów i starszych278. Podsumowując, należy stwierdzić, że żydowscy apostołowie: • byli wyświęceni i zajmowali wysokie stanowisko • byli wysyłani do diaspory w celu zebrania podatku • zawozili tam listy okólne, podtrzymywali związek prowincji z centrum; informowali o zamiarach władzy zwierzchniej i patriarchy • mieli rozkazy odnośnie do niebezpiecznych ruchów w diasporze i doprowadzali do ich zwalczania • sprawowali w diasporze władzę pewnego nadzoru i utrzymywania dyscypliny • tworzyli, gdy wrócili do ojczyzny, pewien rodzaj zgromadzenia doradzającego patriarsze czuwającego razem z nim nad przestrzeganiem prawa. Nie da się zaprzeczyć, że chrześcijańscy apostołowie byli jakoś związani z tradycją urzędu apostoła u Żydów. Nie tylko doznawali wrogości od żydowskich apostołów, lecz mogli także wiele się od nich nauczyć. Sam Paweł pełnił najpierw urząd żydowskiego apostoła. Czy zbieranie podatku było tym, co diametralnie odróżniało chrześcijańskiego apostoła od żydowskiego? Widzimy jednak, że Paweł podczas wypraw misyjnych zajmuje się składkami na rzecz wspólnoty jerozolimskiej. Inne gminy czują się zobowiązane do kolekty na rzecz Jerozolimy. Wydaje się, że jerozolimska wspólnota i grono apostolskie rozumiało się jako kościelne centrum, a zarazem reprezentacja prawdziwego Izraela, nakładając na gminy diaspory podobny podatek jak synagoga żydowska. Paweł prawdopodobnie widział sprawę inaczej, ale podporządkował się rozporządzeniom zwierzchnich władz Kościoła. Może późniejsze świętopietrze stanowi przedłużenie tej bardzo pierwotnej praktyki Kościoła? Apostołowie na ogół wyruszali w teren we dwóch279: Piotr i Jan, Barnaba i Paweł, Barnaba i Marek, Paweł i Silas, Tymoteusz i Erast. To, że Paweł coraz bardziej pracuje misyjnie w pojedynkę, wynika z jego szczególnej pozycji. Prawdopodobnie konieczne było na początku dla każdej większej wyprawy misyjnej szczególne posłanie ze strony Ducha Świętego. Gdy mandat wygasł, apostoł pozostawał nauczycielem bądź prorokiem, aż do nowego zlecenia. Co do proroków, to w pospolitej opinii w czasach Jezusa w Izraelu prorocy już wymarli. Jedynie Nowy Testament sprzeciwia się takiemu poglądowi. Wskazuje się przy tym na osobę Jana Chrzciciela, a także prorokinię Annę280; wspomina się o fałszywym proroku BarJezus na wyspie Pafos czy też przestrzega się przed innymi fałszywymi prorokami281. Również ze źródeł pozachrześcijańskich dowiadujemy się o prorokach pośród Esseńczyków czy innych. W apokaliptyce żydowskiej dar proroctwa nie tylko nie jest na wymarciu, ale doznaje 276 Cod. Theod. XVI, 8, 14. Ad Gal. 1, 1. 278 Panarion, 30, 4; 11. 279 Mk 6, 7; Łk 10, 1. 280 Łk2, 36 281 Dz 13, 6; Mt 7, 15 etc. 277 50 charakterystyka żydowskiego apostoła wpływ żydowskiej tradycji na chrześcijan misja apostoła żywa w Izraelu tradycja proroków �rozkwitu. Dla szerokich kręgów żydowskich nie było więc nic obcego w tym, że pojawił się nowy prorok w osobie Jana Chrzciciela. Wierzono nawet w powrót zmarłych niegdyś proroków. Uznawano za rzecz wiarygodną powstanie z martwych proroka mocą Boga. W tym sensie myślał Herod i część ludu o Chrystusie jako powstałym z martwych Janie Chrzcicielu282. Prorocy cieszyli się wielkim szacunkiem i chętnie słyszano w nich głos Boga, nawet jeśli temu nie towarzyszyły inne cuda. Na temat roli, jaką odgrywali uczeni w Piśmie i nauczyciele w narodzie żydowskim, nie ma potrzeby rozprawiać. Ale warto uznanie, jakim cieszyli się chrześcijańscy nauczyciele, dida,skaloi, odnieść do autorytetu żydowskich nauczycieli. Rabini domagali się od swoich uczniów tego samego szacunku, jakiego rodzice oczekiwali od dzieci. A zatem wszystkie trzy urzędy, który powstały we wczesnym chrześcijaństwie, istniały już u Żydów. Każdy z nich cieszył się dużym szacunkiem, ale w Izraelu nie łączono ich w taką triadę. W 4. rozdz. Didache, gdzie autor wymienia różne obowiązki we wspólnocie chrześcijańskiej, jako pierwsze przykazanie nakazuje się: Dziecko moje, o tym, kto głosi ci słowo Boże, pamiętaj dniem i nocą i czcij go jak samego Pana, bo gdziekolwiek jest głoszone panowanie Jego, tam jest i Pan. Całe pismo – zwłaszcza rozdz. 15 o biskupach i diakonach – pokazuje, że autor zna tylko jeden rodzaj ludzi cieszących się szczególnym autorytetem w gminie, mianowicie tych, którzy głoszą Słowo Boże, jako ministri evangelii. Wezwanie do podobnego szacunku spotykamy w Hbr 13, 7: Pamiętajcie o swych przełożonych, którzy głosili wam słowo Boże… Kim jest jednak ten głosiciel Słowa w Didache? Nie stały, wybrany kaznodzieja poszczególnej wspólnoty, ale przede wszystkim wolny nauczyciel, który opiera swoje powołanie na boskim mandacie czy charyzmacie. Między nimi rozróżnia się apostołów, proroków i nauczycieli. Tymi kaznodziejami są w czasach Didache zawodowi misjonarze przepowiadający Ewangelię (apostołowie), następnie ci, którzy przynoszą zbudowanie i są duchowym wsparciem w życiu gminy (prorocy i nauczyciele). Nie wybiera ich gmina, ponieważ tylko w odniesieniu do biskupów i diakonów zaleca się, aby ustanawiać ich przez nałożenie rąk283. Czytamy już u św. Pawła: I tak ustanowił Bóg w Kościele najprzód apostołów, po wtóre proroków, po trzecie nauczycieli284. Jak ów Boży mandat należy rozumieć co do apostołów, pozwala nam wyobrazić relacja z Dz 13. We wspólnocie w Antiochii pięciu mieszkających tam proroków i nauczycieli, Barnaba i Szymon zwany Niger, Lucjusz Cyrenejczyk i Manaen, i Szaweł, otrzymali po modlitwie i poście polecenie od Ducha Świętego, aby wysłać Barnabę i Szawła jako apostołów285. Posługa apostoła nie wynikała automatycznie z urzędu proroka czy nauczyciela, ale wymagała mandatu od Ducha Świętego. Możemy przypuszczać, że i w innych przypadkach zachodziło podobne nadprzyrodzone powołanie do misji. Prorocy byli uprawomocnieni na podstawie ich głoszenia w formie przesłania od Ducha Świętego. Co do nauczycieli, to nie da się bliżej określić, w jaki sposób byli zatwierdzani. Pewnej wskazówki udziela nam Jk 3, 1: Niech zbyt wielu z was nie uchodzi za nauczycieli, moi bracia, bo wiecie, iż tym bardziej surowy czeka nas sąd. Z tego wynika, że funkcja nauczyciela pozostawała sprawą osobistej decyzji, naturalnie na podstawie pewnego charyzmatu, którego było się świadomym. Także i nauczycielem był ten, który dla takiego zadania otrzymał Ducha Świętego. Czy ktoś był wiarygodnym nauczycielem, to stwierdzały wspólnoty, podobnie jak wiarygodność proroków286. Szczególne i trudne obowiązki, jakie spełniali apostołowie i prorocy, stwarzały naturalną barierę, tak iż niezbyt wielu niepowołanych kwapiło się do posługi głoszenia i misyjnego urzędu. Rozróżnienie na apostołów, proroków i nauczycieli było bardzo pierwotne i powszechne w najwcześniejszym Kościele. Autor Didache zakłada, że wszystkim wspólnotom 282 Mk 6, 14. Didache, 15, 1. 284 1 Kor 12, 28. 285 1 Kor 12, 28; Dz 11, 27; 15, 22. 32; 13, 1. 286 Didache, 13, 2; 11, 11; 13, 1. 283 51 autorytet nauczyciela w Izraelu apostoł, prorok i nauczyciel – znani u Żydów urzędy w Didache mandat apostolski w Dziejach i Listach Apostolskich posługi powszechnie znane �jest znane takie rozróżnienie. Kolejność wymienionych posług pozostaje identyczna z kolejnością podaną przez Pawła w 1 Kor 12, 28. A zatem jego początki dadzą się zlokalizować w latach pięćdziesiątych I w., a z pewnością takie rozróżnienie istniało jeszcze wcześniej. Posługi te istniały zapewne w całym Kościele. Pomiędzy świadectwem Dz 13, 1nn. i ostateczną redakcją Didache istnieje jeden wiek odległości. Dysponujemy świadectwami pośrednimi. 1 Kor 12, 28: I tak ustanowił Bóg w Kościele najprzód apostołów, po wtóre proroków, po trzecie nauczycieli, a następnie tych, co mają dar czynienia cudów, wspierania pomocą, rządzenia oraz przemawiania rozmaitymi językami. Ef 2, 20: jesteście współobywatelami świętych i domownikami Boga – zbudowani na fundamencie apostołów i proroków. Świadectwa te niewiele nowego wnoszą dla ustalenia charakteru rozpatrywanych posług. W Pasterzu Hermasa podobnie spotykamy triadę wymienionych posług, aczkolwiek nazwy proroków autor nie wymienia wprost, być może dlatego, że jest jednym z nich. Na przykład spotykamy taką wypowiedź: Te więc kamienie czworokątne, białe i przylegające do siebie spojeniami są to wszystko apostołowie, biskupi, nauczyciele i diakoni, którzy postępowali zgodnie z świętością Boga, wypełniając swoją posługę biskupa, nauczyciela czy diakona w sposób czysty i święty dla dobra wybranych Boga. Jedni z nich pomarli, inni jeszcze żyją287. Tak więc źródła wczesnochrześcijańskie potwierdzają istnienie ukształtowanych posług. Spośród nich apostołowie, prorocy i nauczyciele nie są rozumiani jako urzędnicy określonej wspólnoty, ale jako kaznodzieje ustanowieni przez Boga dla całego Kościoła, jeśli nawet nauczyciele z reguły pozostają na jednym miejscu. Nie byli wybierani przez wspólnotę, ale wyłaniani z natchnienia Bożego. Rozproszone chrześcijaństwo pierwotne dysponowało zatem więzią pozwalającą budować jedność – w osobie charyzmatycznych głosicieli Ewangelii nie związanych z jednym miejscem. Posługa ta była często niedoceniana m. in. ze względu na pojawiające się nadużycia. Obecność owych charyzmatyków pozwala wyjaśnić, w jaki sposób rozwój wspólnot w tak różnych warunkach rozmaitych prowincji cesarstwa zachowywał względną jednolitość. Ślady ich istnienia pozostały nie tylko w nielicznych starożytnych dokumentach, gdzie podaje się niewiele więcej jak tylko ich nazwę, ale przede wszystkim w obszarze literatury, w listach i różnych pismach. Przykładem takiej literatury są listy nowotestamentalne czy niektóre pisma Ojców Apostolskich, jak na przykład Didache i Pasterz Hermasa. Z czasem rozpatrywane posługi zanikły, gdy na pierwszy plan wysunął się monarchiczny urząd biskupa, który kształtował wymiar powszechno-apostolski Kościoła. Już Didache i Pasterz Hermasa pokazują osłabienie roli wspomnianych kaznodziei. W pismach św. Cypriana i pocyprianowych uznaje się biskupów jako apostołów, proroków, nauczycieli i arcykapłanów Kościoła. Biskup Smyrny, św. Polikarp, zostanie nazywany przez swoją gminę apostolskim i prorockim nauczycielem. Didache (11, 3) ujmuje apostołów i proroków razem, wskazując że w pełnieniu posługi mają się trzymać nauki (dogma) Ewangelii. Być może autor ma na myśli Mk 6, 8-9, gdzie określa się podstawowe reguły. Mówi się o apostolskim ubóstwie, wyzbyciu się posiadania. Orygenes w III w. będzie jeszcze poświadczał bezinteresowność pierwszych apostołów: …chrześcijanie starają, żeby ich nauka rozprzestrzeniła się po całej ziemi. Niektórzy podejmują wędrówkę po miastach, osiedlach i wsiach, aby doprowadzić innych ludzi do świętego kultu Boga. I nikt nie może powiedzieć, że czynią to dla zysku, ponieważ najczęściej nie przyjmują za swą naukę żadnej zapłaty. Jeśli zaś czasami bieda ich zmusza, aby przyjęli jakieś wynagrodzenie, biorą tylko tyle, ile jest niezbędne, choćby ludzie chcieli obdarować więcej. Skoro teraz wśród olbrzymiej ilości ludzi z radością witających naukę znajdują się bogacze, ludzie piastujący wysokie godności, kobiety szlachetne i dobrze urodzone, które chętnie przyjmują zwiastunów nauki, może ośmieli się ktoś powiedzieć, że niektórzy wykładają doktrynę chrześcijańską pociągani pragnieniem zaszczytów; na początku jednak, gdy nauczycie287 Pasterz Hermasa, Wizje, III, (5), 1. 52 1 Kor 12, 28; Ef 2, 20 w Pasterzu Hermasa synteza wiedzy o pierwotnych urzędach schodzą na drugi plan wobec urzędu biskupa reguły ich życia Orygenes: wymóg ubóstwa �lom zagrażało szczególne niebezpieczeństwo, podejrzenie takie nie mogłoby powstać. A i teraz większa jest ich niesława między obcymi niźli sława wśród swoich, chociaż i ona nie wszystkim przypada w udziale288. O ich działalności zaświadcza Euzebiusz: Istotnie, bardzo wielu było wówczas uczniów, których dusze Słowo Boże rozpaliło najgorętszą miłością do filozofii, tak że przede wszystkim wypełnili zachętę Zbawicielową i ubogim rozdali swe majętności. Potem poszli w świat i pełnili zadanie ewangelistów, zajmując się gorliwie opowiadaniem nauk i wiary tym, którzy jej dotychczas zgoła nie słyszeli, tudzież podawaniem księgi ewangelii Bożych. Zakładali w obcych stronach same tylko podwaliny wiary, a potem ustanawiali innych mężów jako pasterzy i powierzali im uprawę roli co dopiero zdobytej, sami zaś szli w inne strony i do innych narodów z łaską i pomocą bożą289. Na innym miejscu Euzebiusz odnosi się do końca II w: Od czasów niepamiętnych istniała w Aleksandrii szkoła nauk świętych, która przetrwała aż po dni nasze, i jak wiemy, stała pod kierownictwem mężów, odznaczających się wymową i gorliwością w sprawach bożych. Spośród nich miał wówczas najwięcej się odznaczać Pantajnos, który zresztą wyszedł ze szkoły filozoficznej tak zwanych stoików290. Drugą cechą owych misjonarzy, poza ubóstwem, był wędrowna działalność misyjna, bez stałego zamieszkania. Tę praktykę podobnie potwierdza Orygenes i Euzebiusz. Dzięki Didache wiemy, że ci wędrowni kaznodzieje na początku II w. nazywali się apostołami, a Orygenes i Euzebiusz potwierdzają, że istnieli oni jeszcze w II w. – Orygenes spotkał takich osobiście –, ale nie mieli już tytułu apostołów. Na przeszkodzie w określaniu ich tym zaszczytnym tytułem był wzrastający kult pierwszych Apostołów i rozpowszechniające się w II w. przekonanie, że już pierwsi Apostołowie zanieśli całemu światu Ewangelię. A więc następujący po nich misjonarze nie byli już ściśle biorąc apostołami, bo nie głosili jako pierwsi Ewangelii w różnych krajach. Wzrost rangi pierwszych Apostołów wynika ze sposobu myślenia Kościoła pierwszych wieków. Ich znaczenie wzrasta biorąc pod uwagę fakt, że są uzupełnieniem i przedłużeniem działalności ziemskiej Jezusa, który nie głosił Ewangelii poza Palestyną. Wiara w rychłe nadejście końca świata wymuszała niejako wyobrażenie, że Ewangelia jest już przepowiadana na całym świecie, gdyż dopiero po tym ma nadejść koniec. To Apostołom należy przypisać ową zasługę cudownego krzewienia się wiary. Ostatecznie, to wszystko, co obecnie jest chrześcijańskie, może być uwiarygodnione jako takie jedynie przez odwołanie się do tego, co najbardziej pierwotne, apostolskie. Posłanie Apostołów na cały świat zostanie nawet przyjęte do Credo. Dziś nie jesteśmy w stanie ogarnąć całej rzeczywistości, która znajdowała się u podstaw wiary we wszechobecną działalność misyjną Apostołów. Ale z pewnością wszystkie te wyobrażenia odsyłają do bogatego świata legend o Apostołach. O działalności misjonarzy w II w. nie wiemy w konkretach prawie nic, a poza imieniem Pontana i misją tego aleksandryjskiego nauczyciela w „Indiach”291, nie znamy żadnego innego imienia. Prawdopodobnie Papylus z Acta Carpi et Papyli (32) był misjonarzem, gdyż podczas przesłuchania stwierdza: W każdej prowincji i mieście mam dzieci w duchu Boga; może Attalus w Lyonie pełnił taka funkcję292, ale oba przypadki nie są pewne. Według Acta Pauli tytuł apostoła nosiła Tekla, jako jedyna kobieta, ale nie wiemy, czy jej kult ma jakieś uzasadnienie poza legendą. Sama legenda może zawierać pewną historyczną esencję. Na początku III w. istnieją tylko nieliczni kontynuatorzy posługi apostołów. Orygenes zauważa, że Kościół rozwija się, choć nie przybywa nauczycieli293. Nie da się przecenić ich roli dla rozwoju chrześcijaństwa. Jednak już w II w. doszło pewnie do zużycia się tej instytucji, skoro Didache dokonuje pewnych regulacji dla zwalczania nadużyć. Ponadto nie upo288 Przeciw Celsusowi, III, 9. Historia kościelna, III, 37. 290 Historia kościelna, V, 10, 2. 291 Historia kościelna, V, 10. 292 Historia kościelna, V, 1. 293 O zasadach, IV, 1, 1n. 289 53 w II w. tracą tytuł na korzyść pierwszych apostołów kult i legenda pierwszych Apostołów skąpe informacje o apostołach II w. najczęściej Słowo Boże nieśli nieurzędowi misjonarze �wszechniłyby się legendy i wyidealizowane wyobrażenia o pierwszych Apostołach, gdyby apostołowie II w. odgrywali wielką rolę. Zresztą, co do pierwszych Apostołów, to może nie jest zbyt śmiałe przypuszczenie, że Kościół miał dwóch wielkich Apostołów, Piotra i Pawła, a ponadto Jana Ewangelistę w Efezie. Trudno przypisać główną zasługę w krzewieniu się wiary owym innym apostołom, którzy wszakże zawodowo wykonywali tę posługę, rezygnując z majętności i swojego domu. W przeciwnym razie musielibyśmy o nich słyszeć i znać ich imiona. Ale już Euzebiusz wie o nich tyle, co my obecnie. Główna zasługa w krzewieniu się wiary, poza rolą wielkich Apostołów, przypadnie nieurzędowym apostołom i nauczycielom. Prorocy, chociaż według Didache i innych świadectw powinni być podobnie jak apostołowie ubodzy, nie należą do zawodowych misjonarzy. Ale odegrali dużą rolę w krzewieniu chrześcijaństwa, bo z zasady prowadzili wędrowne życie. Ich charyzmat uzdalniał do głoszenia Słowa Bożego. Nawet poganie przysłuchiwali się ich charyzmatycznym mowom i sam Paweł potwierdza, że wywierali oni na tamtych duże wrażenie294. Prorocy jako stan zachowali się w Kościele do końca II w. Tertulian już ich nie wymienia jako osobny stan. Takim prorokiem był Meliton z Sardes. Ruch montanistyczny doprowadził do nasilenia pierwotnego profetyzmu i jego kresu. Pojedynczy świadkowie tej posługi istnieją jeszcze później295, ale dla Kościoła nie mają już większego znaczenia, na ogół są przez duchowieństwo oceniani jako fałszywi prorocy. Podobnie jak apostołom, tak i prorokom zagrażało niebezpieczeństwo utraty swego właściwego charakteru. Rozporządzenia w Didache (11) pokazują, jakie musiały zostać podjęte w II w. środki ostrożności we wspólnotach, aby chronić je przed różnego rodzaju matactwem. Poganin Lucjan w swoje satyrze przeciwko chrześcijanom ukazuje Peregryna jako proroka, który to osiedla się w jakiejś gminie, to wędruje otoczony swoimi czcicielami. Prorocy nie byli związani z określoną gminą. Didache wymienia również nauczycieli296. Wykonywali podobną posługę co prorocy, mianowicie posługę słowa. Mieli prawo do utrzymania ze środków gminy. Nie byli jednak zobowiązani do rezygnacji z posiadania dóbr. Nie mieli obowiązku wędrowania, lecz z zasady pozostawali w jednej wspólnocie. Nauczyciele cieszyli się dużym autorytetem w II w., a także i później. O tym świadczy często czynione pokorne zastrzeżenie przez różnych pisarzy, że nie piszą w imieniu jakiegoś nauczyciela, ale własnym. Tak oto autor Listu Barnaby zaznacza: Nie napominam jak nauczyciel, ale jak jeden spośród was297. Tego rodzaju zastrzeżenie staje się z czasem standardową formułą deklaracji przez autora własnej skromności. Jakub Apostoł, odradzając swoim czytelnikom: Niech zbyt wielu z was nie uchodzi za nauczycieli298, pokazuje w jakiej cenie był ten urząd. Autor Pasterza Hermasa zastrzega z kolei, że tacy wyróżnieni otrzymywali Ducha Świętego dla swojej posługi299. Wspomina ich Klemens Aleksandryjski, ukazując ich międzynarodowe pochodzenie: To zaś dzieło moje nie jest utworem skomponowanym według zasad sztuki retorycznej, przeznaczonym na pokaz. Gromadzę w nim, jak w skarbcu, zapiski na starość jako lek przeciw zapomnieniu, miarę tylko i kontur tych wspaniałych i pełnych życia mów – których wysłuchać przypadło mi w zaszczytnym udziale – owych błogosławionych i naprawdę wartościowych mężów. Z tych jeden przebywał w Helladzie, drugi był Jończykiem, inni zamieszkiwali w Wielkiej Grecji... Inni przebywali na Wschodzie: jeden pochodził z Asyrii, drugi był Hebrajczykiem ze starego rodu w Palestynie. Gdym spotkał jednego z nich, jako ostatniego, a co do wpływu na mnie – pierwszego, zaprzestałem dalszych poszukiwań, wytropiwszy go w Egipcie, gdzie się ukrył. Był on istotnie sycylijską pszczołą i z łąki proroczego i apostolskiego na- 294 1 Kor 14, 24. Np. Firmian u Cypriana, Listy, 75, 10. 296 13, 2; 15, 1-2. 297 1, 8; 4, 9. 298 Jk 3, 1. 299 Pasterz Hermasa, Przypowieści, IX, 25, 2. 295 54 prorocy w starożytnym Kościele nauczyciele Klemens: hołd wdzięczności swoim mistrzom �tchnienia kwiaty wysysając w duszach swych słuchaczy krzewił czyste dzieło prawdziwego poznania300. W pseudoklementyńskim piśmie De virginitate (I, 11) spotykamy obszerniejsze pouczenie skierowane do nauczycieli: Bójcie się sądu Bożego, który grozi nauczycielom; bo surowy sąd spotka tych nauczycieli, którzy uczą, a sami tego nie czynią, podobnie jak tych, którzy fałszywie przyjmują imię Chrystusa i twierdzą, że nauczali prawdy, ale krążą i bezczelnie się panoszą, i się wynoszą, i chełpliwie się szczycą myśląc cieleśnie… Natomiast jeśli otrzymałeś rzeczywiście słowo poznania albo słowo nauki, albo słowo proroctwa, albo diakonii, to niech Bóg otrzyma za to pochwałę… Wraz z tym charyzmatem, który otrzymałeś od Boga, stań pośród duchowych braci, proroków, którzy zdołają rozeznać, czy jest to rzeczywiście Słowo Boga, które wypowiadasz, i przemawiaj mocą otrzymanego charyzmatu na zgromadzeniu Kościoła dla zbudowania twoich braci w Chrystusie. Z wypowiedzi tej wynika, że nauczyciele podlegali nadzorowi proroków i zachodziła konieczność wyjaśniania różnych poważnych nieporozumień. Niektórzy z nich zdobywali wyjątkową wiedzę i tworzyli teologiczną i intelektualną elitę. Charyzmatyczny urząd niepostrzeżenie przejdzie w urząd zwyczajny. Tak oto znajdujemy się u początków powstawania szkół teologicznych w chrześcijaństwie, na wzór pogańskich szkół filozoficznych. Do tego rodzaju działalności należy aktywność wędrownych apologetów, takich jak Justyn czy Tacjan, którzy zakładali szkoły w wielkich miastach301, czy innych założycieli szkół jak Rodon i dwóch Teodotów w Rzymie302. W wyniku takiej działalności powstała szkoła aleksandryjska, szkoły gnostyckie czy szkoła Lucjana w Antiochii. Często dochodziło do podziałów ze względu na istnienie różnych szkół. Dlatego słowo „szkoła” nabiera ironicznego znaczenia. Z tego między innym powodu nie wymierają nauczyciele charyzmatyczni, dida,skaloi nauczający w kościele, choć nie posiadający święceń. Są pewną przeciwwagą dla nurtu intelektualnego, bardziej podatnego na błędy. Choć upadła instytucja apostołów i proroków, ostała się dłużej posługa nauczyciela. Urząd ten istniał dopóty, dopóki prezbiterzy i biskupi nie nabyli dzięki odpowiednim kwalifikacjom statusu nauczycieli i nie przejęli odpowiedzialności za kościelne wychowanie i nauczanie. Przejęcie funkcji nauczania przez hierarchię kościelną w niektórych gminach, nawet dużych, nastąpiło dopiero w drugiej połowie III w. lub na początku IV w. Aż do tego momentu, tu i ówdzie zachowali się nauczyciele. Potem już nie pasowali do nowego porządku. Tertulian, dostrzegając tego rodzaju posługę, plasuje nauczycieli na trzecim miejscu w porządku pozahierarchicznym Kościoła, po wdowach i dziewicach, a przed męczennikami303. W niektórych aktach męczeńskich spotykamy tytuł presbyter doctor wskazujący na możliwość łączenia urzędu hierarchicznego i charyzmatycznego, a więc mógł ktoś być prezbiterem i nauczycielem naraz. Cyprian stwierdza, że w niektórych gminach nauczyciele byli zaliczani do kolegium prezbiterów i zlecano im egzaminy na posługę lektorów304. W drugiej połowie III w. spotykamy jeszcze nauczycieli na przykład w egipskich wioskach. Dionizy Aleksandryjski donosi o swoim pobycie w nich: Przywołałem prezbiterów i nauczycieli mieszkających razem po wioskach braci305. Ponieważ w wioskach tych nie było biskupów, należy wnioskować, że prezbiterzy razem z nauczycielami stali jeszcze wówczas na czele wiejskich wspólnot chrześcijańskich. W Egipcie, w Aleksandrii, instytucja nauczycieli, obok episkopalnej struktury gminy, zachowała się najdłużej, aczkolwiek wygasł zwyczaj przemawiania ich podczas liturgii. Jeszcze dość często spotykamy nauczycieli w dziełach Orygenesa; wspomina o nich też Klemens 300 Kobierce, I, 1, 11. Sycylia słynęła ze wspaniałego miodu; być może jest tu aluzja do pochodzenia Pantena, bezpośredniego nauczyciela Klemensa, kierownika szkoły aleksandryjskiej. 301 Acta Justini; Ireneusz z Lyonu, Adversus haereses, I, 28. 302 Historia kościelna, V, 13; 28. 303 O proskrypcji heretyków, 3; 14. 304 Listy, 29. 305 Historia kościelna, VII, 24, 6. 55 PseudoKlemens: urząd nauczyciela poddany nadzorowi powstanie szkół recepcja urzędu nauczyciele w Aleksandrii – świadectwo Orygenesa �Aleksandryjski. Według Orygenesa nauczyciele stanowią szczególny stan w Kościele, paralelny do prezbiterów. Teolog ten dokonuje krytycznej uwagi: Często się bowiem zdarza, że kto ma nędzne i podłe myśli, kto rozmyśla o sprawach ziemskich, ten osiąga wysoką godność kapłańską albo zasiada na profesorskiej katedrze, ten zaś, kto jest „człowiekiem duchowym” i wolnym od ziemskiego sposobu życia tak bardzo, że może „rozsądzać wszystko i przez nikogo nie być sądzonym”306, posiada niższy stopień posługiwania (kapłańskiego) albo nawet ginie w tłumie pospólstwa307. Gdzie indziej: Otóż również w Kościele kapłani i nauczyciele mogą płodzić synów…308. Owi zatem nauczyciele Kościoła rodząc w ten sposób następne pokolenia niekiedy mają przepasane spodnie i powstrzymują się od płodzenia dzieci – wówczas, gdy spotykają takich słuchaczy, o których wiedzą, iż nie mogą w nich mieć owocu309. Zatem w czasach Orygenesa, w pierwszych dekadach III w., w Aleksandrii i Cezarei, istniał jeszcze stan nauczycieli, obok hierarchicznego urzędu biskupów, prezbiterów i diakonów. Zresztą, biografia Orygenesa pokazuje, iż on sam pełnił taką funkcję. Napięcie miedzy nim a biskupem Aleksandrii Demetriuszem wskazuje na to, że relacje między tymi urzędami nie były bezproblemowe. Od połowy III w. nauczycielami w Kościele są niemal wyłącznie duchowni. Oni też zajmą się formacją katechumenów. Starożytni nauczyciele kościelni byli też misjonarzami. Tertulian czyni spostrzeżenie, że heretyccy nauczyciele nie zajmują się dziełem misji, tylko katoliccy: O posłudze słowa cóż mam powiedzieć, skoro ich zadaniem jest nie nawracanie pogan, lecz podkopywanie wiary naszych? …Bo tak już jest, że łatwiej zrujnować stojące budowle, aniżeli podnieść w ruinach leżące310. Do ich szkół uczęszczali nie tylko katechumeni, ale i poganie. Do pogan przemawiał Justyn, Tacjan. Orygenes nierzadko nawracał pogan w prowadzonej przez siebie szkole w Aleksandrii311. Rzeczą znaną jest, że cesarzowa Julia Mamea, matka Aleksandra Sewera, zaprosiła go do Antiochii, aby słuchać jego wykładów312. Dysponujemy kilkoma wzmiankami o nawróceniach znamienitych pogan przez owych nauczycieli313. Co do dzieł apologetycznych adresowanych do cesarzy, nie mamy informacji, czy rzeczywiście dotarły do rąk adresatów. Tertulian uskarża się: Bardzo daleko do tego, żeby ludzie uznali nasze pisma, do których dostęp mają tylko chrześcijanie314. Na przykład Celsus w polemice nie odnosi się do chrześcijańskich apologii, mimo że w jego okresie było ich już niemało. Apologie podejmowały krytykę pogańskiej i państwowej religii, ustosunkowywały się do greckiej filozofii, poddawały moralnej ocenie życie publiczne i prywatne, kulturę, system wykształcenia. Przy tym równocześnie ukazywały istotę chrześcijaństwa, podstawowe prawdy teologiczne i moralne. Broniły go przed pogańskimi zarzutami. Apologeci prowadzili także publiczne dysputy z poganami. Często nazywali siebie uczonymi w Bogu, chociaż nie należeli w sensie ścisłym do nauczycieli w oparciu o charyzmat, lecz w oparciu o swoją solidną wszechstronną formację. Na początku szkoły apologetów były przez publiczność i policję rozumiane jako szkoły filozoficzne, dlatego przez pewien okres, zanim władze zorientowały się w ich religijnym charakterze, były wolne od represji. Na Zachodzie, w następnym pokoleniu, wczesnochrześcijańscy nauczyciele nie wywierali większego wrażenia na pogańskiej publiczności i ich zasługa dla misji była niewielka. Działa swoje adresowali niemal wyłącznie do chrześcijan i pochłaniały ich wewnętrzne spory związane z odpieraniem błędów heretyckich. W zasadzie poganin nie brał ich dzieł do ręki. Laktancjusz będzie się skarżył na to, że pisma chrześcijan pozostają bezskuteczne315. 306 1 Kor 2, 15. Hom. do Lb, II, 1. 308 Gal 4, 19; 1 Kor 4, 15. 309 Hom. do Kpł, VI, 6. 310 Proskrypcja przeciw heretykom, 42; Przeciwko Marcjonowi, II, 1. 311 Historia kościelna, VI, 3. 312 Historia kościelna, VI, 21. 313 Justyn, Apologia, II, 2; Akta Saturna i Datiwusa etc. 314 Świadectwo duszy, 1. 315 Institutiones divinae, V, 1. 307 56 misyjna działalność nauczycieli apologeci zachodni nauczyciele chrześcijańscy mniej przyciągają elity �Inaczej było na Wschodzie dzięki pisarzom takiego formatu jak Orygenes czy Tertulian. Wprawdzie przeciwnik chrześcijaństwa, Porfiriusz, stwierdza, że i Orygenesa można pominąć, ale fakty mówią o tym, że wdał się w polemikę z nim i musiał uznawać jego autorytet. Orygenes wywarł duże wrażenie na pogańskich uczonych. Jednak decydujące jego oddziaływanie w świecie filozofii nastąpiło po śmierci, w IV w., w osobie jego pilnych uczniów, jak Bazyli Wielki, Grzegorz z Nazjanzu i Grzegorz z Nyssy. To, że w III i IV w. wykształceni Grecy czy w ogóle hellenizm został pozyskany dla chrześcijaństwa, to bezpośrednio czy pośrednio, wielka zasługa Orygenesa. Na początku IV w. na Zachodzie nie było rozwiniętej nauki chrześcijańskiej, która miałaby walor misyjny i pociągała wykształcony świat pogański. Natomiast na Wschodzie nauka była już wtedy ważną pomocą dla misji. Jest nas coraz więcej, ilekroć kosicie nas: Nasieniem jest krew chrześcijan. …Sam ten upór, który nam zarzucacie, jest nauczycielem316 – woła Tertulian. Najwięcej misjonarzy, i to najbardziej skutecznych, nie było w szeregach zawodowych nauczycieli. Ale byli nimi zwykli wyznawcy wiary, o ile pozostawali wierni i silni duchowo. Jakże mało słyszymy o dokonaniach tych pierwszych, a jak dużo o dokonaniach tych drugich! Przede wszystkim to wyznawca i męczennik był misjonarzem. Umacniał nie tylko już przekonanych do wiary, ale pozyskiwał przez swoje świadectwo i śmierć nowych wyznawców. Mamy wiele relacji w aktach męczeńskich, które o tym donoszą. Wątek ten zbyt rozszerzałby ramy naszego studium, dlatego nie będziemy nim się zajmować. Ich świadectwo robiło wrażenie: gdy wyznawcy ci siedzieli w więzieniu, gdy stawali przed sędziami, gdy szli na miejsce egzekucji, gdy wykonywano na nich karę śmierci, a nawet po śmierci. O Potamienie, aleksandryjskiej męczennicy z czasów Septymiusza Sewera, donosi się we współczesnych jej źródłach317, że zaraz po śmierci pokazywała się w mieście nawet niechrześcijanom i skłoniła ich do przyjęcia nowej wiary. Nie jest to bynajmniej niewiarygodne, gdyż egzekucje męczenników – przecież było wtedy państwo prawa – sprawiały wstrząsające wrażenie na szerszych kręgach i stawiano pytanie, kto tu jest winien, oskarżany czy oskarżyciel. Gdy widziano ofiarne męstwo i wytrwałość tych chrześcijan, trudno było uważać ich za winnych. Stwierdzenie, ż krew jest nasieniem wiary, które skądinąd nie występuje tylko u Tertuliana, nie pozostawało pustym słowem. Nie tylko wyznawcy i męczennicy byli misjonarzami. Nową religię cechowało to, że każdy poważny wyznawca oddawał się jej krzewieniu. Tertulian zauważa, że nawet przez 316 Apologetyk, 50. Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, VI, 5: Jako siódmego można do nich zaliczyć Bazylidesa. Prowadził on na śmierć Potamienę, której chwałę jej rodacy jeszcze dziś w rozlicznych opiewają pieśniach. Niepoliczone bowiem stoczyła walki z tymi, którzy czyhali na czystość jej ciała i zdobiące ją dziewictwo… Tysiączne wycierpiała katusze, a wreszcie… razem ze swą matką, Marcelą, śmierć poniosła ogniową. Opowiadają, że sędzia, któremu na imię było Akwilas, kazał ciężkimi ranami całe jej porozdzierać ciało, a wreszcie zagroził, że ją na pohańbienie wyda w ręce gladiatorów. Tedy ona na krótką chwilę skupiła swe myśli, a gdy ją zapytano, jakie powzięła postanowienie, dała podobno taką odpowiedź, że to jej oświadczenie w ich oczach w wstrętnie bluźnierczym przedstawiło ją świetle. Zaledwie ostatnie wypowiedziała słowo, zapadł przeciwko niej wyrok, a Bazylides, jeden z straży żołnierskiej, zabrał ją i na śmierć prowadził. Tłum tymczasem zaczął przeciwko niej groźną przybierać postawę i obrzucać ją obelgami. Tedy Bazylides odsuwał i odpychał napastników, okazując jej jak największą litość i współczucie. Potamiena przyjęta przychylnie dowody jego życzliwości i zwróciła się do niego z wezwaniem, by skrzepił ducha swego. Będzie się bowiem po śmierci za niego modliła do swego Pana i wkrótce mu się odwdzięczy za to, co dla niej uczynił. Po tych słowach poniosła odważnie śmierć męczeńską. Wrzącą smołę lano na wszystkie części jej ciała, od stóp aż do głowy, zwolna i stopniowo… Niedługo potem zażądali od Bazylidesa jego towarzysze broni z jakiegoś powodu złożenia przysięgi, na co on oświadczył, że mu w ogóle przysięgać nie wolno, jest bowiem chrześcijaninem i otwarcie to wyznaje. Zdawało się początkowo, że to żarty, gdy jednak z całą stanowczością trwał przy swej odmowie, stawiono go przed sędzią, a gdy również wobec niego uczynił niezłomne wyznanie, wtrącono go do więzienia. Przyszli tam do niego bracia jego w Bogu i pytali go o przyczynę tak nagłego i nadzwyczajnego postanowienia, na co wówczas podobno oświadczył, że Potamiena w trzy dni po swej śmierci męczeńskiej w nocy mu się ukazała, włożyła mu wieniec na głowę i powiedziała, iż prosiła Pana dla niego o łaskę i została wysłuchaną, tak że jej wkrótce dostąpi. Na to udzielili mu bracia pieczęci Pańskiej, on zaś dnia następnego poniósł wspaniale męczeństwo i został ścięty. 317 57 teologowie wschodni pozyskują świat uczonych bardziej pociągało świadectwo męczenników świadectwo zwykłych chrześcijan �handel krzewi się nowa wiara318. Przecież życie cieszy się także z bezgłośnej filozofii319. Poganie widzieli uczynki chrześcijan. Żyjąc zgodnie ze swoją wiarą chrześcijanie oddziaływali misyjnie. Wielkie misyjne dzieło chrześcijaństwa dokonywało się w istocie przez niezawodowych misjonarzy. Obok Pisma Świętego, przyciągało pogan do nowej religii obyczajne życie jej wyznawców. Jak życie to różni się od zwykłego biegu codzienności, jak ma stawać się nieustannym kazaniem, kreśli Tertulian w piśmie do swojej żony, zaklinając ją, aby po jego śmierci nie wychodziła za mąż za poganina320. Należy przyjąć, że właśnie kobiety odegrały wielką rolę w krzewieniu się nowej religii. Co do grup zajmujących szczególne miejsce w społeczeństwie, to nie jesteśmy w stanie stwierdzić, kto najbardziej służył dziełu misji. 2. Drogi misyjnego oddziaływania Gdy pytamy o metody misyjne, to trzeba odwołać się do tego, już zostało powiedziane wcześniej. Ewangelia przepowiadana słowem i czynem oddziaływała na innych. W ten sposób misyjne przepowiadanie stawało się równocześnie metodą. Powyżej ukazaliśmy główne składowe owej siły przyciągania chrześcijaństwa. Obecnie dokonamy pewnego przeglądu sposobów, w jakie chrześcijaństwo docierało do pogan. Pozyskiwano nowych wyznawców przez głoszenie Słowa Bożego. Treść podstawowego kerygmatu spotykamy na przykład w 1 Kor 15, 3-5: Przekazałem wam na początku to, co przejąłem; że Chrystus umarł – zgodnie z Pismem – za nasze grzechy, że został pogrzebany, że zmartwychwstał trzeciego dnia, zgodnie z Pismem; i że ukazał się Kefasowi, a potem Dwunastu. Mowę misyjną wygłasza Paweł Apostoł w Dz 13, w której łączy elementy pierwotnego kerygmatu z własną teologią. W Dz 17, podczas występu w areopagu, pozostawia nam wzór misyjnej mowy do wykształconych pogan. Obok tradycyjnej formy kaznodziejskiej, istniała, jak już wspominaliśmy, skłonność do ujmowania Ewangelii jako pewnego systemu nauki, filozofii. Stąd drugą formą przepowiadania był wykład. Ponadto na usługach przepowiadania była poezja. Elementy taki spotykamy na przykład w różnych starochrześcijańskich hymnach. Często tym, co pobudzało do przyjęcia nowej wiary, było jakiś jednorazowego, wstrząsające przeżycie. Paweł Apostoł nawrócił się dzięki niezwykłemu widzeniu. Dworzanin etiopskiej królowej Kandaki nawrócił się dzięki objaśnieniu przez Filipa Apostoła proroctwa Izajasza (Iz 53). Z pewnością dla wielu proroctwo to było pomostem prowadzącym do chrześcijaństwa! Tekla nawróciła się dzięki kazaniu o dziewictwie i modlitwie (7). Apokryficzne Dzieje Apostolskie donoszą o tym podobnych rzeczach tak często, że trudno wątpić w ich faktyczność i znaczenie takiego motywu nawróceń. Nawracały na chrześcijaństwo egzorcyzmy, wypędzanie złych duchów, wstrząsające kazania o sądzie Bożym i jego rychłym nadejściu. Pociągał do wiary sposób postępowania chrześcijan i świadectwo męczeńskie ich wiary. W czasach Justyna świadectwo życia chrześcijan musiało być szczególnie przekonywujące321. Często było tak, iż ktoś z zewnątrz tak został ujęty nową wiarą, że bez większego zastanowienia i nagle skłaniał się do niej. Chrześcijaństwo odpowiadało najgłębszym religijnym potrzebom. Dusza jest chrześcijańska w najistotniejszej swej głębi (anima naturaliter christiana) – stwierdził Tertulian322. Nie słyszymy natomiast o przypadkach pozyskiwania nowych kandydatów motywami finansowymi. W III w. urozmaiciły się i pomnożyły się sposoby docierania nowej wiary do mas. Aleksandryjska szkoła, a przede wszystkim Klemens i Orygenes, przez nieznużony wysiłek wywalczyli dla nauki w Kościele prawo do istnienia. Od tego momentu chrześcijaństwo będzie prowadzić działalność misyjną także przez naukę w słowie i piśmie, szczególnie na Wschodzie. W szczególny sposób przejawiała się jego siła pozyskiwania nowych członków w liturgii, która 318 Apologetyk, 46. Tertulian, O płaszczu, 6. 320 Do żony, II, 4-6. 321 Apologia, I, 16. 322 Apologetyk, 17, 6. 319 58 jak chrystianizowano? głoszenie kerygmatu wykład, poezja jednorazowe wydarzenie różne aspekty chrześcijaństwa przyciągały �systematycznie sprawowana, stawała się silną więzią jedności323. Najbardziej skutecznym środkiem misyjnym w III w. staje się Kościół w swojej całości. Chrześcijaninem stawał się każdy przez chrzest. Tertulian powiada, że chrześcijanie się stają takimi, a nie nimi rodzą (Fiunt, non nascuntur christiani)324, wskazując na fakt, że chrześcijanami stawali się dorośli, wychowując się w środowisku pogańskim. Takich, co urodzili się z rodziców chrześcijańskich, czyli vernaculi Ecclesiae325, było niewielu. Taki stan istniał do ponad połowy II w. Ale potem następuje naturalne krzewienie się chrześcijaństwa, które od rodziców przechodzi na dzieci. Od tego momentu zaczyna się praktyka chrztu dzieci. Chrzest był od początku rozumiany jako wielkie misterium chrześcijaństwa. W środowisku nawróconych pogan, wywodzących się ze świata bogatych misteriów religijnych, liturgia chrześcijańskiego wtajemniczenia sprawiała wielkie wrażenie. Do rytu tego ciągle dodawano nowe obrzędy. Nie mniej ważne od chrztu było przygotowanie się do tego sakramentu. Chrztu udzielano po okresie próby, którym był katechumenat. Przygotowanie miało gruntowny charakter i wprowadzano katechumena w szczegóły nauki chrześcijańskiej; roztaczano przed nim dwie drogi życia. Katechumen zobowiązywał się do wyrzeczenia się grzechu i posłuszeństwa prawu Ewangelii. Biskup dopuszczał go do sakramentu dopiero wtedy, gdy przekonał się, że kandydat poznał nową naukę i pragnie za nią iść326. W obliczu zagrożenia gnostycyzmu katechumenów przygotowywano też pod kątem apologii i obrony swojej wiary. Poza chrztem, tożsamość chrześcijańskiej wiary i stosownego życia umacniała praktyka pokuty. Groźba wieloletniego wykluczenia z Kościoła pozwalała dyscyplinować wielu wiernych. Ekskomunika była potężną bronią Kościoła odstraszającą od wielkich przewinień. Po prześladowaniach za Decjusza stał się możliwy powrót do Kościoła nawet po dopuszczeniu się grzechu bałwochwalstwa, chociaż wymagał długotrwałej pokuty. Poluzowaniem tej dyscypliny gorszyli się tacy poganie jak Porfiriusz czy Julian Apostata. U przyczyn złagodzenia kar leżała pewnie obawa biskupów, iż ekskomunikowani na zawsze wierni mogą wrócić do pogaństwa alba zasilić szeregi heretyków. Nie spotykamy świadectw wskazujących na to, by groźba kościelnych kar ograniczała misyjny dynamizm Kościoła. Surowa dyscyplina nie zniechęcała tych, którzy zostali przeniknięci duchem wiary. Natomiast jest raczej pewne, że szerokie kręgi pogan, niezdolne do przyjęcia surowych chrześcijańskich wymagań, stroniły od Kościoła. Niestety, nie posiadamy z pierwszych trzech wieków biografii, które by opisywały czyjeś nawrócenie, wewnętrzny wzrost i dojrzewanie. Nie dlatego, że zaginęły, ale pewnie dlatego, że nie zostały napisane. Nie znamy biografii Pawła aż do nawrócenia pod Damaszkiem. Justyn opisuje swoje nawrócenie, jak szukał prawdy w różnych szkołach filozoficznych327, ale opis jest tak retorycznie stylizowany, że ma niewielką wartość informacyjną. Najwięcej jeszcze o wewnętrznym dochodzeniu do wiary mówi pismo Cypriana Ad Donatum. Jak głęboko musiały nawrócenia dotykać sfery małżeńskiej, rodzinnej, ile wywoływały napięcia, niepokoju, podziału, gdy jedna część rodziny przyjmowała nową wiarę, a druga 323 Frapujące jest, jak sytuacja przedstawiała się z uczęszczaniem do kościoła w pierwszej połowie III w.: Bo czyż nie jest dla Kościoła powodem smutku i płaczu to, że nie zbieracie się, aby słuchać słowa Bożego, że zaledwie w dni świąteczne przychodzicie do kościoła, a i to powodowani nie tylko pragnieniem słuchania słowa, ile raczej chęcią świętowania oraz dla otrzymania publicznego odpuszczania? …Większość tego czasu, może nawet prawie cały swój czas poświęcacie na świeckie zajęcia: część czasu tracicie na rynku, część na załatwianie interesów, część na polu, część w sporach sądowych – na słuchanie słowa Bożego nikt albo prawie nikt nie ma czasu. …Nawet będąc obecni, nawet przebywając w kościele nie okazujecie gorliwości, lecz zajmujecie się pospolitymi baśniami i plecami się odwracacie od Słowa Bożego i boskich tekstów (Orygenes, Hom. do Rdz, X, 1). Niektórzy z was odchodzą, kiedy tylko usłyszą odczytywaną lekcję. Nie wypytują się nawzajem o przeczytany tekst, nie rozmawiają o nim… Inni nawet nie czekają cierpliwie na odczytanie lekcji w kościele. Jeszcze inni nie wiedzą nawet, czy kapłan czyta lekcję, bo po kątach domu Pańskiego zajmują się świeckimi opowieściami (Hom. do Wj, XII, 2; XIII, 3). 324 Apologetyk, 18. Por. O świadectwie duszy, 1: fieri non nasci solet christiana anima. 325 O duszy, 51. 326 Justyn, Apologia, I, 65. 327 Dialog z Żydem Tryfonem, 1nn. 59 brak chrześcijańskich tradycji rodzinnych rola chrztu rola pokuty skąpe świadectwa o nawróceniach �pozostawała przy starej! Jezus powiada: Nie sądźcie, że przyszedłem pokój przynieść na ziemię. Nie przyszedłem przynieść pokoju, ale miecz. Bo przyszedłem poróżnić syna z jego ojcem, córkę z matką, synową z teściową; i będą nieprzyjaciółmi człowieka jego domownicy328. Tertulian powiada, że to proroctwo nie spełniło się na żadnym z apostołów, więc spełnia się na nas: żaden bowiem Apostoł nie przeżył tego, żeby jego brat czy ojciec stał się dla niego zdrajcą, co wielu z nas już przeżyło329. Skarży się na innym miejscu: Jesteśmy wydawani przez naszych najbliższych330. To samo stwierdza Justyn: Mordują nas nasi krewni331. Najbliżsi są gotowi, by zadenuncjować333. Klemens Aleksandryjski pisze: Oto możemy pomyśleć, że odbywa się jakby rozprawa sądowa. Wyobraź sobie, że staje przed tobą ojciec i mówi: „Ja cię spłodziłem i wychowałem, pójdź za mną, czyń zło razem ze mną i nie słuchaj prawa Chrystusowego”… A z drugiej strony posłuchaj Zbawiciela: „Ja cię odrodziłem, gdyś był w zły sposób przez świat na śmierć zrodzony; uwolniłem cię, uleczyłem, odkupiłem. Ukażę ci oblicze Boga, Ojca dobrego; nie nazywaj sobie ojcem nikogo na ziemi334; niechaj umarli grzebią umarłych, a ty pójdź za, mną335…, Jam twój żywiciel: samego siebie jako Chleb daję, a nikt, kto chleba tego skosztuje, nie zazna śmierci… Za ciebie ze śmiercią walkę stoczyłem i poniosłem śmierć twoją, na którą ty zasłużyłeś przez grzechy i niewierność wobec Boga”. …Kiedyś wysłuchał tych mów stron obydwu, sam swoją sprawę rozsądź i oddaj głos za własnym zbawieniem. A jeśliby podobnie mówił brat albo żona, czy ktokolwiek inny, niech przed wszystkimi Chrystus w tobie zwycięża336. W Recognitiones (II, 9) stwierdza autor: W każdym domu musi powstać wojna, gdy nastąpi różnica pomiędzy wierzącym i niewierzącym; niewierzący walczą przeciwko wierzącym, a wierzący zwalczają w tamtych stare błędy i grzeszne wady. Euzebiusz z Cezarei pisze: Zauważamy, że żadne słowo człowieka, czy to filozofa, czy proroka, czy to Greka, czy barbarzyńcy, nigdy nie okazało takiej mocy jak te słowa, jak również i to, że Chrystus włada całym światem, dzieli wszystkie rodziny, rozdziela i rozłącza wszystkie pokolenia, tak iż jedni myślą po swojemu, drudzy natomiast zajmują całkiem przeciwne stanowisko337. Justyn opowiada o pewnym rzymskim małżeństwie szlachetnego pochodzenia; żona nawróciła się na chrześcijaństwo; nie mogła wytrzymać przy mężu poddanym różnym wadom, dlatego wniosła o rozwód, a on zadenuncjował ją i jej nauczyciela w wierze prefektowi miasta338. Tertulian stwierdza podobną rzecz, że pogańscy mężowie często szantażowali chrześcijańskie małżonki groźbą natychmiastowego donosu339. Podobnie w Acta Pauli czytamy, że Tekla jako chrześcijanka nie chciała mieć nic wspólnego ze swoim narzeczonym, dlatego narzeczony denuncjuje jej nauczyciela sędziemu; Tekla opuszcza rodzinny dom. Celsus maluje w drastycznych kolorach, jak chrześcijańscy fanatycy z niższych sfer sieli niezgodę w swoich rodzinach. Obraz, chodź ukazany przez przeciwnika chrześcijaństwa, zasługuje na uwagę: Widzimy, że w poszczególnych domach prywatnych gręplarze, szewcy, folusznicy, ludzie nieokrzesani i prości nie ośmielają się wyszeptać słowa w obecności starszych i poważniejszych panów; kiedy jednak spotkają się na osobności z dziećmi i kobietami równie prostymi jak oni, opowiadają im przedziwne historie: że nie należy słuchać ojców i nauczycieli, a raczej tylko im trzeba wierzyć; że tamci są głupcami i szaleńcami; że nie mogą 328 Mt 10, 34-36. Lekarstwo na ukłucie skorpiona, 9. 330 Lekarstwo na ukłucie skorpiona, 10 i 11. 331 Dialog z Żydem Tryfonem, 35. 333 Justyn, Apologia, II, 1. 334 Mt 23, 9. 335 Mt 8, 22. 336 Który człowiek bogaty może być zbawiony?, 23. 337 Teofania, IV, 12. 338 Apologia, II. 339 Do żony, II, 5. 329 60 konflikty w rodzinie z powodu wiary Klemens Aleksandryjski Recognitiones Tertulian, Justyn, Acta Pauli Celsus o nieokrzesanych nauczycielach chrześcijan �dostrzec ani zrobić nic naprawdę szlachetnego, zajęci próżnymi głupstwami, a tylko oni jedni wiedzą, jak należy żyć; że jeśli uwierzą ich słowom, będą szczęśliwi sami i ich bliscy. A jeśli mówiąc to zobaczą, że zbliża się któryś z nauczycieli młodzieży, ktoś poważniejszy albo sam ojciec rodziny, lękliwi uciekają w popłochu, zuchwali zaś podburzają dzieci do buntu, szepcą im do ucha, że w obecności ojca lub nauczycieli nie będą mogli ani chcieli wyjaśniać dzieciom tych wszystkich wspaniałości; że wzbudza w nich odrazę głupota i i okrucieństwo tych zdemoralizowanych ludzi, pełnych najgorszej niegodziwości i kroczących drogą występku, którzy by ich na pewno ukarali; ale jeśli chcą się czegoś nauczyć, niechaj porzucą rodziców i nauczycieli i idą z kobietami i towarzyszami zabaw na zebranie kobiet albo do pracowni, szewca lub do foluszni, a tam osiągną doskonałość340. Mamy tu szkic sytuacji, który, pomijając złą intencję autora, jakoś oddawał rzeczywistość w czasach Antoninów. Gdy jednak, pół wieku później, polemizuje z nim Orygenes, był już mało aktualny341. Wstrząsające są sceny, które zachodziły między Perpetuą i jej ojcem. Najpierw pragnie ją odwieść od męczeństwa siłą, potem płaczem i prośbą342. Przyszedł też z miasta i mój ojciec, sterany zgryzotą. Podszedł do mnie i pragnąc mnie odwieść, powiedział: Córko, miej litość dla mojej siwizny; ulituj się nad ojcem, jeżeli jestem godzien, byś mnie ojcem nazywała. Bo jeśli moje ręce ciebie wypiastowały i doprowadziły do kwiatu wieku, w jakim się znajdujesz, jeśli ukochałem ciebie bardziej niźli braci twoich, to nie skazuj mnie na hańbę wśród ludzi. Pomyśl o swoich braciach, pomyśl o swojej matce i ciotce, pomyśl o swoim dziecku, które nie będzie mogło żyć po twojej śmierci. …W ten sposób mówił – z miłości do mnie – jak ojciec. Całował też moje ręce, rzucał mi się do nóg i pośród łez nie nazywał mnie już swą córką, lecz panią. … A kiedy stojący w pobliżu ojciec starał się mnie odwieść, Hilarian kazał go wyrzucić i wymierzyć mu chłostę. Cierpiałam z powodu tego, co wydarzyło się ojcu, jak bym to ja sama otrzymała te razy; tak bardzo współczułam jego nieszczęśliwej starości. ...Gdy dzień igrzysk był już bliski, znowu przyszedł do mnie mój ojciec. Nieprzytomny z bólu zaczął wyrywać sobie włosy z brody, rzucał się na ziemię, upadał na twarz, przeklinał swą starość i mówił takie słowa, które wzruszyłyby wszelkie stworzenie. Do męczennicy Agatoniki w Pergamum w Małej Azji woła lud: Zlituj się nad swoim synem. Ona odpowiada: On ma Boga, który może się nad nim zmiłować. Wołają ze współczuciem pogańscy widzowie podczas egzekucji chrześcijan: Z pewnością ma dzieci, bo w domu towarzyszy mu żona, a jednak nie idzie za więzami rodzinnymi ani nie odstępuje od swego postanowienia z miłości do kobiety i dziecka343. Mąż, już nie potrzebujący być zazdrosny, wyrzuca żonę skromną; ojciec, przedtem cierpliwy, wydziedzicza syna posłusznego; pan, dawniej tak łagodny, przepędza z oczu wiernego niewolnika344. Zdarza się niekiedy coś przeciwnego, iż mianowicie rodzina zachęca do jeszcze większego posłuszeństwa swojej wierze. Orygenes, jeszcze prawie dziecko, pisze do swego ojca zamkniętego w więzieniu z powodu wiary: Uważaj, byś ze względu na nas nie zmienił swego zapatrywania346. Jakże nierzadkie były przypadki, w których mąż był poganinem, a żona chrześcijanką! Często relacje małżeńskie pozostawały nienajgorsze, czego przykład mamy w domu rodzinnym Augustyna, w którym wszyscy byli wierzący poza ojcem, ale on nie utrudniał innym praktyki wiary347. Jednak ile troski i cierpienia niosły ze sobą w większości przypadków takie małżeństwa! Szczególnych metod żywa wiara nie potrzebuje, aby dalej się krzewić, pokonując wszelkie trudności, i nawet najsilniejsze odczucia natury nie są w stanie jej zdławić. Misyjne przepowiadanie miało od początku na celu budowanie wspólnoty i kształtowanie jedności pośród wiernych. Chrześcijaństwo to ecclesia, święte zgromadzenie. Pierwot340 Przeciw Celsusowi, III, 55. Przeciw Celsusowi, III, 56. 342 Męczeństwo św. Perpetui i Felicyty, 3; 5; 9. 343 Pseudo-Cyprian, De laude martyrii, 15. 344 Tertulian, Apologetyk, 3. 346 Historia kościelna, VI, 2. 347 Wyznania, I, 11. 341 61 Perpetua nie ugina się przed ojcem inne świadectwa rozwój spontaniczny wiary �ną strukturę wspólnoty chrześcijanie przejęli z synagogi. W diasporze wzorowano braterską wspólnotę wiary na gminach żydowskich w ich powiązaniu ze społecznością prozelitów. Takiego rodzaju religijno-społeczna wspólnota, nie oparta na politycznych podstawach, a obejmująca całość życia prywatnego, była czymś niesłychanym i nowym w społeczności greckorzymskiej. Tak uformowana wspólnota stanowiła niezwykłe oparcie dla swoich członków. Dysponowała ogromną siłą przyciągania. To wspólnota jako taka, a nie pojedynczy ewangelista czy apostoł, odgrywała największe znaczenie na polu misyjnym. Wolno nam przyjąć jako rzecz pewną, że samo istnienie i stałe oddziaływanie poszczególnych wspólnot było pierwszą przyczyną krzewienia się chrześcijaństwa. Dlatego jednak pojawia się ciągłe wezwanie: Nie opuszczajmy naszych wspólnych ze348 brań . Od początku istniały postawy zagrażające trwałości wspólnoty. W każdym okresie byli na przykład tacy, którzy sądzili, że religijne dobra w wierze chrześcijańskiej można tak samo przyjąć jak w kulcie Izydy czy Wielkiej Matki, a następnie wycofać się. Niektórych lenistwo, lekkomyślność i opieszałość popychały do opuszczenia wspólnoty. Inni rezygnowali z uczestniczenia w liturgii i jedności wspólnoty uważając się za kogoś lepszego i mogącego się obejść bez pomocy gminy. Inni byli się władz i prześladowań, obawiając się rozpoznania podczas uczestniczenia w liturgii349. Niedzielna Eucharystia była uważana za obowiązek. W pozostałe dni bracia powinni możliwie jak najczęściej się spotykać. W Didache (4, 2) zaleca się: Szukaj codziennie towarzystwa świętych, abyś mógł znaleźć oparcie w ich słowach. Eucharystia musiała przyciągać pogan, nie dysponujemy jednak świadectwami na ten temat. W III w. wiara stała się dla wielu praktyką zwyczajową. Więc zachodziło zjawisko opuszczania się w niej, naruszania jej świętości przez rozmowy podczas Mszy świętej, wychodzenia przedwczesnego z kościoła, ograniczania się do wizyt w nim tylko podczas większych świąt. Na takie zachowanie skarży się Orygenes. Niekiedy dokonywało się to pod wpływem strachu przed represjami350. Synod w Elwirze, w kanonie 21, nakłada stosowne kary: Jeśli jakiś mieszkaniec miasta przez trzy niedziele nie przyjdzie do kościoła, należy go wykluczyć na krótki czas, aby dał oznaki poprawy. Następuje rozwój kościelnego ustroju przez prawodawstwo dotyczące poszczególnych Kościołów, jak i prowincji kościelnych. Kościół coraz bardziej staje się, między innymi dzięki synodom, jednym organizmem. Umacnia się świadomość wiernych przynależenia do wielkiej społeczności sięgającej granic cesarstwa. Taki rozwój mobilizował do działalności misyjnej. Powszechny charakter Kościoła współkształtowały, czynniki wewnętrzne i zewnętrzne: • jego wewnętrzna chrześcijańska świadomość tworzenia społeczności ogólnoludzkiej • żydowski uniwersalizm, otwarty na prozelitów • stoicka idea przynależności wszystkich do jednego świata i kosmosu • obywatelska świadomość przynależności do jednego imperium. Współprzyczyniając się do budowania i umacniania świadomości Kościoła, zarówno judaizm jak cesarski imperializm, z czasem popadły w bankructwo. Na ich gruzach jeszcze bardziej wzrastała potęga chrześcijańskiej religii. Kościół z czasem nabrał ustroju monarchicznego episkopatu. Było to najważniejszy element ustroju gminy. Biskupi byli rozumiani jako następcy Apostołów. Cyprian nazywa ich sędziami w zastępstwie Chrystusa. Orygenes, chociaż sam prowadził spór z biskupem Aleksandryjskim, porównuje ich do królów: Jeżeli miano „królów” pochodzi od królowania, to słusznie zwać się będą królami ci, którzy królują w Kościołach Bożych351. Jakie wsparcie gminom dawali ich zwierzchnicy, biskupi wraz z innymi duchownymi, pokazuje walka, którą cesarstwo im wytoczyło w III w. Na przykład biskup Dionizy z Koryntu pisze do gminy ateńskiej list po śmierci męczeńskiej ich biskupa Publiusza, gdy gmina bliska była apostazji, a oto 348 Hbr 10, 25. Tertulian, O ucieczce podczas prześladowań, 3. 350 Np. Hom. do Rdz, XI; Hom. do Wj, XII, 2. 351 Hom. do Lb, XII, 2. 349 62 apostolstwo wspólnoty obowiązek wierności wspólnocie częsta Eucharystia umacnia się ustrój kościelny nieodzowna rola biskupa �nastał nowy biskup, Kwadratus, który na nowo ją zebrał i tchnął w nią nowego ducha wiary352. Tertulian zauważa, że trzoda bez pasterza często staje się łupem dzikich zwierząt: Taka sytuacja najwyraźniej ma miejsce, gdy podczas prześladowania kler opuszcza Kościół353. Cyprian opowiada o biskupie Trofimie, który podczas prześladowań wyrzekł się wiary wraz z większością gminy i złożył ofiarę, potem jednak do niej powrócił odprawiając pokutę, a za nim wrócili inni: Oni wszyscy nie powróciliby do Kościoła bez Trofima354. Podobnie gdy Cyprian pozostawał w ukryciu za Decjusza, gminie groził rozpad. Podczas prześladowań tym bardziej uwidacznia się rola biskupa: z nim wspólnota upada, z nim zachowuje wytrwałość. Do biskupa Achatiusza zwraca się pogański sędzia: Z tobą wróci [do starych bogów] cały lud; zależy on od twojej decyzji (Venit tecum omnis populus; ex tuo pendet arbitrio). Wakat biskupi albo schizma zawsze stwarzały wielkie niebezpieczeństwo dla gminy. Zdawał sobie z tego sprawę Julian Apostata, walczący chrześcijaństwem, i stosował odpowiednią politykę. Biskup nie będąc ściśle misjonarzem, odgrywał wielką rolę w dziele misji. Często misjonarz zakładający daną wspólnotę stawał się jej pierwszym biskupem355. Przede wszystkim chronił swoich wiernych przed powrotem do pogaństwa. Biskup, który właściwie wypełniał swoje zadania, pozyskiwał wielu nowych wiernych, jak to widzimy na przykład w przypadku Cypriana z Kartaginy czy Grzegorza Cudotwórcy. Powstaje pytanie, ważne dla kościelnej statystyki: jak silna była tendencja do budowania samodzielnych gmin z własnym biskupem? Czy było wiele gmin, a nawet prowincji, które zadowalały się jedynie prezbiterem albo diakonem? Krótko mówiąc, w połowie III w. w większości prowincji, poza Egiptem, regułą było ustanawianie w każdej gminie biskupa, nawet jeśli gdzieś mieszkała niewielka ilość chrześcijan albo sama miejscowość, w której mieszkali, była niewielka. Poza tym jest ważne, czy nawet ważniejsze, że od początku istnieje tendencja, aby w danej miejscowości, niezależnie od jej wielkości, wszyscy chrześcijanie tworzyli jedną tylko gminę. Tu i ówdzie, w dużych miastach, mogło być kilka gmin, ale zasada jednej gminy w jednym mieście była powszechnie stosowana. Wskazuje na to wczesne kościelne prawodawstwo. Taka naturalna organizacja stawała się niezwykle mocna i trwała. U końca III w. trudno mówić o pojedynczych przyczynach warunkujących misyjną atrakcyjność Kościoła. Kościół jako taki, przez swoją obecność, stawał się ipso facto misyjny, gdyż jawił się pod każdym względem jako uwieńczenie i dopełnienie całej dotychczasowej historii religii. Około 300 r. społeczność basenu Morza Śródziemnego po prostu należy do Kościoła, o ile ceni sobie w ogóle religię, moralność i wyższe poznanie. Chrześcijańska religia wkroczyła w historię, od początku oferując pewną uniwersalność, dzięki której ujęła w swoje ramy całe życie, z wszystkimi jego wymiarami. Ta właśnie totalność religii zapewniła jej zwycięstwo. To, że Jezus jest Logosem i jedynym Zbawicielem, religia chrześcijańska udowodniła właśnie przez swoją uniwersalność. Jako jedna z wielu religii, a więc pozostając obok nich, na dłuższą metę nie mogła utrzymać się. Nie mogła też tym jeszcze bardziej upaść. Jako jedyna oferowała pewną całość, kompletność. biskup w każdej gminie społeczeństwo nie mogło oprzeć się chrześcijaństwu 3. Misyjny rozwój Po tym, jak doszła do skutku misja wśród pogan dzięki Pawłowi i Barnabie, i nieznanym nam bliżej hellenistom, cały świat zaczęto rozumieć jako pole misyjnego działania. Nie istniała już żadna granica, gdy chrześcijaństwo wyszło poza krąg Izraela. Do tego, aby całemu światu możliwie prędko obwieścić Dobra Nowinę, ponaglało apostołów oczekiwanie na rychłe przyjście ponowne Chrystusa i sąd ostateczny. Koniec jest już blisko, a dzieło misyjne musi przedtem zostać wykonane. Ewangeliści zapowiadają znaki końca czasów, konstatując: Lecz najpierw musi być głoszona Ewangelia wszystkim narodom356. 352 Historia kościelna, IV, 23. O ucieczce podczas prześladowań, 11. 354 Listy, 55, 11. 355 Orygenes, Hom. do Lb, XI, 4. 356 Mk 13, 10; Mt 24, 14. 353 63 koniec świata ponagla do misji �W takiej atmosferze rodzi się wyobrażenie, nie całkiem oparte na faktach, że Ewangelia rzeczywiście dociera już na krańce świata. Być może tak należy rozumieć zamysł autora Dziejów Apostolskich (Dz 2), który pokazując jak w Jerozolimie w dniu Pięćdziesiątnicy zgromadzili się przedstawiciele wszystkich narodów, chce powiedzieć, że oto może już nadejść koniec świata, skoro Ewangelia do nich wszystkich już dotarła! Tak oto powstają misyjne legendy aż do XVI w. Niemal dla każdego kraju wymyśla się pewną misyjną historię związaną z jakimś Apostołem. Na Zachodzie, skoro przyjmuje się twierdzenie, że spośród Apostołów jedynie Piotr przybył na Zachód, Rzym staje się jedynym centrum misyjnej działalności. Ale już na przykład w Mediolanie wskazywano na apostoła Barnabę jako założyciela tamtejszego Kościoła i nie brakło prób, aby powiązać takie czy inne gminy chrześcijańskie w metropoliach z określonym Apostołem albo uczniem Pańskim, albo innym mężem apostolskim. Próby te przypadają jednak dopiero na okres średniowiecza. Jest wiele pierwotnych świadectw dających wyraz takiemu wyobrażeniu, że Ewangelia bardzo wcześnie rozprzestrzeniła się na całym świecie357. Już Paweł Apostoł twierdza: Dzięki wam nauka Pańska stała się głośna nie tylko w Macedonii i Achai, ale wasza wiara w Boga wszędzie dała się poznać, tak że nawet nie trzeba nam o tym mówić358. W Pasterzu Hermasa czytamy: Owo drzewo wielkie, osłaniające góry i równiny i wszystką ziemię, jest to prawo Boże dane całemu światu. A prawem tym jest Syn Boży, głoszony aż po krańce ziemi. …Te dwanaście gór to dwanaście pokoleń, które zamieszkują świat cały. To im właśnie głosili Apostołowie Syna Bożego. …Dwanaście pokoleń zamieszkujące cały świat to dwanaście narodów. Są one różnorodne w swoim sposobie myślenia i w swoich dążeniach359. To świadectwo jest o tyle ważniejsze, że ilustruje już potoczne przekonanie o tym, że Ewangelię głosi się już na całym świecie. Na temat rzeczywistego szerzenia się chrześcijaństwa powyższe świadectwa mówią niewiele, ale wskazują na dynamizm chrystianizacji zarówno barbarzyńców, jak i Greków i Rzymian. Na świecie istnieje dwanaście narodów i dwunastu apostołów głosi im Dobrą Nowinę. Na temat intensywności chrystianizacji czytamy w Dz 21, 20: Słysząc to, wielbili Boga, ale powiedzieli mu [Pawłowi]: Widzisz, bracie, ile tysięcy Żydów uwierzyło. Cenne jest również pod tym względem świadectwo Pliniusza Młodszego w jego liście do Trajana (96), w którym donosi cesarzowi o niebezpiecznie rozrastającej się liczbie chrześcijan w Bitynii. Bardzo wielu ludzi (multi) jest narodzonych na ich wpływ – każdego wieku, stanu i płci. Ich wiara dociera nie tylko do miast, ale i do wiosek i prowincji (civitates, vici, agri). Pierwsze z nich zaświadcza, że podczas ostatniego pobytu Pawła w Jerozolimie, a więc w latach pięćdziesiątych I w., ilość chrześcijan wśród palestyńskich Żydów wynosiła kilka tysięcy. Pliniusz Młodszy pewnie przesadza nakreślając obraz chrześcijaństwa niemal wszechobecnego – chcąc nakłonić cesarza do działań profilaktycznych, aczkolwiek nie do powszechnych krwawych represji –, ale pokazuje istotną rzecz, iż chrześcijaństwo miało w sobie ogromny potencjał i mogło szybko się rozkrzewić. Godne uwagi jest także multitudo ingens (ogromna masa) chrześcijan rzymskich, o której wspomina Tacyt w okresie prześladowań za Nerona i Klemens Rzymski360. U Justyna cenne jest wskazanie, że Ewangelia dotarła do arabskich nomadów i do 361 Scytii . Justyn pochodził z Samarii i być może jego wiedza opiera się na rzeczywistych relacjach. Tenże autor stwierdza, że chrześcijanie wywodzący się z pogan przewyższyli pod względem liczby judeochrześcijan. Wyraźniej to stwierdza nieco później autor pseudoklementyńskiego listu362. Mieszkający w Rzymie (biskup Soter?) daje ok. 170 r. świadectwo, 357 Harnack zestawił trzydziestu dwóch różnych autorów, biblijnych, chrześcijańskich i antycznych, donoszących o krzewieniu się pierwotnego chrześcijaństwa, s. 530-543. 358 1 Tes 1, 8. 359 Przypowieści, VIII, 3; IX, 17. 360 Tacyt, Annales, XV, 44; Klemens Rzymski, I List do Koryntian, 6. 361 Justyn, Dialog z Żydem Tryfonem, 117 etc. 362 II Cor 2. 64 Apostołowie wszechobecni? Ewangelia szerzy się na całym świecie chrześcijanie – milia, multi chrześcijanie w sąsiedztwie Żydów �nawet jeśli jest ono jeszcze wyrazem pewnej rywalizacji z Żydami, że chrześcijanie są liczniejsi tam niż Żydzi. Ireneusza relacja na temat Kościołów w Hiszpanii, Germanii i wśród Celtów w Galii wydaje się być wiarygodna, bo jej autor mógł ja opierać na własnej wiedzy. Autor zdawkowo wspomina krzewienie się wiary w tych regionach, podkreślając jej jedność pomimo różnorodności języków i kultur363. Ireneusz stara się ze względu na misyjną działalność nauczyć się celtyckiego364. Było to wielki wyjątek, bo misjonarze tego okresu nie zabiegali o znajomość miejscowych języków. Biskup Polikrates z Efezu donosi ok. 190 r., niezależny od jakichś teoretycznych założeń, że zna chrześcijan z wszystkich regionów świata, to jest cesarstwa365. Tertulian woła: Prawie większość w każdym mieście jest chrześcijańska!366 Zapewne przesadza, ale w Kartaginie i w Afryce Prokonsularnej ok. 197 r. chrześcijaństwo musiało mocno się rozwinąć; w przeciwnym razie Tertulian nie posługiwałby się taką retoryką. W czasach Konstantyna Wielkiego te strony musiały być w większości chrześcijańskie, gdyż cesarz nazywa je chrześcijańską krainą367. Między Apologetykiem Tertuliana a Konstantynem działał w Kartaginie Cyprian. Musiały być wtedy tysiące chrześcijan w tym mieście. Cyprian stwierdza, że codziennie podczas prześladowań za Decjusza wystawia się tysiące litterae pacis, czyli listów polecających za upadłymi, pisanych przez wyznawców368. Godna uwagi jest także uwaga Tertuliana, że chrześcijanie, razem wzięci, stanowią liczniejszy naród niż jakikolwiek inny369. Świadectwo Orygenesa ma o tyle dużą wartość, iż jako pierwszy i jedyny donosi z kolei o szczupłej ilości chrześcijan. Wskazuje na fakt, że chrześcijaństwo nie przeniknęło jeszcze wszystkie narody, i to nie tylko barbarzyńskie, ale i nasze370. Nie ma jeszcze takiego miasta, które byłoby całkowicie chrześcijańskie371. W poszczególnych miastach ilość chrześcijan jest stosunkowo niewielka372. Są wprawdzie jeszcze całkiem nieliczni, ale w stosunku do początków, jest ich mnóstwo373. Na podstawie faktu stałego i silnego wzrostu liczby chrześcijan przewiduje, że kiedyś wyeliminują inne religie i sami będą panować374. Co do stwierdzenia Orygenesa, że nie ma jeszcze na świecie w pełni chrześcijańskiego miasta, to dwa pokolenia później Lucjan Męczennik mówi już o urbes integrae (całych miastach), które są chrześcijańskie375. Był Syryjczykiem, a wypowiedzi takiej udzielił w Nikomedii. W istocie możemy stwierdzić, że w Syrii i we Frygii w Azji Mniejszej na początku IV w. były całkowicie chrześcijańskie miejscowości. O Frygii i sąsiednich prowincjach wyraził się już Dionizy Aleksandryjski, że były tam najbardziej ludne kościoły376. Obserwując takie środowisko Lucjan twierdził, że niemalże większa część świata (pars paene mundi iam maior) wyznaje chrześcijańską wiarę. W niektórych regionach ilość chrześcijan mogła rzeczywiście sięgać połowy. Taka statystyka jest dość wiarygodna, podczas gdy pozostaje niewiarygodna u Tertuliana, który dokonuje podobnego szacowania 110 lat wcześniej. Opinię Lucjana 363 Adversus haereses, I, 10, 2. Adversus haereses, I, prolog. 365 Historia kościelna, V, 24, 7. 366 Do Skapuli, 2: Tanta hominum multitudo, pars paene maior civitatis cuisque. 367 Historia kościelna, X, 5, 18. 368 Ep. 20, 2. 369 Do pogan, I, 8. 370 Comment. in Mt 24, 9. 371 Przeciw Celsusowi, III, 30. 372 Hom. I in Ps. 36. 373 Przeciw Celsusowi, III, 10. 374 Comment. in Mt 24, 9. 375 W: Rufin z Akwilei, Historia Kościoła, IX, 6. Lucjan z Antiochii (240-312) – teolog, znany też jako Lucjan Męczennik. W nauce o Logosie był przedstawicielem subordynacjanizmu. Jego poglądy miały duży wpływ na rozwój arianizmu. Przez długi czas był wykluczony ze swej macierzystej gminy. Został do niej ponownie przyjęty przed swym męczeństwem. Spalony na stosie przez prześladowców. 376 Historia kościelna, VII, 7. 364 65 wzmianka Ireneusza o Galii Polikrates: chrześcijanie wszędzie liczne chrześcijaństwo w Kartaginie niewielu ich jeszcze wobec wszystkich na początku IV w. tu i ówdzie już połowa to chrześcijanie �potwierdza reskrypt Maksymina Dai, prześladowcy chrześcijan, który obserwują ten sam region, a więc Syrię i Azję Mniejszą, niepokoi się tym, że prawie wszyscy ludzie wyrzekają się wiary w bogów i przyłączają się do chrześcijan377. Znamienne, że Euzebiusz w swojej Historii nie zajmuje się ideą rozwoju misyjnego Kościoła. Owszem, nie dysponował odpowiednimi źródłami. Ale kierował się także pewnymi dogmatyczno-historycznymi przesłankami, które nie dopuszczały raczej koncepcji stopniowego rozprzestrzeniania się chrześcijaństwa, lecz jedynie jego intensywne dojrzewanie. Pod względem zasięgu, chrześcijańska wiara została już upowszechniona na całym świecie przez dwunastu Apostołów, którzy zadaniem tym podzieli się między sobą. Co więcej, już sam Chrystus swoim świętym imieniem napełnił cały świat378. Już do Niego przyszły tysiące z najodleglejszych nawet krain379. W tym kontekście wielkie znaczenie dla Euzebiusza miała legenda o wymianie korespondencji pomiędzy Agarem, królem Edessy, a Jezusem. Relacja ta, rekompensując brak innych, stanowi dowód na to, że Jezus swoją misję rozszerzył daleko poza Żydów i Palestynę. Euzebiusz relacjonuje pewien szczegół na temat Maksensjusza Dai, iż pierwotnie sprzyjał on chrześcijanom, aby przypochlebić się rzymskiemu ludowi, który był chrześcijański380. Dopiero potem, zdjął nałożoną maskę. Taka interpretacja wydaje się być mało prawdopodobna. Euzebiusz patrzy na Rzym z perspektywy Wschodu. Jego horyzont sięgał od Aleksandrii, przez Palestynę aż po Syrię i Nikomedię. Tam chrześcijanie byli rzeczywiście najliczniejsi. Jednak w pierwszej dekadzie IV w. na Zachodzie sytuacja nie przedstawiała się tak samo. Tam chrześcijanie byli jeszcze w mniejszości. Podsumowując, w pierwszych trzech wiekach mamy do czynienia ze stały wzrostem chrześcijaństwa, które najsilniej rozwija się w drugiej połowie III w. W czasach apostolskich, przez pierwsze półtora wieku religia chrześcijańska rozwija się przede wszystkim w obrębie domu rodzinnego i miasta. W drugiej połowie II w. i pierwszej połowie III w. staje się ważnym czynnikiem życia prowincji czy nawet całego cesarstwa. Później nabiera zasięgu całej ekumeny. Wypiera inne religie, zajmując ich miejsce jako religia publiczna. Wywiera coraz większy wpływ na moralność, łagodząc dzikie obyczaje barbarzyńskich ludów. Zachowując krytycyzm wobec przytoczonych świadectw na temat rozprzestrzeniania się wczesnego chrześcijaństwa należy stwierdzić, że żadna inna religia nie dysponuje choćby podobną dokumentacją na temat jej rozwoju. Żadna inna religia nie ukształtowała takiej silnej samoświadomości jak chrześcijaństwo, podobnie jak nie dokonała tak skutecznego dzieła misyjnego. Ową świadomość, która od początku występuje, że ta nowa religia została przeznaczona dla wszystkich ludzi i natychmiast zwróciła się do wszystkich krajów, w pewnych swoich korzeniach, była inspirowana prorockim i eschatologicznym nauczaniem judaizmu; ale pod innymi względami była z pochodzenia czysto chrześcijańska. Chrześcijan rozumiał siebie jako ucznia Chrystusa zjednoczonego z Duchem Boga, który pragnie i może pozyskiwać ludzkość, przenikać ją i doprowadzić do pełni liczbę wybranych ze wszystkich ludów. 377 Historia kościelna, IX, 9. Historia kościelna, I, 3, 12. 379 Historia kościelna, I, 13, 1. 380 Historia kościelna, VIII, 14, 1. 378 66 Euzebiusz: już Apostołowie zanieśli wiarę na cały świat wbrew Euzebiuszowi, w Rzymie – jeszcze w mniejszości dynamiczny rozwój chrześcijaństwa …jak żadnej innej �Spis treści I. MISYJNY WALOR CHRZEŚCIJAŃSTWA ____________________________________ 2 Uwagi wstępne_________________________________________________________________ 3 1. Podstawowy kerygmat ________________________________________________________ 3 2. Ewangelia o Zbawicielu i uzdrowieniu ___________________________________________ 5 3. Walka przeciwko demonom___________________________________________________ 10 4. Ewangelia miłości i pomocy bliźniemu __________________________________________ 17 a. jałmużna w powiązaniu z kultem______________________________________________________ b. wspieranie nauczycieli i pełniących urzędy______________________________________________ c. wspieranie wdów i sierot ____________________________________________________________ d. pomoc chorym, słabym, ubogim i niezdolnym do pracy____________________________________ e. opieka nad więźniami i skazańcami w kopalniach ________________________________________ f. pochówek ubogich i innych zmarłych __________________________________________________ g. troska o niewolników ______________________________________________________________ h. pomoc w losowych nieszczęściach ____________________________________________________ i. zapewnienie pracy _________________________________________________________________ j. troska o przybyszów i inne gminy _____________________________________________________ 18 20 20 20 21 22 23 25 26 27 5. W duchu i mocy_____________________________________________________________ 32 6. Religia prawdy i przebóstwienia _______________________________________________ 36 7. Religia jednego ludu _________________________________________________________ 38 8. Religia księgi i historii________________________________________________________ 42 9. Walka przeciwko politeizmowi i idolatrii ________________________________________ 44 II. DZIAŁALNOŚĆ ŚCIŚLE MISYJNA________________________________________ 48 1. Misjonarze _________________________________________________________________ 48 2. Drogi misyjnego oddziaływania________________________________________________ 58 3. Misyjny rozwój _____________________________________________________________ 63 Spis treści ____________________________________________________________________ 67 67 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Misjologiczna Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Subject The topic of the resource kościół wczesnochrześcijański Type The nature or genre of the resource książka Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Nieścior, Leon (oprac.) Title A name given to the resource Misyjny wymiar chrześcijaństwa Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Description An account of the resource Na podstawie książki: Adolf von Harnack "Die Mission und Ausbreitung des Christentums in den ersten drei Jahrhunderten, 4. Auflage, Leipzig 1924 (reprint 1965). Książka dostępna w języku ang.: The Mission and Expansion of Christianity in the First Three Centuries, translated and edited by J. Moffatt , London 1908 (from the 2nd German edition), w internecie w pdf na stronie: <a href="http://www.ccel.org/ccel/harnack/mission.toc.html">http://www.ccel.org/ccel/harnack/mission.toc.html</a> (na podstawie 2. wydania, starszego i krótszego) albo w doc: <a href="http://ccat.sas.upenn.edu/rak//courses/535/Harnack/bk0-TOC.htm">http://ccat.sas.upenn.edu/rak//courses/535/Harnack/bk0-TOC.htm</a> (na podstawie 4. wydania, pełnego i nowszego). Rights Information about rights held in and over the resource Niniejszy materiał może być wykorzystywany i cytowany jedynie w granicach dozwolonego użytku. https://digitarium.uksw.edu.pl/files/original/2/21/Polscy-OMI-w-sluzbie-polonii-kanadyjskiej.pdf 6787e459564350654c156632f4c7b000 PDF Text Text Polscy oblaci w s³u¿bie Polonii kanadyjskiej OBLACI.P65 1 07-12-01, 21:41 �OBLACI.P65 2 07-12-01, 21:41 �Polscy oblaci w s³u¿bie Polonii kanadyjskiej Redakcja Wojciech Kluj i Jaros³aw Ró¿añski 2007 OBLACI.P65 3 07-12-01, 21:41 �Redakcja: Wojciech Kluj i Jaros³aw Ró¿añski Sk³ad: Anna Maciejewska i Maciej Ostoja-Lniski © Copyright by Wojciech Kluj and Jaros³aw Ró¿añski, 2007 Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o. 81-130 Pelplin. ul. Bpa Dominika 11 tel. 058 536 17 57; fax 058 536 17 26 e-mail: bernardinum@bernardinum.com.pl www.bernardinum.com.pl ISBN ????????????????? Druk i oprawa: Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o. 81-130 Pelplin. ul. Bpa Dominika 11 OBLACI.P65 4 07-12-01, 21:41 �Spis treœci Jaros³aw Ró¿añski OMI Droga oblatów do Kanady ........................................................................................ 7 Anna Reczyñska Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne ............................................... 13 Kard Józef Glemp, Prymas Polski Czcigodni Ksiê¿a Biskupi! Ojcze Prowincjale! Wszyscy oblaci i wszyscy s³uchacze! ................................................................................................ 35 Wojciech Kluj OMI Pocz¹tki rozwoju polskich placówek duszpasterskich na preriach Kanady (1898–1927) ............................................................................................................ 40 Maciej Michalski OMI Powstanie i rozwój Prowincji Wniebowziêcia. Studium historyczne w œwietle zasobu archiwalnego Archiwum Generalnego Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Rzymie ............................................................................................ 55 Janusz B³a¿ejak OMI Wspó³czesne zaanga¿owanie duszpasterskie Prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie .............................................................................................................. 74 Pawe³ Zaj¹c OMI Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, 1956–2006 .............................................................. 84 Jaros³aw Ró¿añski OMI Polscy oblaci na dalekiej Pó³nocy ......................................................................... 115 Bp Andrzej Suski z Torunia Ksiê¿a Biskupi, Ojcze Prowincjale, Drodzy uczestnicy jubileuszowego spotkania! .............................................................................................................. 133 OBLACI.P65 5 07-12-01, 21:41 �6 OBLACI.P65 Zbigniew???????????????????? 6 07-12-01, 21:41 �7 ????????????????????????????? Jaros³aw Ró¿añski OMI Droga oblatów do Kanady Zgromadzenie Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w swoich pocz¹tkach, siêgaj¹cych 1816 r., koncentrowa³o swoje zamierzenia na g³oszeniu misji ludowych i pracy wœród biedoty w granicach Prowansji – rodzinnego regionu za³o¿yciela zgromadzenia, œw. Eugeniusza de Mazenoda – póŸniej w granicach ca³ej Francji. Jednak ju¿ w chwili jego aprobaty przez Stolicê Apostolsk¹ w 1826 r. za³o¿yciel zgromadzenia wyjaœnia³ kard. Carlo Maria Pedicini, odpowiedzialnemu za przygotowanie dossier dla Stolicy Apostolskiej, ¿e celem nowego zgromadzenia zakonnego jest s³u¿ba biednym i opuszczonym w tej czêœci œwiata, do której wezwie ich papie¿ lub odpowiedzialny za swój teren biskup1. Cz³onkowie m³odego zgromadzenia bardzo szybko zaczêli szukaæ otwarcia na ca³y œwiat. W latach 1830–1833 próbowali za³o¿yæ placówki w Algierii. Wysi³ek ten zakoñczy³ siê jednak niepowodzeniem. Okazjê do realizacji tych planów stworzy³a wizyta w Marsylii bpa Ignace Bourget, ordynariusza Montrealu, bêd¹cego w drodze do Rzymu. 20 czerwca 1841 r. odwiedzi³ on bpa Eugeniusza de Mazenoda, ordynariusza Marsylii i zarazem prze³o¿onego Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, prosz¹c o pos³anie oblatów na teren jego diecezji. Bp Ignace Bourget widzia³ jak wiele dobrego dla o¿ywienia ¿ycia religijnego w jego diecezji wnios³y misje parafialne, g³oszone przez bpa Charles de Forbin Janson, za³o¿yciela Stowarzyszenia Misjonarzy Francji. Jednak z powodu braku personelu to stowarzyszenie zakonne nie mog³o kontynuowaæ rozpoczêtego dzie³a. Troska ordynariusza Montrealu obejmowa³a tak¿e katoli1 OBLACI.P65 Por. Première approbation pontificale des CC. et RR. des Missionaires Oblats de Marie Immaculée, [w:] Écrits du Fondateur, fasc. 4, Rome 1962, s. 83. 7 07-12-01, 21:41 �8 Jaros³aw Ró¿añski OMI ków, ¿yj¹cych poza granicami regularnych parafii, a zw³aszcza pozbawionych zupe³nie opieki duchowej rolników z tzw. „townships”2 oraz robotników leœnych, którzy zaczêli tworzyæ od 1810 r. coraz to znaczniejsza grupê. Co jesieñ wiele tysiêcy mê¿czyzn wyrusza³o w g³¹b lasów, by przez piêæ lub szeœæ miesiêcy zimowych œcinaæ drzewa w dolinach rzecznych i sp³awiaæ je do tartaków. „Wydaje mi siê, ¿e jeœli s¹ na ziemi ludzie, przedmiot szczególnej troski waszego Instytutu, prawdziwie rozproszone i zagubione owce Domu Izraela, to s¹ nimi w³aœnie ci biedni ludzie z leœnych ostêpów” – pisa³ o nich do bpa de Mazenoda bp Ignace Bourget dwa lata po wizycie w Marsylii3. Ordynariusz Montrealu chcia³ tak¿e zapewniæ opiekê duszpastersk¹ kilkudziesiêciu tysi¹com katolików francuskich, którzy osiedlili siê z drugiej strony granicy, na terenie USA. Wreszcie zamierza³ on tak¿e pos³aæ oblatów do ewangelizacji Indian, którzy zamieszkiwali tereny jego rozleg³ej diecezji, o czym mówi³ biskupowi Eugeniuszowi de Mazenod 4. Bp Eugeniusz de Mazenod skierowa³ pytanie o przyjêcie misji kanadyjskiej do wszystkich cz³onków zgromadzenia. OdpowiedŸ by³a pozytywna, a nawet entuzjastyczna. Dlatego ju¿ miesi¹c po wizycie bpa Ignace Bourget w Marsylii, bp Eugeniusz de Mazenod poinformowa³ ordynariusza Montrealu o decyzji zgromadzenia. „Oto otwiera siê przed nami piêkna misja”5 – zanotowa³ za³o¿yciel oblatów w swoim dzienniku 16 lipca 1941 r., w dniu w którym wys³a³ pozytywna odpowiedŸ do bpa Bourget, przebywaj¹cego w Rzymie. A pierwszym oblatom, udaj¹cym siê do Kanady, przypomina³ tu¿ przed odjazdem: Waszym zadaniem jest zaszczepienie Zgromadzenia na tych rozleg³ych terenach, gdy¿ Montreal jest tylko bram¹, która wprowadzi rodzinê na podbój dusz w wielu krajach”6. 29 wrzeœnia 1841 r., grupa pierwszych szeœciu oblatów, czterech kap³anów i dwóch braci, zakonnych, opuœci³a Marsyliê i przez Havre i Nowy Jork 2 3 4 5 6 OBLACI.P65 „Townships” by³y kwadratami 6 x 6 mil, zawieraj¹cymi 36 sekcji – ka¿da o wielkoœci 1 mili kwadratowej. List z 19 paŸdziernika 1843 r. Por. D. Levasseur, La venue des Oblats de Marie Immaculée en Amérique, [w:] Western Oblate Studies, t. 2, Proceedings of the second symposium on the history of the Oblates in Western and Northen Canada, (red.) Raymond Huel, Lewiston-Qeenston-Lampter 1991, s. 14. List E. de Mazenod do o. Vincent Mille z 17 lipca 1841 r. [w:] E. de Mazenod, Lettres aux corespondants d’Amérique, 1841–1850, Rome 1977, s. 2. Saint E. de Mazenod, Journal 1839–1849, Rome 2001, s. 242. [Collection „Ecrits Oblats”, t. 20]. List E. de Mazenod do J.-B. Honorat z 9 paŸdziernika 1841 r. [w:] E. de Mazenod, Lettres aux corespondants d’Amérique, 1841–1850, Rome 1977, s. 17. 8 07-12-01, 21:41 �9 Droga oblatów do Kanady przyby³a 2 grudnia 1841 r. do Montrealu. Otrzymali oni parafiê Saint-Hilaire w Rouville, z której po kilku miesi¹cach przeprowadz¹ siê do Longeuil, a w 1848 r. do Montrealu. Pierwsza grupa oblatów poœwiêci³a siê g³ównie g³oszeniu misji i rekolekcji parafialnych w parafiach w diecezji Montreal. W latach 1841–1846 wyg³osili oni ponad 120 misji i rekolekcji parafialnych, co stanowi imponuj¹c¹ liczbê i œwiadczy o ich wielkiej gorliwoœci. W 1844 r. rozpoczêli pracê wœród katolików w diecezji Kingston, w Stanach Zjednoczonych. W tym samym roku przejêli tak¿e pierwsz¹ misjê wœród Indian w diecezji Montreal, a nastêpnie misje indiañskie w diecezji Quebek, otrzymuj¹c w praktyce od miejscowego ordynariusza zadanie ewangelizacji rozleg³ej, pó³nocnej czêœci diecezji. Baz¹ do niej by³ dom zakonny za³o¿ony w Saint Alexis. Wiosn¹ 1844 r. bp Norbert Provencher z³o¿y³ oblatom w Longueuil formaln¹ proœbê o misjonarzy oblatów dla swojego rozleg³ego Wikariatu Apostolskiego Pó³nocnego Zachodu. Wspólnota oblacka przyjê³a j¹ z entuzjazmem. Odpowiedzialnym za za³o¿enie nowej placówki na brzegami Czerwonej Rzeki zosta³ o. Pierre Aubert, który 25 czerwca 1845 r. wyruszy³ ku rozleg³ym preriom i lasom w towarzystwie nowicjusza, Alexandre-Antonin Taché. Jednak pierwsze doœwiadczenia pracy z Indianami nie przynios³y rezultatu. O. Pierre Aubert zrezygnowa³ z misji wœród Skoczków w okolicach Wabassimong i Lac-ala-Pluie, podobnie jak i przyby³y na Zachód w 1847 r. o. François-Xavier Bermond. Postêpy jednak osi¹ga³ m³ody Alexandre-Antonin Taché wœród Montanów i Krysów na odleg³ej misji Ile-a-la-Crosse, w pó³nocnej czêœci dzisiejszej prowincji Saskatchewan. Stamt¹d uda³ siê on dalej na Pó³nocny-Zachód, docieraj¹c a¿ do Fort Chipewyan, nad jeziorem Athabaska. W 1846 r. do o. Taché do³¹czy³ Louis Dobé, pierwszy brat zakonny na tych terenach. W 1850 r. o. Alexandre-Antonin Taché zosta³ mianowany biskupem koadiutorem Wikariatu Apostolskiego Pó³nocnego-Zachodu z prawem nastêpstwa po biskupie Norbercie Provencher. Eugeniusz de Mazenod, za³o¿yciel Zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, upatrywa³ w tej nominacji wolê Bo¿¹ i z entuzjazmem odniós³ siê do nowego, wielkiego pola ewangelizacji. Nastêpstwem tego by³o pos³anie kolejnych misjonarzy do Kanady. Po rozpoczêciu misji w zachodniej i pó³nocnej Kanadzie liczba nowicjuszy w Europie zaczê³a gwa³townie wzrastaæ. Tak¿e w samej Kanadzie zaczê³a wzrastaæ liczba oblatów. Wzrostowi temu towarzyszy³o powstawanie nowych misji. Ju¿ w 1853 r. misje oblatów gromadzi³y prawie cztery tysi¹ce katolickich Indian. Wkrótce zaczê³y siê te¿ rozrastaæ koœcielne struktury administracyjne: powstawa³y nowe wikariaty misyjne i diecezje. Oblaci znad Rzeki Czerwonej wyruszyli dalej nad Zatokê Hudsona, Morze Beringa, Ziemiê Baffina. OBLACI.P65 9 07-12-01, 21:41 �10 Jaros³aw Ró¿añski OMI G³osili Ewangeliê Krysom, Czarnym Stopom, Montanom, ¯ó³tym No¿om, P³askim Psim Bokom i wielu innym. W 1860 r. o. Henryk Grollier jako pierwsza Czarna Suknia pojawi³ siê wœród Eskimosów. Rozkwit misji kanadyjskich m³odego zgromadzenia by³ rzeczywiœcie imponuj¹cy. Oblaci z rozmachem budowali nie tylko Królestwo Bo¿e w sercach powierzonych im ludów, lecz tak¿e tworzyli historiê rozleg³ej Kanady. Wiele nazw jezior, miast, rzek i regionów nosi imiona misjonarzy. ZnaleŸæ nawet mo¿na Jezioro de Mazenoda. W chwili jego œmierci w 1861 r., Zgromadzenie liczy³o ju¿ 414 oblatów. Jedna trzecia z nich, pracowa³a na rozleg³ych obszarach Nowego Œwiata, w tym 95 w ró¿nych regionach Kanady. Osiemdziesi¹t lat póŸniej Zgromadzenie bêdzie ju¿ skupia³o w swoich szeregach w Kanadzie 2000 oblatów, których praca wœród Indian i Eskimosów przyniesie im zaszczytny tytu³, nadany przez Piusa XI, „specjalistów od misji najtrudnieszych”. I rzeczywiœcie, nie by³y one ³atwe. Mówi o tym choæby sama dedykacja znanej ksi¹¿ki o. Rogera Buliarda, „Inuk”: „Mojemu bratu, o. Józefowi Buliard OMI, który zgin¹³ na Ziemi Ja³owej w paŸdzierniku 1956 r., oraz 40 Misjonarzom Oblatom M.N., którzy zginêli, zostali zabici, zamarzli i utonêli g³osz¹c Ewangeliê na Dalekiej Pó³nocy Kanady”7. Wielu oblatów, jak choæby o. Albert Lacombe, bp Witalis Grandin, bp Emil Grouard, przesz³o wprost do legendy. W tê historiê Koœcio³a w Kanadzie, tworzon¹ w du¿ej mierze przez Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, szybko wpisali siê Polacy. Jeszcze pod koniec XIX w. abp Adelard Langevin OMI z St. Boniface szuka³ w Europie ksiê¿y mówi¹cych jêzykami licznie przybywaj¹cych imigrantów ze Œrodkowej i Wschodniej Europy. Oblaci w Kanadzie dostrzegli potrzebê duszpasterstwa prowadzonego w rodzimym jêzyku nowo przyby³ych osiedleñców. Pierwszy polski oblat, brat Antoni Kowalczyk, przyjecha³ do Alberty w 1896 r. Rok póŸniej prze³o¿ony generalny Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej obieca³ biskupowi Adelard Langevin OMI dwóch polskich oblatów, którzy koñczyli teologiê w Ottawie. Byli nimi dwaj bracia Jan i Wojciech Kulawi. Tu¿ po œwiêceniach udali siê do Winnipegu, gdzie o. Wojciech Kulawy zosta³ mianowany proboszczem Polaków, S³owaków, Ukraiñców i Niemców w Archidiecezji St. Boniface, ci¹gn¹cej siê od Winnipegu do Gór Skalistych. Ojcowie Jan i Wojciech Kulawi skoncentrowali siê na pracy w Winnipegu i myœleli o utworzeniu parafii wielonarodowoœciowej. W 1899 r. obydwaj ojcowie zorganizowali procesjê Bo¿ego Cia³a z udzia³em wówczas ju¿ arcybiskupa Lange7 OBLACI.P65 R. Buliard, Inuk. Misje na krañcu œwiata. Prze³. B. H³asko, Poznañ 1985, s. 3. Ta wspania³a ksi¹¿ka – tak¿e pod wzglêdem literackim orygina³u i polskiego przek³adu – by³a wielokrotnie wznawiana m.in. 10 07-12-01, 21:41 �11 Droga oblatów do Kanady vin OMI. W tym samym czasie arcybiskup przedstawi³ plan utworzenia nowej parafii dla S³owian i Niemców. Ju¿ 20 sierpnia tego samego roku poœwiêcono kamieñ wêgielny pod budowê koœcio³a p.w. Œwiêtego Ducha. W 1901 r. do braci Kulawych do³¹czyli kolejni polscy oblaci, o. Karol Greczel OMI i o. August Forner OMI. Z tej nowej tradycji pracy wœród imigrantów wyros³a z czasem polonijna Prowincja Wniebowziêcia Najœwiêtszej Maryi Panny. „Za³o¿ycielom naszej Prowincji przyœwieca³ jeden g³ówny cel: s³u¿yæ jak najlepiej polskim imigrantom, jak to czyni³y pierwsze pokolenia polskich oblatów, pracuj¹cych od koñca XIX w. wœród osadników polskich i pochodz¹cych z oœciennych terenów – napisa³ o tym wydarzeniu o. Janusz B³a¿ejak, prze³o¿ony prowincji – Te pocz¹tki by³y heroiczne ze wzglêdu na ubogie œrodki i odleg³oœci. Pos³uga ta by³a prawdziwie „ewangelizacj¹ ubogich” – zgodnie z charyzmatem, który przyœwieca ca³emu Zgromadzeniu Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej. Z czasem liczba Polaków w Kanadzie wzros³a jeszcze bardziej i polscy oblaci – nale¿¹cy do tej pory formalnie do niemieckiej Prowincji Matki Bo¿ej (ST. Mary’s) – postanowili utworzyæ niezale¿n¹ prowincjê zakonn¹, by jeszcze skuteczniej s³u¿yæ imigrantom. Pocz¹tki dzia³alnoœci misyjnej nowej Prowincji – pw. Wniebowziêcia Najœwiêtszej Maryi Panny nie nale¿a³y do ³atwych; mo¿na je poniek¹d przyrównaæ do zmagañ braci Kulawych i ich nastêpców u zarania pracy polskich oblatów w Kanadzie. Nie sposób przywo³aæ tutaj wiele nazwiska wszystkich ojców, którzy przyczynili siê do powstania naszej prowincji. Jedno z nich wszak¿e pozostaje do dziœ wielkim autorytetem i przyk³adem godnym naœladowania – mianowicie nazwisko o. Micha³a Smitha OMI, wspó³za³o¿yciela i pierwszego prowincja³a. Obecnie do Prowincji Wniebowziêcia Najœwiêtszej Maryi Panny nale¿y piêædziesiêciu ojców i braci, w wiêkszoœci Polaków, choæ s¹ wœród nas tak¿e ojcowie urodzeni w Kanadzie, jak równie¿ W³osi, Niemcy i Wietnamczycy”8. Œwiêtowanie Jubileuszu Piêædziesiêciolecia Prowincji Wniebowziêcia Najœwiêtszej Maryi w Kanadzie objê³y tak¿e blisko zwi¹zan¹ z t¹ prowincj¹ zakonn¹ Ojczyznê. Uroczystoœci odby³y siê 17 paŸdziernika 2006 r. w Uniwersytecie Kardyna³a Stefana Wyszyñskiego w Warszawie pod patronatem 8 OBLACI.P65 Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej. Pó³ wieku Prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie. Opracowanie: B³a¿eja. B³a¿ejak OMI. Wspó³praca: K. Bukowowska, P. Bulas, M. Carlton, R. Majek OMI, J. Mazur OMI, Ch. Pulchny OMI, T. & J. Ratajczak, J. Ró¿añski OMI, Ró¿añski. Wojtkowiak OMI, Toronto 2006, s. 11. Ksi¹¿ka dwujêzyczna. Wersja angielska: A Half Century. The Missionary Oblates of Mary Immaculate Assumption Province In Kanada. Editor: J. B³azejak. In conjunction with: K. Bukowowska, P. Bulas, M. Carlton, R. Majek OMI, J. Mazur OMI, Ch. Pulchny OMI, T. & J. Ratajczak, J. Rozanski OMI, W. Wojtkowiak OMI,, Toronto 2006, p. 11. 11 07-12-01, 21:41 �12 Jaros³aw Ró¿añski OMI Jego Eminencji Ks. Kard. Józefa Glempa, Prymasa Polski. W zorganizowanym z tej okazji sympozjum naukowym uczestniczy³o ok. 180 osób. Wœród goœci obecnych na auli g³ównej im. Jana Paw³a II obecni byli kard. Józef Glemp, Prymas Polski, bp Andrzej Suski z Torunia, bp Ryszard Karpiñski z Lublina, bp Antoni D³ugosz z Czêstochowy, bp Marian Florczyk z Kielc oraz bp Reynald Rouleau z diecezji Churchill – Hudson Bay z pó³nocnej Kanady. Prowincjê Wniebowziêcia NMP reprezentowali prowincja³ o. Janusz B³a¿ejak oraz dyrektor Katolickiego Studia M³odych z Toronto o. Marian Gil. Polsk¹ prowincjê reprezentowali prowincja³ o. Teodor Jochem oraz wielu oblatów z Polski. Obecny by³ równie¿ wice-genera³ Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej, ks. Zbigniew Rakiej oraz przedstawiciele Komisji Episkopatu Polski ds. Misji, na czele z ks. Czes³awem Noworolnikiem, sekretarzem Komisji, a tak¿e przedstawiciele parafii warszawskich w ró¿ny sposób zwi¹zanych z Misjonarzami Oblatami Maryi Niepokalanej. Byli tak¿e obecni liczni profesorowie uniwersytetu oraz studenci. Niniejsza publikacja jest owocem sympozjum oraz referatów przygotowanych specjalnie do tej publikacji. Ca³oœæ otwiera obszerna analiza prof. Anny Reczyñskiej z Uniwersytetu Jagielloñskiego w Krakowie, pt. Polonia kanadyjska przed i po II wojnie œwiatowej. Autorka zakreœla szerok¹ perspektywê ¿ycia Polonii kanadyjskiej w przesz³oœci i obecnie. Nastêpnie ks. kard. Józef Glemp, Prymas Polski, dzieli siê swoimi refleksjami na temat pracy i ¿ycia oblatów oraz osobistymi zwi¹zkami z tym zgromadzeniem zakonnym. W kolejnym, obszernym tekœcie o. Wojciech Kluj z UKSW w Warszawie przedstawia pocz¹tki pracy polskich oblatów wœród wychodŸstwa w Kanadzie. Po nim pocz¹tki polonijnej Prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie na podstawie archiwum generalnego zgromadzenia omawia o. Maciej Michalski z domu generalnego zgromadzenia w Rzymie. Wspó³czesnoœæ prowincji Wniebowziêcia NMP i ró¿norodne pola pracy s¹ przedmiotem opracowania o. Janusza B³a¿ejaka, prze³o¿onego prowincji. Omówi³ on wspó³czesne zaanga¿owanie duszpasterskie prowincji, g³ównie parafialne. O. Pawe³ Zaj¹c z Wy¿szego Seminarium Duchownego Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Obrze przedstawi³ bogate relacje i wspó³pracê Prowincji Wniebowziêcia Najœwiêtszej Maryi Panny w Kanadzie oraz Polskiej Prowincji Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej. Pracê i zaanga¿owanie polskich oblatów w Kanadzie, wykraczaj¹ce daleko poza granice i struktury polonijnej prowincji Wniebowziêcia NMP omawia szeroko o. Jaros³aw Ró¿añski, koncentruj¹c siê na pracy Polaków wœród Indian i Inuit. Publikacjê koñcz¹ osobiste refleksje i spostrze¿enia ks. bpa Andrzeja Suskiego z Torunia. OBLACI.P65 12 07-12-01, 21:41 �13 Droga oblatów do Kanady Anna Reczyñska Uniwersytet Jagielloñski Kraków Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne Kanadyjska czêœæ, rozrzuconej po œwiecie, diaspory polskiej to polscy imigranci oraz osoby polskiego pochodzenia, które w Kanadzie okreœlane s¹ jako polska grupa etniczna. Wed³ug danych spisu powszechnego z roku 2001, mieszka³o w tym kraju 260 415 osób okreœlaj¹cych swe pochodzenie jako polskie. Kategoria ta uwzglêdnia wy³¹cznie respondentów wymieniaj¹cych identyfikacjê jedynie z grup¹ polsk¹, jako dla nich najwa¿niejsz¹ (Single Response). Pochodzenie polskie obok innych (Multiple Response) deklaruje w Kanadzie 556 665 osób1. Demografowie krytycznie odnosz¹ siê do dodawania wymienionych wy¿ej wielkoœci, wskazuj¹c ¿e nie zawsze s¹ to kategorie roz³¹czne. Suma 817 085 osób polskiego pochodzenia wystêpuje jednak w niektórych kanadyjskich analizach spisowych i jest te¿ najczêœciej u¿ywana przez dzia³aczy i organizacje polonijne. Pamiêtaj¹c o charakterze tych danych, mo¿na przyj¹æ, ¿e w Kanadzie jest oko³o 800 tysiêcy osób posiadaj¹cych polskie korzenie. Ich iloœæ wzros³a w porównaniu z poprzednimi spisami. Zestawienie danych dotycz¹cych osób wymieniaj¹cych polskie pochodzenie jako jedyne wykazuje jednak od roku 1991 niewielki spadek2. WyraŸnie spada równie¿ procentowy udzia³ grupy polskiej w spo³eczeñstwie kanadyjskim. O ile w roku 1961 osoby polskiego pochodzenia stanowi³y 1,77% ludnoœci tego kraju, to w roku 2005 jedynie 0,88%. 1 2 OBLACI.P65 Ethnocultural Portrait of Canada.(2001 Census), www40.statcan.ca/I01/demo11a.httm (23.11.2005). A. Reczyñska, Polska Diaspora w Kanadzie, w: A. Walaszek (red.), Diaspora Polska, Kraków 2001, s. 30. 13 07-12-01, 21:41 �14 Anna Reczyñska Dla uzupe³nienia obrazu polskiej diaspory ¿yj¹cej w Kanadzie du¿e znaczenie maj¹ statystyki jêzykowe. Z danych spisu z 2001 roku wynika, ¿e 208 375 Kanadyjczyków wymienia³o jêzyk polski jako jêzyk ojczysty (czyli pierwszym wyuczonym w dzieciñstwie i nadal rozumianym). Stanowi³o to oko³o 80% grupy deklaruj¹cej pochodzenie polskie jako jedyne. Ponad 175 000 osób nale¿¹cych do tej grupy deklarowa³o, ¿e u¿ywa wy³¹cznie jêzyka angielskiego, 1900 – wy³¹cznie francuskiego, ponad 23 000 uwa¿a siê za dwujêzyczne a 7880 nie zna ¿adnego z kanadyjskich jêzyków oficjalnych. W domu jêzykiem polskim pos³ugiwa³o siê – wed³ug danych z roku 2001 – 107 370 osób, czyli 41,2% grupy polskiej3. Przytoczone wy¿ej liczby œwiadcz¹ wyraŸnie o postêpuj¹cym w grupie polskiej procesie asymilacji. Najwiêkszym skupiskiem osób polskiego pochodzenia jest na terenie Kanady prowincja Ontario. Mieszka tam prawie 161 000 osób deklaruj¹cych wy³¹cznie polskie pochodzenie (62,2% ca³ej grupy) i ponad 224 000 osób przyznaj¹cych siê do polskich korzeni. Liczba osób polskiego pochodzenia zamieszkuj¹cych w innych prowincjach jest znacznie mniejsza: w Albercie w pierwszej kategorii 29 000 i w drugiej 108 500, w Kolumbii Brytyjskiej 23 600 i 83 700 a w Quebecu prawie 20 000 oraz 27 000. Porównanie danych statystycznych wykazuje wyraŸnie, ¿e grupa polska koncentruje siê w Kanadzie w du¿ych miastach i proces ten siê pog³êbia. O ile w roku 1971 prawie 40% Kanadyjczyków polskiego pochodzenia mieszka³o w 7 najwiêkszych kanadyjskich miastach to w roku 2001, w tych samych miastach mieszka a¿ 74,5% osób podaj¹cych wy³¹cznie polskie pochodzenie i 44,1% osób o polskich korzeniach4. Stolic¹ kanadyjskiej Polonii jest Toronto. W mieœcie tym mieszka ponad 83 000 osób (32% grupy polskiej) podaj¹cych pochodzenie polskie jako jedyne i drugie tyle osób wymieniaj¹cych pochodzenie polskie jako jedno z wielu. Od lat 40. XX wieku Toronto przyci¹ga³o i nadal przyci¹ga, najwiêcej polskich imigrantów. Poza tradycyjnie polsk¹ dzielnic¹, istniej¹c¹ wokó³ ulicy Roncesvalles (potocznie nazywan¹ Ronceswólk¹), od lat 80. kszta³tuje siê nowe skupisko polskie w Mississauga, na dalekich przedmieœciach Toronto. Wokó³ parafii i wzniesionego w latach 1981–84 koœcio³a œw. Maksymiliana Kolbego powsta³o tam tak¿e, prê¿nie dzia³aj¹ce Polskie Centrum Kultury im. Jana Paw³a II. Spo³ecznoœci polskie w kanadyjskich miastach poza Toronto s¹ znacznie mniej- 3 4 OBLACI.P65 Ethnocultural Portrait of Canada.(2001 Census), www12.statcan.ca/english/census01 (14.11.2006). Population by Selected Ethnic Origins by Census Metropolitan Areas (2001 Census), www40.statcan.ca/I01/cst01/demo (10.12.2005). 14 07-12-01, 21:41 �Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne 15 sze. Warto jednak zwróciæ uwagê na zmiany zachodz¹ce na liœcie tych oœrodków: Do lat 70-tych za drugie co do wielkoœci skupisko polskie uchodzi³o miasto Winnipeg, po³o¿one w preryjnej Manitobie. W latach 80-tych jego miejsce zaj¹³ Montreal. Natomiast wed³ug danych spisu z 2001 roku do rangi drugiego co do wielkoœci skupiska polonijnego wyrós³ Vancouver w Kolumbii Brytyjskiej5. Urbanizacja grupy polskiej, postêpuj¹ca w Kanadzie od II wojny œwiatowej, wi¹za³a siê z wyraŸnym awansem spo³ecznym zarówno polskich imigrantów jak i osób polskiego pochodzenia. Na prze³omie wieku XX i XXI zarysowa³ siê proces rozwarstwienia kanadyjskiej Polonii. Jej przedstawiciele wystêpuj¹ na wszystkich szczeblach drabiny spo³ecznej, reprezentuj¹ wiele zawodów i w zale¿noœci od kwalifikacji oraz wykszta³cenia, nale¿¹ do grupy o dochodach niskich (w roku 2001 – 12%), œrednich (oko³o 20%) a tak¿e najwy¿szych (11%)6. Analiza danych dotycz¹cych struktury wiekowej polskiej diaspory w Kanadzie dowodzi, ¿e dominuj¹ w niej osoby w wieku produkcyjnym (z wysokim odsetkiem osób miêdzy 25 a 44 rokiem ¿ycia) oraz ¿e du¿¹ grupê stanowi¹ dzieci i m³odzie¿ poni¿ej 15 roku ¿ycia. Struktura taka ukszta³towana zosta³a g³ównie przez ostatni¹ falê polskiej emigracji, która dotar³a do Kanady w latach osiemdziesi¹tych i dziewiêædziesi¹tych XX wieku. Pocz¹tki dziejów emigracji Polaków do Kanady siêgaj¹ koñca wieku siedemnastego. Wed³ug najnowszych badañ pierwszymi Polakami, którzy trafili na ziemie Nowej Francji byli Gdañszczanie, bracia Józef i Andrzej Loup (Wilk). Losy Józefa nie s¹ znane, natomiast Andrzej (nosz¹cy przydomek „Polak”) osiedli³ siê w mieœcie Quebec na sta³e i za³o¿y³ tam rodzinê. Pocz¹tkowo pracowa³ jako kamieniarz. W latach 1694–1695 bra³ udzia³ we francuskiej ekspedycji d’Iberville’a skierowanej przeciwko Kompanii Zatoki Hudsona a nastêpnie utrzymywa³ siebie i rodzinê jako w³aœciciel barki transportowej. Zaton¹³ na Rzece Œw. Wawrzyñca w roku 1719 maj¹c lat 59 7. Kolejne polskie œlady zwi¹zane s¹ z brytyjskimi lojalistami docieraj¹cymi do Kanady po wojnie o niepodleg³oœæ Stanów Zjednoczonych (znaleŸli siê wœród nich felczer i aptekarz August F. Globenski i kartograf Karol Blaskowitz) oraz polskimi legioni- 5 6 7 OBLACI.P65 Ibidem. Selected Cultural and Labor Force Characteristics, w: 2001 Census – Statistics Canada 97F0010XCB0142, s. 1.; Selected Income Characteristics w: 2001 Census – Statistics Canada 97F0010XCB0143, s. 1 (odbitki). Dane udostêpnione dziêki uprzejmoœci dr Edwarda So³tysa z Kanadyjsko – Polskiego Instytutu Badawczego w Toronto. J. Grabowski, Andrzej Wilk, pierwszy polski osadnik w Kanadzie Polacy w Kanadzie, w: S³ownik biograficzny. Kto jest kim w Polonii kanadyjskiej 2006, J. Kozak, T. Piwowarem (red.), Mississauga 2006, s. 51-56. 15 07-12-01, 21:41 �16 Anna Reczyñska stami walcz¹cymi u boku Napoleona, którzy jako jeñcy brytyjscy trafili do brytyjskich kolonii w Ameryce Pó³nocnej. Kilkunastu weteranów z tej ostatniej grupy uczestniczy³o tak¿e w prowadzonej w roku 1817 przez Lorda Selkirka, akcji osiedlania szkockich imigrantów na kanadyjskich preriach8. Kolejna niewielka grupa Polaków dotar³a na ziemie kanadyjskie po upadku powstania listopadowego przez Stany Zjednoczone. By³ wœród nich Aleksander Edwin Kierzkowski, z wykszta³cenia in¿ynier, zaanga¿owany w reformê kanadyjskiego systemu rolnego. Inny polski emigrant Kazimierz Gzowski, jest dziœ, dziêki swoim zas³ugom, patronem kanadyjskiej Polonii i postaci¹ niemal symboliczn¹. Gzowski zas³yn¹³ jako jeden z budowniczych pierwszych linii kolejowych na terach Górnej i Dolnej Kanady. Na pocz¹tku lat 70-tych XIX wieku wspó³uczestniczy³ w projektowaniu i realizacji budowy International Bridge, mostu nad Niagar¹. Wœród dokonañ Gzowskiego warto te¿ wymieniæ organizacjê kanadyjskiej milicji oraz stowarzyszeñ strzeleckich. Nale¿a³ on równie¿ do grona fundatorów i administratorów seminarium duchownego Koœcio³a episkopalnego, które da³o pocz¹tek Wycliff College, istniej¹cemu do dziœ przy University of Toronto. Za swe zas³ugi Gzowski otrzyma³ w roku 1890 brytyjski tytu³ szlachecki „Sir” od królowej Wiktorii9. Historiê masowej emigracji Polaków do Kanady rozpoczêli w roku 1858 Kaszubi. Agenci linii ¿eglugowych zachêcali ich do podro¿y obietnicami nadania na w³asnoœæ ziemi, której brakowa³o w rodzinnych wioskach. Kaszubscy ch³opi kierowali siê do Kanady szlakiem wychodŸców niemieckich i osiedlali siê w ich s¹siedztwie, wzd³u¿ drogi Ottawa – Opeongo. Pierwsi przybysze pracowali najpierw przy karczowaniu lasów, a nastêpnie obejmowali i zagospodarowywali dzia³ki rolne. W roku 1859, w rejestrach w³aœcicieli dzia³ek, odnotowano pierwsze 14 kaszubskich nazwisk, z adnotacjami o przynale¿noœci do narodowoœci polskiej. W roku 1863 Kaszubi zajmowali ju¿ 38 dzia³ek i w nastêpnych latach grupa ta siê powiêksza³a: w 1881 r. Ÿród³a wymieniaj¹ 144 kaszubskie rodziny, a w roku 1887 – 200. Szacuje siê, ¿e do lat 90, g³ównie z okolic Bytowa i Koœcierzyny, przyby³o do Kanady oko³o 20 000 Kaszubów i innych mieszkañców ziem polskich. Wiêkszoœæ z nich osiedli³a siê na wy¿ynie Madawaska, w okolicy Barry’s Bay i Round Lake Center w prowincji Ontario. Brak œrodków finansowych i nieznajomoœæ jêzyka utrudnia³y przybyszom kontakt z Kanadyjczykami i sprzyja³y podtrzymywaniu wiêzi rodzin- 8 9 OBLACI.P65 R. K³osowicz, Polacy w szwajcarskich pu³kach na s³u¿bie brytyjskiej w okresie wojen napoleoñskich, „Przegl¹d Polonijny” 2002, nr 4, s. 62-73). L. Kos-Rabcewicz-Zubkowski, W.E. Greening, Sir Gzowski, Warszawa 1984. 16 07-12-01, 21:41 �Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne 17 nych oraz s¹siedzkich przeniesionych ze Starego Kraju10. Rejon zasiedlany przez Kaszubów przypomina³ im tereny ojczyste, ale nie by³ zbyt urodzajny. Na prze³omie wieku XIX i XX g³ównymi terenami osadnictwa – tak¿e polskiego – sta³y siê w Kanadzie prowincje preryjne, a Kaszubi pozostali przez kilka pokoleñ spo³ecznoœci¹ izolowan¹, pielêgnuj¹c¹ w³asny jêzyk i tradycje. Od lat dziewiêædziesi¹tych XIX wieku do Kanady nap³ywaæ zaczêli polscy imigranci z Wielkopolski, a póŸniej g³ównie z Galicji. Fala imigracyjna z ziem polskich nasili³a siê zw³aszcza przed pierwsz¹ wojn¹ œwiatow¹. Jej wielkoœæ szacowana jest ³¹cznie na oko³o 60 000 osób. Dzia³ania wojenne zahamowa³y proces wyjazdów, ale zosta³ on wznowiony ju¿ w roku 1919, a nasili³ siê zw³aszcza w latach 20. Wp³ynê³y na to zarówno trudnoœci gospodarcze wystêpuj¹ce w Polsce jak i przyci¹gaj¹ce dzia³anie Kanady oraz ograniczenia imigracyjne wprowadzone w USA. Ogó³em w okresie miêdzywojennym z Polski do Kanady dotar³o oko³o 45 tysiêcy emigrantów. Obydwie fale polskich przybyszy, zarówno ta sprzed pierwszej wojny œwiatowej jak i z okresu miêdzywojennego, sk³ada³y siê w wiêkszoœci z pozbawionych kwalifikacji osób pochodz¹cych ze wsi. Ludzie ci równie¿ w Kanadzie znajdowali pracê na najni¿szych szczeblach drabiny spo³ecznej (jako robotnicy rolni, s³u¿ba domowa, robotnicy pracuj¹cy przy budowie kolei i karczowaniu lasów). Bardzo dotkliwie odczuli te¿ skutki wielkiego kryzysu ekonomicznego. W okresie drugiej wojny œwiatowej Kanada przyjê³a oko³o 800 polskich uchodŸców. By³y wœród nich rodziny wysokich urzêdników pañstwowych oraz ponad 600 techników, in¿ynierów i specjalistów przemys³u zbrojeniowego. Uzyskali oni jedynie prawo pobytu czasowego, ale zmiany wprowadzone na ziemiach polskich po zakoñczeniu wojny sprawi³y, ¿e wiêkszoœæ tych wojennych emigrantów pozosta³a w Kanadzie. Pod koniec 1946 roku Kanada przyjê³a pierwsz¹ grupê by³ych ¿o³nierzy polskich z W³och i Europy Zachodniej. W latach nastêpnych, praktycznie do roku 1952, trafiali tu dalsi zdemobilizowani ¿o³nierze, byli jeñcy i wiêŸniowie oraz inni tzw. dipisi (DP – displaced persons), którzy zamiast powrotu do rz¹dzonej przez komunistów Polski, wybrali emigracjê do Ameryki. Fala ta szacowana jest ³¹cznie na ponad 55 000 osób. Reprezentowa³a ona niemal wszystkie grupy spo³eczne a oko³o 20% jej sk³adu mia³o wysokie kwalifikacje zawodowe oraz œrednie lub wy¿sze wykszta³cenie. Czêœæ dipisów zna³a jeden z obowi¹zuj¹cych w Kanadzie jêzyków a niektórzy przywozili ze sob¹ pewne oszczêdnoœci. Wszystko to zdecydowanie odró¿nia³o nowych przybyszy od polskich imigrantów z okresu przedwojennego. Start fali dipisów w Kanadzie, 10 OBLACI.P65 I. Jost, Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin 1983. 17 07-12-01, 21:41 �18 Anna Reczyñska choæ trudny (zw³aszcza dla tych, którzy musieli odpracowaæ dwuletnie lub roczne kontrakty pracy fizycznej), by³ jednak bez porównania ³atwiejszy ni¿ pionierów z pocz¹tku wieku czy nawet emigracji z lat miêdzywojennych. Od roku 1955 stopniowo zwiêksza³a siê iloœæ polskich imigrantów nap³ywaj¹cych bezpoœrednio z Polski. Statystyki kanadyjskie podaj¹, ¿e w latach 1953–1971 kraj ten przyj¹³ oko³o 55 tysiêcy Polaków, a do roku 1980 dalsze 8 tysiêcy. W pierwszej po³owie lat 80-tych Polacy docierali do Kanady g³ównie przez obozy dla uchodŸców znajduj¹ce siê na terenie Europy Zachodniej. Po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego, dziêki znacznym u³atwieniom zastosowanym przez Kanadê, w kraju tym zalegalizowa³o swój sta³y pobyt wiele osób przebywaj¹cych wczeœniej w Ameryce jako turyœci. Po roku 1986 ponownie wzros³a natomiast imigracja z Polski. Fala przybyszów z lat 1981– 1991, nazywana „post-solidarnoœciow¹”, liczy³a ogó³em oko³o 80 tysiêcy osób. W latach 1991–1996 Kanada, g³ownie w ramach akcji ³¹czenia rodzin, przyjê³a dalsze 35 tysiêcy polskich imigrantów. Znacz¹cy odsetek ca³ej tej fali imigracyjnej stanowili ludzie m³odzi, posiadaj¹cy wysokie kwalifikacje zawodowe, wy¿sze wykszta³cenie i dobr¹ znajomoœæ jednego z kanadyjskich jêzyków urzêdowych. Znacznie u³atwia³o to tej grupie start i awans w Kanadzie a tak¿e stosunkowo szybk¹ integracjê ze spo³eczeñstwem kanadyjskim11. Szacuje siê, ¿e jedynie niewielki odsetek polskiej diaspory ¿yj¹cej w Kanadzie bierze aktywny udzia³ w pracy organizacji polonijnych. Nawet polonijni dzia³acze oceniaj¹ tê grupê na oko³o 4 do 5 %. Relatywnie du¿a, choæ trudna do oszacowania czêœæ najnowszej fali imigracyjnej, nie widzi potrzeby anga¿owania siê a nawet utrzymywania kontaktów ze œrodowiskiem polonijnym, uznaj¹c je za zbyt sk³ócone lub zbyt prowincjonalne. Powstanie w Kanadzie polonijnych organizacji mia³o œcis³y zwi¹zek z Koœcio³em rzymskokatolickim, choæ twierdzenia ¿e niemal wszêdzie i to w krótkim okresie po przyjeŸdzie imigrantów powstawa³y kaplice i koœcio³y lub komitety budowy œwi¹tyñ i ¿e takie dzia³ania doprowadzi³y do stworzenia pierwszych struktur organizacyjnych, wydaje siê zbytnim uproszczeniem. Obraz utrwalony w dokumentach historycznych jest znacznie bardziej skomplikowany, zró¿nicowany w zale¿noœci od regionu osadnictwa, nastawienia lokalnej hierarchii koœcielnej, ale tak¿e sk³adu poszczególnych grup imigranckich oraz charakteru zajêæ podejmowanych przez polskich przybyszy. Na wschodzie Kanady, inaczej ni¿ na preriach, od wielu lat istnia³a rozbudowana sieæ parafii rzymskokatolickich, g³ównie francuskich, ale tak¿e etnicznych, stworzonych 11 OBLACI.P65 A. Reczyñska, op. cit., s. 35. 18 07-12-01, 21:41 �Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne 19 przez katolickich imigrantów przyby³ych z Europy Zachodniej. S³owianie, których czêsto – niezale¿nie od przynale¿noœci etnicznej – nazywano Pollocks, w wielu miejscowoœciach uczêszczali na Msze œw. do lokalnych koœcio³ów, tam zawierali te¿ œluby, chrzcili dzieci, urz¹dzali pogrzeby. Pierwszy polski koœció³ wybudowali Kaszubi, ale sta³o siê to dopiero po kilkunastu latach od przyjazdu w okolice Barry’s Bay pierwszych osadników. Pocz¹tkowo korzystali oni z pos³ugi duszpasterskiej w Brudnell, najbli¿szej osadzie irlandzkiej. Chodzili tam pieszo, polnymi drogami, oko³o 12–13 kilometrów. Proboszcz z Brudenell, 65-letni Irlandczyk James McCormac, zacz¹³ siê nawet uczyæ jêzyka polskiego12. Od 1875 r. ksiêdzu temu pomagali dwaj m³odzi duchowni: Aleksander Michnowski i Franciszek Specht. Ten ostatni pochodzi³ z Poznañskiego i to jemu przypisuje siê inicjatywê budowy pierwszej kaplicy w Hagarty, w rejonie osadnictwa kaszubskiego. Kaplica powsta³a w roku 1875 i data ta zosta³a uznana za historyczny moment za³o¿enia parafii pod wezwaniem œw. Stanis³awa. Kaszubów nie by³o jednak staæ na, konieczne w warunkach kanadyjskich, utrzymywanie ksiêdza i kaplicy przez wiernych. Sk³adkê, w wysokoœci 2 dolarów rocznie, p³aci³y tylko 24 rodziny. Czêœæ chrztów, œlubów i pogrzebów musia³a byæ odprawiana nieodp³atnie. W tej sytuacji ks. Korbutowicz, kolejny proboszcz, po czterech latach opuœci³ parafiê. Dopiero po roku jego nastêpca, ks. W³adys³aw Dembski, podj¹³ pracê duszpastersk¹ i przedsiêwzi¹³ inwestycje niezbêdne dla funkcjonowania kaszubskiej parafii: doprowadzi³ do wybudowania cmentarza, wzniesienia plebani i podjêcia budowy nowego, wiêkszego koœcio³a. Parafianie nazwali swoj¹ osadê Wilno, z Wilna bowiem pochodzi³ ks. Dembski13. Irlandzki koœció³ek w Brundenell, a nastêpnie kaplica w Hagarty/Wilnie, by³y przez d³ugi czas oœrodkami duszpasterskimi tak¿e dla Kaszubów mieszkaj¹cych w s¹siednich miejscowoœciach, a póŸniej równie¿ i dla innych imigrantów polskich osiedlaj¹cych siê wzd³u¿ drogi Ottawa-Opeongo. W latach 80. XIX w. proboszcz z Wilna odprawia³ te¿ niedzielne Msze œw. w domach parafian w okolicy Barry’s Bay, oko³o 3 km na po³udnie od swojej parafii. W osadzie, nazwanej przez mieszkañców Syberia, wybudowano w 1895 r. niewielki koœció³ek, wykorzystywany do 1914 r., kiedy mieszkañcy Barry’s Bay podjêli budowê w³asnego koœcio³a i uzyskali zgodê na erygowanie w³asnej parafii14. 12 13 14 OBLACI.P65 I. Jost, Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin 1983, s. 67. K. Ickiewicz, Kaszubi w Kanadzie, Gdañsk 1981, s. 49-51. E. Walewander (red.), Leksykon geograficzno-historyczny parafii i koœcio³ów polskich w Kanadzie, Lublin 1992, t. 1, s. 77–78. 19 07-12-01, 21:41 �20 Anna Reczyñska Opisane wy¿ej przyk³ady – jako jedne z niewielu, jeœli nie jedyne – s¹ przynajmniej czêœciowo zgodne z obiegowym schematem powstawania polonijnych parafii. Nale¿y jednak pamiêtaæ o specyficznym charakterze migracji kaszubskiej oraz o tym, ¿e grupa ta stworzy³a w miarê zwarte osady rolnicze, co w dziejach imigracji polskiej we wschodniej Kanadzie by³o zjawiskiem raczej wyj¹tkowym. Proces powstawania kaszubskich parafii przebiega³ te¿ stosunkowo wolno: oœrodek w Wilnie zacz¹³ dobrze funkcjonowaæ dopiero od 1880 r.; misja w Barry’s Bay – piêtnaœcie lat póŸniej. OpóŸnienie spowodowane by³o przede wszystkim niezwykle trudnymi warunkami, w jakich znaleŸli siê osadnicy oraz bied¹, zmuszaj¹c¹ ich do minimalizowania wydatków. Wysi³ki imigrantów kaszubskich, by utworzyæ i utrzymaæ parafiê by³y jednak znacz¹ce. Du¿¹ rolê odegra³o tak¿e zaanga¿owanie pracuj¹cych na kanadyjskich Kaszubach ksiê¿y. Opinia ta odnosi siê nie tylko do organizatorów parafii, ale równie¿ duchownych, którzy zupe³nie nie znali jêzyków s³owiañskich. Symbolicznym przyk³adem niech bêdzie opis sposobu prowadzenia w takich warunkach spowiedzi. Wed³ug jednej z relacji ksi¹dz francuski s³ucha³ jej za poœrednictwem t³umacza. ¯eby zachowaæ tajemnicê spowiedzi t³umacz zadawa³ jedynie pytania z rachunku sumienia. Spowiadaj¹cy trzyma³ rêkê spowiednika i œciska³ j¹, gdy us³ysza³ pope³niony przez siebie grzech15. Niezwykle wa¿nym czynnikiem, stymuluj¹cym tworzenie pierwszych polonijnych organizacji, by³a przychylnoœæ hierarchii koœcielnej. Nie oznacza³o to jednak wy³¹cznie mobilizacji spo³ecznoœci imigranckiej na rzecz budowy koœcio³a czy za³o¿enia nowej parafii. Ciekawych przyk³adów dostarcza historia miejscowoœci Berlin, Ont. (dziœ Kitchener, Ont.). Pocz¹tki nap³ywu polskich imigrantów do tego rejonu nie s¹ dok³adnie znane. Pierwsi Polacy – najprawdopodobniej z Pomorza i Prus Zachodnich – trafili tam za imigrantami niemieckimi oko³o roku 1860. W osiedlu Berlin (które zyska³o prawa miejskie w 1864 r.) od 1856 r. istnia³a niemiecka parafia Najœwiêtszej Marii Panny. Du¿e znaczenie mia³ te¿ fakt, ¿e od 1865r. funkcjonowa³ tam równie¿ St. Jerome’s College – kolegium teologiczne, prowadzone przez zakon zmartwychwstañców, do którego czasami przyje¿d¿ali na wyk³ady polscy ksiê¿a zmartwychwstañcy z USA. W 1861 r. proboszczem parafii w Berlinie zosta³ ks. Franciszek Breitkopf, Œl¹zak pracuj¹cy wœród imigrantów niemieckich. Umo¿liwi³ on imigrantom polskim odmawianie ró¿añca i œpiewanie polskich pieœni religijnych przed i po niedzielnej sumie. W 1888 r. Polacy uzyskali przy niemieckiej parafii pomieszczenie na kaplicê, a od 1899 r. wykorzystywali jako 15 OBLACI.P65 Ickiewicz, Kaszubi…, s. 49. 20 07-12-01, 21:41 �Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne 21 kaplicê jedn¹ z sal szkolnych. W 1895 r. opiekê duszpastersk¹ nad polskimi wiernymi zaczêli sprawowaæ ksiê¿a ze wspomnianego kolegium. Inicjatywa budowy w³asnego koœcio³a pojawi³a siê dopiero w 1909 r.16 W roku 1912, dziêki inicjatywom i zezwoleniu biskupa Thomasa Dawlinga z Hamilton i superiora zmartwychwstañców ksiêdza Andrzeja Spetza, erygowano samodzieln¹, polsk¹ parafiê pod wezwaniem Najœwiêtszego Serca Pana Jezusa. Budowê koœcio³a rozpoczêto jednak dopiero w roku 1916 a ukoñczono w 1918 r.17 Na wiele lat przed utworzeniem parafii, bo ju¿ w 1872 r., przy wspomnianej wy¿ej parafii niemieckiej, polscy imigranci za³o¿yli natomiast w Berlinie pierwsz¹ organizacjê œwieck¹: Towarzystwo Bratniej Pomocy Œwiêtego Józefa. Inicjatorem powo³ania tej organizacji by³ kleryk Idzi Tarasiewicz, studiuj¹cy w St. Jerome’s College. Towarzystwo uwa¿ane jest za najstarsz¹ polonijn¹ organizacjê w Kanadzie. Dzia³a³o za aprobat¹ w³adz koœcielnych, oficjaln¹ rejestracjê otrzyma³o jednak dopiero w 1886 r.18 Organizacja ta stawia³a sobie za cel gromadzenie œrodków na Msze ¿a³obne, pogrzeby cz³onków oraz poœmiertn¹ zapomogê dla rodzin osób zmar³ych. Z pewnoœci¹ by³o to podyktowane wysokimi kosztami pochówków oraz brakiem systemu pomocy spo³ecznej. Pewien wp³yw móg³ mieæ tak¿e, panuj¹cy w niemieckiej parafii, zwyczaj urz¹dzania uroczystych pogrzebów. Dzia³alnoœæ Towarzystwa mog³a wiêc dodatkowo stanowiæ formê zabezpieczenia spo³ecznoœci polskiej przed pogard¹ ze strony niemieckich s¹siadów. Hipotezy tej nie da siê jednak udowodniæ. Dzieje polonijnej parafii w Berlinie mog¹ siê wydawaæ nietypowe, ale pocz¹tki ¿ycia organizacyjnego Polonii w innych miastach Ontario a tak¿e w Montrealu na terenie Quebecu, równie¿ odbiegaj¹ od stereotypowego modelu. Powstanie pierwszych organizacji œwieckich o charakterze samopomocowym i ubezpieczeniowym, zwykle wyprzedza³o tam tworzenie parafii, czasem nawet o wiele lat. Pierwsze koœcio³y spo³ecznoœæ polska zdobywa³a g³ównie dziêki pomocy biskupów, zakonów lub lokalnych filantropów. W mniejszych miejscowoœciach Ontario (jak St. Catherines, Welland, czy Branfford) biskupi popierali raczej tworzenie parafii wieloetnicznych, wspólnych dla Polaków, S³owaków, Ukraiñców a tak¿e W³ochów. Nieco inaczej, ale tak¿e w sposób odmienny, od uproszczonego schematu, przebiega³o tworzenie polonijnych parafii w prowincjach preryjnych. Polscy i 16 17 18 OBLACI.P65 Walewander, Leksykon…, t. 1, s. 129–137. Ibid., t. 1, s. 13 –131. H. Radecki, Ethnic Organizational Dynamics. The Polish Group in Canada, Waterloo, Ont. 1979, s. 56–57. 21 07-12-01, 21:41 �22 Anna Reczyñska ukraiñscy ch³opi zak³adali tam farmy i osady, którym nadawali s³owiañskie nazwy takie jak Dobrowody i Tarnopol na terenie Saskatchewan, Wis³a i Zbara¿ w prowincji Manitoba oraz Kraków, Radwany i Kopernik w prowincji Alberta19. Osiedlaj¹cy siê na preriach polscy imigranci stanowili niema³y problem dla istniej¹cej w tym rejonie i nastawionej g³ównie na pracê misyjn¹ wœród Indian, katolickiej hierarchii koœcielnej. Misje duszpasterskie wœród rozproszonych po preriach polskich osadników, robotników rolnych oraz imigrantów zatrudnionych przy wyrêbie lasów i budowie kolei, z ogromnym poœwiêceniem prowadzili oblaci wywodz¹cy siê z francuskiej Kanady oraz redemptoryœci z Belgii. Ju¿ na pocz¹tku lat 90. XIX wieku, wœród 30 tysiêcy mieszkañców Winnipeg, by³o oko³o 1000 Polaków. Adelard Langevin, arcybiskup Winnipeg, wysy³a³ w tym czasie do europejskich zakonów, hierarchii koœcielnej w Stanach Zjednoczonych a nawet do samego cesarza Franciszka Józefa, proœby o duchownych pos³uguj¹cych siê jêzykami s³owiañskimi20. Dziêki tym staraniom do wybuchu I wojny œwiatowej skierowano do Kanady 17 oblatów, w tym 10 Polaków z ziem pruskich i trzech Morawian, znaj¹cych jêzyk polski. Od 1902 r. na prerie dotarli te¿ bazylianie21. Misjonarze zak³adali wielonarodowoœciowe parafie przeznaczone dla Polaków, Czechów, S³owaków, Ukraiñców i Niemców. Pierwsza z nich, pod wezwaniem Œwiêtego Ducha, powsta³a w Winnipeg w prowincji Manitoba w 1898 r. i obejmowa³a obszar a¿ po Góry Skaliste. Pracê duszpastersk¹ podjêli tam dwaj zakonnicy oblaccy, jednoczeœnie rodzeni bracia: Wojciech (Adalbert, zwany niekiedy Albert) i Jan Wilhelm Kulawi. Wojciech pomóg³ w roku 1898 dokoñczyæ budowê koœcio³a w Winnipeg i zosta³ pierwszym proboszczem parafii Œwiêtego Ducha. Jan Wilhelm Kulawy zosta³ natomiast skierowany do pracy w odleg³ych polskich osiedlach na zachód od Winnipeg. Parafia Œwiêtego Ducha zosta³a erygowana jako polska dopiero w roku 1912, po stopniowym wydzieleniu siê z niej innych grup narodowych. Ju¿ w roku 1914 w samym Winnipeg ustanowiona zosta³a natomiast druga polonijna parafia pod wezwaniem œw. Jana Kantego22. 19 20 21 22 OBLACI.P65 Nazwê tê przyjêto w roku 1910 na miejsce wczeœniejszego Koperville, z inicjatywy odwiedzaj¹cego osadê ksiêdza Paw³a Kulawego z zakonu oblatów. Zob. Walewander, Leksykon…, t. 2., s. 435-437. J. Schulte, Wielki wódz prerii Albert Lacombe (1827–1916), Warszawa 1988, s. 135-139. J. Plewko, Duszpasterstwo Polonii w procesie jej integracji ze spo³eczeñstwem kanadyjskim (1875–1988), Lublin 1995 s. 79, 81. Walewander, Leksykon..., t.: 2, s. 226-229. 22 07-12-01, 21:41 �Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne 23 Ksiê¿a pracuj¹cy w Winnipeg nie ograniczali swej aktywnoœci duszpasterskiej do obszaru tego miasta. Odwiedzali te¿ s³owiañskich farmerów i robotników rolnych w ma³ych osiedlach rozrzuconych po preriach. Czasem pokonywali nawet 1500 kilometrów, docieraj¹c do skupisk licz¹cych zaledwie kilkadziesi¹t osób. Odwiedzali równie¿ osiedla górnicze, rejony budowy kolei oraz obozy robotników zatrudnionych przy wyrêbie lasu. Ka¿dy misjonarz przyje¿d¿a³ regularnie do kilku, a nawet kilkunastu miejscowoœci; do innych dociera³ gdy pozwala³y na to warunki atmosferyczne23. W czasie takich podró¿y misyjnych ksiê¿a odprawiali Msze w prywatnych domach lub w pomieszczeniach udostêpnianych przez lokalne zak³ady zatrudniaj¹ce imigrantów. Pracuj¹cy w Albercie ks. Antoni Sylla, z zakonu oblatów, wymieni³ w swym pamiêtniku wiele takich miejsc. W latach 1909–1910 w Bankhead odprawia³ np. niedzielne Msze œw. w hali nale¿¹cej do kopalni wêgla. Pomieszczenie to na co dzieñ by³o wykorzystywane jako sto³ówka i sala spotkañ towarzyskich. Zawsze przed Msz¹ trzeba tam by³o wysprz¹taæ i napaliæ w piecu. Ksi¹dz wspomina³, ze mimo wietrzenia, po sobotnich tañcach pozostawa³a w pomieszczeniu zwykle woñ piwa24. Pierwsze kaplice i niewielkie koœció³ki (najczêœciej zawieraj¹ce aneks z mieszkaniem dla misjonarza) powstawa³y na preriach zwykle dziêki po³¹czeniu funduszy uzyskanych od linii kolejowych, lub lokalnych kompani oraz œrodków ofiarowywanych przez biskupa, b¹dŸ któryœ z zakonów. Z ostatniego z wymienionych Ÿróde³ finansowano zwykle brakuj¹ce elementy wyposa¿enia œwi¹tyñ. Prowadzono te¿ zbiórki wœród wiernych, ale ich rezultaty mia³y wymiar raczej symboliczny. Ks. Sylla opisa³ te¿ przyk³ad niekonwencjonalnej dzia³alnoœci jednego z misjonarzy, który w roku 1900 zosta³ wyznaczony do pracy wœród Polaków osiad³ych na farmach w Albercie. Ks. Olszewski obj¹³ mianowicie w okolicach Edmonton dzia³kê ziemi na warunkach oferowanych imigrantom. Wybudowa³ tam du¿y dom, w którym siostry zakonne prowadzi³y szko³ê. W ten sposób stworzono bazê dla podró¿y misyjnych w rejony zamieszka³e przez S³owian z Galicji, którzy pracowali na preriach oraz w kopalniach i przy naprawie linii kolejowych25. Zarówno w prowincjach preryjnych jak i na wschodzie Kanady na pocz¹tku XX wieku, powstawa³y liczne polonijne kaplice, parafie i koœcio³y. 23 24 25 OBLACI.P65 Plewko, Duszpasterstwo..., s. 113-115; L. G³owacki, Duszpasterstwo polonijne misjonarzy oblatów Maryi Niepokalanej, w: Dzia³alnoœæ mêskich zgromadzeñ zakonnych wœród Polonii, Lubin 1982, s. 471-472. A. Sylla, Memoirs. Sketches on Early Polish Settlements and the Polish Roman Catholic Church in Western Canada, oprac. A. Kobos, Toronto 1997, s. 42. Ibid., s. 20. 23 07-12-01, 21:41 �24 Anna Reczyñska Wiêkszoœæ z nich prowadzili ksiê¿a ze zgromadzenia oblatów, ale w œrodowisku imigrantów pracowali równie¿ zakonnicy z innych zgromadzeñ (franciszkanie, zmartwychwstañcy, redemptoryœci) oraz ksiê¿a diecezjalni. Znacz¹c¹ rolê, zw³aszcza przy prowadzeniu polskich szkó³ek, odgrywa³y te¿ siostry zakonne, g³ównie benedyktynki i felicjanki. W œrodowisku polonijnym grono wyznawców zdoby³ tak¿e Polski Koœció³ Narodowy, Cerkiew greckokatolicka oraz Koœcio³y protestanckie, wœród nich zw³aszcza baptyœci. Wp³yw tych Koœcio³ów na ca³¹ grupê polsk¹ nigdy nie dorównywa³ jednak wp³ywom Koœcio³a rzymskokatolickiego. Niektóre organizacje œwieckie wywodz¹ sw¹ genezê z dzia³alnoœci przy polonijnych parafiach. Czêœæ korzysta³a i w ró¿nej formie do dziœ korzysta, z poparcia struktur koœcielnych. Inne tworzy³y siê i dzia³a³y niezale¿nie, niektóre w powi¹zaniu z organizacjami polonijnymi funkcjonuj¹cymi wczeœniej w USA. We wszystkich niemal wiêkszych miastach Kanady, w których istnia³y skupiska polskich emigrantów, powstawa³y polonijne domy, organizacje i towarzystwa. Ich charakter i cele by³y doœæ zró¿nicowane: od samopomocowych przez kulturalne i sportowe do patriotycznych i socjalizuj¹cych. Wiele z nich ³¹czy³o jednak ró¿ne sfery dzia³alnoœci. Na prze³omie XIX i XX wieku rolê polonijnego centrum odgrywa³o Winnipeg. Znajdowa³o siê tam najwiêksze w Kanadzie skupisko polskich imigrantów, dzia³a³y najwiêksze organizacje i wychodzi³y te¿ polskie czasopisma. Pierwsze próby wydawania gazety w jêzyku polskim podjêli ojcowie oblaci. Publikowany przez nich na prze³omie lat 1904–1905 „G³os Kanadyjski” okaza³ siê efemeryd¹. Utrzyma³o siê dopiero drugie pismo, tygodnik wydawany od roku 1908 pod tytu³em „Gazeta Katolicka”. W roku 1940, po zmianie nazwy na „Gazetê Polsk¹ w Kanadzie” i po³¹czeniu w 1950 roku z tygodnikiem „G³os Polski”, pismo to ukazuje siê w Toronto do dziœ pod tytu³em „G³os Polski-Gazeta Polska”26. Od roku 1915 roku w Winnipegu wydawany by³ tak¿e niezale¿ny tygodnik nosz¹cy tytu³ „Czas”, który utrzyma³ siê na rynku do roku 2006, kiedy dokona³ fuzji z torontoñskim pismem „Zwi¹zkowiec” przekazuj¹c mu swych subskrybentów. Wydarzenia pierwszej wojny œwiatowej, nap³yw fali imigrantów z II Rzeczpospolitej, skutki wielkiego kryzysu ekonomicznego, oraz oddzia³ywanie polskich placówek konsularnych, wszystko to przyczyni³o siê do tworzenia w Kanadzie nowych polonijnych pism i towarzystw. W latach 30. XX wieku powsta³y tak¿e polonijne organizacje ponadlokalne. Znacz¹c¹ rolê odgrywa³y cztery z nich: Utworzone w roku 1931 Zjednoczenie Zrzeszeñ Polskich w 26 OBLACI.P65 Zob. V. Turek, Polish-Language Press in Canada, Toronto 1962. 24 07-12-01, 21:41 �Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne 25 Kanadzie, ³¹cz¹ce kilkadziesi¹t organizacji utrzymuj¹cych œcis³¹ wspó³pracê ze „Œwiatpolem” (organizacj¹ koordynowan¹ z Warszawy, która mia³a ambicje kierowania ca³a polsk¹ diaspor¹) oraz placówkami konsularnymi. Od roku 1934 na terenie prowincji preryjnych, pod patronatem ksiê¿y oblatów, dzia³a³o Stowarzyszenie Polaków w Kanadzie, ³¹cz¹ce g³ównie polonijne parafie i organizacje przyparafialne. W wielu skupiskach polonijnych istnia³a te¿ sieæ towarzystw zwi¹zanych z radykalnym ruchem ludowo-robotniczym. Wiêkszoœæ z nich nale¿a³a do Polskiego Towarzystwa Robotniczo-Farmerskiego, które w roku 1936 przekszta³ci³o siê w Polskie Towarzystwo Ludowe. Czwartym towarzystwem ponadlokalnym by³, prowadz¹cy dzia³alnoœæ ubezpieczeniow¹ i oœwiatow¹, Zwi¹zek Polaków w Kanadzie, dzia³aj¹cy wy³¹cznie w prowincji Ontario. Kolejny prze³om w ¿yciu kanadyjskiej Polonii przyniós³ okres drugiej wojny œwiatowej. Wydarzenia rozgrywaj¹ce siê w Europie i na ziemiach polskich wywo³a³y wzrost nastrojów patriotycznych, manifestacje, akcje zbiórkowe i szerok¹ aktywizacjê zarówno imigrantów jaki i Kanadyjczyków polskiego pochodzenia. W tej atmosferze, w roku 1944, dosz³o do utworzenia Kongresu Polonii Kanadyjskiej, który do dziœ jest centraln¹ reprezentacj¹ kanadyjskiej Polonii. Trzonem nowej organizacji sta³y siê pocz¹tkowo struktury Zjednoczenia Zrzeszeñ Polskich w Kanadzie oraz Zwi¹zku Polaków w Kanadzie. Polonijne centrum przesunê³o siê do Toronto a izoluj¹ce siê od KPK organizacje zwi¹zane z parafiami na preriach zamknê³y siê we w³asnym œrodowisku i stopniowo ulega³y marginalizacji. Stosunkowo szybko topnia³o natomiast œrodowisko sympatyzuj¹ce z nowymi w³adzami w Warszawie, bojkotowane przez resztê Polonii. Kongres Polonii Kanadyjskiej, od pocz¹tku swego istnienia, próbowa³ oddzia³ywaæ na politykê w³adz Kanady na odcinku dotycz¹cym spraw grupy polskiej a tak¿e Polski i Polaków. W latach 40. wystêpowa³ w obronie wolnoœci w Polsce i zabiega³ o przyjêcie do Kanady polskich dipisów i by³ych ¿o³nierzy. W latach 50. i 60. w³adze KPK wielokrotnie wystêpowa³y przeciwko polityce rz¹dów komunistycznych w Polsce i w ca³ym bloku sowieckim. Po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce w roku 1981 domagano siê od Kanady nacisków na w³adze polskie na rzecz przywrócenia demokracji a w roku 1998, w zmienionej ju¿ sytuacji, zabiegano o kanadyjskie poparcie dla polskich aspiracji wejœcia do NATO. Najwiêcej sukcesów odnosi³ Kongres Polonii Kanadyjskiej w pierwszej po³owie lat 80., interweniuj¹c w sprawach dotycz¹cych przyjmowania do Kanady polskich imigrantów oraz organizuj¹c akcje pomocy charytatywnej dla Polski. Od lat 50. decyduj¹c¹ rolê w Kongresie odgrywali przedstawiciele Stowarzyszenia Polskich Kombatantów (SPK), organizacji skupiaj¹cej g³ównie OBLACI.P65 25 07-12-01, 21:41 �26 Anna Reczyñska weteranów drugiej wojny œwiatowej oraz ich rodziny. Stowarzyszenie to jest zwi¹zane ze Œwiatow¹ Federacj¹ SPK maj¹c¹ siedzibê w Londynie. Kombatanci, po³¹czeni wspólnymi, wojennymi losami i podobnymi doœwiadczeniami pierwszych lat pobytu na emigracji, przez ca³y okres powojenny pielêgnowali idea³y walki o niepodleg³oœæ zmitologizowanej przez nich i odleg³ej Polski. Akcje samopomocowe prowadzone przez kombatantów, ich dzia³alnoœæ kulturalna a nawet spotkania towarzyskie zachowa³y wiele elementów zwi¹zanych z wojenn¹ przesz³oœci¹ i wojskow¹ dyscyplin¹. Na takiej bazie powsta³a bardzo skonsolidowana i jak na warunki emigracyjne, sprawnie dzia³aj¹ca organizacja, która w ci¹gu lat 50. i 60. rozbudowa³a sieæ swych kó³ i domów kombatanckich we wszystkich wiêkszych miastach Kanady. Kombatanci, ju¿ pod koniec lat 40., praktycznie przejêli kierownictwo KPK i utrzymuj¹c pewien dystans w stosunku do pozosta³ych organizacji, prowadzili ró¿norodn¹ dzia³alnoœæ od kulturalnej zaczynaj¹c, a na politycznej koñcz¹c. Ta ostatnia rozwija³a siê szczególnie ¿ywo w okresie PRL-u, kiedy w³adze SPK konsekwentnie wystêpowa³y przeciwko istniej¹cemu w Polsce systemowi komunistycznemu. Obecnie o specyfice tego Stowarzyszenia, które istnieje do dziœ, decyduj¹ z jednej strony problemy œrodowiska kombatanckiego a z drugiej zaawansowany wiek wiêkszoœci cz³onków, mimo ¿e SPK przyjmuje tak¿e cz³onków rodzin by³ych ¿o³nierzy. Najwiêksz¹ polonijn¹ organizacj¹ o charakterze samopomocowym jest, siêgaj¹cy histori¹ roku 1907, Zwi¹zek Polaków w Kanadzie (The Polish Alliance in Canada). Zosta³ za³o¿ony jako sieæ œwieckich kas ubezpieczeniowych. Od pocz¹tku swego istnienia rozwija³y one jednak znacznie szersz¹ dzia³alnoœæ zarówno towarzysk¹, kulturaln¹ i edukacyjn¹ jak i patriotyczn¹. W ci¹gu 90 lat dzia³alnoœci ZPwK jego grupy, funkcjonuj¹ce g³ownie na terenie prowincji Ontario, zbudowa³y wiele w³asnych domów. Zak³adano przy nich ko³a Polek, grona m³odzie¿y, kluby sportowe, biblioteki, chóry, amatorskie zespo³y teatralne, prowadzono – i w niektórych grupach prowadzi siê nadal – kursy jêzyka angielskiego dla doros³ych i szkó³ki jêzyka polskiego dla dzieci. Wa¿nymi formami dzia³alnoœci ZPwK by³y i s¹ okolicznoœciowe akademie, wystêpy grup artystycznych (tak¿e artystów z Polski ), bale, pikniki itp. Przy organizacji dzia³a te¿ biuro podró¿y, ksiêgarnia oraz wydawnictwo. Jednym z osi¹gniêæ Zwi¹zku by³a budowa oœrodka kulturalno-rozrywkowego w Grimsbay, Ont. Na podkreœlenie zas³uguje fakt, ¿e cz³onkowie ZPwK ³¹cz¹ troskê o zachowanie jêzyka polskiego i polskich obyczajów z wysi³kami na rzecz pe³noprawnego udzia³u w spo³eczeñstwie kanadyjskim. Dzia³alnoœæ o podobnym charakterze prowadzi³ Zwi¹zek Narodowy Polski w Kanadzie, szczególnie aktywny w latach 50. i 60. XX wieku. Od mo- OBLACI.P65 26 07-12-01, 21:41 �Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne 27 mentu swego powstania w roku 1937, by³ on jednak zorientowany g³ównie w stronê Polski, a po II wojnie œwiatowej mocno zwi¹za³ siê z rz¹dem polskim dzia³aj¹cym na emigracji. Organizacj¹ apolityczn¹, skutecznie ³¹cz¹c¹ polskie tradycje z realiami Kanady jest natomiast, obchodz¹ca w roku 2006 piêædziesiêciolecie swej dzia³alnoœci, Federacja Polek w Kanadzie. Tworzy j¹ obecnie szesnaœcie ogniw, aktywnych na terenie ca³ego kraju i ³¹cz¹cych kobiety prowadz¹ce dzia³alnoœæ samopomocow¹, prace na rzecz spo³ecznoœci polonijnej, akcje charytatywne oraz ró¿ne formy dzia³alnoœci kulturalnej i oœwiatowej27. Nieco mniejsz¹, ale zas³u¿on¹ i znacz¹c¹ organizacj¹ jest Stowarzyszenie In¿ynierów Polskich (SIP) za³o¿one w roku 1941 przez grupê polskich uchodŸców wojennych28. Stowarzyszenie ma osiem oddzia³ów, g³ównie w wiêkszych miastach Kanady. Prowadz¹ one dzia³alnoœæ popularno-oœwiatow¹, ale anga¿uj¹ siê te¿ w wiele akcji na forum polonijnym. Organizacje polonijne przyci¹gaj¹ stosunkowo niewiele m³odzie¿y. Dotyczy to zarówno œrodowiska imigrantów jak i osób urodzonych w Kanadzie. Mimo licznych prób i wielu deklaracji, stowarzyszenia skupiaj¹ce m³odzie¿, m³odzie¿owe przybudówki polonijnych towarzystw, czy ró¿nego rodzaju kluby, s¹ zwykle efemerydami, lub utrzymuj¹ siê najwy¿ej kilka lat. Stosunkowo aktywnie, zw³aszcza na terenie zachodnich prowincji Kanady, dzia³a natomiast organizacja harcerska, na któr¹ sk³adaj¹ siê organizacje harcerek, harcerzy, dru¿yny instruktorów i Ko³a Przyjació³ Harcerstwa Polskiego. Organizacja posiada w³asne oœrodki wypoczynkowe w rejonie dawnego osadnictwa kaszubskiego w Ontario, który w œrodowisku polonijnym nazywany jest „kanadyjskimi Kaszubami”. ZHP w Kanadzie jest zwi¹zany z organizacjami harcerstwa polskiego dzia³aj¹cymi poza granicami Polski. Jego reprezentanci, tradycyjnie ju¿, wchodz¹ w sk³ad Œwiatowej Naczelnej Rady Harcerstwa. Szczególn¹ rolê wœród Polonii odgrywa tak¿e Zwi¹zek Nauczycielstwa Polskiego w Kanadzie skupiaj¹cy nauczycieli ucz¹cych w polskich szkó³kach. W miarê swoich mo¿liwoœci i przy wsparciu innych polonijnych organizacji, Zwi¹zek Nauczycielstwa Polskiego w Kanadzie organizuje szkolenia i kursy dla nauczycieli, wydaje w³asny biuletyn „Myœl”, publikuje te¿ podrêczniki, teksty i pomoce do nauki jêzyka polskiego oraz polskiej historii i geografii. W Kanadzie dzia³a ponad 50 polskich przedszkoli i oko³o 90 szkó³ podstawowych (czêœæ z nich to szko³y sobotnie, a czêœæ to wydzielone programy w 27 28 OBLACI.P65 Ogniwa jednego ³añcucha, 50 lat Federacji Polek w Kanadzie, Toronto 2006. Do roku 1996 nosi³o ono nazwê Stowarzyszenie Techników Polskich w Kanadzie; przyjmuje cz³onków o zawodach technicznych. 27 07-12-01, 21:41 �28 Anna Reczyñska szko³ach publicznych, do których uczêszczaj¹ dzieci z polskich rodzin). Na 12 kanadyjskich uniwersytetach prowadzone s¹ kursy jêzyka polskiego a od roku 1994 na University of Toronto, w ramach Katedry Studiów Polskich im. Konstantego Reynerta, równie¿ kursy historii Polski. Kanadyjska Polonia stworzy³a dwie instytucje o charakterze naukowym. Pierwsza z nich to Polski Instytut Naukowy w Kanadzie za³o¿ony w roku 1943 w Montrealu, w oparciu o Uniwersytet McGill. Do roku 1976, kiedy siê usamodzielni³, funkcjonowa³ on jako filia Polskiego Instytutu Naukowego w Ameryce. Obecnie, poza Montrealem, instytut posiada filie tak¿e w Ottawie, Vancouver i Toronto. Dzia³alnoœæ instytutu to przede wszystkim odczyty na temat Polski i polskiej kultury wyg³aszane przez cz³onków oraz zaproszonych goœci (tak¿e z Polski). Organizowane s¹ tak¿e okolicznoœciowe wystawy i promocje ksi¹¿ek. W Montrealu powsta³a dokumentacyjna monografia polskich grobów na cmentarzu w Saint Sauveur, gdzie spoczywaj¹ miedzy innymi takie osobistoœci polskiej emigracji jak ministrowie Wac³aw Babiñski i Tadeusz Romer czy genera³ Antoni Szyling. Za³o¿ona przy Polski Instytucie Naukowym biblioteka (nosz¹ca od niedawna imiê jej d³ugoletniej dyrektorki Wandy Stachiewiczowej) jest najwiêkszym w Kanadzie zbiorem polskich i polonijnych publikacji. Posiada ksiêgozbiór licz¹cy ponad 44 tysi¹ce wolumenów (niektóre o unikatowej wartoœci); gromadzi te¿ prasê polsk¹ i polonijn¹, równie¿ wydawan¹ poza Kanad¹. Drugie stowarzyszeniem o charakterze naukowym to Kanadyjsko-Polski Instytut Badawczy, utworzony w roku 1956 przy Kongresie Polonii Kanadyjskiej w Toronto. Jego cele to dokumentowanie historii oraz studia nad spo³ecznoœci¹ polsk¹ w Kanadzie. Archiwum instytutu gromadzi g³ównie polonijn¹ prasê i archiwalia. W ci¹gu 40 lat dzia³alnoœci, mimo problemów finansowych, instytut – dziêki zaanga¿owaniu swych kolejnych prezesów (Wiktora Turka, Rudolfa Koglera, Benedykta Heydenkorna i Edwarda So³tysa) a tak¿e cz³onków i wspó³pracowników – zdo³a³ opublikowaæ ponad 40 cennych ksi¹¿ek, wœród których s¹ wspomnienia imigrantów oraz opracowania na temat dziejów i problemów wspó³czesnych kanadyjskiej Polonii29. Dzia³alnoœæ obu wymienionych wy¿ej instytucji o charakterze naukowym wspierana jest czêœciowo z dotacji kanadyjskich, czêœciowo ze sk³adek zbieranych wœród Polonii a czêœciowo przez polonijne fundacje: Fundacjê im. Adama Mickiewicza (dzia³aj¹c¹ od roku 1956), Fundacjê im. W³adys³awa Rey- 29 OBLACI.P65 Najnowsza publikacja to: Parlament na obczyŸnie autorstwa Edwarda So³tysa (Toronto 2006) jest monografi¹ kanadyjskiego oddzia³u Rady Narodowej. 28 07-12-01, 21:41 �Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne 29 monta (od 1969 r.), Fundusz Wieczysty Milenium Polski Chrzeœcijañskiej (utworzony w roku 1964), Polsk¹ Fundacjê Spo³eczno-Kulturaln¹ (od 1978 r.) oraz od lat 80. Fundacjê im. W³adys³awa i Nelli Turzañskich i Fundacjê Tadeusza i Zofii Romerów. W zale¿noœci od swego statutu przyznaj¹ one nagrody lub stypendia, udzielaj¹ wsparcia polonijnym szkó³kom, bibliotekom, zespo³om tanecznym i muzycznym oraz autorom ksi¹¿ek pisz¹cym w jêzyku polskim, na temat Polski lub Polonii. Od roku 1977 propagowaniem polskiej kultury zajmuje siê tak¿e Polski Fundusz Wydawniczy. Wielkim osi¹gniêciem osób skupionych wokó³ Funduszu by³ Tydzieñ Kultury Polskiej zorganizowany w Toronto w roku 1979. W latach nastêpnych œrodowisko zwi¹zane z Funduszem przygotowywa³o, g³ównie w Toronto, wystawy ksi¹¿ek i wieczory autorskie oraz sponsorowa³o wydawanie literatury powstaj¹cej w Kanadzie w jêzyku polskim. Na liœcie oko³o 20 pozycji opublikowanych dotychczas przez Fundusz, s¹ wspomnienia, reporta¿e, eseje (miêdzy innymi Jadwigi JurkszusTomaszewskiej) oraz zbiory poezji (w tym Wac³awa Iwaniuka oraz Floriana Œmieji, poetów znanych i cenionych równie¿ w Polsce). Wœród innych inicjatyw warto wymieniæ ufundowanie w Kanadzie, ze sk³adek zebranych w œrodowisku polonijnym, polskich pomników: Miko³aja Kopernika w Montrealu (w roku 1966), ofiar Katynia w Toronto (w roku 1980), Czes³awa Mi³osza na terenie University of Alberta w Edmonton oraz Jana Paw³a II w Toronto. Instytucj¹ niezwykle wa¿n¹ dla spo³ecznoœci polonijnej jest Polska Kasa Spó³dzielcza (St. Stanislaus – St. Casimir’s Parish Credit Union), za³o¿ona w roku 1945 przy parafii œw. Stanis³awa przez ojców oblatów (Stanis³awa Puchniaka i Micha³a Smitha) i ich parafian. Z niewielkiej kasy oszczêdnoœciowopo¿yczkowej, rozbudowuj¹c swe struktury przy innych polonijnych parafiach, przekszta³ci³a siê stopniowo w jeden z najwiêkszych etnicznych banków w Kanadzie. Jego klientami – cz³onkami kasy – jest ponad 30 000 osób, kapita³ Credit Union przekracza 13 milionów dolarów kanadyjskich a jej aktywa oceniane s¹ na ponad 250 miliardów dolarów kanadyjskich, co jest zjawiskiem wyj¹tkowym nawet jak na warunki Kraju Klonowego Liœcia. W latach 80. ubieg³ego stulecia rozpocz¹³ w œrodowisku kanadyjskiej Polonii kolejny proces g³êbokich zmian. Wynika³y one z wielu czynników, wœród których wa¿n¹ grupê stanowi³y wydarzenia zachodz¹ce w Polsce. Powstanie „Solidarnoœci” i wprowadzenie stanu wojennego zaowocowa³y nap³ywem do Kanady kolejnej, du¿ej fali polskich imigrantów. Nast¹pi³ te¿ w Kanadzie znacz¹cy wzrost zainteresowania polskimi problemami. Wszystko to przyczyni³o siê do wyraŸnej aktywizacji Polaków, osób polskiego pochodzenia i polonijnych organizacji. Grupa „Solidarnoœæ i Niepodleg³oœæ” (PolishCanadian Action Group) sk³adaj¹ca siê wy³¹cznie z nowych imigrantów, ini- OBLACI.P65 29 07-12-01, 21:41 �30 Anna Reczyñska cjowa³a i przeprowadza³a szereg demonstracji a tak¿e niekonwencjonalnych akcji protestacyjnych przed polskimi i sowieckimi placówkami dyplomatycznymi. Nast¹pi³a niezwyk³a konsolidacja dzia³añ wszystkich polonijnych organizacji. Zawieszano dawne spory, zapominano o podzia³ach i starych urazach. Organizowano manifestacje w obronie polskiej „Solidarnoœci” i Polaków nad Wis³¹, prowadzono zbiórki i wysy³kê pieniêdzy, leków oraz ¿ywnoœci30. Kongres Polonii Kanadyjskiej i zrzeszone w nim organizacje sponsorowa³y imigrantów i udziela³y im pomocy. Wielu nowo przybywaj¹cych osiedla³o siê w Toronto i jego okolicy. Poza tradycyjn¹ dzielnic¹ polsk¹ powsta³o nowe polskie skupisko w mieœcie Mississauga, w s¹siedztwie Toronto. Wokó³ parafii i wzniesionego w latach 1981–1984 koœcio³a œw. Maksymiliana Kolbego, powsta³o tam prê¿nie dzia³aj¹ce, Polskie Centrum Kultury im. Jana Paw³a II. Lata 80. przynios³y tak¿e wzrost zainteresowania polonijn¹ prasa. Zwiêksza³a siê liczba jej czytelników, ros³y nak³ady, wydawano tak¿e nowe tytu³y. Czêœæ z nich by³o efemerydami, niektóre funkcjonowa³y przez kilka lat i upada³y, lub ³¹czy³y siê z innymi. Pojawi³a siê te¿ grupa pism utrzymuj¹cych siê z reklam i rozdawanych za darmo. W roku 1988 ukaza³ siê natomiast w Toronto pierwszy na terenie Kanady, polskojêzyczny dziennik zatytu³owany „Gazeta” a w roku 2000 kolejny pt. „Dziennik”. Okaza³o siê jednak, ¿e polonijny rynek jest za ma³y na dwa dzienniki i obecnie wydawana jest jedynie „Gazeta”31. Upadek PRL-u, przyjêty w diasporze z entuzjazmem, ale tak¿e z pewn¹ nieufnoœci¹, zbieg³ siê ze zmian¹ pokoleniow¹ w gronie polonijnych przywódców. Wiêkszoœæ z nich, zw³aszcza ci z grupy dipisów i kombatantów, w naturalny sposób odchodzi³o. Nie przygotowali jednak nastêpców. Dla osób urodzonych w Kanadzie dzia³alnoœæ organizacji polonijnych – zw³aszcza po spadku miêdzynarodowego i ogólnokanadyjskiego zainteresowania Polsk¹ – nie by³a zbyt atrakcyjna. M³odych ludzi zra¿a³o uwik³anie pokolenia ich rodziców w skomplikowan¹, polsk¹ historiê i ich przywi¹zanie do polskich tradycji, uwa¿anych przez m³odzie¿ za anachroniczne. M³ode pokolenie nie rozumie, od¿ywaj¹cych w diasporze, sporów z przesz³oœci. Dodatkowo nowi imigranci, przybysze z PRL-u, byli w wielu przypadkach traktowani w polonijnych organizacjach z jednej strony patriarchalnie a z drugiej podejrzliwie, jako zbyt roszczeniowi i „ska¿eni komunizmem”. Na napiêcia miêdzy „starymi” a „nowymi” czêsto nak³ada³y 30 31 OBLACI.P65 W ramach organizacji Help for Poland Fund: Food and Medcines do Polski przekazano ¿ywnoœæ i leki wartoœci prawie 5,5 miliona dolarów kanadyjskich. Zob. E. So³tys, R.K. Kogler (red.), Half a Century of Canadian Polish Congress, Toronto 1996, s. 124-127. W roku 2004 „Dziennik” najpierw zosta³ przekszta³cony w tygodnik a nastêpnie przesta³ wychodziæ. 30 07-12-01, 21:41 �Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne 31 siê tak¿e konflikty pokoleñ oraz skrywana zazdroœæ o ³atwiejszy start w Kanadzie tych ostatnich. W efekcie takiej atmosfery znaczny odsetek nowych imigrantów odsun¹³ siê i œwiadomie wybiera³ izolacjê od œrodowisk i organizacji polonijnych. Dotyczy³o to zw³aszcza tych, którzy dziêki swym kwalifikacjom i dobrej znajomoœci jêzyka, szybko nawi¹zywali kontakty z Kanadyjczykami. Czêœæ najnowszych przybyszów zra¿a³y polonijne spory, zarówno te odradzaj¹ce siê po latach, jak i przenoszone z Polski i nowe, powstaj¹ce ju¿ na gruncie kanadyjskim. W takiej sytuacji tylko nieliczni imigranci z lat 80-tych w³¹czyli siê w dzia³alnoœæ istniej¹cych ju¿ polonijnych organizacji, nie stworzyli jednak ¿adnych odrêbnych struktur. Podejmowane w œrodowisku polonijnym dyskusje i próby reform doprowadza³y do dalszych podzia³ów i konfliktów. Nak³ada³y siê na nie tak¿e ambicje i osobiste interesy osób pretenduj¹cych do stanowisk liderów, co dodatkowo dzia³a³o zniechêcaj¹co. Rozliczenia finansowe i rozliczenia z przesz³oœci¹ przynosi³y na prze³omie wieków, zw³aszcza w polonijnym œrodowisku w Toronto, ostre polemiki i kolejne konflikty, prowadz¹ce nawet do procesów s¹dowych. Poch³onê³y one wiele energii i znaczne œrodki finansowe oraz wyraŸnie os³abi³y pozycjê Kongresu Polonii Kanadyjskiej jako reprezentanta grupy polskiej na forum kanadyjskim. W takiej atmosferze na znaczeniu zyskiwa³y inicjatywy podejmowane w innych oœrodkach. Dotyczy to zw³aszcza dzia³alnoœci Polskiego Instytutu Naukowego w Kanadzie i Biblioteki Polskiej im. Wandy Stachiewiczowej w Montrealu oraz organizowanych tam odczytów naukowych. Pieczo³owicie wydawane publikacje Instytutu zas³uguj¹ na ogromne uznanie32. Od roku 1988, równie¿ w Montrealu, dzia³a Kanadyjska Fundacja Dziedzictwa Polsko-¯ydowskiego, która ró¿nymi metodami stara siê zwalczaæ uprzedzenia z historii i propagowaæ dialog. Wysoko cenione s¹ tak¿e festiwale filmów polskich, organizowane w Montrealu od roku 2000. Znaczn¹ popularnoœci¹ ciesz¹ siê równie¿ festiwale polskie oraz spotkania z pisarzami organizowane w Ottawie i dzia³alnoœæ (od roku 2004) Kanadyjsko-Polskiego Towarzystwa Historycznego w Edmonton. Brakuje jednak koordynacji i wspó³pracy pomiêdzy poszczególnymi oœrodkami, a czêsto nawet wymiany podstawowych informacji na ogólnokanadyjskim forum polonijnym. Wszystko to sprawia, ¿e wiele przedsiêwziêæ ma g³ównie wymiar lokalny. 32 OBLACI.P65 Wœród najciekawszych warto wymieniæ albumy: Grafika polska ze zbiorów Biblioteki Polskiej w Montrealu (1918–1939), Montreal 1999 i E. I³owiecka (red.), Polskie groby na cmentarzu w Saint-Sauveur-des-Monts Quebec, Kanada. Przewodnik, Montreal 2002, oraz K. Bienicki, L. Czerwiñski, Groby ¿o³nierzy Polskich Si³ Zbrojnych na cmentarzu weteranów „Field of Honor” w Point Claire, Que., Montreal 2003. 31 07-12-01, 21:41 �32 Anna Reczyñska W wielu skupiskach polonijnych istniej¹ polskie programy radiowe a w najwiêkszych miastach tak¿e telewizyjne. Stosunkowo nowym, wartym uwagi zjawiskiem, s¹ polonijne witryny i strony internetowe oraz pisma tworzone wy³¹cznie w internecie jak „Transatlantyk Nadziei” powstaj¹cy w Ottawie (www.tnpolonia.com) oraz „Œwiecie Nasz” redagowany w Montrealu (www. swiecienasz.com). W spo³ecznoœci polonijnej dzia³aj¹ polskie sklepy, restauracje, polskie ksiêgarnie, grupy taneczne i teatralne, polonijne biura podró¿y, wspomniany wczeœniej bank (Credit Union) oraz polonijne domy starców33. Wymienione wy¿ej przyk³ady dowodz¹ wysokiego poziom kompletnoœci instytucjonalnej grupy polskiej. Nazwiska wielu Polaków i osób polskiego pochodzenia znaleŸæ mo¿na wœród kanadyjskich naukowców, in¿ynierów, lekarzy, artystów i sportowców. Stosunkowo szeroka jest te¿ aktywnoœæ grupy polskiej w ró¿nych sferach kanadyjskiej gospodarki. Spo³ecznoœæ polonijna jest natomiast wyraŸnie niedoreprezentowana na kanadyjskiej scenie politycznej. Trudno oceniæ na ile wp³ywaj¹ na to urazy i uprzedzenia przywiezione z Polski a na ile spory i konflikty tocz¹ce siê w polonijnych organizacjach.. Nie ma jednak obecnie czynnych polityków polskiego pochodzenia na szczeblu federalnym. Dzia³acze wspominaj¹ osi¹gniêcia federalnych pos³ów Jesse Flisa, a przede wszystkim dr Stanleya Haidasza, który w latach 1972–1974 by³ ministrem do spraw wielokulturowoœci, a od roku 1978 do przejœcia na emeryturê, cz³onkiem kanadyjskiego senatu. Kilka osób o polskich korzeniach, zwykle w dalszym pokoleniu, mo¿na znaleŸæ wœród polityków na poziomie prowincji. W ostatnich wyborach samorz¹dowych, w listopadzie 2006 roku, na terenie Toronto grupa polska zdo³a³a jednak wybraæ swego przedstawiciela tylko w jednym okrêgu (Ethobicoke-Lakeshore) i to poza dzielnicami tradycyjnie polskimi. W przesz³oœci, co wydaje siê swego rodzaju paradoksem, Poloniê jednoczy³y dzia³ania i akcje protestu przeciwko w³adzom PRL. Obecnie brakuje czynników spajaj¹cych. Atmosfera mobilizacji pojawia siê czasem przy okazji wa¿nych wydarzeñ, jak chocia¿by w roku 2002 w zwi¹zku z wizyt¹ papie¿a Jana Paw³a II, ale stosunkowo szybko opada. Zmiany, które zachodz¹ce w Polsce od lat osiemdziesi¹tych zlikwidowa³y bariery w kontaktach z krajem, które istnia³y wczeœniej. Obecnie kontakty u³atwia dodatkowo nowoczesna technologia: telewizja satelitarna, internet i powszechnoœæ telefonów. Tendencje globalizacyjne, naturalne procesy asymilacji oraz zmniejszenie dop³ywu do Kanady nowych imigrantów z Polski tak¿e warunkuj¹ zmiany sytuacji pol- 33 OBLACI.P65 Najstarsze spoœród tych ostatnich to Maria Curie-Sk³odowska Center w Montrealu stworzony w roku 1966 i Copernicus Lodge w Toronto w 1979 r. 32 07-12-01, 21:41 �Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne 33 skiej diaspory. Przyjêta w Kanadzie w roku 1971 polityka wielokulturowoœci, stwarza korzystne warunki dla zachowania jêzyka, tradycji i pielêgnowania kultury przywiezionej z kraju pochodzenia. ¯eby wykorzystaæ te mo¿liwoœci konieczna jest jednak rewizja programów oraz profilu dzia³ania polonijnych organizacji i dostosowanie ich do nowych realiów. Dotyczy to tak¿e, a mo¿e przede wszystkim, Kongresu Polonii Kanadyjskie, który dotychczas by³ g³ównie reprezentantem interesów polskich w Kanadzie. Czas poka¿e czy – w zmienionej sytuacji – Kongres potrafi skierowaæ swe dzia³ania bardziej w kierunku reprezentowania interesów diaspory wobec w³adz kanadyjskich. Tabela 1 Polska grupa etniczna na tle ludnoœci Kanady w latach 1931–2005 Rok Osoby polskiego pochodzenia Liczba % ludnoœci Kanady 145 503 1,40 167 485 1,46 219 845 1,57 323 517 1,77 316 430 1,47 * 254 485 1,05 222 260 * 0,87 272 800 * 1,01 * 265 930 0,93 0,88 260 415 * 1931 1941 1951 1961 1971 1981 1986 1991 1996 2001 * dane dla osób podaj¹cych polskie pochodzenie jako jedyne ród³o: Statistic Canada. Census Population. 1991 Census of Canada, Catalogue 92-911 www.statcan.ca/english/Pgdb/demoo28a.htm ( 11.07.2004); Statistic Canada. 2001 Census. Ethnocultural Portrait of Canada. www40.statcan.ca/I01/cst01/demo 11a.htm ( 23. 11..2005). Tabela II ( w osobnym za³¹czniku) brak OBLACI.P65 33 07-12-01, 21:41 �34 OBLACI.P65 Anna Reczyñska 34 07-12-01, 21:41 �Polonia kanadyjska: dzieje i problemy wspó³czesne 35 Kard Józef Glemp Prymas Polski Czcigodni Ksiê¿a Biskupi! Ojcze Prowincjale! Wszyscy oblaci i wszyscy s³uchacze! Pani profesor Anna Reczyñska opowiedzia³a nam o sytuacji polskich emigrantów w Kanadzie bardzo szczegó³owo, na podstawie dokumentów. Jest to niezwykle cenne i wa¿ne, aby mieæ dobr¹ ocenê tego, jak polscy oblaci w Kanadzie podtrzymywali i rozwijali ¿ycie religijne naszych rodaków w tych ciekawych sytuacjach, w realiach nowo rodz¹cego siê kraju. Jeœli chodzi o mnie, to ja bêdê mówi³ nie na podstawie dokumentów, ale z w³asnych doœwiadczeñ. Moje spotkania z oblatami mo¿na geograficznie pogrupowaæ w trzy g³ówne regiony: Polska, Francja i Kanada. Ju¿ sam ten fakt przestrzennego rozmieszczenia pokazuje, jak szeroki wachlarz pracy podejmuj¹ polscy oblaci, poœwiêcaj¹c siê zarówno pracy misyjnej, jak i pracuj¹c w duszpasterstwie b¹dŸ to w Polsce, b¹dŸ te¿ poza granicami w duszpasterstwie polonijnym. 1. Moje pierwsze spotkania z oblatami zaczê³y siê od sanktuarium w Markowicach, gdzie jeszcze jako m³ody ch³opak w latach czterdziestych, po wojnie, do³¹cza³em siê do pielgrzymki, która sz³a z Pakoœci do Markowic. Nie by³o to bardzo daleko. Szliœmy oko³o 12-15 km. Tam pozostawaliœmy na noc, aby siê modliæ i uczestniczyæ w nabo¿eñstwach, oraz przenocowaæ w stodole. Z wielkim zainteresowaniem s³ucha³em na odpuœcie markowickim nauk tematycznych. Wtedy nie mówi³o siê tak jak dziœ – homilii. Na tych odpustach ojcowie g³osili tematyczne S³owo Bo¿e, którego s³ucha³o siê z wielkim zainteresowaniem. Nauki by³y dobrze przygotowane i niebanalne. Urzeka³o mnie to wtedy, ¿e mo¿na by³o s³uchaæ logicznych nauk dostosowanych do ¿ycia wiary normalnych ludzi. To wspomnienie pielgrzymowania do Markowic oraz tych ciekawie przygotowywanych nauk pozosta³o mi po dziœ dzieñ. OBLACI.P65 35 07-12-01, 21:41 �36 Kard. Józef Glemp, Prymas Polski Oczywiœcie oblaci prowadz¹ w Polsce nie tylko sanktuarium i parafiê w Markowicach. Nie bêdê wymienia³ wszystkich. Na sali jest obecny rektor z Wy¿szego Seminarium Duchownego z Obry, wiêc nie bêdê ju¿ mówi³ o seminarium, ale chcê tu wspomnieæ jeszcze dwa sanktuaria. Najpierw Kodeñ. Sanktuarium Matki Boskiej Kodeñskiej le¿y tu¿ nad granic¹. Do tego g³ównego sanktuarium diecezji siedleckiej, czyli podlaskiej pojechaliœmy kiedyœ z duchowieñstwem warszawskim na dzieñ skupienia. Ciekawa jest historia tego sanktuarium a zw³aszcza obrazu Matki Bo¿ej Kodeñskiej, zwi¹zanego z rodem Sapiehów. Poza sam¹ bazylik¹, sanktuarium jest piêknie po³o¿one nad Bugiem. Jest piêkna kalwaria z o³tarzem polowym i koœcio³em Ducha Œwiêtego. Pamiêtam, jak wystarczy³o przerzuciæ kamieñ przez rzekê (Bug) i spada³ ju¿ (wtedy) w Zwi¹zku Radzieckim. Oblaci od dawna s¹ kustoszami tego sanktuarium na samym pograniczu. Na tych dawnych kresach przedwojennej Rzeczypospolitej oblaci podejmowali ró¿ne wa¿ne prace. Przed wojn¹, na proœbê episkopatu zaanga¿owali siê te¿ w pos³ugê wœród katolików obrz¹dku wschodniego. Po dwóch sanktuariach maryjnych, Markowicach i Kodniu trzeba wspomnieæ szczególnie w tym roku czêsto wspominane sanktuarium – Œwiêty Krzy¿. Sanktuarium relikwii drzewa Krzy¿a Œwiêtego obchodzi w tym roku piêkny jubileusz tysi¹clecia ¿ycia monastycznego. Wed³ug tradycji, przekazanej przez Jana D³ugosza, w 1006 r. na tej górze osiedlili siê benedyktyni a póŸniej istnia³ tam, do czasów carskiej kasaty, jeden z wa¿niejszych klasztorów benedyktyñskich w Polsce. Góry Œwiêtokrzyskie ze Œwiêtym Krzy¿em, od którego wziê³y nazwê, stanowi¹ równie¿ geologicznie wa¿n¹ warstwê tworzywa skorupy europejskiej, kolejn¹ po Alpach, Tatrach i Karpatach. Œwiêty Krzy¿ jest bardzo ciekawym sanktuarium. Najwiêkszym skarbem s¹ oczywiœcie relikwie drzewa Krzy¿a Œwiêtego, na którym umar³ Pan Jezus. Piêæ kawa³ków tego drzewa znajduje siê w przechowywanym tam relikwiarzu. Od strony ludzkiej panuj¹ tam bardzo trudne warunki. Czêsto wiej¹ silne wiatry, a zim¹ bywa naprawdê zimo. Dziêki pracy oblatów w tym miejscu od blisko siedemdziesiêciu lat, przychodzi tam znowu coraz wiêcej pielgrzymów. Ta wspó³czesna praca, która bardzo g³êboko czerpie ze s³awnej historii benedyktynów w tym sanktuarium jest równie¿ dziœ bardzo wa¿na. 2. Niech tyle wystarczy o Polsce. Jeœli chodzi o oblatów we Francji, to wiadomo, ¿e pracuj¹ oni gównie w regionie pó³nocnym. Kiedy w okolicach tych dobrze funkcjonowa³o górnictwo, tam najczêœciej Polacy szukali pracy. Choæ warunki mieszkaniowe by³y tam wzglêdnie dobre, to jednak wiadomo, ¿e górnik móg³ tam pracowaæ najwy¿ej kilkanaœcie lat, bo potem przychodzi³a pylica i ci polscy górnicy szybko umierali. Tam w³aœnie, wœród innych zgro- OBLACI.P65 36 07-12-01, 21:41 �Czcigodni Ksiê¿a Biskupi! Ojcze Prowincjale! Wszyscy oblaci i wszyscy s³uchacze! 37 madzeñ mo¿na by³o poznaæ oblatów, którzy utworzyli znany oœrodek w Vaudricourt. Oœrodek ten znany jest tak we Francji, jak i poza ni¹. By³ to w pewnym sensie oœrodek organizacyjny. Tam znajdowa³ siê zarz¹d organizacji polonijnych. By³a tam te¿ szko³a i boisko sportowe. Przyby³y tam tak¿e polskie siostry zakonne. Doroczne spotkania, które tam siê odbywa³y, by³y wielkim wydarzeniem dla ca³e miejscowej Polonii. Poza Vaudricourt wspomnieæ trzeba te¿ letni oœrodek wypoczynkowy Stella Plage. Polscy oblaci podejmowali tam wiele przeró¿nych inicjatyw, by stworzyæ i prowadziæ dla Polskich emigrantów polonijny i chrzeœcijañski oœrodek nad morzem, gdzie emigranci po pracy mogliby zregenerowaæ si³y fizyczne i duchowe, odpoczywaj¹c w sezonie letnim. Te wielkie dobrodziejstwa powstaj¹ce dla dobra i rozwoju polskich emigrantów powsta³y z oryginalnych oblackich inicjatyw. Mo¿e tyle niech starczy o Francji. 3. W koñcu trzeba nam trochê d³u¿ej zatrzymaæ siê nad Kanad¹, bo to o niej jest ta sesja. Mo¿na ni¹ siê zachwycaæ jako krajem „pachn¹cym ¿ywic¹”. Rzeczywiœcie Kanadyjczycy potrafi¹ jakoœ szczególnie ¿yæ blisko przyrody i j¹ szanowaæ. Gdy powstawa³ ten kraj, tak jak istnieje wspó³czeœnie, ten olbrzymi teren potrzebowa³ wielu r¹k do pracy. Rz¹d kanadyjski przyjmowa³ ró¿nych emigrantów z wielu krajów Europy, w tym równie¿ i z Polski. Na tych olbrzymich obszarach, porównywalnych z terytorium ca³ego starego kontynentu, potrzeba by³o nie tylko wielu r¹k do pracy i wielkiego poœwiêcenia osadników, ale równie¿ gorliwych polskich duszpasterzy gotowych do wyrzeczenia siê wygód i bêd¹cych w stanie podj¹æ siê w tych warunkach rzetelnej pracy. Niemo¿liwym by³o podj¹æ siê tego dzie³a w pojedynkê. Poniewa¿ oblatów by³o wtedy na preriach wiêcej, wiêc ³atwiej by³o o powstanie zwarta i zgrana wspólnoty, zdolnej podo³aæ tym wielkim zadaniom zw³aszcza w pocz¹tkach. Polaków by³o tam i stale jest du¿o. Ksiê¿om do dziœ pracy nie brak. Ale szczególnie widaæ to w pierwszym okresie, pocz¹wszy od koñca XIX w., kiedy osiadali siê tam pierwsi polscy osadnicy, co piêknie opisa³a pan Melchior Wañkowicz w swej ksi¹¿ce Tworzywo. Ju¿ wtedy, pod koniec XIX w., polscy oblaci zaczêli tam pracowaæ na preriach wœród pierwszego pokolenia polskich osadników. Z czasem przybywa³o emigrantów, przybywa³o te¿ polskich oblatów. Niektórzy z nich, jak chocia¿by o. Franciszek Kowalski, dawny proboszcz najstarszej polonijnej parafii p.w. Ducha Œwiêtego w Winnipegu, tworzy³ póŸniej zrêby polskiej prowincji oblackiej jako jej prowincja³ we wskrzeszonej, po zaborach ojczyŸnie. Po II wojnie œwiatowej, a dok³adniej w 1956 r., kiedy z powodu skutków wojny trzeba by³o oddzieliæ pracê wœród niemieckich emigrantów, od pracy wœród polskich emigrantów, polscy oblaci OBLACI.P65 37 07-12-01, 21:41 �38 Kard. Józef Glemp, Prymas Polski utworzyli w Kanadzie odrêbn¹ prowincjê do pracy wœród naszych rodaków. To w³aœnie jej piêædziesi¹t¹ rocznicê powstania, tej prowincji Wniebowziêcia Matki Bo¿ej dziœ obchodzimy podczas tej sesji. Dziœ oblaci pracuj¹ w ró¿nych miejscach Kanady. Prowadz¹ parafie polonijne w dalekim Vancouver nad Oceanem Spokojnym, pracuj¹ na preriach, prowadz¹c parafie w Edmontonie, Winnipegu i wielu innych mniejszych miejscowoœciach. Z czasem jednak wizytówk¹ pracy oblatów wœród Polonii kanadyjskiej sta³a siê praca w okolicach Toronto. Co prawda pracuj¹ tam wœród Polonii równie¿ chrystusowcy, michaelici i ksiê¿a diecezjalni, ale do dziœ oblatów jest najwiêcej. Pracuj¹ tam poczynaj¹c od najstarszych polonijnych parafii Matki Bo¿ej i œw. Stanis³awa a¿ do najwiêkszych, które sami wybudowali – parafii œw. Kazimierza w Toronto oraz œw. Maksymiliana Kolbego w Missisauga oraz buduj¹c¹ siê parafiê œw. Eugeniusza de Mazenoda w Brampton. Równie¿ w sto³ecznej Ottawie prowadz¹ polonijn¹ parafiê œw. Jacka. Niektóre z parafii, które stworzyli, przekazali ju¿ do prowadzenia innym, jak np. parafiê œw. Jadwigi w Oshawie. Oblaci za³o¿yli te¿ oœrodek odnowy duchowej w centrum rekolekcyjnym, nie zamykaj¹c siê tylko na potrzeby Polonii. Dla rodaków zaœ potrzebuj¹cych na pocz¹tku pobytu w Kanadzie pomocy finansowej za³o¿yli kasê zapomogowo-po¿yczkow¹ Credit Union œw. Stanis³awa i œw. Kazimierza. Do tego przegl¹du dzie³ prowadzonych przez oblatów wœród Polonii Kanadyjskiej chcia³bym dodaæ bardziej osobisty w¹tek. Uczestnicz¹c w œwiatowym spotkaniu m³odzie¿y z Ojcem Œwiêtym Janem Paw³em II, my biskupi polscy byliœmy œwiadkami zarówno ich wielkiej pracy duszpasterskiej, jak i wielkiej zdolnoœci organizowania ca³ego zaplecza nad tak wielkie obchody. Mogliœmy siê wtedy, w tym wielkim miêdzynarodowym t³umie, czuæ dobrze jako Polacy, licz¹c na zorganizowan¹ pomoc oblatów. Poza tymi wielkimi sprawami duszpasterskimi oblaci okazali siê wtedy bardzo goœcinni u¿yczaj¹c nam wtedy swoich w³asnych mieszkañ. Mogliœmy te¿ poznaæ z bliska ich prosty styl ¿ycia. Doœæ czêsto zdarza siê nam, w Polsce traktowaæ emigrantów jako tych, którzy chc¹ tylko coœ zarobiæ, którzy chc¹ siê czegoœ dorobiæ i potem, albo pozostaæ za granic¹, albo dorobek swego ¿ycia przywieœæ z powrotem do Polski. Trzeba jednak spojrzeæ na Polaków za granic¹, jako na tych, którzy te¿ coœ œwiatu daj¹ z tego bogactwa, jakie wynosz¹ z naszej ojczyzny, z bogactwa polskiego ducha i wiary. Statystyki mówi¹ce o emigracji s¹ bardzo wa¿ne, ale poza nimi kryje siê jeszcze tak wiele spraw moralno-etycznych, których przy statystykach nie widaæ. Nasi rodacy na obczyŸnie maj¹ te¿ potrzeby zwi¹zane OBLACI.P65 38 07-12-01, 21:41 �Czcigodni Ksiê¿a Biskupi! Ojcze Prowincjale! Wszyscy oblaci i wszyscy s³uchacze! 39 z zachowaniem i rozwojem wiary w tak nowych dla siebie warunkach. Te potrzeby trzeba dostrzec i odpowiednio na nie odpowiedzieæ w pracy duszpasterskiej. Osobiœcie postrzegam oblatów, jako tych, którzy potrafi¹ podejmowaæ trudne wyzwania i potrafi¹ dostrzec w emigrantach ludzi, którzy nie tylko coœ chc¹ zarobiæ, ale te¿ chc¹ ¿yæ wiar¹ i ni¹ siê dzieliæ. Jednak potrzebuj¹ w tym pomocy. Podsumowuj¹c chcê siê podzieliæ myœl¹, ¿e Polacy i ksiê¿a z Polski wyje¿d¿aj¹ nie tylko z t¹ myœl¹, aby tam coœ zarobiæ, gdy w Polsce jest bieda, ale równie¿ po to, aby coœ z siebie daæ. Niech polscy Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej daj¹ ca³emu œwiatu równie¿ poprzez pracê wœród Polonii, œwiadectwo wiary i ewangelicznej mi³oœci. OBLACI.P65 39 07-12-01, 21:41 �40 Wojciech Kluj OMI Wojciech Kluj OMI Uniwerystet Kardyna³a Stefana Wyszyñskiego Warszawa Pocz¹tki rozwoju polskich placówek duszpasterskich na preriach Kanady (1898–1927) W innym miejscu napisa³em kiedyœ o powstaniu i rozwoju najstarszej polonijnej parafii na kanadyjskich preriach – Ducha Œwiêtego w Winnipegu i o jej rozwoju w pierwszych trzydziestu latach jej istnienia1. W niniejszym artykule chcê zaprezentowaæ stopniowy rozwój duszpasterskiej opieki nad polskimi emigrantami na preriach Manitoby, Saskatchewanu i Alberty w tym samym okresie od przybycia pierwszego polskiego kap³ana na prerie – o. Wojciecha Kulawego OMI w 1898 r., a¿ do pewnego „okrzepniêcia” tej pos³ugi pod koniec lat dwudziestych dwudziestego wieku (1927). Okres trzydziestu lat stanowi ju¿ pewien okres, na który mo¿na spojrzeæ z pewnej perspektywy, jako na „czas pocz¹tków”. 1. Pierwszy etap – „wêdrowna” pos³uga Pierwszym polskim kap³anem na preriach by³ o. Wojciech Kulawy OMI. Jego zaabsorbowanie budow¹ wspólnego koœcio³a dla wszystkich emigrantów œrodkowej Europy w Winnipegu nie uniemo¿liwia³o mu odwiedzania jego parafian ¿yj¹cych poza miastem. W czasie pierwszego roku pracy w Winnipegu jego „parafia” liczy³a, nie wspominaj¹c emigrantów innych narodowoœci, oko³o tysi¹ca Polaków rozproszonych na preriach. Obejmowa³a ona oœrodki 1 OBLACI.P65 W. Kluj, Pocz¹tki pracy Misjonarzy Oblatów M.N. wœród polskich emigrantów na kanadyjskich preriach – parafia Ducha Œwiêtego w Winnipeg 1898–1926, Collectanea Theologica 70 (2000) nr 2, s. 127-151. 40 07-12-01, 21:41 �Pocz¹tki rozwoju polskich placówek duszpasterskich na preriach Kanady... 41 w Manitobie, Saskatchewan i Albercie, na terenach diecezji St. Boniface i St. Albert2. Podczas tych pierwszych odwiedzin, choæ móg³ ich odwiedzaæ tylko w najwa¿niejszych sprawach i bardzo krótko, by³ w stanie oszacowaæ rozmiar stoj¹cego przed nim wielkiego zadania. Po przybyciu brata – Jana Wilhelma, obaj zajêli siê odwiedzaniem osad na preriach. By³y to jednak wci¹¿ bardziej podró¿e i spontaniczne wizyty ni¿ systematyczna praca. Jan Kulawy który przyby³ do Winnipegu w maju, w lipcu i sierpniu uda³ siê na zachód, aby odwiedziæ polskich osadników w Saskatchewan i Albercie. By³oby interesuj¹c¹ rzecz¹ opisaæ te podró¿e. Wszystkie one mia³y coœ specyficznego, ale ogólne warunki by³y podobne. Dlatego te¿, aby podaæ generalny obraz warunków takiej pracy przedstawiamy tu d³u¿szy cytat jednego z listów Wojciech Kulawego do arcybiskupa Langevin opisuj¹cego te pierwsze podró¿e: W dystrykcie Dauphin, odwiedzi³em jedenaœcie oœrodków w czasie dwóch tygodni! Jest to najwa¿niejsza misja obejmuj¹ca ponad 40 mil kwadratowych i licz¹ca oko³o tysi¹ca rodzin, w których jest ponad 6000 dusz... Podczas moich 14 dni tam spêdzonych nie zaprzestawa³em pos³ugi; codziennie s³ucha³em spowiedzi i chrzci³em. Wys³ucha³em 300 spowiedzi, ochrzci³em 43 dzieci i pob³ogos³awi³em 8 ma³¿eñstw... Podczas miesi¹ca paŸdziernika ochrzci³em w tym samym rejonie 30 dzieci, co znaczy, ¿e w ci¹gu miesi¹ca ochrzci³em 73 dzieci i udzieli³em Komunii 400 osobom. Niewiele parafii... mo¿e pochlubiæ siê podobnymi liczbami przez ca³y rok. Podró¿e, które musze podejmowaæ s¹ trudne, poniewa¿ farmy s¹ rozproszone a drogi s¹ w op³akanym stanie. Musia³em stale podró¿owaæ. Gdy koñczy³em jedn¹ misjê, musia³em rozpoczynaæ nastêpn¹. Czêsto podró¿ujê wieczorami po- 2 OBLACI.P65 Zosta³ on mianowany przez abpa Langevin jako odpowiedzialny nie tylko za Polaków, ale równie¿ za Niemców, S³owaków i Ukraiñców w ca³ej archidiecezji St. Boniface. Do 27 maja (przez pierwsze 3 tygodnie) odwiedzi³ ju¿ St. Norbert i Brokenhead. Por. W. Kulawy, Letter of May 27, 1898 to Archbishop Langevin, w: Archiwum domu generalnego OMI w Rzymie (Dalej na oznaczenie tego archiwum bêdzie stosowany skrót AGH). W czasie od 29 grudnia 1898 do 10 stycznia 1899 by³ w dystrykcie Dauphin. 3 lutego 1899 odwiedzi³ Minnedosa. 10 marca by³ w Sifton a 16 marca uda³ siê do Edmontonu i ca³ego tamtejszego dystryktu wracaj¹c do Winnipegu 8 kwietnia. Jego brat Jan przyby³ do Winnipegu 8 maja 1899. Wiêcej szczegó³ów w: W. Kulawy, Rapport sur les colonies Galiciennes et Polonaises du diocèse de St. Boniface à Mgr. L.P.A. Langevin O.M.I., Archevêque de St-Boniface, w: Archiwum archidiecezji St. Boniface (Dalej na oznaczenie tego archiwum bêdzie stosowany skrót ASB); S. Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate. Vol. I. Western Canada, w: Archiwum oblackiej Prowincji Wniebowziêcia w Toronto (dalej na oznaczenie tego archiwum bêdzie stosowany skrót AAP), s. 46-47; E. Hubicz, Early Polish Priests in Manitoba, w: V. Turek (red.), The Polish Past in Canada. Contributions to the History of the Poles in Canada and of the Polish-Canadian Relations, Toronto 1960, s. 93-94. 41 07-12-01, 21:41 �42 Wojciech Kluj OMI wózk¹ konn¹ albo „per pedes apostolorum”, co we Francji nazywaj¹ „samochodem œw. Franciszka”. Jednej nocy nios³em moj¹ ciê¿k¹ skrzyniê kaplicê 16 mil. Po tym spa³em w stogu siana, a by³o tak zimne ¿e nie dawa³ on ¿adnego ciep³a. By³o to Betlejem, prawdziwe Betlejem w Manitobie. Innej noc wieŸli mnie dwuko³owa powózk¹, która wraz z nami spad³a do rzeki. Jednak Bóg chroni³ swojego misjonarza! Wasz s³uga przyby³ tam o drugiej w nocy, rano wys³ucha³ 80 spowiedzi, ochrzci³ 13 dzieci i wyg³osi³ 6 kazañ! Œpiewa³em Mszê œw. i nie mog³em wypiæ nawet fili¿anki kawy a¿ do drugiej po po³udniu! Prawie ca³y rok poszczê i rzadko jem przed pierwsz¹, drug¹, albo i trzeci¹ po po³udniu.... Pewniej niedzieli jad³em o siódmej wieczorem! Gdy o trzeciej skoñczy³em udzielaæ sakramentów, wezwali mnie do chorego o 5 mil stamt¹d... Wracaj¹c ksiê¿yc ju¿ œwieci³ na niebie nie rozgrzewaj¹c mojego biednego ¿o³¹dka który by³ pusty, a by³o naprawdê zimno3. Po tym pierwszym okresie „wêdrownej” pos³ugi, gdy zaczêli przybywaæ kolejni oblaci, nadszed³ czas aby zacz¹æ duszpasterstwo bardziej systematyczne i zorganizowane. 3 OBLACI.P65 W. Kulawy, Letter of Dec. 11, 1900 to Archbishop Langevin, w: ASB. List zosta³ napisany oryginalnie po francusku. Jako ¿e nie by³ to ani pierwszy ani drugi jêzyk o. Kulawego (po polskim, niemieckim wyniesionym z domu rodzinnego, nowicjacie i seminarium uczy³ siê angielskiego i francuskiego) mo¿na podarowaæ pewne nieœcis³oœci w styku jêzyka. W oryginale czytamy: «Dans le district de Dauphin, j’ai visité onze centres dans l’espace de deux semaines! C’est la mission la plus considérable, elle comprend plus de 40 milles carrés, et compte environ mille familles ce qui doit donner plus de 6000 âmes... Pendant les 14 jours passés dans cette localité, je n’ai cessé de faire du ministère; je confessais et je baptisais tous les jours. J’ai entendu 300 confessions, baptisé 43 enfants et béni 8 mariages... Dans le mois d’octobre j’ai baptisé dans cette localité même 30 enfants; de sorte que, dans l’espace d’un mois, j’ai baptisé 73 enfants et j’ai distribué la sainte communion à 400 personnes!! Bien peu de paroisses... peuvent présenter les mêmes chiffres pour toute une année. Les voyages qu’il me faut enterprendre sont difficiles parceque les fermes sont dispersées et que les chemins sont affreux, impraticables. Or, je voyage constamement. A peigne ai-je fini une mission que je quitte pour en commencer une autre. Souvent, je voyage pendant la nuit sur une voiture trainée par des beufs à pas lents, ou bien ‘per pedes apostolorum’, ce que l’on appelle en France, la voiture de Saint François! Une nuit j’ai porté ma boite-chapelle joliment lourde, l’espace de 16 milles; puis j’ai couché dans un tas de foin! Or, le froid était intense et le foin n’était pas chaud! C’était Bethléem; mais Bethléem au Manitoba. Une autre nuit, on m’a transporté sur une petite voiture à deux roues et nous avons failli nous noyer en traversant une rivière! Mais, Dieu garde son missionnaire! Votre serviteur arrive cette nuit là, à deux heures du matin; aussitôt il entend 80 confessions, baptise 13 enfants, et prêche six fois! Il a fallu aussi chanter la messe et je n’ai pu prendre une tasse de café du’après deux heures de l’après-midi. Je jeune presque toute l’année, et il est rare que je mange avant une, deux et même trois heures de l’après-midi... Un dimanche, j’ai mangé à sept heures du soir! A trois heures et demi j’avais fini l’administration des sacrements, alors on m’appelait aux malades à 5 milles de là... En revenant, la lune brillait au firmament sans réchauffer mon pauvre estomac qui était bien vide, et le froid était grand». 42 07-12-01, 21:42 �Pocz¹tki rozwoju polskich placówek duszpasterskich na preriach Kanady... 43 W niniejszej prezentacji postêpowaæ bêdziemy w porz¹dku geograficznym postêpuj¹c na zachód, przedstawiaj¹c dzie³o oblatów wœród Polaków w prowincjach Manitoba, Saskatchewan i Alberta. 2. Zak³adanie lokalnych wspólnot a) Manitoba Obecnoœæ Polaków w Manitobie siêga roku 1817, kiedy to grupa polskich ex-¿o³nierzy z Regimentu De Meuron’a do³¹czy³ do za³o¿yciela kolonii nad Rzek¹ Czerwon¹ – Lorda Selkirka. Jednak z tej grupy tylko dwie polskie rodziny osiad³y na sta³e w tej kolonii. Wielka fala polskich emigrantów zaczê³a p³yn¹æ na prerie pod koniec XIX wieku4. Parafia p.w. Ducha Œwiêtego w Winnipegu mia³a s³u¿yæ nie tylko Polakom w Winnipegu lecz mia³a byæ baz¹ wypadow¹ dla oblatów, którzy zajêliby siê duszpasterstwem Polaków na preriach. Podczas weekendów oblaci z koœcio³a Ducha Œwiêtego udawali siê do ró¿nych koœcio³ów i kaplice. Pierwsi misjonarze regularnie odwiedzali okoliczne miejscowoœci takie jak St. Norbert, Gonor i Victoria Park zanim jeszcze nawet powsta³y tam kaplice5. Oblaci z koœcio³a p.w. Ducha Œwiêtego mieli równie¿ odwiedzaæ Polaków ¿yj¹cych w dalszych miejscowoœciach. Poniewa¿ sytuacje i mo¿liwoœci odwiedzin rodaków zamieszka³ych w poszczególnych regionach znacznie siê ró¿ni³y, dlatego trzeba tu wyró¿niæ cztery regiony: Wschodni, Pó³nocny, Pó³nocno-Zachodni i Zachodni. 4 5 OBLACI.P65 Spis ludnoœci z 1901 r. podaje liczbê Polaków w Manitobie na 1674. W 1911 r. liczba ta wynosi³a 12 1321. Polskie osady w Saskatchewanie i Albercie, zasadniczo zak³adane by³y wzd³u¿ linii kolejowej. Por. W.B. Makowski, History and Integration of Poles in Canada, Niagara Peninsula 1967, s. 50. Ju¿ Wojciech Kulawy odwiedza³ je i g³osi³ rekolekcje w St. Norbert krótko po swym przyjeŸdzie do Winnipegu w maju 1898. Wiêcej o tej pracy por. Act of visitation of the House of the Holy Ghost by the Provincial J. Magnan in October 1907, w Maison du St-Esprit, Winnipeg. Conseil local et actes de visité du 1er octobre 1907 au 25ème juin 1963, w AAP, zw³aszcza s. 23; Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate, s. 45, 59, 96-97, 100-101; E.M. Hubicz, Polish Churches in Manitoba. A Collection of Historical Sketches, London, UK 1960, s. 68-82; E. Walewander (red.), Leksykon geograficzno-historyczny parafii i koœcio³ów polskich w Kanadzie, vol. II, Lublin 1993, s. 114-116. Wiele informacji o poszczególnych polskich koœcio³ach na preriach zawartych jest w Gazeta Katolicka, 2 (1909), nr 26 (z 5 wrzeœnia 1909). Ten numer specjalny poœwiêcony by³ prezentacji polskich koœcio³ów na preriach. Wiele te¿ innych informacji zawartych by³ow innych numerach Gazety Katolickiej. 43 07-12-01, 21:42 �44 Wojciech Kluj OMI Region Wschodni Dwadzieœcia mil na wschód od Winnipegu le¿y Cook’s Creek. Za czasów Wojciecha Kulawego osadnicy zbudowali tam koœció³. Oblaci odwiedzali to miejsce i w roku 1908 ojcowie Kowalski i Grochowski g³osili tam misje6. Na pó³nocny wschód od Cook’s Creek znajduje siê Beausejour. Oblaci od czasu do czasu odwiedzali tam polskich osadników i sprawowali Mszê œw. w prywatnych domach7. Od pocz¹tku oblaci odwiedzali te¿ Garson, gdzie odwiedzali osadników i celebrowali Eucharystiê do roku 1924, kiedy to obj¹³ ten region w swoj¹ opiekê kanadyjski ksi¹dz – Antoine d’Eschambault, który nauczy³ siê jêzyka polskiego8. Pierwszymi kap³anami odwiedzaj¹cymi region Brokenhead byli oblaci ojcowie Allard i Woodcutter oraz franciszkanin – o. Œwider. Celebrowali oni Msze œw. w prywatnych domach. O. Wojciech Kulawy by³ pierwszym polskim oblatem, który zacz¹³ odwiedzaæ te okolice bardziej regularnie9. 6 7 8 9 OBLACI.P65 Koœció³ w Cook’s Creek równie¿ roœci sobie pretensje do tytu³u koœcio³a Ducha Œwiêtego, bycia pierwszym polskim koœcio³em na preriach. Ju¿ 3 czerwca 1899 Wojciech Kulawy odprawia³ tam Mszê œw. w nowej kaplicy (a w koœciele Ducha Œwiêtego dopiero kilka miesiêcy póŸniej – 1 listopada 1899). Niektórzy twierdz¹, ¿e kaplica w Cook’s Creek nie by³a wtedy jeszcze gotowa. Do roku 1913 oblaci tam docierali. Potem w latach 1913– –1921 kap³ani diecezjalni byli odpowiedzialni za Cook’s Creek, a potem znów od 1921 oblaci. Nie wszystko sz³o tam tak g³adko. W 1926 r. rada parafialna, z poparciem niektórych parafian zawiesi³a o. Kosianowi wyp³aty na pó³ roku. Kiedy opuœci³ on parafiê, poprosili abpa Beliveau o nowego proboszcza, ale on odrzuci³ tê propozycjê. W koñcu ust¹pili i o. Kosian powróci³. Por. Codex Historicus – Cook’s Creek, zw³aszcza s. 3-12; F.B. Kowalski, Letter of March 26, 1914 to Archbishop Langevin, w ASB; Hubicz, Polish Churches in Manitoba, s. 87-90; Walewander, Leksykon geograficzno-historyczny …, s. 71-74. Kap³ani albo z Beausejour albo z Winnipegu odprawiali Msze œw. w ma³ych koœció³kach w Elma, Hadashville i Whitemouth. Por. W. Kulawy, Letter of December 11, 1900 to the Archbishop Langevin, w ASB; J.B. Beys, Rapport du R.P. Provincial du Manitoba 1908 à 1920, „Missions de la Congregation de Missionnaires Oblats de Marie Immaculée” (dalej cytowane jako „Missions”) 54 (1920) s. 277-278; Hubicz, Polish Churches in Manitoba, s. 98-112; Walewander, Leksykon geograficzno-historyczny…, s. 45-48, 123-126. Oblaci odwiedzali równie¿ osadników mieszkaj¹cych w okolicach East Selkirk i Narol. Por. Hubicz, Polish Churches in Manitoba…, s. 113-119; Walewander, Leksykon geograficzno-historyczny…, s. 81-85, 140-141. W 1921 r. o. Meissner znalaz³ siê w podobnie trudniej sytuacji z pieniêdzmi, jak o. Kosian w Cook’s Creek ale on, w Brokenhead, ust¹pi³ i w 1924 r. przybyli tam polscy saletyni. Por. Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 95; Hubicz, Polish Churches in Manitoba…, s. 91-97; Walewander, Leksykon geograficzno-historyczny…, s. 65-67. 44 07-12-01, 21:42 �Pocz¹tki rozwoju polskich placówek duszpasterskich na preriach Kanady... 45 Na po³udniowy wschód od Winnipegu rozci¹ga siê region, który pocz¹tkowo znany by³ jako Stuartburn, póŸniej Overstone, a w koñcu nazwê przemieniono na Tolstoi. By³a to jedna z pierwszych okolic odwiedzanych przez o. Wojciecha Kulawego w latach 1898–1899. PóŸniej inni oblaci odwiedzali te okolice. W latach 1912–1927 bardzo czêsto udawa³ siê tam inny oblat – o. Bronis³aw Heintze, podczas lat 1912–1927 10. Region Pó³nocny (Gimli) Polacy zaczêli osiedlaæ siê w tych okolicach w roku 1897. Oko³o piêædziesi¹t mil na pó³noc od Winnipegu znalaz³a siê du¿a grupa Polaków w rejonie Gimli. W. Kulawy by³ pierwszym polskim kap³anem, który tam dotar³. Mo¿na powiedzieæ, ¿e oblaci byli pierwszymi „wêdrownymi” misjonarzami11 w tym regionie, ale pierwszym który zacz¹³ organizowaæ regularn¹ pracê duszpastersk¹ w tym regionie by³o diecezjalny ksi¹dz Ernest Kostorz, który zosta³ tam pierwszym proboszczem w 1905 r. Gdy opuœci³ to miejsce dwa lata póŸniej, znowu oblaci przejêli opiekê nad tym regionem, a¿ do roku 1910, kiedy to parafia ta otrzyma³a nowego ksiêdza diecezjalnego12. Parafia na Camp Morton zaczê³a siê tworzyæ od kaplicy zbudowanej przez Polaków i Niemców w Haas w 1906 r. Opiekê duszpastersk¹ nad mieszkaj¹cymi tam emigrantami sprawowali polscy i niemieccy oblaci. Nowi emigranci w 1908 r. zbudowali nowy koœció³ w Berlo. Kiedy w 1923 r. powsta³o tam obozowisko dla dzieci, abp Sinnott postawi³ tam koœció³ i plebaniê, a nastêpnego roku, wraz z przybyciem Sisters of Service erygowa³ tam parafiê. Oblaci pracowali tam w miêdzyczasie13. Siostry benedyktynki za³o¿y³y swój dom macierzysty w Arborg. Pierwszy sta³ym kap³anem na tym miejscu by³ równie¿ oblat, o. Andrzej Stojar, któremu 10 11 12 13 OBLACI.P65 Pochodz¹cy z Tolstoi o. Feliks Kwiatkowski wst¹pi³ do oblatów (œwiêcenia kap³añskie w 1933 r.). Zosta³ on póŸniej prowincja³em Prowincji Wniebowziêcia. O pierwszych odwiedzinach tej okolicy por. Kulawy, Rapport sur les colonies Galiciennes et Polonaises...; Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate..., s. 98-99; Hubicz, Polish Churches in Manitoba..., s. 108-112; Walewander, Leksykon geograficzno-historyczny…, s. 215-217. Wojciech Kulawy ochrzci³ 34 dzieci podczas swego trzydniowego pobytu w lutym 1901 r. Por. W. Kulawy, Letter of December 11, 1900 to Archbishop Langevin, w ASB; W. Kulawy, Letter of October 1, 1903 to Fr. Magnan, w ASB. Wojciech Kulawy odwiedzi³ okolice Pleasant Home w 1899 r. Por. Kulawy, Rapport sur les colonies Galiciennes et Polonaises...; Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 99-100; Hubicz, Polish Churches in Manitoba, s. 130-136, 148. Por. Hubicz, Polish Churches in Manitoba…, s. 126-138. 45 07-12-01, 21:42 �46 Wojciech Kluj OMI w pos³udze w okolicy pomaga³ o. Leonard Nandzik. PóŸniej oblaci opuœcili Arborg14. Region pó³nocnozachodni Dystrykt Sifton, na pó³nocny zachód od Winnipegu rozci¹ga³ siê na pó³noc od Dauphin wzd³u¿ linii kolejowej CPR (Canadian Pacific Railway). Pierwszy misjonarzem w tym regionie by³ o. Agapite Page OMI, który nauczy³ siê jêzyka polskiego na tyle, aby móc pos³ugiwaæ osadnikom najbardziej potrzebnych sprawach. Pierwszym polskim kap³anem, który do nich zawita³ by³ o. Wojciech Kulawy, który odwiedzi³ ich w ci¹gu pierwszych kilku miesiêcy po przybyciu na prerie w 1898. Katolicy mieli tam ju¿ swój koœció³ek, który póŸniej zosta³ zniszczony przez po¿ar prerii. Od 1911 r. proboszczami byli tam kap³ani diecezjalni15. Region zachodni Dla ca³oœci obrazu, choæ oblaci tam wtedy nie pracowali, wspomnieæ trzeba równie¿ o tym rejonie. Pierwszy kap³anem, który odwiedza³ polskich osadników w tej okolicy by³ redemptorysta, o. Achilles Delaere, kto nauczyæ siê jêzyka polskiego na tyle, by s³u¿yæ im opiek¹ duszpastersk¹. Pierwszymi, którzy regularniej zajêli siê duszpasterstwem polskich osadników na tym obszarze byli redemptoryœci z Brandon a póŸniej z Yorkton, Sask. W 1913 r. Polacy zbudowali koœció³ w Portage la Prairie. Do 1921 miejsce to odwiedzali „odwiedzaj¹cy” ksiê¿a, zarówno oblaci jak i diecezjalni16. 14 15 16 OBLACI.P65 Por. Hubicz, Polish Churches in Manitoba …, s. 152-155; Walewander, Leksykon geograficzno-historyczny …, s. 40-42. Por. W. Kulawy, Letters of March 13, 1899; of December 11, 1900; and of November 1903 to Archbishop Langevin, w ASB; oraz jego Rapport sur les colonies Galiciennes et Polonaises …; Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate …, s. 46, 9798; Hubicz, Polish Churches in Manitoba …, s. 201-228. 12 czerwca 1898 Wojciech Kulawy odwiedzi³ Huns Valley (Polonia). By³a to chyba jedyna odnotowana wizyta pastoralna oblatów w tym miejscu. Por. Kulawy, Rapport sur les colonies Galiciennes et Polonaises .... Ks. Finke, który by³ w Oakburn w 1904–1906 nie by³ oblatem (jak podaje Hubicz, Polish Churches in Manitoba …, s. 171). Por. te¿ Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate …, s. 98; Hubicz, Polish Churches in Manitoba …, s. 161-187, 193-197. 46 07-12-01, 21:42 �Pocz¹tki rozwoju polskich placówek duszpasterskich na preriach Kanady... 47 b) Saskatchewan ¯yzne ziemie Saskatchewanu przyci¹ga³y grupy polskich osadników którzy stopniowo siê tam osiedlali. Wiêcej Polaków przyby³o do Saskatchewanu po pierwszej wojnie œwiatowej. Na ogó³ osiedlali siê na farmach. Nie by³a to jednak emigracja masowa. Tereny te sta³y siê kanadyjsk¹ prowincj¹ w 1905 r. Po³udniowa czêœæ prowincji nale¿a³a do diecezji St. Boniface do roku 1910, podczas gdy jej pó³nocna czêœæ tworzy³a diecezjê Prince Albert17. Oblaci z Fort Pelly, ojcowie Jules Decorby i Agapite Page, odwiedzali okolice Yorkton na d³ugo wczeœniej, zanim jakikolwiek polski kap³an by³ dostêpny. Ten drugi nauczy³ siê jêzyka polskiego na tyle, by byæ zdolnym do pos³ugiwania polskojêzycznym osadnikom. W 1899 r. wybudowany zosta³ ma³y koœció³ek pod patronatem œw. Kingi w Otthon, na po³udniowy wschód od Yorkton. Pierwszym polski misjonarzem w tym regionie by³ Wojciech Kulawy, który odwiedzi³ te okolice w 1900 r. Od roku 1904 odpowiedzialnoœæ za ten region przejêli redemptoryœci18. Dalej na po³udnie, Polacy osiedlali siê wokó³ Neudorf (Mariahilf), które sta³o siê katolick¹ enklaw¹ na tym obszarze. Wojciech Kulawy odwiedzi³ tê okolicê w 1900 r.; póŸniej inni oblaci tam docierali19. W 1901 ludzie wybudowali tam koœció³. Niemcy, Polacy i Ukraiñcy tworzyli zasadniczy zr¹b tej parafii. W 1905 r. Wojciech Kulawy zosta³ upowa¿niony, by za³o¿yæ dom dla misjonarzy w Grayson, który sta³by siê siedzib¹ dla dwóch misjonarzy (podobnie jak dom w Winnipegu). Odwiedzaliby oni katolików wzd³u¿ linii kolejowej CPR na zachód. Tego œmia³ego przedsiêwziêcia nie uda³o siê wtedy wprowadziæ w ¿ycie. Pomiêdzy 1905 a 1907 r., znaczna liczba polskich rodzin przyby³a na ten obszar, ale nie pozosta³a na nim na sta³e. Wiêkszoœæ katolików stanowili i tak Niemcy, dlatego nabo¿eñstwa oraz nauki odbywa³y siê po niemiecku20. Polska 17 18 19 20 OBLACI.P65 Dominion Bureau of Statistics odnotowa³o 669 Polaków w Saskatchewanie w 1901 r.; 3922 w 1911 r.; 8161 w 1921 r., i 25 961 w 1931 r. Wzrost by³ znacz¹cy, ale nie tak wielki jak w pozosta³ych prowincjach. Por. Makowski, History and Integration of Poles in Canada…, s. 150. Por. Kulawy, Rapport sur les colonies Galiciennes et Polonaises...; Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 265; Walewander, Leksykon geograficzno-historyczny…, s. 329-330. Wiêcej o tych wizytach por. W. Kulawy, Letter of September 2, 1900 to Fr. Tatin, w AGH. Polacy nazwali swoj¹ osadê Lwów, a póŸniej zosta³a ona zgermanizowana jako Lemberg. Wszyscy oblaci, którzy wtedy pracowali w Lemberg byli z pochodzenia Niemcami. Por. F. Gerein, Outline History of the Archdiocese of Regina. Written and compiled on the occasion of its Golden Jubilee Year 1961, Regina 1961, s. 175-177; Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 279-280; Makowski, History and Integration of Poles in Canada…, s. 146-147; Walewander, Leksykon geograficzno-historyczny…, s. 317-319. 47 07-12-01, 21:42 �48 Wojciech Kluj OMI parafia w Regina zosta³a za³o¿ona dopiero w 1930 r. Wczeœniej Polaków odwiedzali niektórzy oblaci (Groetschel, Sylla i inni)21. Pó³nocna czêœæ Saskatechewanu nale¿a³a do diecezji Prince Albert. W te okolice pierwsi polscy osadnicy przybyli w 1900 r. (okolice Batoche). Niemiecki oblat, o. Brück z Prince Albert, kilkakrotnie odwiedza³ tych Polaków i sprawowa³ dla nich eucharystiê. Inny oblat niemieckiego pochodzenia, o. Forner, przyszed³ do tej diecezji w 1901 r. Nauczy³ siê polskiego i przez wiele lat by³ jedynym kap³anem w diecezji mówi¹cym po polsku. Za³o¿y³ swoj¹ siedzibê w Fish Creek, gdzie pozosta³ do roku 1908. Wtedy to polski oblat, o. Teofil Nandzik, zosta³ mianowany proboszczem wszystkich polskich osad w diecezji Prince Albert. Po jego wyjeŸdzie do Polski w 1921 r., na piêæ lat powróci³ o. Forner. Zast¹pi³ go w 1926 r. diecezjalny kap³an polskiego pochodzenia, ks. Joseph Cybart, którzy przyszed³ do diecezji Prince Albert22. c) Alberta Chyba najœciœlejsza wiêŸ miêdzy polskimi pionierami i ich koœcio³em na preriach widoczna by³a w Albercie, zw³aszcza w jego pó³nocnej czêœci. W prawie wszystkich swych wymiarach, wspólne ¿ycie polskich emigrantów koncentrowa³o siê przy koœciele. Bardzo czêsto stawianie koœció³ków na preriach Alberty nie by³o ani wielce koordynowane ani odgórnie planowane, ale by³o wynikiem spontanicznej wspó³pracy osadników z okolicy. W pó³nocnej Albercie23, by³o wielu polskich farmerów. Po³udniowa Alberta z kolei przyci¹ga³a robotników, rzemieœlników i chêtnych do pracy w przemyœle wydobywczym24. 21 22 23 24 OBLACI.P65 W 1938 r. oblat pochodz¹cy z tej parafii, Leo Engel, zosta³ wyœwiêcony na kap³ana. Por. Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 282-285; Walewander, Leksykon geograficzno-historyczny …, s. 340-343. Teofil Nandzik przyby³ z Afryki Po³udniowej, gdzie przez piêæ lat by³ misjonarzem i pozosta³ w Fish Creek a¿ do roku 1921, kiedy powróci³ do Polski. Por. Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 103-104, 290-294; A. Forner, Rapport sur la mission de l’Immaculée Conception à Fish Creek, Sask., Canada, „Missions” 47 (1909) s. 251-259; Walewander, Leksykon geograficzno-historyczny…, s. 287-288, 297-299, 333-335. Patrz¹c na mapê z perspektywy czysto geograficznej mo¿na by ten region okreœliæ jako Albertê centraln¹, ale zazwyczaj, bior¹c pod uwagê miejsca zamieszkania ludzi nazywa siê te okolice Albert¹ „pó³nocn¹”. Prawdopodobnie w po³udniowozachodniej Albercie w kopalniach pracowa³o wielu Polaków poniewa¿ na tablicy pami¹tkowej na cmentarzu w Banff, upamiêtniaj¹cej tych, którzy zginêli w wypadkach w Bankhead jest ponad dwadzieœcia piêæ polskich nazwisk wspominaj¹cych tych, którzy zginêli w latach 1905 i 1906. Por. Makowski, History and Integration of Poles in Canada…, s. 161-162. 48 07-12-01, 21:42 �Pocz¹tki rozwoju polskich placówek duszpasterskich na preriach Kanady... 49 Praca oblatów wœród Polaków Alberty do roku 1926 mo¿e byæ podzielona na trzy etapy. Pierwszy obejmuje lata 1898 i 1899, kiedy to Wojciech i Jan Kulawy odwiedzali te okolice od czasu do czasu, nastêpnie by³ okres organizowania podstaw duszpasterskiej troski o polskich emigrantów (1903–1916) i okres pocz¹tków w miarê zorganizowanej pracy (1917–1926)25. W taki sposób ukarzemy tê sekcjê dodaj¹c trochê wiêcej informacji o parafii Matki Bo¿ej Ró¿añcowej w Edmontonie. Odwiedziny Wojciecha i Jana Kulawych Ju¿ w 1896 r. delegacja polskich katolików z okolic Edmonton prosi³a bpa Grandin o polskojêzycznego kap³ana. Tak, jak w Manitobie i Saskatchewanie, pierwszym polskim kap³anem, który odwiedzi³ Albertê by³ Wojciech Kulawy. Jego pierwsza wizyta mia³a miejsce w czasie od 9 sierpnia do 10 wrzeœnia 1898, a druga wiosn¹ nastêpnego roku od 16 marca do 6 kwietnia 1899 r. Jego rodzony brat, równie¿ oblat, o. Jan Kulawy by³ w Albercie od 31 sierpnia do 30 wrzeœnia 1899 26. Gdy Wojciech i Jan Kulawi zajêli siê organizacj¹ parafii Ducha Œwiêtego w Winnipegu, w 1900 r. kleryk polskiego pochodzenia – Franciszek Olszewski zosta³ wyœwiêcony na kap³ana dla diecezji St. Albert. Przez pewien czas by³ on jedynym polskim kap³anem pracuj¹cym regularnie w diecezji (obejmuj¹cej ca³oœæ prowincji Alberta). Najwiêksza polska osada w tym czasie, le¿¹ca ok. 90 km na pó³nocny wschód od Edmontonu zosta³a nazwana Kraków (okolice Beaver Hills). Ks. Olszewski osiad³ w tej okolicy i tam za³o¿y³ sw¹ rezydencjê s³u¿¹c Polakom w okolicy27. 25 26 27 OBLACI.P65 Por. A. Philippot, L’oeuvre des Oblats polonais parmi les Polonais de l’Alberta, „Missions” 64 (1930) s. 341-344. Podczas swych odwiedzin Jan dotar³ równie¿ do Fernie, BC, gdzie wyg³osi³ tygodniowe rekolekcje dla górników. Por. J.W. Kulawy, Letter of September 13, 1899 to the Superior General, Fr. Augier, „Missions”, 37 (1899), s. 367-372; M.B.V. Byrne, From Buffalo to the Cross. A History of the Roman Catholic Diocese of Calgary, Calgary 1973, s. 391-392; Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 314-315. Por. te¿ A. Sylla, Memoirs, vol I, s. 3-13, w AAP. Niektóre fragmenty dzie³a o. Sylli by³y opublikowane w ksi¹¿ce J. Matejko (red.), Polish Settlers in Alberta. Reminiscences and Biographies (Toronto 1979). Bp Grandin przyj¹³ go do swej diecezji w 1899 r. i wyœwiêci³ na kap³ana w 1900 r. Zosta³ mianowany odpowiedzialnym za duszpasterstwo polskich osadników na wschód od Edmontonu. W 1901 r. za³o¿y³ on zgromadzenie polskich sióstr, których g³ównym celem by³o nauczanie. Przez kilka lat by³ on jedynym polskim kap³anem odwiedzaj¹cym Polaków wzd³u¿ linii kolejowej CPR i w innych czêœciach diecezji. W 1911 r. opuœci³ Kanadê wraz ze sw¹ wspólnot¹ sióstr i przeszed³ do diecezji Crookston w Stanach Zjednoczonych. 49 07-12-01, 21:42 �50 Wojciech Kluj OMI Okres zak³adania fundamentów (1903–1916) W 1903 r. o. Pawe³ Kulawy, brat Wojciecha i Jana, zosta³ pos³any do pracy w diecezji St. Albert. Biskup Legal wyznaczy³ go, by zaj¹³ siê prac¹ wœród Polaków. Ten, najpierw za sw¹ siedzibê obra³ Lethbridge na po³udniu28, ale ju¿ w 1905 r., przeniós³ siê na pó³noc od Round Hill nad jeziorem Demay, poniewa¿ by³o tam wiêcej Polaków29. Kiedy Pawe³ Kulawy przeniós³ siê do Round Hill zaj¹³ siê zasadniczo prac¹ wœród polskich emigrantów pó³nocnej Alberty, Polacy na po³udniu zostali bez polskiego kap³ana. Biskup Legal mówi³ o tej sytuacji na Kapitule Generalnej Misjonarzy Oblatów. Z tego wiêc powodu w 1909 r. inny polski oblat, o. Antoni Sylla, przyby³ do po³udniowej Alberty. Mia³ on pracowaæ wœród wszystkich katolików s³owiañskiego pochodzenia, a wiêc Polakom, S³owakom i Ukraiñcom którzy pracowali wzd³u¿ linii kolejowej i w obozach przemys³u wydobywczego30. O. Sylla wybudowa³ sobie schronienie i osiad³ siê w Canmore. Stopniowo sta³o siê ono parafi¹. Postawi³ równie¿ koœcio³y w Bankhead i w Exshaw31. Biskup Legal zaznaczy³ w 1913 r., ¿e polska wspólnota w Calgary nie ma jak dot¹d koœcio³a, ani mieszkaj¹cego na miejscu kap³ana, mimo ¿e o. Sylla 28 29 30 31 OBLACI.P65 Por. Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 315-319; E.J. Legal, Short Sketches of the History of the Catholic Churches and Missions in Central Alberta, Edmonton 1915, s. 115-117; A. Sylla, Kraków – Father Olszewski’s settlement (1899–1910), w: Matejko, Polish Settlers in Alberta…, s. 270-273; Sylla, Memoirs, vol. IV, s. 76-92. Bp Legal opowiada³, ¿e Pawe³ musi podejmowaæ wiele wypraw i potwierdzi³, ¿e istnieje realna potrzeba wiêkszej iloœci polskich kap³anów. Por. E.J. Legal, Rapport du Vicariat de Saint-Albert, „Missions”, 44 (1905) s. 161, 176-177; Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 319-325. Wiêcej o Lethbridge Sylla, Memoirs, vol. II, s. 41-57. Ju¿ Wojciech Kulawy odwiedzi³ Round Hill. PóŸniej, pod przewodem ks. Olszewskiego powsta³a tam parafia. Wraz z Paw³em Kulawym postawili tam koœció³ w 1905 r. Por. Sylla, Memoirs, vol. III, s. 47-73; Legal, Short Sketches of the History…, s. 117-118. Wiêcej o Rabbit Hills (dziœ Nisku) por. Sylla, Memoirs, vol. III, s. 29-46. W 1915 r. odby³y siê pierwsze rekolekcje parafialne w Kopernik g³oszone przez o. Kowalskiego, a 1925 r. przez o. Jana Kulawego. W 1915 r. kap³an diecezjalny ks. Micha³ Dymiñski przej¹³ Kopernik, ale tylko na rok. O Kopernik por. A. Sylla, The Polish Community in Kopernik (1903–1926), w: Matejko, Polish Settlers in Alberta…, s. 279-290. Œciœle bior¹c, na po³udniu nie by³o polskojêzycznych koœcio³ów. Pawe³ Kulawy s³u¿y³ im z kap³añsk¹ pos³ug¹ niezale¿nie od narodowoœci. Por. Byrne, From Buffalo to the Cross…, s. 312-315, 394-396. W swej ksi¹¿ce nazywa ona braci Kulawych Kulowy! Wiêcej o Canmore A. Sylla, Christmas Among the Miners in Canmore, w: Matejko, Polish Settlers in Alberta…, s. 291-293. O Bankhead – Sylla, Memoirs, vol. I, s. 49-65, o Exshaw – Sylla, Memoirs, vol. I, s. 66-68, a o Banff – Sylla, Memoirs, vol. I, s. 69-70. 50 07-12-01, 21:42 �Pocz¹tki rozwoju polskich placówek duszpasterskich na preriach Kanady... 51 odwiedza³ ich od czasu do czasu z Canmore32. Do roku 1912 o. Antoni Sylla pracowa³ na po³udniu Alberty, która nale¿a³a do diecezji St. Albert (pod kierownictwem oblata, biskupa Legal). Wtedy jednak powsta³a nowa diecezja Calgary, której pierwszym biskupem zosta³ mianowany bp McNally. Oceniaj¹c, ¿e liczba Polaków na po³udniu jest niewielka i ¿e jest ich o wiele wiêcej na pó³nocy, pozwoli³ on o. Sylli w 1917 r. przejœæ do pracy w pó³nocnej czêœci prowincji w okolicach Edmontonu, jako na to bardzo nalega³ o. Pawe³ Kulawy. Okres organizacji pracy na pó³nocy (1917–1926) Od czasu odejœcia ks. Olszewskiego w 1911 r., Pawe³ Kulawy mia³ zbyt du¿o pracy jak na jednego w pó³nocnej czêœci Alberty. Na wschód od Edmontonu z Polakami pracowali franciszkanie33. Przez pewien czas Pawe³ Kulawy mia³ pomoc w osobie niemieckiego oblata, o. Gelsdorfa34 i w koñcu od o. Antoniego Sylli. Obaj oblaci podzielili miêdzy siebie teren i obydwaj mieszkali w Edmontonie, wyje¿d¿aj¹c do osadników w weekendy. Prowincja³, o Henry Grandin napisa³ o ich pracy ¿e obaj „zabijali siê nios¹c nauczanie i duchow¹ pomoc katolikom ich jêzyka”35. Przez cztery lata wspólnej pracy, a¿ do wyjazdu Paw³a Kulawego do Polski, wspó³dzia³ali w bardziej zorganizowany sposób. W 1918 r. o. Sylla, razem z innym oblatem pracuj¹cym z Ukraiñcami, o. Roux, zasugerowali parafianom w Skaro projekt wybudowania groty ku czci 32 33 34 35 OBLACI.P65 W sierpniu 1914 r. sporz¹dzono plany wed³ug warunków nowego biskupa (McNally). Ten koœció³ nigdy jednak nie powsta³ z powodu wybuchu pierwszej wojny œwiatowej. W czasie wojny wielu Polaków opuœci³o swe miejsca. Nastêpny biskup – Kidd (1925– –1931) czyni³ wysi³ki, aby znaleŸæ polskojêzycznych ksiê¿y. Na jego apele odpowiedzieli redemptoryœci. Z parafii w Calgary pochodzi³ jeden oblat, o. Piotr Klita. Por. Sylla, Memoirs, vol. II, s. 1-18; Byrne, From Buffalo to the Cross…, s. 185-186. Placówkami na wschód od Edmontonu w latach 1911–1914 zajêli siê franciszkanie. Por. Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 329-331; Sylla, Memoirs, vol. IV, s. 63-64. O. William Gelsdorf, pierwotnie przeznaczony do pracy z ludnoœci¹ pochodzenia ukraiñskiego, nie zmieni³ rytu na wschodni i pomaga³ Paw³owi Kulawemu stacjonuj¹c najpierw w Round Hill a potem w Edmontonie. Podczas pierwszej wojny œwiatowej wszyscy Niemcy co miesi¹c musieli siê meldowaæ na policji. Bardzo go to bola³o i postanowi³ przenieœæ siê do pracy w Stanach Zjednoczonych. Por. Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 326-327; Sylla, Memoirs, vol. III, s. 9-14. Philippot, L’oeuvre des Oblats polonais parmi les Polonais de l’Alberta..., s. 355. Tekst oryginalnie pisany po francusku, st¹d trochê nietypowe wyra¿enie. Por. H. Grandin, Rapport du Révérend Père Vicaire d ‘Alberta-Saskatchewan, „Missions”, 55 (1921), s. 284. 51 07-12-01, 21:42 �52 Wojciech Kluj OMI Matka Bo¿ej z Lourdes. Parafianie poparli ten projekt. W czerwcu 1919 r. prace siê zaczê³y. Przy budowie groty pracowali nie tylko polscy parafianie, ale równie¿ ich ukraiñscy s¹siedzi. Pierwsza pielgrzymka zosta³a zorganizowana na 14 i 15 sierpnia 1919 r. Od pierwszych lat pielgrzymi przybywali na uroczystoœci odpustowe z wszystkich czêœci Alberty36. Daleko na pó³nocny zachód od Edmontonu istnia³a polska osada w Flat Lake (dziesiêæ mil na pó³nocny wschód od St. Paul des Métis). Paul Kulawy odwiedzi³ ich. Niektóre osoby w tym regionie nie widzia³y kap³ana od piêtnastu lat albo i wiêcej!37 Niewielu polskich osadników przyby³o nad Peace River przed pierwsz¹ wojn¹ œwiatow¹. W Webster mieszka³a po³owa Polaków ca³ego wikariatu apostolskiego Grouard. Pierwszym polskim oblatem, który odwiedzi³ Webster i Sexmith by³ o. Antoni Sylla (latem 1926 r.) Drugim by³ póŸniej o. Stanis³aw Puchniak38. Parafia Matki Boskiej Ró¿añcowej w Edmontonie W miarê swych mo¿liwoœci proboszczowie parafii edmontoñskich opiekowali siê Polakami w tym rejonie. Na szczególne uznanie zas³uguj¹ o. Alphonse Jan OMI z parafii œw. Joachima i ks. Alphonse LeMarchand z parafii Niepokalanego Poczêcia Najœwiêtszej Maryi Panny. Obaj oni prosili o. Paw³a Kulawego, by okazyjnie celebrowa³ Mszê œw. dla Polaków39. 36 37 38 39 OBLACI.P65 Ju¿ bracia Kulawi odwiedzali Skaro (Wojciech dwukrotnie, Jan raz). Po odejœciu ks. Olszewskiego Pawe³ Kulawy okazyjnie odwiedza³ Round Hill. Por. Philippot, L’oeuvre des Oblats polonais parmi les Polonais de l’Alberta…, s. 358-360; Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 333-334; A. Sylla, Building the Church and Grotto in Skaro (1917–1919), w: Matejko, Polish Settlers in Alberta…, s. 314-316. O. Rygusiak, pracuj¹cy tam w latach trzydziestych, napisa³, ¿e niektórzy ludzie tam mieszkaj¹cy wci¹¿ wspominaj¹ o. Paw³a Kulawego, który kilkakrotnie ich odwiedzi³. Por. E. Rygusiak, Z lasów kanadyjskich, „Oblat Niepokalanej”, 10 (1935) s. 288-291; 11 (1936) s. 61-62; por. te¿ Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 336-337; Sylla, Memoirs, vol. III, s. 108-111. Por. Puchniak, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate…, s. 342; Sylla, Memoirs, vol. III, s. 116-128. Poza dzia³alnoœci¹ typowo duszpastersk¹ o. Jan zorganizowa³ szko³ê wieczorow¹ dla tzw. „galicyjskich” dziewcz¹t (Ukrainek i Polek). Por. L. Culerier, Rapport sur la Paroisse de l’Immaculée-Conception à Edmonton, „Missions” 50 (1912) s. 46-50; Ten¿e, Notes sur les travaux des Oblats de Marie Immaculée à Edmonton, „Missions” 52 (1914) s. 349-350; Sylla, Memoirs, vol. III, s. 1-2. Ogóln¹ prezentacjê pracy oblatów w okolicy Edmontonu znaleŸæ mo¿na w E.O. Drouin, The Beginnings and Development of the Catholic Church in the Edmonton Area and the Contributions of the Oblate Fathers and Brothers, „Vie Oblate Life” 40 (1981) s. 211-250; 41 (1982) s. 37-67. 52 07-12-01, 21:42 �Pocz¹tki rozwoju polskich placówek duszpasterskich na preriach Kanady... 53 Od pierwszej Mszy œw. o. Paw³a Kulawego w parafii œw. Joachima w 1904 r. by³y próby za³o¿enia polskiej parafii w Edmontonie. W paŸdzierniku 1911 r. odby³o siê spotkanie i wybrano komitet organizacyjny na rzecz budowy polskiej parafii, mimo ¿e abp Legal uwa¿a³ ten pomys³ za przedwczesny40. Budowa koœcio³a rozpoczê³a siê na wiosnê 1912 r., a pierwsza Msza œw. w nowym koœciele odprawiona zosta³a w Nowy Rok 1913 r. przez Paw³a Kulawego, którego sta³¹ rezydencj¹ by³o wci¹¿ Round Hill. 28 sierpnia 1913 r. abp Legal wys³a³ o. Kulawemu akt kanonicznej erekcji parafii Matki Bo¿ej Ró¿añcowej. W postscriptum, biskup okreœli³, ¿e nowa parafia bêdzie s³u¿y³a wy³¹cznie polskim katolikom, nie Niemcom, czy jakiejkolwiek innej grupie etnicznej. Pierwsza oficjalna wizyta biskupa w parafii mia³a miejsce 3 czerwca 1917 r. W 1914 r. Pawe³ Kulawy przeniós³ swoj¹ siedzibê do Edmontonu. W 1917 r. Antoni Sylla do³¹czy³ tam do niego. Odt¹d Edmonton sta³ siê centrum pracy oblatów wœród Polaków w pó³nocnej Albercie. Pawe³ Kulawy i Antoni Sylla odt¹d mieszkali w mieœcie i stamt¹d udawali siê z odwiedzinami duszpasterskim do poszczególnych osad41. W 1917 r. oblaci otworzyli swoje nowe seminarium duchowne w Edmontonie42. Wœród kleryków byli tam równie¿ seminarzyœci polskiego pochodzenia. Pierwszym, który zostaæ wyœwiêcony w grudniu 1920 r. by³ o. Stanley Baderski. Zosta³ on dodany do pomocy o. Sylli. O. Sylla kontynuowa³ swoj¹ pracê z od-daniem pos³uguj¹c w osadach powierzonych jego pieczy43. Po skoñczeniu nauki, o. Baderski wyjecha³ do Winnipegu. George Salamon, oblat s³owackiego pochodzenia, zosta³ wyœwiêcony w kolejnym roku i przej¹³ obowi¹zki o. Baderskiego. W nastêpnych latach wyœwiêceni zostali: John Czujak (1923), Stanley Puchniak (1925) i John Bednarz (1926). Wszyscy oni po kolei 40 41 42 43 OBLACI.P65 Dnia 12 wrzeœnia 1912 r. biskup jeszcze raz odpowiedzia³, ¿e nie bêdzie faktycznej parafii dla Polaków w Edmontonie, ale zasugerowa³, podobnie jak w Calgary, ¿eby zakupiæ teren, dopóki ceny s¹ odpowiednie. Por. Sylla, Memoirs, vol. III, s. 1-28. Brat Antoni Kowalczyk, pierwszy polski oblat w Kanadzie zachodniej, od 1911 r. pracowa³ w kolegium œw. Jana w Edmontonie. Bardzo lubi³ ten koœció³ i czêsto do niego przychodzi³. Wiêcej o tej parafii por. C. Zwartych, The Beginning and the End of the First Holy Rosary Church (Polish) in Edmonton, w AAP; Z£OTE Pok³osie. Dzieje parafii Matki Bo¿ej Ró¿añcowej w Edmonton 1913–1963, Edmonton 1963. Por. Inauguration du Scolasticat O.M.I. d’Edmonton, „Missions” 53 (1919) s. 57-60. Pawe³ Kulawy jest tam wspomniany jako profesor jêzyka polskiego. Pawe³ Kulawy wyjecha³ do Polski 7 czerwca 1921 r. na wakacje, ale ju¿ nigdy do Kanady nie powróci³. 53 07-12-01, 21:42 �54 Wojciech Kluj OMI pomagali o. Sylli b¹dŸ to przy parafii M.B. Ró¿añcowej, b¹dŸ w polskich osadach. W ten sposób do roku 1927 zasadniczo zosta³y zorganizowane polskie placówki duszpasterskie i inni kap³ani diecezjalni polskiego pochodzenia przejêli je. Tego¿ samego roku o. Sylla zosta³ skierowany do parafii Ducha Œwiêtego w Winnipegu44. 44 OBLACI.P65 W Edmontonie widzimy ten sam schemat, jaki widzieliœmy na po³udniu. Gdy nowy biskup, nie-oblat (abp O’Leary) zast¹pi³ oblata, po kilku latach oblaci odchodzili z tej pracy. Nastêpc¹ o. Sylli w parafii M.B. Ró¿añcowej do roku 1961 byli kap³ani diecezjalni. Potem znów powrócili oblaci. W tym samym roku (1927) o. Sylla opuœci³ Albertê a seminarium oblackie zosta³o przeniesione do Lebret w Saskatchewanie. Jednym z widocznych skutków pracy oblatów z polskimi emigrantami w Albercie by³y powo³ania z tej grupy do zgromadzenia. Byli to ojcowie Stanley Wachowicz ze Skaro, Frank Kosakiewicz z Edmontonu, Peter Klita z Calgary i Michael Smith z Nisku. Por. F. Kosakiewicz, Polish Oblate Ministry and Immigration in Alberta, w: Western Oblate Studies / Etudes oblates de l’Ouest, 1, Edmonton 1990, s. 176-177. 54 07-12-01, 21:42 �Pocz¹tki rozwoju polskich placówek duszpasterskich na preriach Kanady... 55 Maciej Michalski OMI Powstanie i rozwój Prowincji Wniebowziêcia Studium historyczne w œwietle zasobu archiwalnego Archiwum Generalnego Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Rzymie Gromadzone przez lata w archiwum generalnym zgromadzenia dokumenty stanowi¹ materia³ historyczny ukazuj¹cy nie tylko etapy procesu powstawania prowincji Wniebowziêcia w Kanadzie, ale tak¿e t³umacz¹ jego z³o¿onoœæ i trudnoœci, z jakimi borykali siê ojcowie nowej jednostki administracyjnej, tak w pocz¹tkach jej istnienia, jak i w dalszych latach dzia³alnoœci. Archiwalia bêd¹ce podstaw¹ poni¿szego opracowania, s¹ oficjalnymi dokumentami wytworzonymi na szczeblu administracji generalnej i prowincjalnej. Prywatne listy i zapiski oraz oficjalne publikacje administracji generalnej pos³u¿y³y jedynie jako Ÿród³a uzupe³niaj¹ce. Na szczególne podkreœlenie zas³uguj¹ raporty o stanie i dzia³alnoœci prowincji przesy³ane na kapitu³y generalne. Wszystkie przebadane archiwalia stanowi¹ skarbnicê wiedzy o stanie prowincji i s¹ podstawowym Ÿród³em informacji o bogatej, pod wzglêdem ró¿norodnoœci zadañ, dzia³alnoœci oblatów skupionych w ramach prezentowanej jednostki administracyjnej. Górn¹ granicê zespo³u archiwalnego wyznacza data utworzenia prowincji, czyli rok 1956, doln¹ zaœ data ostatniej jednostki archiwalnej zawieraj¹cej relacjê o stanie prowincji i przes³anej na kapitu³ê generaln¹ w roku 2004. Przeprowadza kwerenda ukaza³a braki w zespole archiwalnym nosz¹cym tytu³ „Assumption Province”. Stan ten spowodowany zosta³ przypuszczalnie procesem szkartowania materia³ów archiwalnych. Rozleg³oœæ zasobu archiwum generalnego, obejmuj¹cego zarówno archiwum historyczne, jak równie¿ tzw. bibliotekê oblack¹1, oraz ograniczonoœæ powy¿szego studium, nie 1 OBLACI.P65 Archiwum generalne Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Rzymie posiada dwa 55 07-12-01, 21:42 �56 Maciej Michalski OMI pozwoli³y na uszczegó³owienie i weryfikacjê prezentowanych danych. Mimo poczynionych wysi³ków, nie uda³o siê w sposób ca³kowity wyeliminowaæ nieœcis³oœci, czy te¿ w niektórych przypadkach, sprzecznych danych. Prezentowane w oparciu o kwerendê archiwaln¹ studium historyczne sk³ada siê z dwóch czêœci odpowiadaj¹cych jednostkom inwentarzowym zespo³u archiwalnego. Podstaw¹ tworzenia jednostek by³ zarówno aktotwórca, jak równie¿ przedmiot archiwaliów wchodz¹cych w sk³ad danej jednostki. Specyfika archiwum zakonnego, gromadz¹cego wielojêzyczne archiwalia z ró¿nych czêœci œwiata, znalaz³a swój wyraz równie¿ w grupie zespo³ów archiwalnych objêtych wspólnym tytu³em „Assumption Province”. 1. Powstanie prowincji Wniebowziêcia Pro-emigracyjna polityka rz¹du w Ottawie prowadzona po roku 1896 zaowocowa³a nap³ywem na teren Kanady wielonarodowoœciowej fali emigrantów, wœród których znajdowali siê tak¿e Polacy. Przybywajacy g³ównie z obszaru Galicji emigranci napotykali liczne trudnoœci, spoœród których wyodrêbniæ nale¿y przede wszystkim poczucie wyobcowania i oderwania od tradycji, w której wyroœli i która by³a im szczególnie bliska. Rozproszeni na ogromnym terenie poœród osadników angielskich, francuskich, w³oskich, niemieckich, wêgierskich, austriackich, czeskich, rumuñskich, ukraiñskich i rosyjskich, rzadko spotykali kap³anów, z którymi mogli siê porozumieæ i z pos³ugi których mogli skorzystaæ. Przyk³ad rodziny Banachów osiedlonej ok. 30 km na po³udnie od Edmontonu wyra¿a bardzo dobrze sytuacjê polskich emigrantów w Kanadzie w tamtym czasie2. Od tej w³aœnie rodziny, dziêki pomocy bp. V. Grandin3, rozpoczê³a siê ofiarna praca duszpasterska o. Wojciecha Kulawego, 2 3 OBLACI.P65 zasoby archiwalne. Zasób pierwszy, to tzw. archiwum historyczne bêd¹ce miejscem gromadzenia i przechowywania w³aœciwego zbioru archiwalnego. Zasób drugi, to tzw. biblioteka oblacka, gdzie gromadzone i przechowywane s¹ wszelkie publikacje zwi¹zane z lub dotycz¹ce: zarz¹du generalnego Zgromadzenia, prowincji lub innych jednostek administracyjnych, a tak¿e indywidualnych oblatów. J. W. Kulawy, Loeuvre des Oblats polonais parmi les Polonais de l’Alberta, w: „Missions de la Congrégation des Missionnaires Oblats de Marie Immaculée” (dalej cytowane jako „Missions OMI”), 64 (1930) s. 334-341. Vital-Justin Grandin (1829 – 1902), biskup Saint Albert. Razem z abp. Louis Philip Adélard Langevin (1855–1915) nale¿a³ do pierwszych biskupów kanadyjskich anga¿uj¹cych polskich oblatów do pracy w œrodowiskach emigracyjnych pañstwowej prowincji Manitoba i Alberta. 56 07-12-01, 21:42 �Powstanie i rozwój Prowincji Wniebowziêcia. Studium historyczne... 57 który swoje pos³ugiwanie emigrantom rozci¹gn¹³ na ogromny obszar ci¹gn¹cy siê od Winnipegu a¿ do Gór Skalistych4. W pos³ugiwaniu wspiera³ o. Wojciecha jego rodzony brat Jan, tak¿e oblat, którego relacja z dzia³alnoœci pasterskiej zamieszczona w liœcie z 13 wrzeœnia 1899 r. do o. Cassiana Augiera, superiora generalnego5, daje obraz zaanga¿owania polskich oblatów w pioniersk¹ pracê Zgromadzenia poœród emigrantów6. Wspomnienia wart jest fakt, ¿e przez okres dwóch lat tych dwoje kap³anów pracowa³o na terenie znacznie wiêkszym od obszaru ówczesnej Francji. Zaanga¿owanie braci Kulawych w powstawanie wielonarodowoœciowej parafii w Winnipegu oraz przybycie kolejnych polskich oblatów7 ca³kowicie zmieni³o sytuacjê i charakter wykonywanej przez nich pos³ugi. Od samego niemal pocz¹tku swej dzia³alnoœci w Kanadzie oblaci polscy podjêli wysi³ek dotarcia do rodaków za pomoc¹ s³owa drukowanego. Pocz¹tkowe próby zwi¹zania wydawania gazety w jêzyku polskim z czasopismem Rundschauer, zakoñczy³y siê niepowodzeniem. Nie zniechêci³o to jednak pomys³odawców, dlatego rozpoczêcie wydawania Echa Kanadyjskiego przemianowanego nastêpnie na Glos Kanadyjski, czy te¿ Gazety Polskiej, która w 1908 r. zmieni³a nazwê na Gazeta Katolicka, mo¿na z perspektywy czasu uznaæ za sukces, osi¹gniêty przede wszystkim dziêki ofiarnej pracy o. Franciszka Kowalskiego8. W pierwszych latach swego pobytu w Kanadzie oblaci polscy jurysdykcyjnie podlegali zarz¹dowi oblackiej prowincji Manitoba, skupiaj¹cej w swych szeregach oblatów ró¿nych narodowoœci. Zmieniaj¹ca siê struktura spo³eczna doprowadzi³a do zmian sk³adu personalnego prowincji zakonnej, co zapocz¹tkowa³o prace zmierzaj¹ce do jej podzia³u. Czynnoœci te trwa³y w sumie kilka lat. Podstaw¹ wyodrêbnienia nowych prowincji zakonnych by³o pochodzenie oblatów. Plany powo³ania prowincji niemieckojêzycznej z udzia³em oblatów polskich wywo³a³y reakcje niezadowolenia oraz protesty. Szczególnym opozycjonist¹ idei w³¹czenia polskich oblatów do planowanej prowincji by³ jeden z pionierów pracy wœród Polonii kanadyjskiej, o. Franciszek Kowalski. Razem z innymi ojcami polskiego pochodzenia opowiada³ siê za pozostaniem Polaków 4 5 6 7 8 OBLACI.P65 Pó³ wieku Prowincji Wniebowziecia NMP w Kanadzie, [b.m.] 2006, s. 20. „Missions OMI”, 37 (1899) s. 367-372. Pionierem polskich oblatów w Kanadzie by³ brat Antoni Kowalczyk (1896–1956), który przyjecha³ do prowincji Alberta w 1896 r. na zaproszenie abp. A. Langevin. W 1901 r. do Kanady przybyli ojcowie Karol Greczel i August Forner , a w 1903 r. o. Pawe³ Kulawy. Por. M. McCarthy, The Missionary Oblates of Mary Immaculate, St. Mary’s Province, Saskatchewan 2004, s 114. 57 07-12-01, 21:42 �58 Maciej Michalski OMI w dotychczasowej prowincji Manitoba, a¿ do czasu, gdy pojawi¹ siê okolicznoœci sprzyjaj¹ce powo³aniu prowincji polskojêzycznej. Przyczyn¹ takiego stanowiska by³y przede wszystkim ró¿nice kulturowe oraz, jak mo¿na przypuszczaæ, wydarzenia w Europie9. Zwiastun powo³ania do ¿ycia prowincji na terenach odrodzonej Polski10 obudzi³ w polskich oblatach w Kanadzie pragnienie czynnego wsparcia tego zamiaru. Wyjazd z Kanady niektórych ojców os³abi³ pozycjê oponentów nowej jednostki administracyjnej maj¹cej po³¹czyæ wspólnym zarz¹dem oblatów niemieckiego i polskiego pochodzenia. Decyzj¹ administracji generalnej z dnia 15 marca 1926 roku powo³ana zosta³a do ¿ycia nowa prowincja pod wezwaniem Matki Bo¿ej (fr. Sainte-Marie de Regina, ang. Saint Mary’s Province)11. Wydarzenie to zmieni³o zasadniczo sytuacjê polskich oblatów w Kanadzie. Zgodnie z postanowieniem prze³o¿onych, Polacy weszli w sk³ad nowej prowincji, anga¿uj¹c siê w duszpastersk¹ opiekê œrodowisk emigracyjnych bez wzglêdu na ich pochodzenie i miejsce zamieszkania. W za³o¿eniach bowiem nowa jednostka administracyjna nie posiada³a wyznaczonego terytorium, obejmuj¹c pocz¹tkowo swym zasiêgiem pañstwow¹ prowincjê Manitoba i Saakatchewan. W planach by³o objêcie opiek¹ duszpastersk¹ wszelkich miejsc wymagaj¹cych kap³añskiego zaanga¿owania. O znaczeniu polskich oblatów w strukturach nowej prowincji zakonnej œwiadczy chocia¿by fakt, ¿e wœród cz³onków pierwszej administracji znalaz³ siê o. Leonard Nandzik, bêd¹cy oficjalnym reprezentantem grupy polskiej. Anga¿uj¹c siê w szeroki nurt prac duszpasterskich i oœwiatowych prowincji (Gimnazjum œw. Jana, Wy¿sze Seminarium Duchowne w Edmontonie, juniorat i scholastykat w Battleford), oblaci polscy troszczyli siê tak¿e o utrzymanie i kontynuowanie tradycji narodowych wœród Polonii. Umacnianiu ducha patriotycznego s³u¿y³y organizacje powo³ywane przy prowadzonych przez oblatów parafiach a nawi¹zuj¹ce do organizacji i stowarzyszeñ znanych i dzia³aj¹cych na terenach odrodzonej Polski. Do tych organizacji zaliczyæ nale¿y: Sodalicjê Mariañsk¹, Stowarzyszenie œw. Stanis³awa, Akcjê Katolick¹, chóry parafialne pw. œw. Cecylii, a tak¿e Stowarzyszenie Sportowe „Sokó³”12. Stosuj¹c siê do zaleceñ w³adz centralnych 9 10 11 12 OBLACI.P65 Narastaj¹ce napiêcia miêdzy oblatami ¿yj¹cymi dotychczas w ramach jednej prowincji niemieckiej sk³oni³y administracjê generaln¹ do wy³¹czenia oblatów polskich spod jurysdykcji niemieckiej i podporz¹dkowania ich bezpoœrednio zarz¹dowi centralnemu Zgromadzenia w Rzymie Conseils Généraux, T. 8 (3 VI 1909 au 5 III 1924), s. 69-70. Circulaires administratives des Superieurs généraux aux members de la Congregation des Missionnaires Oblats de M.I., T. 4 (1922–1946), Rzym 1947, s. 35-39 Por. McCarthy, The Missionary..., s. 106-107 58 07-12-01, 21:42 �Powstanie i rozwój Prowincji Wniebowziêcia. Studium historyczne... 59 zgromadzenia, oblaci polscy rozpoczêli pracê wœród œrodowisk polonijnych rozproszonych na terenach dotychczas nie objêtych przez oblatów. Ze wzglêdu na rosn¹c¹ liczbê rodaków w Toronto (prowincja Ontario), pierwsi polscy oblaci pojawili siê w tym miejscu w roku 1935. Prekursorem nowej placówki by³ o. Stanis³aw Puchniak, a pierwszym miejscem pracy duszpasterskiej parafia pw. œw. Stanis³awa. Poœwiêcenie i trud, jakiego wymaga³a ta pos³uga, przynios³y stosunkowo szybko oczekiwane efekty. W wyniku przyjazdu kolejnych kap³anów z Polski, jak równie¿ dziêki powo³aniom w œrodowisku polonijnym, liczba oblatów posiadaj¹cych polskie pochodzenie znacz¹co wzros³a. Spowodowa³o to, ¿e w po³owie lat 30. obudzone zosta³y nadzieje na od³¹czenie siê od prowincji Matki Bo¿ej i stworzenie w³asnej, polskiej prowincji w Kanadzie. Trudnoœci administracyjne i ekonomiczne, wydarzenia historyczne, a przede wszystkim niechêæ do tej idei ze strony superiora generalnego, o. Theodora Labouré i administracji prowincji Matki Bo¿ej, zablokowa³y tê ideê na nastêpne 20 lat. Historia zna wiele paradoksów, a jednym z nich w historii oblackiej jest fakt, ze II wojna œwiatowa z jednej strony opóŸni³a powstanie, z drugiej zaœ znacz¹co przyczyni³a siê do powstania nowej, polskojêzycznej prowincji w Kanadzie. Rosn¹ca liczba cz³onków prowincji Matki Bo¿ej, nowe uwarunkowania historyczne i spo³eczne oraz zmiany, jakie zasz³y w administracji generalnej w czasie i po II wojnie œwiatowej spowodowa³y, ¿e idea podzia³u prowincji utworzonej w 1926 r. po trzydziestu latach jej dzia³ania, znów sta³a siê aktualna. Historyczne pod³o¿e powo³ania nowej jednostki administracyjnej w Kanadzie mia³o charakter wielowarstwowy. Jedn¹ z pierwszych przyczyn by³o zjawisko nowej fali emigracyjnej Polaków. Zmiany polityczne jakie nast¹pi³y w Polsce po II wojnie œwiatowej spowodowa³y, ¿e wielu spoœród tych, którzy w wyniku dzia³añ wojennych znaleŸli siê poza granicami kraju, postanowi³o nie wracaæ do ojczyzny, wybieraj¹c czêsto jako kraj nowego zamieszkania Kanadê. Wœród nowej fali emigracyjnej znaleŸli siê tak¿e ci, którzy nie pogodzili siê z zachodz¹cymi w kraju zmianami i którym uda³o siê opuœciæ jego granice zanim „¿elazna kurtyna” oddzieli³a by ich od pozosta³ej czêœci œwiata. Nowi emigranci zmienili zasadniczo spo³eczno-ekonomiczne oblicze dotychczasowej Polonii kanadyjskiej. W przeciwieñstwie do swoich poprzedników, zatrudniaj¹cych siê w rolnictwie, nowi przybysze szukali pracy przede wszystkim w ró¿nych ga³êziach prê¿nie rozwijaj¹cego siê przemys³u. Du¿e oœrodki przemys³owe przyci¹gnê³y znaczn¹ czêœæ nowej fali emigracyjnej. Przybyszom nale¿a³o pomóc odnaleŸæ siê w nowej rzeczywistoœci i zapewniæ odpowiedni¹ opiekê duszpastersk¹. Zadania, przed jakimi stanê³a prowincja Matki Bo¿ej pod koniec lat 40-tych, zdynamizowa³y dzia³ania polskich oblatów zmierzaj¹cych OBLACI.P65 59 07-12-01, 21:42 �60 Maciej Michalski OMI w kierunku wydzielenia siê z dotychczasowych struktur administracyjnych. Wskazywano przy tym nie tylko na zmieniaj¹c¹ siê sytuacjê personaln¹, ale tak¿e na fakt, ¿e pozostawanie w jurysdykcji niemieckiej, szczególnie w rzeczywistoœci powojennej, dla wielu Polaków mo¿e byæ zbyt du¿ym wyzwaniem13. Nie by³ to zreszt¹ ¿aden nowy argument. Podobn¹ opiniê w 1926 r. wyra¿ali oponenci przeciwstawiaj¹cy siê podporz¹dkowaniu ich niemieckojêzycznej administracji prowincji Matki Bo¿ej. Przedstawiane argumenty nie znajdowa³y pos³uchu i akceptacji w administracji prowincjalnej. Ówczesne w³adze wskazywa³y na liczne trudnoœci, od personalnych14, przez ekonomiczne15, po zakonno-religijne. Problemem okaza³y siê tak¿e mieszane narodowoœciowo parafie16. Urzêduj¹cy prowincja³, Bernard Ueberberg pragn¹cy os³abienia nastrojów separatystycznych, wysun¹³ propozycje powo³ania spoœród Polaków wikariusza prowincjalnego, a w przysz³oœci mianowanie prowincja³em jednego z polskich oblatów, któremu przydany by zosta³ wikariusz pochodzenia niemieckiego17. Stan ten mia³ usatysfakcjonowaæ i zabezpieczyæ interesy obydwu grup narodowoœciowych, i jako powtarzaj¹ca siê praktyka, mia³ byæ kontynuowany w przysz³oœci18. Determinacja polskich oblatów w powo³aniu w³asnej prowincji by³a jednak bardzo mocna19. Jej przejawem by³a min. propozycja po³¹czenia w ramach jednej prowincji wszystkich polskich oblatów pracuj¹cych w Kanadzie i na terenie Stanów Zjednoczonych. Wysuwane postulaty znalaz³y ostatecznie pos³uch wœród administracji generalnej. Nowy superior generalny, o. Leo Deschâtelets nie podziela³ niechêci swego poprzednika, do powo³ywania prowincji o charakterze narodowoœciowym. Znaj¹c ju¿ z autopsji sytuacjê kanadyjsk¹, mia³ okazjê pog³êbiæ jeszcze bardziej stan swej wiedzy podczas wizyty w 1948 r. Wyrazem zatroskania, jak i chêci pomocy w rozwi¹zaniu trudnej 13 14 15 16 17 18 19 OBLACI.P65 Por. Tam¿e, s.259 Na 116 oblatów w prowincji tylko 35 by³o Polakami. Problem dotyczy³ podzia³u domów zakonnych i przysz³oœci budowanego w³aœnie domu formacyjnego w Battleford. Niektóre z parafii mia³y charakter wielonarodowoœciowy lub polsko-niemiecki. Przekazanie duszpasterstwa w rêce jednej narodowoœci mog³o zatem zrodziæ niepotrzebne napiêcia i spory wœród samych parafian. Archiwum Generalne (dalej AG), sygn. B-220 Assumption, Toronto. House of Studies. List .B. Ueberger do J. Boekenfoehra Por. Tam¿e Listy polskich oblatów przesy³anych do Rzymu to g³ównie proœby o powo³anie nowej prowincji, do której zg³aszaj¹ wolê przynale¿noœci; AG, sygn. B-219 Assumption, Historia. Pro Memoria³. La separation des Peres Polonais de la Province de ST. Marie de Regina. 60 07-12-01, 21:42 �Powstanie i rozwój Prowincji Wniebowziêcia. Studium historyczne... 61 sytuacji by³ fakt mianowania w roku nastêpnym ówczesnego prokuratora Zgromadzenia przy Stolicy Apostolskiej, o. Józefa Rousseau specjalnym wizytatorem. Celem wizytacji by³o dog³êbne zbadanie potrzeb oraz wskazanie mo¿liwoœci rozwi¹zania problemu, nie wykluczaj¹c przy tym ewentualnego podzia³u istniej¹cej prowincji Matki Bo¿ej. Raport koñcowy wizytacji, przychylny stanowisku Polaków, spotka³ siê z ostrym sprzeciwem ze strony o. Ueberberga20, który za sugesti¹ asystenta generalnego o. J. Boekenfoera przygotowa³ w³asny raport przes³any nastêpnie do Rzymu. W tym¿e dokumencie ojciec prowincja³ wykazywa³ koniecznoœæ i mo¿liwoœci, przy wprowadzeniu nowych zasad administracyjnych, zachowania istniej¹cego status quo. Warto w tym miejscu zaznaczyæ, ¿e dla o. Ueberberga ewentualny podzia³ stanowi³ nie tylko zagro¿enie dla ekonomicznego pod³o¿a prowincji, ale sta³ tak¿e w sprzecznoœci z wizj¹ przysz³oœci zarówno oblatów, jak i Koœcio³a katolickiego w Kanadzie. Prowincja³ przewidywa³ bowiem, ¿e bliskie s¹siedztwo parafii prowadzonych przez cz³onków dwóch ró¿nych prowincji tego samego Zgromadzenia, bêdzie wywo³ywa³o pragnienie rywalizacji na niwie duszpasterskiej, co doprowadzi ostatecznie do niechêci ze strony biskupów, d¹¿¹cych do konsolidacji Koœcio³a kanadyjskiego21. Zarz¹d centralny Zgromadzenia zdawa³ siê podzielaæ te obawy, w zwi¹zku z tym o. Ueberberg, zgodnie z reszt¹ z w³asnym projektem zmian administracyjnych, zakoñczy³ po trzech latach sprawowanie pos³ugi prowincja³a, co umo¿liwi³o mianowanie nowego prze³o¿onego. W czerwcu 1950 r. zamianowany zosta³, pierwszy raz w historii prowincji Matki Bo¿ej, prowincja³ polskiego pochodzenia , o. S. Wachowicz. Z perspektywy czasu mo¿na pokusiæ siê o stwierdzenie, ¿e by³o to rozwi¹zanie o charakterze ad experimentum, maj¹ce w praktyce sprawdziæ mo¿liwoœæ funkcjonowania proponowanego rozwi¹zania. S³usznoœæ przyjêtej opcji potwierdza fakt, ¿e lansowana idea podzia³u zaczê³a budziæ coraz wiêcej kontrowersji i emocji wœród cz³onków prowincji, tak¿e tych legitymuj¹cych siê polskim pochodzeniem22. 20 21 22 OBLACI.P65 Prowincja Matki Bo¿ej bêd¹ca w trakcie realizacji projektów zaaprobowanych wczeœniej przez administracjê generaln¹ w przypadku podzia³u utraci³aby mo¿liwoœci ich sfinalizowania, co poci¹gnê³oby daleko id¹ce straty ekonomiczne; AG, sygn. B-219 Assumption, Toronto. House of Studies, List B. Ueberberga do J. Boekenfoehra. Por. McCarthy, The Missionary..., s. 256; List B. Ueberberga do L. Deschâtelets z 26 listopada 1949. Chodzi tutaj o g³os sprzeciwu ówczesnego superiora scholastykatu St. Charles, o. Leona Engela. W swoim liœcie do superiora generalnego z 16 stycznia 1956 r., przychyla siê on do opinii prowincja³a o koniecznoœci d¹¿enia do integracji spo³eczeñstwa kanadyjskiego, dlatego bardziej sensownym wydawa³oby siê powo³anie jedynie dwóch prowincji, frankojêzycznej dla wschodniej Kanady i anglojêzycznej dla pozosta³ej czêœci kraju. Ta druga 61 07-12-01, 21:42 �62 Maciej Michalski OMI Przybieraj¹cy na sile ruch na rzecz podzia³u nie da³ siê ju¿ jednak zatrzymaæ i podczas kanonicznej wizytacji asystenta generalnego, o. Johna Walsha w czerwcu 1956 roku, og³oszony zosta³ dekret powo³uj¹cy w uroczystoœæ Wniebowziêcia Najœwiêtszej Maryi Panny, tj 15 sierpnia 1956 roku now¹ prowincjê z o. Micha³em Smithem jako pierwszym prowincja³em23. Powo³anie nowej prowincji nie rozwi¹zywa³o jednak problemów nagromadzonych przez lata. Warto wspomnieæ, ¿e baz¹ wyjœciow¹ do funkcjonowania nowej jednostki administracyjnej by³y szczegó³owe dyrektywy administracji generalnej wyra¿one w liœcie asystenta generalnego, o. Johna Walsha do o. Micha³a Smitha jako prowincja³a nowo powo³anej prowincji Wniebowziêcia24. W siedmiu punktach z licznymi podpunktami administracja generalna ustali³a szczegó³owo relacje miedzy now¹ i star¹ prowincj¹, staraj¹c siê rozwi¹zaæ nie tylko problemy bie¿¹ce, ale tak¿e zapobiec ewentualnym sporom w przysz³oœci25. Wydaje siê, ¿e spoœród wszystkich wskazañ na szczególn¹ uwagê zas³uguj¹ dwa punkty. Pierwszy, zwi¹zany z procesem formacji dotyczy scholastyków. W podpunkcie „e” punktu drugiego o. Walsh zaznacza, ¿e scholastycy prowin- 23 24 25 OBLACI.P65 prowincja skupi³aby w sobie wszelkie grupy narodowoœciowe i jêzykowe. Por. McCarthy, The Missionary …, s. 266. AG, sygn. B-219, Assumption, Circulares, Administratio gen., Dekret nominacyjny. AG, sygn B-219, Assumption, Correspondentia administrative (1956 – 1965), List J. Walsha do M. Smitha z 27 sierpnia 1956 r. Wspomniane wy¿ej dyrektywy obejmuj¹ nastêpuj¹ce punkty: 1. Procedury zwi¹zane z og³oszeniem powo³ania prowincji Wniebowziêcia oraz szczegó³owe wskazówki dotycz¹ce objêcia funkcji prowincja³a przez o. Smitha. 2. Personel. Zawiera szeœæ podpunktów precyzyjnie wyliczaj¹cych funkcje i wskazania poszczególnych grup wspólnoty oblackiej oraz odpowiedzi na pytania dotycz¹ce administracyjnej przynale¿noœci niektórych oblatów. 3. Dom i archiwum prowincji. Wskazanie miejsca gdzie winna mieœciæ siê sta³a siedziba prowincja³a oraz praktyczne wskazówki dotycz¹ce zorganizowania i funkcjonowania archiwum. 4. Finanse. Czwarty w kolejnoœci punkt zawiera piêæ podpunktów opisuj¹cych zasady dysponowania zasobami materialnymi, z konkretnym wskazaniem powinnoœci finansowych prowincji. 5. Relacje z Polskim Dystryktem we Francji. 6. Nowe fundacje. Powy¿szy punkt bardzo wyraŸnie podkreœla koniecznoœæ uzyskania zgody administracji generalnej w przypadku powo³ywania do ¿ycia nowych dzie³ poci¹gaj¹cych za sob¹ jakiekolwiek zobowi¹zania. 7. ¯ycie religijne. Zapowiadajac przes³anie raportu z wizytacji kanonicznej przeprowadzonej od marca do czerwca 1956 r., czyli jeszcze przed oficjalnym podzia³em prowincji Matki Bo¿ej, zaleca wprowadzenie w ¿ycie zawartych w nim wskazówek, szczególnie zaœ, na osobiste ¿yczenie superiora generalnego, podkreœla wa¿noœæ ¿ycia religijnego i wspólnotowego. 62 07-12-01, 21:42 �Powstanie i rozwój Prowincji Wniebowziêcia. Studium historyczne... 63 cji Wniebowziêcia s¹ tak samo misjonarzami jak wszyscy oblaci, i superior generalny jest szczególnie zainteresowany ich misyjn¹ formacj¹ i studiami26. Z kontekstu ca³ej wypowiedzi mo¿na przypuszczaæ, ¿e administracja generalna chcia³a daæ do zrozumienia, i¿ nowa jednostka administracyjna jest przede wszystkim wspólnot¹ oblack¹, a jej charakter narodowy nie mo¿e mieæ znaczenia nadrzêdnego. Z drugiej strony mog³a to byæ równie¿ forma wyczulenia cz³onków nowej prowincji na stawiany niekiedy zarzut o nacjonalizacjê ¿ycia oblackiego27. W ten oto sposób o. Walsh nawi¹za³ do treœci swego raportu powizytacyjnego, zaaprobowanego przez superiora generalnego, w którym bardziej szczegó³owo przedstawi³ cele i zadania wspólnoty oblackiej na szczeblu prowincji28. Wracaj¹c do zasadniczej treœci listu, punkt pi¹ty dotyczy relacji nowej prowincji w Kanadzie z Polskim Dystryktem we Francji. Asystent generalny podkreœla, ¿e oblaci owego dystryktu nie s¹ cz³onkami powo³anej prowincji Wniebowziêcia. Pomijaj¹c motywacje tej decyzji, mo¿na wnioskowaæ, ¿e taka myœl, sugestia pojawi³a siê równie¿ przy okazji starañ o erygowanie prowincji w Kanadzie. Byæ mo¿e by³a to kontynuacja lub bardziej rozbudowana forma koncepcji po³¹czenia w jedn¹ prowincjê Polaków ¿yj¹cych i pracuj¹cych poza krajem, o czym wspomniano ju¿ wczeœniej. Brak potwierdzenia powy¿szej tezy w zachowanych i dostêpnych archiwaliach, wymusza umieszczenie jej jedynie w sferze hipotez. Zdecydowany, choæ zarazem pe³en ¿yczliwoœci ton listu pozwala przypuszczaæ, i¿ zarz¹d centralny odnosi³ siê z ¿yczliwoœci¹ do œwie¿o powo³anej prowincji, a zgoda na jej powstanie by³a wyrazem troski o dobro ca³ego zgromadzenia. Potwierdzeniem tego mo¿e byæ list superiora generalnego, o. Leo Deschâteles z 22 sierpnia 1956 r., adresowany do oblatów obydwu prowincji, w którym oznajmiony zostaje fakt erygowania dnia 15 sierpnia nowej prowincji Wniebowziêcia29. Wyra¿aj¹c pragnienie rozwoju nowej prowincji, superior generalny zaznaczy³, i¿ jej powstanie uzasadnione by³o rzeczywistym dobrem tych, do których oblaci zostali powo³ani i pos³ani. 26 27 28 29 OBLACI.P65 Father General would like you to make it clear that students and Scholastics of the Assumption Province are Oblate Missionaries just as any others and that he will be keenly interested in their missionary outlook. No doubt in years to come, when it shall be possible he shall look for missionaries for the foreign missions just as he does in any other regular province. AG, sygn B – 219, Assumption, Correspondentia administrative (1956–1965), List J. Walsha do M. Smitha z 27 sierpnia 1956 r. Por. McCarthy, The Missionary..., s. 260-264. Act of Visitation of Assumption Province by Rev. John P. Walsh, OMI, Assistant General. March 6 to June 9, 1956, [b.m.] [1957], s. 7-12. AG, sygn. B-219 Assumption, Circulares (Administratio gen.). 63 07-12-01, 21:42 �64 Maciej Michalski OMI 2. Dzia³alnoœæ i rozwój prowincji Wniebowziêcia Powstanie nowej zakonnej jednostki administracyjnej mo¿liwe jest w sytuacji, gdy ma ona zapewnion¹ odpowiedni¹ liczbê cz³onków oraz wystarczaj¹ce zabezpieczenie finansowe umo¿liwiaj¹ce jej funkcjonowanie. Wskazane czynniki musia³y zostaæ spe³nione tak¿e w przypadku prowincji Wniebowziêcia. Zestawienie archiwaliów pozwala na wyobra¿enie sytuacji, w jakiej na pocz¹tku swego istnienia znajdowa³a siê powy¿sza prowincja. Dla przyk³adu na podstawie lektury listów superiora generalnego, Leo Deschâteles (22 sierpieñ 1956 r.), Johna Walsha (27 sierpieñ 1956 r.) i Micha³a Smitha (wrzesieñ 1956 r.) mo¿na pokusiæ siê o stwierdzenie, ¿e dwa podstawowe filary egzystencji prowincji, tj. finanse i personel, nie by³y w najlepszym stanie, a przynajmniej nie w takim, który pozwala³by na przys³owiowy spokojny sen. Poniewa¿ sprawy personelu zostan¹ przedstawione szerzej poni¿ej, kilka s³ów na temat sytuacji finansowej. W specjalnych dyrektywach o. J. Walsha mowa jest o kontrybucjach, które nowa jednostka administracyjna, tak zreszt¹ jak wszystkie inne prowincje, zobowi¹zana jest przesy³aæ do wspólnej kasy zgromadzenia30. Poniewa¿ erygowanie prowincji nast¹pi³o w sierpniu, kontrybucj¹ objête zosa³o ca³e drugie pó³rocze 1956 r. W swoim pierwszym liœcie okólnym do prowincji o. Smith wspomina o tej sytuacji dodaj¹c, ¿e nie otrzymano z kasy prowincji Matki Bo¿ej ¿adnej gotówki, dlatego ca³¹ kwotê trzeba zgromadziæ licz¹c wy³¹cznie na w³asne si³y31. Na prowincji spoczywa³ tak¿e obowi¹zek pokrycia kosztów pierwszej formacji tych m³odych oblatów, którzy w wyniku podzia³u weszli w jej sk³ad. Je¿eli do tych dwóch punktów dodaæ jeszcze koszty zwi¹zane z administracj¹ bie¿¹c¹, to z pe³nym uznaniem nale¿y odnotowaæ fakt ca³kowitego wywi¹zania siê ze wszystkich tych powinnoœci. We wspomnianym ju¿ wy¿ej pierwszym liœcie do prowincji, o. M. Smith pisa³, ¿e jedna myœl zaprz¹ta jego umys³ od momentu powstania prowincji, powo³ania, powo³ania i raz jeszcze powo³ania. Niew¹tpliwie by³ to nie tylko element decyduj¹cy w bie¿¹cym funkcjonowaniu, ale tak¿e kwestia rozwoju i przysz³oœci. Wed³ug informacji podanych w pierwszym, oficjalnym personelu prowincji Wniebowziêcia z 1956 r., nale¿a³o do niej czterdziestu dwóch ojców, 30 31 OBLACI.P65 AG, sygn. B-219 Assumption, Correspondentia administrativa (1956–1965), J. Walsh do M. Smitha (27 sierpieñ 1956). AG, sygn. B-219 Assumptioni, Circulares (Admin. Prov.) (1956–1965), M. Smith, List do Prowincji (wrzesieñ 1956). 64 07-12-01, 21:42 �Powstanie i rozwój Prowincji Wniebowziêcia. Studium historyczne... 65 piêciu ojców scholastyków i siedmiu scholastyków, co daje razem piêædziesiêciu czterech oblatów32. Oprócz tego w spisie umieszczona zosta³a informacja o oœmiu scholastykach nowicjuszach i dwunastu juniorach, którzy nie maj¹c œlubów zakonnych nie byli zaliczani do personelu prowincji33. Zwrócenia uwagi wymaga fakt, ¿e w momencie powstania prowincja nie posiada³a w swych szeregach braci zakonnych. Sytuacjê wyjaœniaj¹ dyrektywy o. Walsha, w których podaje, ¿e za taki stan rzeczy odpowiada bezpoœrednio superior generalny, który gotów jest w przysz³oœci udzieliæ obediencji ka¿demu z braci, który o to poprosi. Nim jednak to nast¹pi, ka¿dy brat zakonny winien zdobyæ wystarczaj¹ce doœwiadczenie ¿ycia zakonnego i wspólnotowego, a tak¿e odpowiednie kwalifikacje zawodowe34. W 1958 r. stan personalny prowincji wynosi³ czterdziestu oœmiu ojców, trzech ojców scholastyków, dziesiêciu scholastyków i dwóch braci zakonnych. W tej grupie dwóch oblatów by³o S³owakami, wszyscy zaœ pozostali posiadali pochodzenie polskie35. Wart odnotowania jest tak¿e fakt, ¿e w grupie tej trzech by³o powy¿ej siedemdziesi¹tego roku ¿ycia, dwóch powy¿ej szeœædziesi¹tego, a jedenastu mia³o ukoñczonych piêædziesi¹t lat. Œrednia wiekowa najliczniejszej grupy wynosi³a czterdzieœci piêæ lat i tylko siedmiu nie ukoñczy³o jeszcze trzydziestego roku ¿ycia36. Brak w statystyce wiadomoœci o nowicjuszach dowodzi, ¿e w tym czasie prowincja ich nie posiada³a, co potwierdza s³usznoœæ obaw o przysz³oœæ. Analizuj¹c statystyki rocznych sprawozdañ, uwagê przykuwa fakt utrzymywania siê w latach szeœædziesi¹tych niemal sta³ej liczby oblatów, która wynosi³a od piêcdziesiêciu oœmiu do szeœcdziesiêciu. Na pocz¹tku 1965 roku prowincja posiada³a jeszcze trzech scholastyków, dwóch z profesj¹ wieczyst¹ i jednego w œlubach czasowych. A¿ do koñca lat 60-tych statystyki podaj¹ jednego, dwóch, maksymalnie trzech oblatów w pierwszej formacji. Podobna sytuacja utrzymywa³a siê w latach 70-tych. W oficjalnych raportach oraz publikacjach dotycz¹cych personelu prowincji 32 33 34 35 36 OBLACI.P65 AG, sygn. B-220 Assumption, Personnel, Information for the an abridged Personnel of the Congregation (1956) W sprawozdaniu z 1959 r. przygotowanym na Kapitu³ê generaln¹ podano, ¿e w momencie erygowania prowincja liczy³a: 42 ojców, 5 ojców scholastyków, 5 scholastyków i 7 nowicjuszy. Ró¿nica dotyczy liczby scholastyków i nowicjuszy. AG, sygn. B-220 ASSUMPTION. Relatio ad Capitulum Generale (1959, 1966). Report Assumption Province (Kanada) to the General Chapter 1959. AG, sygn. B-219 Assumption, Correspondentia administrative (1956–1965), J. Walsh do M. Smitha. Special Directives (27 sierpnia 1956) s. 2. AG, sygn. B-220 Assumption, Relatio ad Capitulum Generale (1959; 1966), Report. Assumption Province (Canada) to the General Chapter 1959, s. 1. Tam¿e. 65 07-12-01, 21:42 �66 Maciej Michalski OMI znajduj¹ siê dane mówi¹ce o nowicjuszu (1975 r.)37 i jednym scholastyku (1973 i 1977)38. W lata 80-te prowincja wkracza³a ze stanem piêædziesiêciu czterech ojców i jednym bratem zakonnym39. Zaznaczyæ nale¿y, ¿e w raporcie na kapitu³ê generaln¹ w 1980 r. umieszczono informacjê, i¿ od 1972 r. zmar³o dziesiêciu ojców, dwóch opuœci³o prowincjê, wœród zaœ pozosta³ych pracuj¹cych czterech zosta³o „wypo¿yczonych” z innych prowincji, trzech z Polski i jeden z prowincji Mackenzie40. Oficjalne dane prowincji Wniebowziêcia zamieszczone w personelu zgromadzenia z 1981 r. mówi¹ o piêcdziesiêciu szeœciu oblatach, wœród których znajduje siê jeden brat zakonny41. Kolejne dane pochodz¹ce z roku 1987 wykazuj¹ ju¿ pewn¹ zmianê. W ci¹gu 6 lat stan prowincji zmniejszy³ siê do piêcdziesiêciu czterech osób, ale za to zapis statystyczny podaje informacjê o dwoch scholastykach. Niestety, prowincja w tym czasie nie posiada³a ju¿ ¿adnego brata zakonnego42. Pierwsze trzy lata nastêpnej dekady przynios³y kolejne straty w personelu prowincji. W ci¹gu tych trzech lat (1990 – 1993) zmar³o szeœciu ojców43. Zapewne ten fakt jest przyczyn¹ rozbie¿noœci pomiêdzy danymi przygotowanymi na kapitu³ê generaln¹ w 1992 r., a personelem Zgromadzenia z 1993 r. Raport Regionu Kanady podaje bowiem informacjê o czterdziestu oœmiu oblatach w 1991 r.44 podczas gdy Personel OMI z 1993 wymienia tylko czterdziestu trzech, w tym jednego scholastyka45. Œrednia wieku oblatów w prowincji w tym czasie to piêcdziesi¹t osiem lat, przy czym dwunastu ukoñczy³o ju¿ osiemdziesi¹ty rok ¿ycia, trzech jest w wieku siedemdziesiêciu lat, piêciu miêdzy szeœcdziesi¹tym a szeœcdziesi¹tym dziewi¹tym, dwudziestu oœmiu zaœ nie przekroczy³o jeszcze szeœcdziesi¹tego roku ¿ycia46. Raport na kapitu³ê generaln¹ w 1998 r. podaje, ¿e w prowincji pracuje czterdziestu jeden oblatow, wœród których jedenastu ukoñczy³o szeœædziesi¹t 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 OBLACI.P65 AG, sygn. B-220 Assumption, Statistica (1969–1980), Relatio Statistica Annua Provinciale seu Vicariatus ad Superiorem Generalem Mittenda 1975. Personnel OMI 1973, Rzym 1973, s. 128; Personnel OMI 1977, Rzym 1977, s. 53. AG, sygn. B-220 Assumption, Statistica (1969 – 1980), Assumption – Canada (sierpieñ 1980). AG, sygn. GA III/1, General Chapter 1980. Reports A-22, s. 2. Presonnel OMI 1981, Rzym 1981, s. 213. Personnel OMI 1987, Rzym 1987, s. 166. Por. Pó³ wieku..., s. 162 – 176. AG, sygn. GCh/1992, Chapitre-General-Chapter 1992, Reports. Province Reports, s. 76. Personnel OMI 1993, Rzym 1993, s. 154. AG, sygn. GA III/3 General Chapter 1992 – Regions (Canada ), Questionnaire for the Reports of the Provinces and Delegations to the General Chapter of 1992. 66 07-12-01, 21:42 �Powstanie i rozwój Prowincji Wniebowziêcia. Studium historyczne... 67 piêæ lat, dwudziestu jeden jest pomiêdzy czterdziestym a szeœcdziesi¹tym pi¹tym rokiem ¿ycia, dziewiêciu zaœ ma mniej ni¿ czterdzieœci lat. Ponadto dokument ten zawiera informacjê o trzech oblatach bêd¹cych w okresie formacji pierwszej, z czego dwóch przebywa w³aœnie w nowicjacie. Brak jest danych na temat braci zakonnych47. Na podstawie Personelu OMI z roku 2000 wiadomo, ¿e do prowincji Wniebowziêcia przynale¿a³o czterdziestu trzech oblatów, wœród których by³ jeden brat zakonny. Brak adnotacji odnoœnie scholastyków, co pozwala ponownie domniemywaæ, ¿e w danym czasie prowincja nie posiada³a nikogo, przygotowywujacego siê do przyjêcia œwiêceñ kap³añskich lub z³o¿enia profesji wieczystej48. Oficjalne dane o obediencjach oblackich z czerwca 2006 r. podaj¹ liczbê czterdziestu szeœciu oblatów nale¿¹cych do prowincji Wniebowziêcia49. Ostatnim punktem wartym zaznaczenia w zakresie spraw personalnych jest narodowoœæ i pochodzenie oblatów prowincji Wniebowziêcia. Jak zosta³o wspomniane ju¿ wczeœniej w 1958 r. dwóch z czterdziestu oœmiu oblatów nale¿¹cych do prowincji by³o pochodzenia s³owackiego, pozosta³¹ zaœ czêœæ stanowili Polacy. Drugie miejsce w prowincji pod wzglêdem liczebnoœci od lat 60-tych przypada oblatom w³oskim. Historia wspó³pracy W³ochów i Polaków zaczê³a siê w latach 60-tych XX wieku. Tym, co ich po³¹czy³o by³a wspólna idea pracy dla i poœród emigrantów w³asnej narodowoœci. Poproszeni o pomoc przez zarz¹d prowincji oblaci w³oscy objêli w pierwszej po³owie lat szeœædziesi¹tych50 w Toronto parafiê Œw. Anio³ów, w której dominuj¹c¹ grup¹ byli emigranci w³oskiego pochodzenia. Pocz¹tki tej wspólnoty zainicjowa³o dwóch oblatów przyby³ych bezpoœrednio z W³och, do których do³¹czy³o jeszcze dwóch innych pracuj¹cych dotychczas na pó³nocnych krañcach Kanady. W kolejnych latach przybywali kolejni w³oscy oblaci, tak ¿e w szczytowym okresie swej liczebnoœci, w latach 70-tych, grupa ta liczy³a dwunastu zakonników. Posiadaj¹c tak¹ liczbê mogli obj¹æ sw¹ pos³ug¹ równie¿ wiernych skupionych w parafii pw. œw. Katarzyny ze Sieny. Prê¿na dzia³alnoœæ oraz rosn¹ca liczba oblatów w³oskiego pochodzenia doprowadzi³a do zrodzenia idei utworzenia w Kanadzie delegatury prowincji W³oskiej. Zmieniaj¹ce siê jednak warunki spo³eczne (liczebne zmniejszanie siê parafii w³oskich) oraz powrót niektórych ojców 47 48 49 50 OBLACI.P65 AG, sygn. B-184A7, General Chapter 1998-Region’s Reports. Reports from Provinces (Original), Assumption Vice-Province – Canada. Report to the 1998 General Chapter. Presonnel OMI 2000, Rzym 2000, s. 182. AG, sygn. B-220, Assumption, Personnel (1956– ), Assumption Province 2006. Por. Oblate Directory. Directoire Oblat 1999, Battleford 1999, s. 138. 67 07-12-01, 21:42 �68 Maciej Michalski OMI do prowincji-matki, ostatecznie przekreœli³y mo¿liwoœæ realizacji tych planów51. Obecnie grupa w³oska liczy kilku oblatów pracuj¹cych w ich pierwszej parafii w Toronto52. Archiwalia archiwum generalnego nie pozwalaj¹ na precyzyjnie okreœlenie sk³adu narodowego prowincji Wniebowziêcia dzisiaj. Z oficjalnych publikacji, przytaczanych ju¿ wczeœniej wynika, ¿e dominuj¹c¹ grupê narodowoœciow¹ stanowi¹ nadal oblaci legitymuj¹cy siê pochodzeniem polskim. Wyp³ywa to zarówno z charakteru i rodzaju misji prowincji, jak te¿ jest wynikiem ¿ywych relacji miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia i prowincj¹ Polsk¹ oraz jest wynikiem pojawienia siê powo³añ w œrodowisku Polonii kanadyjskiej53. Zaznaczenia wymaga jeszcze fakt, ¿e obok narodowoœci polskiej w prowincji reprezentowana jest tak¿e narodowoœæ w³oska, wietnamska, niemiecka i kanadyjska54. Powo³anie oblackiej prowincji Wniebowziêcia w Kanadzie by³o form¹ odpowiedzi na potrzeby, jakie pojawi³y siê w tym kraju na pocz¹tku drugiej po³owy XX w.55 Zgodnie z dewiz¹ Zgromadzenia, Evangelizare pauperibus misit me, oblaci dostrzegli w pracy dla emigrantów, czêsto opuszczonych i zagubionych w nowej, nieznanej rzeczywistoœci, jedn¹ z form realizacji swego charyzmatu. Naturaln¹ kolej¹ rzeczy wydaje siê organizowanie tej pracy w oparciu o struktury parafialne, które by³y znane œrodowisku emigrantów i w zwi¹zku z tym dawa³y poczucie bezpieczeñstwa i oparcia. Uwzglêdniaj¹c specyficzne cechy emigracji polskiej, trzeba podkreœliæ, ¿e w wielu wypadkach prowadzone przez oblatów parafie by³y pierwsz¹, a czêsto na d³ugie lata, podstawow¹ form¹ kontaktu z otaczaj¹c¹ rzeczywistoœci¹56. Oblaci polscy zdaj¹c sobie sprawê z potrzeb rodaków starali siê od samego pocz¹tku wychodziæ im naprzeciw, s³u¿¹c szeroko pojêt¹ rad¹ i pomoc¹, anga¿uj¹c do tej s³u¿by tak¿e tych emigrantów, którzy posiedli ju¿ odpowiednie doœwiadczenie. Parafia ze swoj¹ okreœlon¹ struktur¹ organizacji i metodami dzia³ania sta³a siê podstawow¹ form¹ dzia³alnoœci oblatów polskich. W wiêkszoœci przeba51 52 53 54 55 56 OBLACI.P65 AG, sygn. B-219 Assumption, Italian Oblates, N. Ferrara, Esperimento da non dimenticare. Por. Pó³ wieku…, s. 33 Por. AG, sygn. B-184A7 General Chapter 1998 – Region’s Reports. Reports from Provinces (Original), Assumption Vice-Province – Canada. Report to the 1998 General Chapter Por. Pó³ wieku…, s. 126-158. AG, B-219 Assumption, Visitatio Canonica (Admin. Gen) 1956, J. Walsh, Act of Visitation of Assumption Province March 6 to June 9, 1956. Por. J. Pielorz, Oblaci polscy. Zarys dziejów prowincji Polskiej Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej z okazji 50-lecia istnienia 1920–1970, Rzym 1970, s. 121-131. 68 07-12-01, 21:42 �Powstanie i rozwój Prowincji Wniebowziêcia. Studium historyczne... 69 danych archiwaliów i publikacji pojawia siê stwierdzenie, ¿e specyfik¹ pracy oblatów prowincji Wniebowziêcia jest praca parafialna. Choæ jest to pierwsza i podstawowa, to jednak nie jedyna forma s³u¿by oblackiej na rzecz œrodowiska emigracyjnego. Palma pierwszeñstwa sk³ania jednak do poœwiêcenia temu zagadnieniu wiêcej miejsca. W liœcie okólnym superiora generalnego Leo Deschâtelets z 22 sierpnia 1956 r. zaznaczono, ¿e nowo powsta³a prowincja w celu wype³nienia swego apostolatu, którym jest pos³uga duszpasterska wœród dawnej i nowej emigracji polskiej, otrzymuje do tej pos³ugi placówki w dystrykcie Toronto (ON) i Rama (SK) oraz parafie: Œw. Ducha w Winnipegu, œw. Henryka w Melville, œw. Kazimierza w Vancouver, œw. Micha³a w Krydor, œw. Stanis³awa w East Selkrik, œw, Micha³a w Lemberg, Najœwiêtszego Serca Pana Jezusa w Garson, Najœwiêtszej Trójcy w Tolstoi, œw. Tersy w Rossburn i Najœwiêtszego Serca Pana Jezusa w Elphinstone57. Spoœród wszystkich wymienionych miejsc, tylko jedno posiada³o status domu zakonnego (Winnipeg) oraz jedno status rezydencji zakonnej (Melville), pozosta³e miejsca mia³y charakter placówek duszpasterskich58. Porównuj¹c ten z spis z list¹ miejsc obs³ugiwanych przez oblatów w roku 2005 zauwa¿a siê, ¿e liczba ta zwiêkszy³a siê a¿ trzy razy59. Nie uwzglêdnia siê w tym wyliczaniu miejsc i dzie³, w których oblaci byli zaanga¿owani, a które dzisiaj ju¿ nie znajduj¹ siê pod ich opiek¹60. Zestawienie w formie listy wszystkich parafii w oparciu o archiwalia jest niemo¿liwe, przede wszystkim ze wzglêdu na braki w zarchiwizowanej dokumentacji. Liczne publikacje, jakie pojawi³y siê z okazji jubileuszu prowincji Wniebowziêcia, ca³kowicie lukê tê jednak uzupe³niaj¹. Szerok¹ gamê dzia³alnoœci parafialnej otwieraj¹ liczne stowarzyszenia i grupy religijne zorganizowane i dzia³aj¹ce w ramach struktur parafialnych. Bogata kolekcja biuletynów parafialnych w sposób niemal kronikarski obrazuje bogate spektrum ¿ycia duszpasterskiego tych placówek. We wszystkich parafiach, gdzie znajduje siê œrodowisko polonijne istniej¹ grupy parafialne znane tak¿e w kraju np. rada parafialna, ministranci, grupy ró¿añcowe, poradnictwo rodzinne, chóry parafialne, duszpasterstwo chorych, itp. Oprócz tych, tak typowych dla polskiego duszpasterstwa organizacji, w para57 58 59 60 OBLACI.P65 AG. sygn. B-219 Assumption, Circulares (Administratio gen), List L. Deschâteles, To the Oblates of St. Mary’s and Assumption Province 22 sierpieñ 1956 r. Tam¿e. Por. Pó³ wieku …., s. 34-35. Zob. Tam¿e, s. 35-38. Por. AG, sygn. GA III/3 GEN. CHAPTER 1992 – Region (Canada), Questionnaire for the Reports of the Provinces and Delegations to the General Chapter of 1992. 69 07-12-01, 21:42 �70 Maciej Michalski OMI fiach dzia³aj¹ równie¿ grupy charakterystyczne dla kanadyjskiego œrodowiska katolickiego np.: Rycerze Kolumba, czy Liga Kobiet Katolickich. £¹czenie ze sob¹ cech tradycyjnego duszpasterstwa polskiego z duszpasterwem kanadyjskim nadaje tym placówkom znamiona wyj¹tkowoœci i odzwierciedla realizacjê zaleceñ, jakie prowincja otrzyma³a od zarz¹du generalnego w pocz¹tkach swego istnienia61. Wszystkie raporty i sprawozdania przesy³ane do Rzymu przez administracjê prowincjaln¹ podkreœlaj¹ wyraŸnie fakt realizacji programów i wskazañ duszpasterskich Koœcio³a lokalnego62. Opieka duszpasterska nie jest jednak jedyn¹ form¹ zaanga¿owania siê polskich oblatow na rzecz Polonii kanadyjskiej. Bogate spektrum organizacji i stowarzyszeñ parafialnych wzbogacaj¹ organizacje i grupy o charakterze œwieckim podtrzymuj¹ce i krzewi¹ce rodzime tradycje polskie. W czêœci poœwiêconej historii powstania prowincji wspomniane ju¿ zosta³o Stowarzyszenie Sportowe Sokó³, nie mo¿na jednak zapomnieæ o tradycyjnych dru¿ynach harcerskich, które tak¿e znalaz³y swe miejsce w ¿yciu Polaków za oceanem. Nieocenion¹ rolê w podtrzymaniu polskoœci, szczególnie wœród nowego pokolenia, odgrywaj¹ polskie szko³y istniej¹ce przy prawie wyszstkich wiêkszych parafiach. W wiêkszoœci s¹ to tzw. szko³y sobotnie prowadz¹ce naukê jêzyka polskiego. Zaanga¿owanie na rzecz kultury polskiej widoczne jest bardzo wyraŸnie w dzia³alnoœci Katolickiego Studia M³odych (KSM). To jedno z najm³odszych dzie³ polskich oblatów swoj¹ dzia³alnoœæ kulturow¹ wyra¿a m.in. poprzez organizowanie koncertów z udzia³em s³awnych artystów z Polski i innych krajów. Zgromadzony w archiwum generalnym materia³ audio-wizualny, p³yty CD i kasety VHS, stanowi doskona³y przyk³ad zaanga¿owania oblackiego w tê dziedzinê63. Innym przyk³adem prê¿nej dzia³alnoœci KSM mo¿e byæ miesiêcznik Rodzina bêd¹cy jedynym miesiêcznikiem katolickim wydawanym w jêzyku polskim w Kanadzie. Mimo braku dokumentacji w archiwum generalnym, warto wspomnieæ o trzeciej formie ewangelizacji prowadzonej przez KSM, któr¹ jest dzia³alnoœæ radiowa64. Szeroko pojêta dzia³alnoœæ ewangelizacyjna obejmuje ró¿ne formy rekolekcji i misji parafialnych g³oszonych we wszystkich prowadzonych przez prowincje parafiach, gdzie znajduj¹ siê skupiska Polaków. Tradycyjnie, czasem 61 62 63 64 OBLACI.P65 AG, sygn. B-220 Assumption, Visitatio Canonica (Admin. Gen) 1956, J. Walsh, Act of Visitation of Assumption Province. March 6 to June 9, 1956. Por. AG, sygn. B-220, Assumption, Relatio Annua 1957–1964. AG, sygn. B-220, Assumption, Relatio Annua 1965–1968. AG, sygn. B-219, Assumption, General Chapter (Canada), Report to the General Chapter 1972, 1980, 1992, 1998, 2004. AG, sygn. B-220 (CD, VHS), John Paul II. Tu es Petrus. Gala Concert. Celebrating the 25th Anniversary of the Holy Father Pontificate. Toronto, October 12, 2003. Pó³ wieku..., s. 101. 70 07-12-01, 21:42 �Powstanie i rozwój Prowincji Wniebowziêcia. Studium historyczne... 71 tych spotkañ ewangelizacyjnych jest okres Wielkiego Postu i Adwentu, a prowadz¹cymi s¹ ojcowie oblaci zapraszani z Polski. Œlady tej wspó³pracy znajdujemy w sprawozdaniach kapitulnych, o których wspomniano ju¿ wczeœniej. Znacz¹c¹ rolê w dzia³alnoœci ewangelizacyjno-formacyjnej pe³ni dom rekolekcyjny pw. Królowej Aposto³ów w Mississauga. Oficjalnie otwarty w 1963 r. z inicjatywy pierwszego prowincja³a, o. Micha³a Smitha oœrodek mia³ za zadanie pog³êbiaæ i ubogacaæ ¿ycie religijne spo³ecznoœci polonijnej65. Z up³ywem czasu zespó³ oblatów zajmuj¹cy siê jego prowadzeniem rozszerza³ zakres dzia³alnoœci przekszta³caj¹c go w centrum rekolekcyjne dla osób konsekrowanych, duchownych i œwieckich z ró¿nych grup narodowoœciowych, jêzykowych a nawet wyznaniowych. Relacje kapitulne pokazuj¹, ¿e dzie³o to pe³ni wa¿n¹ rolê w ¿yciu i pos³annictwie prowincji66. Mówi¹c o dzia³alnoœci ewangelizacyjnej nie sposób nie wspomnieæ o udziale prowincji w dziele ewangelizacyjnym poza granicami Kanady. Zaanga¿owanie na tym polu zwi¹zane jest przede wszystkim z ekonomicznym wsparciem dzie³ misyjnych na Madagaskarze i Ukrainie. Niemal od samego pocz¹tku ich istnienia oblaci prowincji Wniebowziêcia anga¿owali siê w misyjn¹ pracê swoich wspó³braci67. O ile, wymienione wy¿ej dzie³a misyjne zwi¹zane s¹ z prowincj¹ Polsk¹, o tyle misja w Kenii to dzie³o za które odpowiedzialnoœæ przej¹³ ca³y oblacki region Kanady. Udzia³ prowincji Wniebowziêcia w tej misji ma charakter ekonomiczny i personalny68. Zaanga¿owanie oblatów prowincji Wniebowziêcia w dzia³alnoœæ formacyjn¹, to nie tylko kwestia prowadzenia domu pw. Królowej Aposto³ów. Znacznie wczeœniejszym dzie³em by³ dom w Toronto nazywany House of Studies. By³a to forma junioratu, w którym m³odzie¿ mêska objêta by³a specjalnym programem formacyjnym. Powstanie tego domu by³o swoistym wyrazem troski o nowe powo³ania. Pocz¹tki tej placówki siêgaj¹ jeszcze czasów, gdy oblaci polscy wchodzili w sk³ad prowincji Matki Bo¿ej, czyli roku 1947. Dom zmienia³ swoj¹ lokalizacjê, a dokumenty dotycz¹ce jego zakupu i sprzeda¿y, czyli zestaw pozwoleñ, upowa¿nieñ i bogata korespondencja administracyjna, to zasadnicze archiwalia, jakie znajduj¹ siê w teczce dotycz¹cej tej placówki69. Literatura pomocnicza, pozwalaj¹ca uzupe³niæ zasób wiedzy na ten temat, do65 66 67 68 69 OBLACI.P65 Oblate Directory..., s. 138. Questionnaire for the Reports of the Provinces and Delegations to the General Chapter of 1980, 1986,1992, 1998, 2004. AG (GA III/3) Gen. Chapter 1980, 1986, 1992, 1998, 2004 – Region. Canada. Por. Oblate Directory..., s. 139-140. AG, sygn B-311 Kenya, Assumption Province. AG, sygn. B-220 Assumption, Toronto: House of Studies. 71 07-12-01, 21:42 �72 Maciej Michalski OMI starcza informacji o roli jak¹ ten dom odegra³ w historii prowincji70. Zaanga¿owanie w dzie³o formacji oblackiej kontynuowane by³o tak¿e w latach nastêpnych. Statystyki prowincji wskazuj¹ na czynny udzia³ jej cz³onków, w miarê oczywiœcie mo¿liwoœci personalnych, w dzie³ach formacyjnych oblatów w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych71. Z dzia³alnoœci¹ formacyjn¹ nierozerwalnie zwi¹zana jest dzia³alnoœæ edukacyjna. Œlady pracy przedstawicieli prowincji widaæ tak¿e i w tej dziedzinie. Zaanga¿owanie w powstawanie i dzia³alnoœæ szkó³ polskich wspomniane zosta³o ju¿ wczeœniej. Elementem wymagaj¹cym pewnego uzupe³nienia jest edukacja o charakterze religijnym. Na podstawie lektury biuletynów parafialnych ³atwo wysnuæ wnioski o szeroko zakrojonych akcjach parafialnych, których celem jest ugruntowanie wiedzy religijnej, szczególnie wœród m³odego pokolenia polonijnego. Kwestia edukacyjna, to tak¿e jeden z celów powstania i dzia³ania wspomnianego ju¿ wczeœniej KSM. Ostatnim krokiem tego dopowiedzenia jest wskazanie na zaanga¿owanie oblatów na najwy¿szym stopniu drabiny edukacyjnej, czyli szczeblu uniwersyteckim. Analiza danych personalnych Uniwersytetu œw. Paw³a w Ottawie wskazuje na obecnoœæ i zaanga¿owanie przedstawiciela prowincji Wniebowziêcia tak¿e i w tym miejscu72. Ostatnim elementem charakterystyki dzia³alnoœci oblatów prowincji Wniebowziêcia jest dzia³alnoœæ o charakterze spo³eczno-ekonomicznym. Swoista forma opieki nad spo³ecznoœci¹ emigracyjn¹ wymaga³a czêsto pomocy o charakterze czysto materialnym. Form¹ odpowiedzi oblatów na tak¹ potrzebê by³a pomoc ojców Puchniaka i Smitha w zorganizowaniu kasy oszczêdnoœciowopo¿yczkowej, która z jednej strony zabezpiecza³a oszczêdnoœci spo³ecznoœci polonijnej, z drugiej zaœ pozwala³a zaci¹gaæ kredyty na korzystnych warunkach. Dzie³o zainicjowane przez dwóch oblatów szybko zaczê³o ¿yæ swoim w³asnym ¿yciem, osi¹gaj¹c bardzo dobre wyniki na rynku bankowym. Najwa¿niejszym jednak osi¹gniêciem jest fakt, ¿e powo³any w 1945 r. Credit Union sta³ siê nieod³¹cznym elementem ¿ycia Polonii kanadyjskiej73. Niestety brak jest archiwaliów na ten temat, do dyspozycji pozostaj¹ wiêc jedynie oficjalne publikacje na temat prowincji Wniebowziêcia. 70 71 72 73 OBLACI.P65 Por. Pielorz, Oblaci polscy..., s. 132. Por. Questionnaire for the Report from Provinces, Delegations and Missions to the 1998 General Chapter. AG B-184A7 General Chapter 1998 – Region’s Reports, Reports from the Provinces – Canada. Por. Pó³ wieku..., s. 133, 145. Rapport Triennal de l’Université Saint-Paul. Ottawa-Canada 1996–1999, s. 7. AG RP IX/ 1 Ottawa-St. Paul’s Uuniversity, Reports. Oblate Directory …., 138-139. 72 07-12-01, 21:42 �Powstanie i rozwój Prowincji Wniebowziêcia. Studium historyczne... 73 W formie uzupe³nienia wspomnieæ nale¿y jeszcze o tzw. formacji ci¹g³ej, w któr¹ wkracza ka¿dy oblat po z³o¿eniu profesji wieczystej lub przyjêciu œwieceñ kap³añskich. Archiwalia dotycz¹ce prowincji Wniebowziêcia wskazuj¹, ¿e zarówno administracja prowincjalna, jak i poszczególni oblaci przywi¹zuj¹ do tej formy formacji bardzo du¿¹ wagê. Wszystkie sprawozdania prowincji przygotowywane i przesy³ane na kapitu³y generalne ró¿nych lat (1972, 1980, 1986, 1992, 1998, 2004) podkreœlaj¹ znaczenie ¿ycia wspólnotowego i troski o nie74. Tam, gdzie tylko to jest mo¿liwe, oblaci tworz¹ wspólnotê, a w sytuacjach, gdy zmuszeni s¹ przebywaæ na placówkach jednoosobowych, staraj¹ siê o czêste kontakty ze wspó³braæmi ¿yj¹cymi w bliskim s¹siedztwie. W umacnianiu ¿ycia wspólnotowego pomagaj¹ tak¿e zjazdy, spotkania i rekolekcje cz³onków prowincji75. Wa¿n¹ rolê w tym dziele odegra³ kongres prowincji w 1985 r. Zachowane akta kongresu poœwiêconego refleksji nad ¿yciem oblackim i pe³nion¹ pos³ug¹, wskazuj¹ na próbê odpowiedzenia na pytanie o miejsce i sposoby wype³niania misji prowincji w zmieniaj¹cych siê warunkach wspó³czesnoœci76. Przeprowadzona w archiwum generalnym Zgromadzenia kwerenda ukaza³a z³o¿on¹, trudn¹, ale niezmiernie bogat¹ historiê i dzia³alnoœæ prowincji Wniebowziêcia w czasie piêædziesiêciu lat jej istnienia. Niepe³ne archiwalia nie pozwoli³y na przedstawienie w sposób wyczerpuj¹cy poruszanych w¹tków, ale i tak zarysowa³y to, co zdaje siê byæ najwa¿niejsze, mianowicie wiernoœæ pos³annictwu i celom, dla których prowincja zosta³a powo³ana. Podkreœliæ nale¿y tutaj szczególnie jeden aspekt, mianowicie bycie pos³anym do s³u¿enia i niesienia pomocy tym, którzy tej pomocy najbardziej potrzebuj¹. W tym wypadku s¹ to grupy emigracyjne o ró¿nym charakterze i ró¿nej narodowoœci. Spo³ecznoœæ polska jest nadal najliczniejsz¹ wspólnot¹, której s³u¿¹ oblaci prowincji Wniebowziêcia, ale nie jest jedyn¹. Prowincja Wniebowziêcia jest zatem soczewk¹ Zgromadzenia pos³anego, aby odpowiadaæ na potrzeby tych, do których zosta³o one powo³ane. 74 75 76 OBLACI.P65 Por. AG, sygn B-184A7 General Chapter 1998 – Region’s Reports, Reports from the Provinces – Canada, Questionnaire for the Report from Provinces, Delegations and Missions to the 1998 General Chapter. AG, sygn. B-184A7 General Chapter 1992 – Region, Canada – Reports, Questionnaire for the Report from Provinces, Delegations and Missions to the 1992 General Chapter. AG, sygn. B-219 Assumption – Congress, Missionary Oblates of Mary Immaculate. Assumption Province – Congress 1985. 73 07-12-01, 21:42 �74 Janusz B³a¿ejak OMI Janusz B³a¿ejak OMI Toronto, Kanada Wspó³czesne zaanga¿owanie duszpasterskie Prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie Oblacka Prowincja Wniebowziêcia œwiêtuje Z³oty Jubileusz 50-lecia! Jednak spogl¹daj¹c wstecz, widzimy ju¿ ponad sto lat pracy polskich oblatów w Kanadzie. S³uga Bo¿y brat Antoni Kowalczyk przyby³ na prerie Kanady w roku 1896, gdy jeszcze wiêkszoœæ ich ludnoœci stanowili Indianie. Pierwsza parafia polska – œw. Ducha w Winnipegu zosta³a erygowana w roku 1898. Takie by³y pocz¹tki. Dziœ wizytówk¹ naszej pracy s¹ parafie torontoñskie. W moim wyst¹pieniu chcia³bym krótko zaprezentowaæ, co robimy aktualnie. Prezentacjê podzielê na trzy czêœci. Najpierw zaprezentujê nasz¹ pracê typowo duszpastersk¹ w okolicy Toronto, potem pracê na zachodzie kraju i w koñcu powiem krótko o innych inicjatywach duszpasterskich. 1. Parafie w Toronto i okolicy a) Parafia Œw. Stanis³awa Kostki Pierwszym oblatem w Toronto by³ o. Stanis³aw Puchniak OMI, który 29 czerwca 1935 r. przyby³ do parafii œw. Stanis³awa Kostki. W 1937 r. do parafii przyby³y siostry felicjanki z Buffalo. Parafia ta, by³a drug¹ parafi¹ polonijn¹ w Toronto. Odgrywa³a ona w tamtych czasach wa¿n¹ rolê w ¿yciu Polonii. W latach szeœædziesi¹tych i siedemdziesi¹tych w parafii istnia³a najwiêksza w diecezji grupa m³odzie¿owa i zespó³ taneczny „Górale”. W 1969 r. parafia w swoich progach goœci³a kard. Karola Wojty³ê. W 1986 r. parafia obchodzi³a 75-lecie istnienia. Uroczystej Mszy œw. przewodniczy³ kard. Józef Glemp. W roku 2002, w czasie Œwiatowych Dni M³odzie¿y w parafii odbywa³y siê katechezy i spotkania dla m³odzie¿y przyby³ej z Polski. Parafia ta wyda³a siedmiu OBLACI.P65 74 07-12-01, 21:42 �Wspó³czesne zaanga¿owanie duszpasterskie Prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie 75 kap³anów, z których czterech wst¹pi³o do Zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej. Szeœæ parafianek wst¹pi³o do Zgromadzenia Sióstr Felicjanek. Dziœ do parafii nale¿y 1295 rodzin. W Mszach œw. w niedzielê uczestniczy ponad 900 osób. Szko³a polska dzia³a w soboty. Lekcje religii odbywaj¹ siê w soboty b) Parafia Œw. Kazimierza Parafia œw. Kazimierza przez wiele lat by³a g³ówn¹ parafi¹ polonijn¹ Toronto. Dziœ do parafii nale¿y ok. 3000 rodzin. W Mszach œw. niedzielnych uczestniczy ponad 2500 osób. Jeszcze w czasach II wojny œwiatowej oblaci zaczêli dostrzegaæ potrzebê za³o¿enia nowej, trzeciej polonijnej parafii w Toronto. W 1948 r. o. Stanis³aw Duchniak poœwiêci³ grunt pod budowê budynku parafialnego. Prace powierzono o. Micha³owi Smithowi. Rok póŸniej powsta³a trzypoziomowa sala parafialna, która s³u¿y³a za koœció³, miejsce spotkañ oraz miejsce do nauki dla dzieci. 21 stycznia 1951 r. na walnym zebraniu parafialnym podjêto decyzjê o budowie koœcio³a, który zosta³ poœwiêcony trzy lata póŸniej, 23 maja 1954 r. Wydarzenie to by³o wielkim prze¿yciem dla parafian. Pierwsz¹ Mszê œw. odprawi³ o. Micha³ Smith OMI. Po po³udniu ks. kard. James McGuigan w obecnoœci kilku tysiêcy wiernych dokona³ uroczystego poœwiêcenia koœcio³a. W nastêpnych latach koœció³ zosta³ wyposa¿ony i upiêkszony. Parafia Œw. Kazimierza zachowuje i pielêgnuje stare obyczaje religijno-narodowe. Odwiedzi³o j¹ wielu polskich biskupów i kardyna³ów, w tym czterokrotnie Prymas Polski, kard. Józef Glemp, dwukrotnie kard. Henryk Gulbinowicz. Podczas Œwiatowych Dni M³odzie¿y w 2002 r. parafia sta³a siê centrum dla polskiego Biura Œwiatowych Dni M³odzie¿y. Parafia œw. Kazimierza prze¿ywa³a swój rozkwit w latach osiemdziesi¹tych i dziewiêædziesi¹tych. Nadal pozostaje presti¿owym oœrodkiem duszpasterskim w Toronto. Parafia prowadzi naukê religii dla dzieci ze szkó³ œwieckich. Uczêszcza do niej ponad 100 dzieci. Przy parafii dzia³a Sobotnia Szko³a Polska, która prowadzi naukê jêzyka polskiego dla ponad 150 dzieci. W parafii dzia³aj¹ szafarze Eucharystii i lektorzy; chór œw. Kazimierza „Melodia”; Towarzystwo Ró¿añca Œwiêtego; grupa AA; Towarzystwo Im. Jezus; Sodalicja Mariañska; Stowarzyszenie Mi³osierdzia Bo¿ego; Towarzystwo Œw. Wincentego a Paulo; Rycerze Kolumba; Klub Seniora Œw. Kazimierza; Klub Seniora Œw. Kazimierza „Polonia”; Szko³a Polska; Oaza Dzieci Bo¿ych; grupa modlitewna; Kó³ko Ró¿añcowe Dzieci; Ruch Rodzin Nazaretañskich; klub judo im. Jana Paw³a; English Lectors; Zespó³ Pieœni i Tañca „Bia³y Orze³”. W tak wielkiej parafii nie brak ró¿nych nabo¿eñstw pierwszoczwartkowych, pierwszopi¹tkowych, pierwszosobotnich, nabo¿eñstw do M.B. Nieustaj¹cej OBLACI.P65 75 07-12-01, 21:42 �76 Janusz B³a¿ejak OMI Pomocy, do Bo¿ego Mi³osierdzia, nie mówi¹c o nabo¿eñstwach okresowych, takich jak Gorzkie ¯ale czy Droga Krzy¿owa w Wielkim Poœcie. c) Parafia Œw. Maksymiliana Kolbe w Mississauga W nale¿¹cym do wielkiego Toronto, s¹siednim, prawie milionowym mieœcie – Mississauga prowadzimy obecnie najwiêksz¹ polonijn¹ parafiê w Kanadzie, a mo¿e i na œwiecie. Jest to parafia m³oda. W miejscu tym Polacy osiedlaj¹ siê od niedawna. Pierwsza Msza œw. inauguracyjna odprawiona zosta³a 2 grudnia 1979 r. przez abpa Philipa Pococka. Proboszczem nowej parafii zosta³ mianowany o. Stanis³aw B¹k. Zacz¹³ on odprawiaæ Msze œw. u sióstr felicjanek. 15 kwietnia 1981 r. og³osi³ parafianom dobr¹ nowinê o zakupieniu ziemi pod budowê nowej œwi¹tyni. Plac zosta³ poœwiêcony 27 wrzeœnia przez bpa Jan Wieczorka. Na placu rozsypano ziemiê z Oœwiêcimia. By³ to symbol mêczeñskiej œmierci patrona nowej parafii – œw. Maksymiliana Kolbe. Budowê koœcio³a rozpoczêto w marcu 1983 r. 22 maja 1983 r. kard. W³adys³aw Rubin poœwiêci³ kamieñ wêgielny pod nowy koœció³. 1 wrzeœnia 1991 r. na miejsce o. Stanis³awa B¹ka przyszed³ o. Tadeusz Nowak. Po o. Nowaku proboszczem zosta³ o. Adam Filas, a w 1999 r. mianowany zosta³ o. Stanis³aw Kowal. W parafii istnieje regularna poradnia rodzinna, organizowana jest pomoc dla tych, którzy znaleŸli siê w krytycznej sytuacji materialnej. Za spraw¹ ma³ych grup „Odrodzenia” Ewangeliê g³oszono równie¿ po domach. Obok koœcio³a otworzy³o podwoje Polskie Centrum Kultury im. Jana Paw³a II. To wielka nadzieja Polonii na kultywowanie polskoœci w miejscu najwiêkszego skupiska rodaków. W Wielki Pi¹tek 1995 r. otwarto Kaplicê Mi³osierdzia Bo¿ego. Najwiêkszym wydarzeniem w parafii i w ca³ym Toronto jak równie¿ w Kanadzie by³y Œwiatowe Dni M³odzie¿y i spotkanie z Ojcem Œwiêtym Janem Paw³em II w 2002 r. Pod „swój dach” parafia przyjê³a wtedy ponad 1000 m³odych pielgrzymów. Dziœ do parafii nale¿y 11 000 rodzin. W Mszach œw. niedzielnych uczestniczy ponad 8000 wiernych. Nabo¿eñstwa w tej parafii odprawiane s¹ podobnie jak u œw. Kazimierza, a od kilku lat w parafii tej istnieje wieczysta adoracja Najœwiêtszego Sakramentu (24 godziny, 7 dni w tygodniu). d) Inne parafie w Toronto i okolicy W samym Toronto prowadzimy te¿ polonijn¹ parafiê Matki Bo¿ej. Jej historia siêga pocz¹tków XX w. Pierwsi polscy emigranci osadzali siê miêdzy innymi w ówczesnej dzielnicy West Toronto. Ówczesny ordynariusz, bp Neil McNeil odda³ najpierw do dyspozycji Polaków kapliczkê œw. Jana obok kurii biskupiej. W 1914 r. powierzy³ misjê budowy polskiego koœcio³a ks. Mariano- OBLACI.P65 76 07-12-01, 21:42 �Wspó³czesne zaanga¿owanie duszpasterskie Prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie 77 wi Wachowiakowi, który pe³ni³ pos³ugê duszpastersk¹ przy koœciele œw. Stanis³awa. W 1915 r. odby³o siê poœwiêcenie koœcio³a pod wezwaniem Narodzenia Matki Bo¿ej. By³ to pierwszy polski koœció³ w Toronto zbudowany od podstaw przez Poloniê. Planowano j¹ rozbudowaæ, ale trudna sytuacja finansowa spo³ecznoœci polonijnej nie pozwoli³a zrealizowaæ tych planów. Kiedy w roku 1940 w wypadku samochodowym zgin¹³ proboszcz – ks. W³adys³aw Gulczyñski, wtedy abp McGuigan zwróci³ siê do oblatów z proœb¹ o przejêcie tej parafii. Pierwszym oblackim proboszczem zosta³ o. Piotr Klita. W parafii dzia³a m.in. Towarzystwo Wzajemnej Pomocy „Polonia”, wczeœniej znane pod nazw¹ „Ulga” oraz Stowarzyszenie Weteranów Armii Polskiej, Placówka 133, wsparte póŸniej Korpusem Pomocniczym Pañ. Istnieje równie¿ polska szko³a. Do dziœ dzia³a chór parafialny za³o¿ony przez ks. Józefa Dekowskiego w latach dwudziestych. Choæ dziœ parafia nie ma ju¿ takiego znaczenia dla ca³ej Polonii torontoñskiej jak na pocz¹tku swej historii, by³a jednak ostoj¹ polskoœci dla kilku pokoleñ Polaków na emigracji. Po tym najstarszym polskim koœciele, trzeba wspomnieæ najm³odsz¹ polsk¹ parafiê w okolicy Toronto. Jest ni¹ parafia œw. Eugeniusza de Mazenoda w Brampton. Jej dzieje rozpoczê³y siê w 1990 r., kiedy coraz wyraŸniej by³o widaæ, ¿e parafia Œw. Maksymiliana Kolbe w Mississauga nie mo¿e ju¿ sprostaæ potrzebom rzymskokatolickich rodzin polskich, mieszkaj¹cych na jej terenie. Przepe³nienie w koœciele œw. Maksymiliana Kolbe sk³oni³o o. Stanis³awa B¹ka OMI i œwieckich dzia³aczy do starañ o utworzenie nowej parafii. Bp Terrence Prendergast podczas wizytacji duszpasterskiej w 1996 r. uzna³ te starania za uzasadnione. Wkrótce po tej wizytacji o. Adam Filas OMI zosta³ mianowany proboszczem parafii Œw. Maksymiliana Kolbe i zadecydowa³ o za³o¿eniu nowej parafii w Brampton. 31 lipca 1998 r., po rozmowach z biskupem oraz prowincja³em oblatów, otrzymano pozwolenie na jej utworzenie. 7 listopada 1999 r. o. prowincja³ Christopher Pulchny OMI mianowa³ o. Adama Filasa OMI odpowiedzialnym za tworzenie nowej parafii i budowê koœcio³a. Do parafii nale¿y ok. 2500 rodzin. W Mszach œw. niedzielnych uczestniczy ponad 3000 osób. Parafia prowadzi naukê religii dla dzieci na wszystkich poziomach. Polska szko³a sobotnia skupia ponad 300 polskich dzieci. Wœród wielu ró¿nych grup parafialnych zauwa¿yæ wymieniæ warto bardzo liczn¹ grupê Oazy Dzieci Bo¿ych, do której nale¿y ponad 100 dzieci oraz grupê 200 ministrantów. Poza parafiami polonijnymi prowadzimy te¿ w Toronto parafiê dla emigrantów w³oskich p.w. Œwiêtych Anio³ów. Do parafii tej nale¿y ponad 1000 rodzin. W Mszach œw. w niedzielê uczestniczy ok. 600 wiernych. W parafii tej równie¿ prowadzimy wiele nabo¿eñstw i katechizacjê dzieci i m³odzie¿y. Dzia³a te¿ wiele organizacji i grup. OBLACI.P65 77 07-12-01, 21:42 �78 Janusz B³a¿ejak OMI W okolicy Toronto prowincja nasza prowadzi kilka mniejszych parafii. Nad malowniczym wodospadem Niagara prowadzimy parafiê p.w. œw. Aposto³ów Piotra i Paw³a w Welland, w której obecnie zarejestrowanych jest 285 rodzin i osób indywidualnych, w tym ok. po³owa to Polacy. Niedaleko Welland po³o¿one jest St. Catharines, w której prowadzimy parafiê M.B. Nieustaj¹cej Pomocy. Dziœ do parafii nale¿y ponad 1000 rodzin. W Mszach œw. w niedzielê uczestniczy ok. 700 osób. Od niedawna prowadzimy te¿ parafie w Sarni oraz w Wilnie na Kaszubach (to nie b³¹d – miejscowoœæ „Wilno” w prowincji Ontario le¿y w okolicy zwanej potocznie „Kaszubami”). e) Ottawa Równie¿ w stolicy kraju, w Ottawie, prowadzimy parafiê polonijn¹ p.w. œw. Jacka Odrow¹¿a. Nowa fala imigrantów z czasów „Solidarnoœci” wzmocni³a znacznie parafiê, która przez to bardzo siê odm³odzi³a. Dziœ do parafii nale¿y 1200 rodzin. W Mszach œw. w niedzielê uczestniczy oko³o 900 osób. W parafii bardzo aktywnie dzia³a m.in. Komitet Pomocy Polskim Misjom. Warto tu wspomnieæ, ¿e na Uniwersytecie œw. Paw³a w Ottawie, cz³onek naszej prowincji, o. Wojciech Kowal, jest profesorem i pro-dziekanem na Wydziale prawa kanonicznego. 2. Parafie na Zachodzie Kanady a) Winnipeg, Parafia Œwiêtego Ducha Najstarsz¹ oblack¹ i w ogóle polonijn¹ parafi¹ w Kanadzie jest parafia Ducha Œwiêtego w Winnipegu. Zosta³a ona erygowana przez abpa Adelarda Langevina z St. Bonifacy 20 kwietnia 1898 r., jako parafia dla wszystkich emigrantów na preriach zachodniej Kanady. Jej pierwszym proboszczem zosta³ o. Wojciech Kulawy OMI. Wraz ze swym bratem Janem (równie¿ kap³anem – oblatem) rozpoczêli organizowaæ duszpasterstwo polonijne w Zachodniej Kanadzie. Z okazji 90. rocznicy istnienia parafii Œwiêtego Ducha kard. Henryk Gulbinowicz odprawi³ dziêkczynn¹ Mszê œwiêt¹ oraz poœwiêci³ stacje Drogi Krzy¿owej i now¹ salê parafialn¹. W latach 1986–1989 parafia sponsorowa³a 716 polskich rodzin z obozów dla uchodŸców. Transmisjê radiowej niedzielnej Mszy œw. zapocz¹tkowano w 1988 r. Koœció³ Œwiêtego Ducha zosta³ uznany przez Ministerstwo Dziedzictwa i Kultury w Manitobie za obiekt historyczny. W latach osiemdziesi¹tych ubieg³ego wieku, wraz z powstaniem Solidarnoœci i zmian, jakie zasz³y w Polsce, zrodzi³a siê nowa fala imigrantów, która OBLACI.P65 78 07-12-01, 21:42 �Wspó³czesne zaanga¿owanie duszpasterskie Prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie 79 dotar³a tak¿e do Winnipegu. Ca³y kompleks budowli, które s³u¿y³y prawie sto lat, okaza³ siê za ma³y na nowe potrzeby. Z wielkim i godnym podziwu wysi³kiem parafianie – pod przewodnictwem proboszcza, o. Christophera Pulchnego OMI – zbudowali nowe centrum parafialne z piêknym koœcio³em. Warto podkreœliæ, ¿e o³tarz, ambona, œwieczniki i krzy¿ procesyjny u¿ywane by³y w czasie Mszy œw. w Birds Hill Park, odprawianej przez Jana Paw³a II we wrzeœniu 1984 r. Nowy koœció³ konsekrowa³ abp Adam Exner OMI 20 wrzeœnia 1987 r. Dziœ do parafii nale¿y 1850 rodzin. W Mszach œw. niedzielnych uczestniczy ponad 1200 osób. W ka¿d¹ niedzielê transmitowana jest te¿ w radiu Msza œw. po polsku oraz audycja radiowa „Wzmocnij swoj¹ wiarê”. W latach 1986– 1989 parafia sponsorowa³a 716 polskich rodzin z obozów dla uchodŸców. Od ponad 100 lat parafia prowadzi podstawow¹ szko³ê katolick¹ na prawach pañstwowych. b) Parafie w Edmontonie W Edmontonie prowadzimy dwie parafie polonijne. Powstanie starszej z nich z nich, pod wezwaniem Matki Bo¿ej Ró¿añcowej, ³¹czy siê z prac¹ duszpastersk¹, jak¹ na pocz¹tku XX w. prowadzili na terenie po³udniowej Alberty polscy oblaci, ojcowie Jan i Pawe³ Kulawi OMI oraz Antoni Sylla OMI. W Edmontonie grupa naszych rodaków stale siê powiêksza³a. Pierwsze spotkanie omawiaj¹ce mo¿liwoœci zbudowania koœcio³a i utworzenia parafii w Edmontonie odby³o siê 27 paŸdziernika 1911 r. Wziê³o w nim udzia³ ok. 100 polskich rodzin mieszkaj¹cych w mieœcie i okolicy. Rok póŸniej, o. Pawe³ Kulawy, otrzyma³ od bpa Emila Legal OMI pozwolenie na rozpoczêcie prac budowlanych. Parafia zosta³a kanonicznie erygowana 1 sierpnia 1913 r. Budowê koœcio³a i plebani ukoñczy³ o. Antoni Sylla OMI w 1919 r. Z braku personelu w 1927 r. oblaci opuœcili parafiê w Edmontonie, przekazuj¹c pieczê nad ni¹ kap³anom diecezjalnym. Pierwszym kap³anem pochodz¹cym z parafii w Edmontonie by³ o. Frank Kosakiewicz OMI, wyœwiêcony w 1931 r. Po zakoñczeniu II wojny œwiatowej do Edmontonu przyby³a nowa fala imigrantów. Potrzeba by³o zbudowaæ nowy, wiêkszy koœció³. Pierwsza Msza œw. zosta³a odprawiona w zbudowanej najpierw sali parafialnej 15 maja 1955 r. Prace przy budowie nowej œwi¹tyni ukoñczono w 1959 r. Dwa lata póŸniej parafiê na nowo objêli oblaci. W roku 1969 parafiê odwiedzi³ kard. Karol Wojty³a. W 1972 r. do pracy w parafii przyby³y siostry s³u¿ebniczki NMP – œl¹skie. Dziœ do parafii nale¿y 1500 rodzin. W Mszach œw. niedzielnych uczestniczy ponad 1200 osób. Poniewa¿ Polonia w Edmontonie stale wzrasta³a w latach szeœædziesi¹tych i siedemdziesi¹tych, a zw³aszcza po 1980 r., w 1989 r. w mieœcie powsta³a OBLACI.P65 79 07-12-01, 21:42 �80 Janusz B³a¿ejak OMI druga parafia polonijna p.w. Matki Bo¿ej Królowej Polski. Pierwsza Msza œw. w nowym koœciele zosta³a odprawiona w pierwsz¹ niedzielê listopada 1989 r. i otrzyma³a tytu³ Matki Bo¿ej Królowej Polski. Szybko powstawa³y liczne organizacje parafialne i komitety, prowadzono katechezy, przygotowanie do sakramentów œwiêtych, w tym do I Komunii œw. i bierzmowania. Do parafii tej nale¿y dziœ 950 rodzin. W Mszach œw. niedzielnych uczestniczy ok. 850 osób. c) Vancouver, parafia œw. Kazimierza W 1928 r. grupa Polaków w Vancouver rozpoczê³a starania o w³asny koœció³. Sta³o siê to jednak mo¿liwe dopiero wtedy, gdy nast¹pi³ gwa³towny przyrost polskiej ludnoœci. W 1944 r. abp Duke zwróci³ siê do oblatów z proœb¹ o opiekê nad Poloni¹ w Vancouver i za³o¿enie polskiej parafii. Do Vancouver przyby³ o. Frank Kosakiewicz OMI. Po intensywnych poszukiwaniach znalaz³ dom z du¿ym placem na 27 ulicy w Vancouver. W 1948 r. wybudowano koœció³, który istnieje do dzisiaj. W 1960 r. rozpoczêto przy parafii budowê szko³y, która dawa³a wszystkie mo¿liwoœci intelektualnego wychowania w wierze i tradycji polskiej kultury. Nie zapomniano o polskich seniorach, dla których w 1970 r. zaczêto wznosiæ Dom Kopernika. Jego uroczyste otwarcie odby³o siê 29 kwietnia 1973 r. 7 paŸdziernika 1986 r. parafia powita³a w swych progach siostry s³u¿ebniczki Maryi Niepokalanej. Ich praca w przeró¿nej formie przyczyni³a siê do rozwoju i o¿ywienia ducha religijnego i wspólnotowego zarówno w parafii jak i w ca³ej miejscowej Polonii. Dziœ do parafii nale¿¹ 1163 rodziny. W parafii dzia³aj¹ liczne grupy a wœród nabo¿eñstw szczególnie wspomnieæ warto o nabo¿eñstwie do Serca Pana Jezusa. d) Inne parafie Wœród mniejszych parafii, które prowadzimy na preriach wymieniæ trzeba najpierw parafiê œw. Henryka z Melville, SK. By³a to kiedyœ parafia czêœciowo polonijna, dziœ ca³a pos³uga prowadzona jest ju¿ po angielsku. Do parafii nale¿y obecnie 700 rodzin. Na Msze œw. niedzielne uczêszcza ok. 1000 osób. Podobn¹ parafi¹ jest par. œw. Stanis³awa w East Selkirk wraz z fili¹ w Narol. Trochê nietypow¹, jak na nasz¹ prowincjê, pos³ugê prowadzimy w Lestock. Ojciec Wojciech Wojtkowiak, poza miejscow¹ parafi¹, jest te¿ odpowiedzialny za pos³ugê duszpastersk¹ w 13 indiañskich rezerwatach, które maj¹ w sumie 6 koœcio³ów. Pomagaj¹c miejscowym diecezjom, którym czêsto brakuje kap³anów, na preriach prowincji Saskatchewan prowadzimy te¿ parafie w Sturgis, Rama, Buchanan, Norquay i Rockford (jeden kap³an na piêæ preryjnych parafii). S¹ one ma³e (nale¿y do nich niekiedy po kilkadziesi¹t rodzin), ale s¹ one od siebie OBLACI.P65 80 07-12-01, 21:42 �Wspó³czesne zaanga¿owanie duszpasterskie Prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie 81 oddalone po kilkadziesi¹t kilometrów. Podobnie prowadzimy duszpasterstwo w parafii w Grayson wraz z filiami w Killaly, Lemberg i Marieval. Pomagaj¹c lokalnym biskupom, którzy nie maj¹ wystarczaj¹cej iloœci kap³anów, pomagamy te¿ w kilku kanadyjskich parafiach. W Kolumbii Brytyjskiej prowadzimy parafiê Chrystusa Króla w Kitimat. 3. Inne dzie³a Prowincji Wniebowziêcia Poza parafiami prowadzimy kilka oryginalnych dzie³, spoœród których chcia³bym szczególnie wspomnieæ trzy. Pierwszym jest dom rekolekcyjny, drugim Katolickie Studio M³odych, trzecim pielgrzymki do Midland. a) Dom rekolekcyjny p.w. Królowej Aposto³ów Dom ten s³u¿y g³ównie pog³êbieniu ¿ycia religijnego i rodzinnego Polonii. Prowadzi rekolekcje rodzinne, dla ksiê¿y, sióstr zakonnych, osób konsekrowanych i œwieckich. Mo¿na te¿ odprawiaæ rekolekcje prywatne i korzystaæ z obecnoœci odpowiednio przygotowanych kierowników duchowych. Dom ten powsta³ z inicjatywy o. Micha³a Smith OMI. W 1963 r. abp Philip Pocock dokona³ oficjalnego otwarcia tego domu. Przez wiele lat o. Smith marzy³ o miejscu, w którym ma³¿eñstwa i rodziny mog³yby w oderwaniu od swoich codziennych obowi¹zków pog³êbiaæ swoje wzajemne zobowi¹zania rodzinne. Czas trwania ró¿nych spotkañ waha siê od jednego dnia, do niekiedy kilku tygodni. Najbardziej popularne s¹ spotkania ma³¿eñskie i przedma³¿eñskie. Spotkania Ma³¿eñskie (Marriage Encounter) w domu rekolekcyjnym zosta³y zapocz¹tkowane w 1971 r. Od 1976 r. prowadzone s¹ Kursy Przedma³¿eñskie (Engaged Encounter), prowadzone dla wielu grup etnicznych w ich ojczystym jêzyku m.in. w jêzyku angielskim, polskim, hiszpañskim, koreañskim i kantoñskim. Nasz Dom Rekolekcyjny jest dobrze znany tak¿e poza œrodowiskiem katolickim. Korzystaj¹ z niego m.in. anglikanie, prezbiterianie, luteranie i inni chrzeœcijanie. Na szczególn¹ uwagê zas³uguje spotkanie ekumeniczne w maju 2000 r. Przez tydzieñ w domu rekolekcyjnym przebywali przedstawiciele Koœcio³a rzymskokatolickiego i anglikañskiego. Koœció³ katolicki reprezentowany by³ przez kard. Cassidy’iego, przewodnicz¹cego Rady do Spraw Jednoœci Chrzeœcijan, a Koœció³ anglikañski przez prymasa Carey’a, arcybiskupa Canterbury. Dom Rekolekcyjny Królowej Aposto³ów mia³ tak¿e zaszczyt goœciæ kard. Karola Wojty³ê. W jego progach byli równie¿ Jean Vanier, za³o¿yciel wspólnoty Arka, i b³. Matka Teresa z Kalkuty. OBLACI.P65 81 07-12-01, 21:42 �82 Janusz B³a¿ejak OMI b) Katolickie Studio M³odych Katolickie Studio M³odych prowadzi dzia³alnoœæ ewangelizacyjn¹ poprzez 1) Program radiowy nadawany codziennie w jêzyku polskim w godzinach od 20:00 do 22:00 oraz poprzez internet: www.ksmradio.com, a tak¿e w jêzyku angielskim ca³¹ dobê na stronie internetowej: www.catholicradio.ca. 2) Magazyn „Rodzina” – jedyny miesiêcznik katolicki wydawany w jêzyku polskim w Kanadzie. Mówi¹c o czasopiœmie polonijnym warto pamiêtaæ, ¿e nie mamy potencjalnych czytelników liczonych w milionach, jak prasa w Polsce, ale najwy¿ej 300 tys. 3) Wydarzenia kulturalne. Wœród nich wspomnieæ warto o nastêpuj¹cych: a) Festiwal Piosenki Religijnej – ka¿dego roku bierze w nim udzia³ oko³o 100 wykonawców amatorów i profesjonalistów oraz kilkutysiêczna publicznoœæ. Na przestrzeni lat goœcinnie wystêpowali miêdzy innymi: Eleni, Mietek Szczeniak, czy O. Stan Fortuna. b) projekcje filmów – Jednym z najwiêkszych sukcesów by³a projekcja filmu „Quo Vadis”, w re¿yserii Jerzego Kawalerowicza w 2001 r. c) spotkania ze s³uchaczami – Na przestrzeni 11 lat KSM by³o inicjatorem szeregu spotkañ formacyjnych, na które zapraszani byli znani wyk³adowcy, m.in. ks. prof. Waldemar Chrostowski z UKSW. d) koncerty – najbardziej znanym pozosta³ Jubileuszowy Koncert Papieski dnia 12 paŸdziernika 2003 r. w Air Canada Centre w Toronto, w którym wziê³o udzia³ oko³o osiem tysiêcy uczestników i ponad dwustu artystów z ca³ego œwiata. Obok 150 osobowego Chóru ŒDM/SMS i Silver Symphony Orkiestry pod dyrekcj¹ Michaela Newnhama, podczas koncertu wyst¹pili: Hemut Lotti z Belgii, Tony Melendez z USA, Anna Shafajinskaja z Rosji, Georghe Zamfir z Rumunii, Ma³gorzata Walewska z Polski oraz Franco Tenelli, Kinga Mitrowska, Adrian Anantawan i Lisa Di Maria z Kanady. Warto te¿ wspomnieæ The Legacy Koncert, który odby³ siê 22 paŸdziernika 2005 r. w Roy Thomson Hall, jako wyraz wdziêcznoœci za pontyfikat Jana Paw³a II. Zaprezentowano Oratorium o Mi³osierdziu Bo¿ym skomponowane przez Zbigniewa Ma³kowicza w oparciu o teksty z Dzienniczka œw. Siostry Faustyny. 5 lipca 2004 r. podczas jubileuszowego festynu radia w Parku im. I. Paderewskiego, uroczyst¹ Mszê œw. odprawi³ Jego Eminencja Prymas Polski, Kardyna³ Józef Glemp. c) Pielgrzymka do Midland Ciekaw¹ nasz¹ pos³ugê wœród Polonii stanowi polonijna pielgrzymka do sanktuarium mêczenników jezuickich w Midland. W roku 1649 piêciu misjo- OBLACI.P65 82 07-12-01, 21:42 �Wspó³czesne zaanga¿owanie duszpasterskie Prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie 83 narzy jezuickich ponios³o œmieræ mêczeñsk¹ z rêki Irokezów w okolicy Midland. W 1925 r. papie¿ Pius XI beatyfikowa³ ich, a piêæ lat póŸniej kanonizowa³. Byli to pierwsi zatwierdzeni przez Koœció³ œwiêci na ziemi kanadyjskiej. Wkrótce po tym wydarzeniu powsta³o i rozwinê³o siê Sanktuarium Mêczenników Kanadyjskich w Midland. Rozpoczê³y siê pielgrzymki do sanktuarium. Wzmianka o pierwszych grupach polskich pielgrzymów do Midland pojawi³a siê ju¿ w 1938 r. Pierwsza oficjalna polska pielgrzymka do Midland zorganizowana przez ojców z naszej prowincji wyruszy³a z Toronto 17 sierpnia 1947 r. Pielgrzymki te znacznie rozwinê³y siê po roku 1983, o¿ywione przez imigracjê posolidarnoœciow¹ i stworzenie grupy pielgrzymów pieszych. Znaczenie tym pielgrzymkom nada³a wizyta Jana Paw³a II w Midland 15 wrzeœnia 1984 r. Piesze pielgrzymki z Toronto do Midland odbywaj¹ siê zwykle w tygodniu poprzedzaj¹cym uroczystoœæ Wniebowziêcia NMP – 15 sierpnia. Od pocz¹tku w pielgrzymkach tych g³ówn¹ rolê odgrywali oblaci z prowincji Wniebowziêcia NMP. Obecnie w pielgrzymce pieszej bierze udzia³ kilkaset osób, a na g³ówn¹ uroczystoœæ do Midland przybywa ponad 10 000 Polaków z ca³ej Kanady, g³ównie z parafii w Toronto. d) Inne dzie³a Spoœród innych dzie³ w Toronto wspomnieæ warto Kasê Oszczêdnoœciowo-kredytow¹ Credit Union œwiêtych Stanis³awa i Kazimierza oraz dom spokojnej staroœci – Copernicus Lodge. Obie te instytucje zosta³y przez nas zbudowane dla Polonii i do dziœ pe³nimy w nich pos³ugê. Podsumowanie Prowincja Wniebowziêcia NMP w Kanadzie pe³ni dziœ pos³ugê duszpastersk¹ w wielu miejscach Kanady. Pracujemy w du¿ych parafiach miejskich w prowincji Ontario, w okolicach Toronto i w sto³ecznej Ottawie, w wielkich parafiach takich miast zachodniej Kanady jak Winnipeg, Edmonton czy Vancouver, ale równie¿ w mniejszych miejscowoœciach, zw³aszcza na preriach. Prowadzimy kilka innych dzie³ duszpasterskich, niezale¿nie od parafii. W tak ró¿norodny sposób staramy siê przybli¿aæ Królestwo Bo¿e naszym rodakom na ziemi kanadyjskiej OBLACI.P65 83 07-12-01, 21:42 �84 Janusz B³a¿ejak OMI Pawe³ Zaj¹c OMI Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Wydzia³ Teologiczny Sekcja w Obrze Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, 1956–2006 Zagadnienie relacji miêdzy „prowincjami” – oczywiœcie chodzi tu o struktury wewn¹trz zgromadzenia zakonnego – w pierwszej kolejnoœci przywodzi na myœl instytucjonalny i oficjalny poziom wzajemnych kontaktów1. To przede wszystkim odpowiednie administracje s¹ odpowiedzialne za ich kszta³towanie, stanowi¹c swoisty punkt odniesienia dla szerszej wspólnoty i poszczególnych zakonników. Kiedy jednak mowa jest o relacjach prowincji Wniebowziêcia z polsk¹ prowincj¹ misjonarzy oblatów kryterium to jawi siê jako w sposób oczywisty niewystarczaj¹ce. Wystarczy zwróciæ uwagê na fakt, i¿ kiedy w 1956 r. w Kanadzie dokonywa³ siê podzia³ oblackiej prowincji St. Mary’s i do ¿ycia powo³ywano prowincjê Wniebowziêcia, wspó³praca polskich oblatów z obu stron Atlantyku mia³a ju¿ kilkudziesiêcioletni¹ tradycjê. Choæ w latach 1886–1920 r. polscy kandydaci do zgromadzenia oblatów rozpoczynali sw¹ formacjê g³ównie w Niemczech i Holandii2, wielu z nich 1 2 OBLACI.P65 Autor pragnie wyraziæ wdziêcznoœæ ojcom Janowi Mazurowi OMI z prowincji Wniebowziêcia oraz Paw³owi Latuskowi OMI z polskiej prowincji za przejrzenie pierwszej wersji tekstu i podzielenie siê swoimi uwagami. To w³aœnie utworzone w latach osiemdziesi¹tych i dziewiêædziesi¹tych XIX w. „juniorat œw. Karola w Valkenburgu, nowicjat œw. Gerlacha i scholastykat w Hünfeldzie przyjm¹ i wychowaj¹ pierwsze szeregi Oblatów polskich”. – J. Pielorz, Oblaci polscy. Zarys dziejów prowincji polskiej, 1920–1970, Rzym 1970, s. 24. Autor dodaje, i¿ w latach 1886– –1920 oko³o 50 Polaków „wst¹pi³o, lub przynajmniej próbowa³o wst¹piæ do Zgromadzenia OO. Oblatów w Prowincji niemieckiej”. Tam¿e, s. 25. 84 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 85 pierwsze doœwiadczenia dojrza³ego ¿ycia zakonnego oraz pracy duszpasterskiej zdobywa³o w³aœnie w Kanadzie, najczêœciej wœród polskich imigrantów3. Z drugiej strony, bior¹c pod uwagê udzia³ ojców i braci z „kanadyjskim sta¿em” w tworzeniu nowej prowincji oblackiej w Polsce po 1920 r. mo¿na przyznaæ, i¿ czêœæ tradycji zakonnych pionierów z prerii Saskatchewan, Manitoby i Alberty leg³a u samych podstaw jej istnienia oraz dynamicznego rozwoju w okresie miêdzywojennym4. Na zasadzie wzajemnoœci, przynajmniej do 1939 r. doœæ liczni oblaci kszta³ceni ju¿ w Polsce podejmowali nadal pracê duszpastersk¹ w Kanadzie. Byli oni najczêœciej kierowani do oblackich wikariatów dalekiej pó³nocy, lecz ostatecznie wielu z nich przechodzi³o do pos³ugi wœród swych rodaków na kanadyjskich preriach. Tym samym przybyli z Polski oblaci, po d³u¿szym lub krótszym pobycie na pó³nocy, w³¹czali siê w struktury istniej¹cej od 1926 r. etnicznie niemiecko-polskiej prowincji St. Mary’s, s³u¿¹cej imigrantom odpowiednich narodowoœci5. W ten sposób, wraz z Kanadyjczykami polskiego pochodzenia mogli staæ siê podstaw¹ personelu utworzonej w 1956 r. prowincji Wniebowziêcia, której priorytetem mia³o byæ ju¿ niemal wy³¹cznie duszpasterstwo polonijne6. 3 4 5 6 OBLACI.P65 W latach 1896–1914 a¿ trzynastu polskich oblatów rozpoczê³o pracê w Kanadzie. Zob. M. Smith, History of Assumption Province, [manuskrypt], Archiwum Prowincji Wniebowziêcia, Toronto [dalej – APW], bez sygnatury [dalej – bez sygn.], s. 1. Znamienne by³o udzielenie w 1920 r. pierwszej obediencji do Polski o. Stanis³awowi Baderskiemu, urodzonemu i wykszta³conemu ju¿ w Kanadzie. W tworzeniu polskiej prowincji pomagali tak¿e inni oblaci przybyli do Polski bezpoœrednio z Kanady, m.in. oo. Teofil Nandzik, Pawe³ Kulawy, Franciszek Kowalski, Leonard Nandzik. Zob. Pielorz, Oblaci polscy…, s. 43-44. O. Jan-Wilhelm Kulawy, „patriarcha i pionier” polskich oblatów, po okresie pracy w Kanadzie do Europy powróci³ ju¿ w 1905 r. Zob. odpowiednie nazwiska w: Dictionnaire Biographique des Oblats de Marie Immaculée au Canada, [CD-Rom], Archives Deschâtelets, Ottawa 2005. Z czasem kanadyjscy oblaci polskiego pochodzenia mogli odbyæ czêœæ swej formacji w obrzañskim seminarium duchownym. Zob. Pielorz, Oblaci polscy…, s. 53. W latach 1933–1939 z polskiej prowincji do pracy w Kanadzie skierowano dziewiêtnastu oblatów. Zob. Smith, History …. Personel nowej prowincji stanowi³o 42 ojców, 11 kleryków i jeden nowicjusz. Decyzja o administracyjnym od³¹czeniu polskich oblatów od liczniejszej grupy oblatów niemieckich, pozostaj¹cych w St. Mary’s, podjêta zosta³a po wieloletnich rozwa¿aniach nad mo¿liwymi korzyœciami takiego rozwi¹zania. Dyskusje na ten temat toczy³y siê w zasadzie ju¿ od lat trzydziestych. Zob. tam¿e; M. McCarthy, The Missionary Oblates of Mary Immaculate. St. Mary’s Province, Saskatoon 2004, s. 249-267; D. Levasseur, A History of the Missionary Oblates of Mary Immaculate. Toward a Synthesis, vol. 2, 1898–1985, Rome 1989, s. 144-147, 381-384. 85 07-12-01, 21:42 �86 Pawe³ Zaj¹c OMI 1. Kontakty osobiste i wymiana personelu Z powy¿szego krótkiego wstêpu wynika jasno, i¿ pierwsza p³aszczyzna relacji miêdzy oblatami z Polski i Kanady, kszta³towana ju¿ od koñca XIX w., dotyczy³a wzajemnej pomocy personalnej. Ponadto, jak uka¿¹ to jasno dalsze rozwa¿ania, kluczow¹ rolê w procesie podejmowania odpowiednich decyzji odgrywali tu poszczególni prowincja³owie, czyli prze³o¿eni prowincji polskiej i Wniebowziêcia, tej ostatniej oczywiœcie od 1956 r. St¹d te¿ znaczenie ich wzajemnej korespondencji jako podstawowego materia³u Ÿród³owego7. Pocz¹tkowo niemal wszyscy oblaci pracuj¹cy wœród kanadyjskiej Polonii docierali za ocean bezpoœrednio z Polski, najpierw poprzez zakonne struktury prowincji niemieckiej, a po 1925 r. wprost z nowoutworzonej prowincji polskiej oblatów. W Kanadzie ów specyficzny zwi¹zek polsko-niemiecki utrzyma³ siê jeszcze w latach 1926–1956, a wiêc od utworzenia prowincji St. Mary’s do wykszta³cenia odrêbnej, „polskiej” prowincji Wniebowziêcia8. Co jednak wa¿ne, z czasem oblackie szeregi w Kanadzie zaczêli zasilaæ kandydaci miejscowi polskiego pochodzenia, b¹dŸ urodzeni ju¿ w nowej ojczyŸnie, b¹dŸ przybyli z Polski jako ma³e dzieci. Ów „specyficzny sk³ad narodowoœciowy” wyra¿a zwiêŸle specyfikê prowincji Wniebowziêcia – swym duchem od pocz¹tku by³a ona zarówno polska, jak i kanadyjska9. Kanadyjska z racji swego zakorzenienia w miejscowej kulturze i tradycji, a to w du¿ej mierze dziêki obecnoœci i zaanga¿owaniu „miejscowych” oblatów polskiego pochodzenia; polska z racji specyfiki duszpasterstwa wspólnot polonijnych oraz dziêki sta³ym kontaktom z ojczyzn¹. Te zaœ zmierza³y do podtrzymania systematycznej wymiany personalnej miêdzy obu prowincjami, która – z uwagi na sytuacjê polityczn¹ w Polsce po 1945 r. – sta³a pod znakiem zapytania10. 7 8 9 10 OBLACI.P65 Zestawienie prowincja³ów obu prowincji zawiera Aneks 2 na koñcu niniejszego artyku³u. Warto zwróciæ uwagê, ¿e czas pe³nienia urzêdu przez kolejnych prowincja³ów w Polsce i Kanadzie nie pokrywa siê ze sob¹. Wspó³praca w ramach jednej struktury zakonnej oblatów ró¿nych narodowoœci mia³a stanowiæ „a real example in catholicity and genuine Canadianism” – O. Boekenfoehr OMI do o. Ueberberga OMI (List z 13 III 1949 r.), cyt. za: Smith, History. Wzglêdy praktyczne zadecydowa³y jednak o ostatecznym wyodrêbnieniu struktur opartych na kategorii etnicznej. Nale¿y przy tym podkreœliæ, ¿e to nie etnicznoœæ, ale dobro i wyzwania skuteczniejszego duszpasterstwa imigrantów sk³oni³y oblatów do podjêcia takiej decyzji. Na temat sk³adu narodowoœciowego zob. Pielorz, Oblaci polscy…, s. 128. Ostatni¹ grup¹ polskich oblatów, która zasili³a duszpasterstwo polonijne tu¿ po II wojnie œwiatowej, by³o kilkunastu ojców, którzy z ró¿nych wzglêdów znaleŸli siê w zachodniej 86 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 87 Ze strony prowincji Wniebowziêcia ju¿ w latach 60-tych zaczêto staraæ siê w Polsce o pozyskanie oblatów do pracy wœród Polonii kanadyjskiej. Oczywiœcie g³ówn¹ trudnoœci¹ nie by³ brak chêtnych, ale ró¿nego rodzaju utrudnienia ze strony w³adz pañstwowych. W 1966 r. prowincja³ Wniebowziêcia o. Feliks Kwiatkowski OMI przebywa³ w Polsce i stara³ siê w Urzêdzie do Spraw Wyznañ o zgodê na wyjazd do Kanady kilku polskich oblatów. Mieli to byæ ojcowie Zygmunt Kozak, Wilhelm Rozmys³owski oraz kleryk scholastyk Jan Szkodziñski. Formalnoœciom nie by³o koñca, gdy¿ oficjalne podania trzeba by³o z³o¿yæ najpierw do Kanadyjskich W³adz Emigracyjnych oraz do Ambasady Polskiej w Ottawie, prosz¹c o oficjalne poparcie starañ o udzieleniu paszportów dla w/w zakonników. Ponadto dopiero gdyby otrzymali prawo wyjazdu z kraju, mo¿na by³o prosiæ superiora generalnego oblatów o oficjaln¹ obediencjê do Kanady. Tymczasem potrzeby personalne w prowincji Wniebowziêcia stawa³y siê coraz pilniejsze. Na proœbê bpa Saskatoon, Francisa Kleina, oblaci objêli tam polsk¹ parafiê11. Wreszcie pokonano wszelkie bariery administracyjne i wspomniani ojcowie oraz jeden kleryk przybyli do Kanady w styczniu 1967 r. Jeszcze tego samego roku, w listopadzie, do fratra Szkodziñskiego do³¹czy³o trzech kolejnych kleryków, bêd¹cych po drugim roku studiów teologicznych – Stanis³aw Ignatiuk, Tadeusz Skorupski i Stanis³aw Moszkowicz. Wszyscy oni kontynuowali sw¹ formacjê zakonn¹ i teologiczn¹ oraz uczyli siê jêzyka angielskiego w scholastykacie prowincji St. Mary’s w Battleford w prowincji Saskatchewan. Ostatnim oblatem, który pod koniec lat szeœædziesi¹tych uda³ siê z Polski za ocean by³ o. Ryszard Kosian OMI. W 1970 r., po zakoñczeniu okresu próbnego, otrzyma³ on skierowanie do pracy duszpasterskiej w Kanadzie na sta³e12. Warto podkreœliæ, i¿ potrzeby personalne sygnalizowane przez stronê kanadyjsk¹ w latach szeœædziesi¹tych oblatom w Polsce mia³y zwi¹zek nie tylko 11 12 OBLACI.P65 Europie – jako byli kapelani Polskich Si³ Zbrojnych, wiêŸniowie niemieckich obozów lub te¿ potomkowie imigrantów we Francji. Nabór kandydatów w Polsce by³ utrudniony. Zob. J. Kowalik, Jubileuszowe refleksje z³otem pisane, „Misyjne drogi” Nr 118 (4/2006), [online], http://www.misyjnedrogi.pl/artykuly.php?tresc,1724, dostêp: 31.08.2006. O. Pielorz pisa³ w 1970 r.: „kwestia powo³añ jest kwesti¹ ¿ycia i œmierci prowincji Wniebowziêcia”. Zob. tam¿e, s. 132. Poniewa¿ istnienie prowincji zale¿y od odpowiedniej liczby personelu zakonnego, przy braku dostatecznej iloœci miejscowych powo³añ, po 1956 r. ogromnego znaczenia nabra³y starania o pozyskanie oblatów z Polski do pracy wœród Polonii w Kanadzie. O. Kwiatkowski do o. Kamiñskiego, (List z 10 VI 1966 r.), APW, DDC Polish: Relations with Polish Province [dalej – RPP], Teczka 1, bez sygn. O. Tomys do o. Kwiatkowskiego, (List z 3 II 1970 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. 87 07-12-01, 21:42 �88 Pawe³ Zaj¹c OMI z wewnêtrznym rozwojem prowincji Wniebowziêcia, ale te¿ z coraz wyraŸniej rysuj¹c¹ siê koniecznoœci¹ ewentualnego zasilenia tradycyjnych oblackich misji na pó³nocy Kanady13. Kolejna proœba o wsparcie personalne dla Kanady wp³ynê³a do Poznania w pocz¹tkach 1972 r. Rok wczeœniej podczas rozmów o. Micha³a Smitha OMI z rad¹ prowincjaln¹ w Polsce kanadyjski prze³o¿ony sugerowa³, aby z racji specyficznych warunków pracy w Kanadzie mogli wyje¿d¿aæ tam z Polski jeszcze klerycy, choæ ju¿ po wieczystych œlubach. Kontynuacja studiów teologicznych w Kanadzie mia³a u³atwiæ szybsze poznanie jêzyka angielskiego14. W odpowiedzi na owe sugestie, do pracy wœród Polonii kanadyjskiej wyznaczeni zostali klerycy W³adys³aw Karciarz i Zbigniew Zapasek. Wszystko poœród trudnoœci i nieprzewidzianych k³opotów, jak np. wyst¹pienie ze zgromadzenia o. Kozaka, jednego z pierwszych ojców pos³anych do Kanady pod koniec lat szeœædziesi¹tych15. Fratres Karciarz i Zapasek znaleŸli siê w Kanadzie jeszcze w 1972 r. i po miesiêcznym kursie j. angielskiego zamieszkali w scholastykacie w Edmonton, dok¹d przeniesiona zosta³a wspólnota z Battleford16. W 1972 r. zg³osi³ siê do pracy w Kanadzie o. Ignacy Pluszczyk. W listach prowincja³a kanadyjskiego czêsto powraca zagadnienie braków personalnych tak¿e w innych ni¿ polonijne parafiach. Dostrzega siê pocz¹tki kryzysu powo³añ miejscowych. W 1973 r. polski prowincja³ zgodzi³ siê na czasowy pobyt w Kanadzie o. Marka Czy¿yckiego17. O. Œwi¹tek prosi³ o wparcie personalne zaraz na pocz¹tku 1973 r. – nawet o tylko czasowy (1-4 lata) pobyt 2-3 ojców18. Rada prowincjalna w Polsce zgodzi³a siê zatem na takich zasadach wydelegowaæ ojców Antoniego Mendrelê i Ignacego Pluszczyka. Wszyscy oni, wraz z o. Czy¿yckim, powrócili do Polski w 1975 r. 13 14 15 16 17 18 OBLACI.P65 Wobec braku dotychczasowego wparcia z Francji, Belgii i Holandii ju¿ w 1967 r. konferencja prowincja³ów Kanady zaczê³a myœleæ o oblatach polskich. Zob. o. Kwiatkowski do o. Kamiñskiego, (List z 9 IV 1967 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Œwi¹tek do o. Tomysa, (List z 22 II 1972 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Œwi¹tek do o. Tomysa, (Listy z 5 X 1972 r. i 22 II 1972 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. W tym samym liœcie prowincja³ kanadyjski prosi³ o ewentualne pozostawienie w Kanadzie fratra Mariana Hryniewicza, który podczas swego krótkiego pobytu w Kanadzie wyrazi³ pragnienie pracy w prowincji Wniebowziêcia. Zgodê na przejœcie do prowincji Wniebowziêcia otrzyma³ od polskiego prowincja³a 5 grudnia 1972 r. Zob. o. Tomys do o. Œwi¹tka, (List z 5 XII 1972 r., L.dz. 176/72), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Œwi¹tek do o. Tomysa, (List z 4 IV 1972 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Tomys do o. Œwi¹tka, (List z 27 XI 1973 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Œwi¹tek do o. Tomysa, (List z 30 I 1973 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. 88 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 89 W koñcowych latach swej kadencji prze³o¿ony prowincji Wniebowziêcia, o. Edward Œwi¹tek, z obaw¹ patrzy³ w przysz³oœæ pos³ugi polskich oblatów w Kanadzie. Miejscowy personel stawa³ siê coraz starszy, a pracy przybywa³o. W latach siedemdziesi¹tych ju¿ ponad 70 % oblatów polskich w Kanadzie mia³o za sob¹ szeœædziesi¹te urodziny, m³odsi wspó³bracia przybywaj¹cy z Polski nie zawsze szybko integrowali siê z nowym œrodowiskiem. Ojcu Œwi¹tkowi chodzi³o przy tym nie tyle o losy struktury zakonnej samej w sobie, co przede wszystkim o dobro Polonii, której s³u¿enie uwa¿a³ za bardzo odpowiadaj¹ce charyzmatowi oblackiemu. Stara³ siê wiêc dementowaæ pewne powierzchowne i obiegowe opinie o pracy duszpasterskiej w Kandzie, jakie nieraz kr¹¿y³y w Polsce: Myœl¹c o Kanadzie, myœli siê o bogatej Kanadzie. Owszem, Kanada jest bogata, ale nie Polacy. (...) Dopiero najm³odsze pokolenie ma wielk¹ szansê przed sob¹. Ktoœ wspomnia³ w Polsce, ze praca w Kanadzie nie jest po linii naszego za³o¿yciela, ¿e nie zgadza siê zbytnio z nasz¹ regu³¹. Jestem przekonany, ¿e to du¿e nieporozumienie. Porównuj¹c Polaków do innych narodowoœci jesteœmy jednymi z najbiedniejszych19. Natomiast w sprawie odpowiedniego doboru kandydatów wyra¿a³ siê nastêpuj¹co: (...) ponawiam proœbê o zasilenie kadry. Bardzo by³bym wdziêczny, gdyby byli to ludzie, którzy chcieliby naprawdê oddaæ siê pracy wœród naszych emigrantów ca³ym sercem, z przekonania, a nie z namowy czy chêci zaznania przygód. Bo jeœli trafi na poszukiwacza wygód czy przygód – znajdzie tu doskona³e pole do popisu. Dotyczy to nie tylko ojców przyje¿d¿aj¹cych z Polski (...), jest to tak samo wa¿ne w odniesieniu do ojców urodzonych ju¿ tu, w Kanadzie20. Po ankiecie rozes³anej wœród oblatów prowincji polskiej w 1976 r. zg³osi³o siê wielu chêtnych do pracy w Kanadzie. Prze³o¿eni zaproponowali na razie jednego kandydata, na tradycyjne 2-3 lata próbnego pobytu, o. Wojciecha Wojtkowiaka21. Otrzyma³ on obediencjê do Kanady jeszcze w 1976 r. W tym samym czasie starano siê o wizê dla neoprezbitera o. Ryszarda Czepka, przeznaczonego do pracy wœród ludnoœci indiañskiej Mackenzie22. Choæ nie mia³ on zasiliæ szeregów duszpasterzy Polonii, prze³o¿eni prowincji Wniebowziê- 19 20 21 22 OBLACI.P65 O. Œwi¹tek do o. Kupki, (List z 6 I 1977 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Œwi¹tek do o. Kupki, (List z 27 V 1975 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Kupka do o. Œwi¹tka, (List z 25 IV 1976 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Kupka do o. Œwi¹tka, (List z 22 VI 1977 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. 89 07-12-01, 21:42 �90 Pawe³ Zaj¹c OMI cia bez ¿adnej ró¿nicy ofiarowali swoj¹ pomoc w za³atwianiu formalnoœci. Ostatecznie po roku pracy w Mackenzie o. Czepek poprosi³ o próbny rok pracy w parafii polonijnej. I tym razem polscy oblaci w Kanadzie u³atwili mu wszelkie oficjalne procedury, podejmuj¹c siê tak¿e wspó³pracy z prowincja³em prowincji Mackenzie, o. Mousseau23. Podobna wspó³praca mia³a miejsce i póŸniej, kiedy kolejni oblaci z Polski zaczêli zasilaæ wspólnoty kanadyjskich wspó³braci, nie tylko w ramach prowincji Wniebowziêcia. Kierowani na misje wœród Indian lub Inuitów dalekiej pó³nocy mogli zawsze liczyæ na bratersk¹ pomoc duszpasterzy Polonii z po³udnia Kanady24. Do dzisiaj polscy oblaci pracuj¹cy z ludnoœci¹ rodzim¹ w Kanadzie, choæ nale¿¹ do innych struktur zakonnych, pozostaj¹ w jak najlepszych relacjach ze wspó³braæmi z prowincji Wniebowziêcia. Z koñcem lat siedemdziesi¹tych coraz czêœciej sugerowano, aby do Kanady wyje¿d¿ali jednak ojcowie z 2-3 letnim sta¿em duszpasterskim, a nie klerycy. Chciano tym samym zapewniæ jednolitoœæ formacji seminaryjnej polskich kap³anów, czego zreszt¹ wymaga³a polska hierarchia koœcielna. Podczas swego pobytu w Rzymie o. G³owacki rozmawia³ na ten temat m.in. z biskupem Szczepanem Weso³ym, odpowiedzialnym za koordynacjê duszpasterstwa Polonii z ramienia episkopatu Polski25. Jeœli zaœ chodzi o samych oblatów, to zapatrywania na tê kwestiê zmienia³y siê okresowo. Obie wizje – posy³ania do Kanady jeszcze kleryków b¹dŸ ju¿ doœwiadczonych kap³anów – mia³y odpowiednio swoich zwolenników. Tak¿e w praktyce raz przewa¿a³a jedna, raz druga opinia. Dalsze lata korespondencji prowincja³ów prowincji polskiej oraz Wniebowziêcia mo¿na by nadal ilustrowaæ szeregiem nazwisk oblatów, którzy byli uwa¿ani za dobrych kandydatów do pracy w Kanadzie26. Od tworzenia ewi- 23 24 25 26 OBLACI.P65 O. Mazur do o. Kupki, (List z 30 V 1979 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. W 1978 r. pojawi³ siê projekt wys³ania do Kanady o. Stanis³awa B³aszkowskiego. Zob. O. Kupka do o. Mazura, (List z 22.05.1978 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Zob. o. Latusek do o. Mendreli, (List z 20 I 1988 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 2, bez sygn. Polski prowincja³ informowa³ o. Mendrelê o planowanym przylocie diakonów Andrzeja Stendziny i Paw³a Andrasza, obu przeznaczonych do oblackiej prowincji Grandin. Goœcinê tu¿ po przylocie mieli jednak znaleŸæ we wspólnotach prowincji Wniebowziêcia. By³o tak i w dalszych tego rodzaju sytuacjach. O. Kupka do o. Mazura, (List z 18 VI 1979 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. By³o to ¿yczenie przede wszystkim polskich w³adz koœcielnych. Zob. o. G³owacki do o. Mazura, (List z 21 V 1981 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn.; o. Engel do o. Mazura, (List z 9 I 1981 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. W 1980 na sta³e cz³onkami prowincji Wniebowziêcia zostali oo. Wojtkowiak i Mendrela. W 1982 r. wyjecha³ do Kanady Zdzis³aw Bzura, zaakceptowano te¿ kandydaturê Mariana 90 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 91 dencji wyjazdów i powrotów wa¿niejsze jednak wydaje siê podsumowanie pewnych g³ównych w¹tków wynikaj¹cych z ca³oœci zebranego materia³u Ÿród³owego. Przede wszystkim listy prowincja³ów Wniebowziêcia jasno wskazuj¹ na ci¹g³e braki personalne m³odej prowincji, prowadz¹cej cenione duszpasterstwo polonijne w Kanadzie. Pomimo wszelki utrudnieñ administracyjnych zwi¹zanych z sytuacj¹ polityczn¹ Polski, oblaci w kraju byli gotowi odpowiedzieæ pozytywnie na to wezwanie i pocz¹wszy od 1967 r. wielu z nich rzeczywiœcie w udany sposób w³¹czy³o siê w struktury prowincji Wniebowziêcia. Adaptacja w nowych warunkach kulturowych, mimo wyraŸnie polskiego kontekstu pracy wœród Polonii, nie zawsze by³a ³atwa, st¹d decyzje niektórych wspó³braci o porzuceniu stanu zakonnego i kap³añstwa. Nie by³y to jednak zbyt czêste sytuacje, zw³aszcza jeœli zestawiæ je z ogólnym kryzysem kap³añstwa w œwiecie zachodnim w latach szeœædziesi¹tych i siedemdziesi¹tych. Rozwój kontaktów obu prowincji – polskiej i Wniebowziêcia – i powrót do ¿ywej wymiany personalnej, która charakteryzowa³a oblackie relacje w pierwszej po³owie XX w., sk³oni³ tak¿e prze³o¿onych w Kanadzie do refleksji nad istot¹ powo³ania do pracy wœród Polonii. Jak pisa³ o. Œwi¹tek, mia³a to byæ prawdziwie oblacka s³u¿ba ubogim, a nie „szukanie wygód czy przygód”. Jeszcze w 1968 r. ówczesny prowincja³ prowincji polskiej, o. Józef Kamiñski, odwiedzi³ Kanadê, ¿eby poznaæ realia pracy oblackiej w parafiach polonijnych. Do odbycia takiej wizyty zachêca³ ju¿ prze³o¿ony generalny oblatów, o. Leo Deschâtelets, w czasie swej wizytacji polskiej prowincji, a ze swej strony proponowa³ j¹ ju¿ w 1966 r. kanadyjski prowincja³, o. Feliks Kwiatkowski27. Podjêto wówczas tak¿e wstêpne rozmowy na temat wsparcia Kanady dla planowanych polskich placówek misyjnych w Kamerunie28. Kiedy 27 28 OBLACI.P65 Sukiennika. W 1983 r. pojawi³a siê propozycja wyjazdu do pomocy w Kanadzie dla o. Teofila Szendzielorza, na 1984 r. planowano wyjazd o. Stanis³awa Bijaka. O. Fidyka przyby³y z Polski w 1985 r. podj¹³ siê w Melville nauki jêzyka, itd. Co wa¿ne, jeszcze w 1985 r. powrócono do dawnej tradycji wysy³ania kleryków do Kanady. Pisa³ w tej sprawie do Prymasa polski prowincja³ Leonard G³owacki i otrzyma³ – dopiero po ponownym przedstawieniu racji – pozytywn¹ odpowiedŸ. Kandydatami wówczas wyznaczonymi byli klerycy Janusz B³a¿ejak, Waldemar Pucha³a, Robert Nowak. Jeszcze tego samego roku znaleŸli siê w Kanadzie. Zob. o. G³owacki do o. Mazura, (Listy z 4 i 25 VII 1983 r. i 11 XII 1983 r.); o. Mendrela do o. G³owackiego, (List z 11 III 1985 r.); o. G³owacki do Ksiêdza Kardyna³a Józefa Glempa, (List z 5 IV 1985 r.); Sekretariat Prymasa Polski, (List z 15 IV 1985 r., N. 862 /85/P) APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Kwiatkowski do o. Kamiñskiego, (List z 18 X 1966 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Kwiatkowski do o. Kamiñskiego, (List z 30 XII 1968 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Idea misji w Kamerunie zaczê³a nabieraæ realnych kszta³tów pocz¹wszy 91 07-12-01, 21:42 �92 Pawe³ Zaj¹c OMI finalizowa³a siê sprawa otwarcia misji, prowincja³ Kwiatkowski potwierdzi³ sw¹ szczer¹ wolê pomocy – choæ prowincja Wniebowziêcia nie posiada³a wystarczaj¹cego personelu, by w³¹czyæ siê bezpoœrednio w dzia³alnoœæ misyjn¹ w Kamerunie, by³a jednak gotowa pomóc finansowo29. Odt¹d sprawa ta do³¹czy³a do zbioru wspólnych i sta³ych zainteresowañ obu prowincji. Praktyczne strony owej wspó³pracy omówiono podczas wizyty w Polsce kolejnego prowincja³a Wniebowziêcia, o. Micha³a Smitha, w 1971 r.30 Trzeba przyznaæ, i¿ wzajemne relacje – mimo zmieniaj¹cych siê regularnie prowincja³ów i rad prowincjalnych – oparte by³y o sta³e zrozumienie koniecznoœci podtrzymywania serdecznych kontaktów. Kiedy sw¹ kadencjê prze³o¿onego prowincji Wniebowziêcia koñczy³ o. Kwiatkowski, zwróci³ siê do polskiego prowincja³a Józefa Tomysa w nastêpuj¹cych s³owach: „(...) jestem pewien, ¿e nowa administracja [prowincji Wniebowziêcia] bêdzie wasze wysi³ki popieraæ. Gdy¿ nasza prowincja nie utrzyma siê bez waszego zasilenia naszego personelu”31. Wspomniana przez o. Kwiatkowskiego nowa rada zosta³a mianowana w trybie przyspieszonym. Wi¹za³o siê to z decyzj¹ Nadzwyczajnej Rady Generalnej oblatów w Rzymie, og³oszon¹ w paŸdzierniku 1969 r. Dotyczy³a ona wczeœniejszego wyboru nowych w³adz w prowincjach, których administracje koñczy³y termin swego urzêdowania dopiero w 1971 r. Odpowiednie konsultacje mia³y siê tam odbyæ najpóŸniej do koñca 1970 r. Chodzi³o o to, ¿eby nowy prowincja³ móg³ pe³niæ swój urz¹d przynajmniej rok przed kapitu³¹ zaplanowan¹ na kwiecieñ 1972 r.32 Zmianom w sk³adzie administracji prowincjalnych towarzyszy³a tradycyjnie wymiana listów z gratulacjami i najlepszymi ¿yczeniami. Wyra¿a³y one dobre relacje miêdzy prowincja³ami – by³o tak choæby po wyborze o. Edwarda 29 30 31 32 OBLACI.P65 od 11 paŸdziernika 1967 r., kiedy to prowincja³ Kamiñski przed³o¿y³ superiorowi generalnemu w Rzymie Mémoire sur l’envoi des oblats polonais au Cameroun. 29 grudnia 1967 r. o. de Bernon poinformowa³ prowincja³a polskiego, ¿e bp Plumey jest gotowy przyj¹æ Polaków na warunkach przez nich podanych (osobny dystrykt itd.) Zob. O. J. Tomys OMI, Le Rapport sur le projet d’une mission polonaise au Cameroun, Rome (z dnia 24 II 1969 r.) w: APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Kwiatkowski do o. Tomysa, (List z 8 IV 1969 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Tomys do o. Œwi¹tka, (List z 28 V 1971 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Kwiatkowski do o. Tomysa, (List z 16 I 1971 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Tam¿e; o. Kwiatkowski do o. Tomysa, (List z 16 I 1971 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. 92 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 93 Œwi¹tka na prze³o¿onego prowincji Wniebowziêcia. Polski prowincja³, o. Józef Tomys, przes³a³ ¿yczenia listem z 22 lutego 1971 r.33 Podobna wymiana korespondencji nast¹pi³a w 1974 r., kiedy o. Œwiatek wybrany zosta³ prowincja³em na drug¹ kadencjê, a w Polsce o. Tomysa zast¹pi³ o. Alfons Kupka34. Z czasem dobre kontakty zaczê³y wykraczaæ poza sferê wy³¹cznie listown¹. W 1977 r. o. Kupka przebywa³ z wizyt¹ w Kanadzie, g³osz¹c m.in. rekolekcje i spotykaj¹c siê ze wspó³braæmi w parafiach polonijnych35. Z kolei w 1979 r. o. Micha³ Smith, wówczas ekonom prowincji Wniebowziêcia, wyg³osi³ rekolekcje dla oblatów w Polsce. Zosta³y one bardzo dobrze odebrane i spodziewano siê, ¿e mog¹ zaowocowaæ zwiêkszon¹ pomoc¹ personaln¹ dla Kanady36. Podobne nadzieje zrodzi³a wizyta kolejnego prze³o¿onego prowincji Wniebowziêcia w Polsce w 1985 r. O. Antoni Mendrela odwiedzi³ wówczas m.in. seminarium duchowne oblatów w Obrze i wyrazi³ nadziejê dalszej owocnej wspó³pracy obu prowincji37. W latach osiemdziesi¹tych opracowano tak¿e konkretny zbiór zasad postêpowania przy w³¹czaniu oblata wywodz¹cego siê z Polski w struktury prowincji Wniebowziêcia38. Chodzi³o o to, by jak ewentualny kandydat by³ jak najlepiej przygotowany do podjêcia nowej pos³ugi w Kanadzie. Zwracano wiêc uwagê na koniecznoœæ odpowiedniego informowania wspó³braci w kraju o specyfice duszpasterstwa kanadyjskiego i polonijnego39. Ponadto postanowiono, 33 34 35 36 37 38 39 OBLACI.P65 O. Tomys do o. Œwi¹tka, (List z 22 II 1971 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Tego samego roku Rada Generalna zatwierdzi³a administracjê prowincjaln¹ w Polsce na drugie trzechlecie. O. Kupka do o. Œwi¹tka, (List z 12 III 1974 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Kupka do o. Œwi¹tka, (List z 25 IV 1977 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn.; o. Œwi¹tek do o. Kupki, (List z 9 XII 1977 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Kupka do o. Mazura, (List z 5 III 1979 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Mendrela do o. Latuska, (List z 11 III 1985 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Mendrela do o. G³owackiego, (List z 26 IV 1984 r.), APP, Polskie Wiceprowincje: Teczka Polska Wiceprowincja w Kanadzie, bez sygn. Odpowiednia informacja mia³a te¿ zainteresowaæ polskich oblatów pos³ug¹ wœród Polonii. W 1984 r. postulowano np.: „Co dwa miesi¹ce przesy³aæ do wy¿szego seminarium w Obrze poprzez rektora dla ko³a misjologicznego nasze bie¿¹ce biuletyny parafialne, ksiêgi pami¹tkowe i zdjêcia ilustruj¹ce ¿ycie naszych parafii i prowincji. Zaproponowaæ rektorowi w Obrze, by do programu wyk³adów misjologicznych w³¹czy³ materia³y informacyjne o Polonii, celem rozbudzenia zainteresowania kleryków prac¹ na emigracji, równie¿ w Kanadzie”. Zob. Protokó³ ze spotkania o. Prowincja³a Antoniego Mendreli z ojcami 93 07-12-01, 21:42 �94 Pawe³ Zaj¹c OMI by przyjmowaæ oblatów pocz¹tkowo na trzyletni okres próbny. Co roku mia³a siê dokonywaæ weryfikacja ich pracy, a rada prowincjalna mog³a przed³u¿aæ „kontrakt” na kolejny rok. Po trzech latach staraj¹cy siê o przyjêcie do prowincji Wniebowziêcia mia³ z³o¿yæ pisemne podanie do rady prowincjalnej40. Strona polska pocz¹tkowo nie podesz³a do tego rozwi¹zania ze zbytnim entuzjazmem. Obawiano siê, ¿e kandydaci do pracy w Kanadzie nabior¹ nieufnoœci do wspó³braci, którzy mieliby oceniaæ ich pracê przez trzy lata próby. Poza tym rada prowincjalna w Polsce oczekiwa³a akceptacji w³asnych decyzji, co do ewentualnych predyspozycji danego oblata do pracy wœród Polonii41. Tymczasem prowincji Wniebowziêcia nie chodzi³o o tworzenie sztucznych zasad, do których miano dopasowywaæ przybywaj¹cych z kraju oblatów. Ewaluacja nie mia³a byæ czysto formalna, lecz przebiegaæ w braterskiej atmosferze, poprzez szczere dzielenie siê w³asnymi prze¿yciami i doœwiadczeniami. Celem mia³o byæ u³atwienie wspó³bratu pe³nej integracji z nowym œrodowiskiem. Brano na powa¿nie pewne powa¿ne wyzwania, które mog³y czasem okazaæ siê zbyt wymagaj¹ce dla m³odego kap³ana z Polski, gdyby mia³ byæ pozostawiony sam z w³asnymi przemyœleniami. Zaliczano do nich m.in. odmienn¹ kulturê i mentalnoœæ spo³eczeñstwa kanadyjskiego, konsumpcjonizm, pluralizm kultur i religii, wiêkszego ni¿ w Polsce ducha indywidualizmu i niezale¿noœci. Duszpasterstwo musia³o zmagaæ siê z ogromnymi nieraz przestrzeniami, na jakich byli rozproszeni parafianie, a tak¿e z ró¿nicami w mentalnoœci poszczególnych pokoleñ imigrantów. Nie mo¿na by³o na te warunki po prostu przenieœæ polskiego modelu duszpasterstwa – celem pracy oblatów nie by³o budowanie w Kanadzie „drugiej Polski”. St¹d te¿ nacisk na uwzglêdnienie okresu próbnego przed ostatecznym zadeklarowaniem woli sta³ej pos³ugi w Kanadzie42. Podsumowuj¹c warto zwróciæ uwagê na kilka danych statystycznych. Spoœród piêædziesiêciu czterech oblatów pracuj¹cych dziœ w strukturach prowincji Wniebowziêcia w Kanadzie a¿ trzydziestu czterech odby³o ca³oœæ lub wiêksz¹ czêœæ swej formacji w Polsce, dodaj¹c do niej nierzadko kilka lub 40 41 42 OBLACI.P65 z Polski, Mississauga, (z dnia 20 VI 1984), APW, DDC Polish: RPP Teczka 2, bez. sygn. Propozycje te, niestety, nie doczeka³y siê realizacji. Tam¿e. Zob. o. Kuc do o. Mendreli, (List z 15.11.1989 r., L.dz. 347/89), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 2, bez sygn. Zob. Oblate Fathers of Assumption Province. Provincial Administration, Recommendations regarding adaptation, Toronto 1985–1988, APW, DDC Polish: RPP, Teczka 2, bez sygn. 94 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 95 kilkanaœcie dalszych lat pracy kap³añskiej w kraju lub na misjach. Z tej liczby dziewiêciu zakonników rozpoczê³o sta³¹ pos³ugê w Kanadzie jeszcze przed 1986 r., natomiast dwudziestu piêciu, czyli prawie po³owa obecnego personelu, zosta³o tam skierowanych w latach 1986–2006 43. Ró¿nice w proporcjach wyjazdów mo¿na wyjaœniæ polepszeniem siê sytuacji paszportowej i coraz lepszym poznaniem warunków pracy w Kanadzie przez oblatów nale¿¹cych do polskiej prowincji. Od po³owy lat osiemdziesi¹tych wzajemne relacje wzbogaci³y siê bowiem o kolejny wymiar – okresowej lecz regularnej pomocy duszpasterskiej w parafiach polonijnych. Najwa¿niejsz¹ jej form¹ sta³o siê g³oszenie rekolekcji wielkopostnych przez kap³anów z Polski. 2. Pomoc duszpasterska w parafiach polonijnych Od po³owy lat osiemdziesi¹tych tradycyjnym elementem religijnego krajobrazu oblackich parafii w Kanadzie sta³y siê rekolekcje wielkopostne g³oszone przez misjonarzy z Polski. Dla tych ostatnich by³a to mo¿liwoœæ poznania wyzwañ duszpasterskich typowych dla spo³eczeñstwa kanadyjskiego, podczas gdy miejscowa Polonia ceni³a sobie poczucie sta³ego i bliskiego kontaktu z rzeczywistoœci¹ ojczyzny i Koœcio³a polskiego44. Pierwsze wzmianki na temat bardziej zorganizowanej formy pos³ugi duszpasterskiej w wielkim poœcie, ewentualnie po³¹czonej z wiosennymi i letnimi zastêpstwami w parafiach, pojawi³y siê w korespondencji prowincja³ów w po³owie lat siedemdziesi¹tych. Wczeœniej wszelkiego rodzaju wyjazdy po³¹czone z g³oszeniem kazañ przez oblatów z Polski by³y aran¿owane doraŸnie, 43 44 OBLACI.P65 Nale¿y wzi¹æ pod uwagê obecnoœæ w strukturach prowincji Wniebowziêcia kilku kap³anów, którzy nie s¹ polskiego pochodzenia. Wœród nich jest czterech W³ochów, jeden Niemiec, jeden Wietnamczyk. Z pozosta³ej liczby siedmiu urodzi³o siê jeszcze w Polsce, choæ do zgromadzenia oblatów wst¹pili ju¿ w Kanadzie, dwóch urodzi³o siê i pozna³o oblatów we Francji, piêciu zaœ w Kanadzie. Rzadko zachowuj¹ siê œwiadectwa wiernych na temat prze¿ytych rekolekcji, tym bardziej warto przytoczyæ nastepuj¹ce s³owa jednego z parafian z Vancouver, odnosz¹ce siê do wizyty o. Henryka Tomysa w lutym 1988 r.: „Koœció³ by³ zape³niony ka¿dego wieczoru podczas mszy œw. Polonia ³aknê³a S³owa Bo¿ego i nauki Ojca Misjonarza. (...) Jak sam wyzna³ by³a to jego pierwsza misja poza granicami kraju, a nasza parafia pierwsz¹ na rodze przez oœrodki polonijne w Kanadzie. Tym bardziej cieszyliœmy siê, ¿e mieliœmy go u siebie, staraj¹c siê by nie tylko piêkne okolic eVancouver ale i pe³ny koœció³ podczas rekolekcji pomog³y mu czuæ siê u nas jak najlepiej”. Feliks Rohraft do o. Antoniego Mendreli, APW, teczka Lenten Missionaries from Poland [dalej LM], bez sygn., rok 1988. 95 07-12-01, 21:42 �96 Pawe³ Zaj¹c OMI w zale¿noœci od potrzeb i mo¿liwoœci obu stron45. Jako pierwszy rekolekcje w kilku oblackich parafiach polonijnych wyg³osi³ o. Alfons Kupka, w 1977 r. Kolejnego roku w jego œlady poszed³ o. Leonard G³owacki, zbieraj¹cy przy okazji materia³y do planowanej publikacji na temat pracy oblatów polskich w Kanadzie. Od tamtej pory kwestia rekolekcji wielkopostnych wpisa³a siê na sta³e w relacje obu prowincji46. Ciekawostk¹ dokumentacji archiwalnej owego faktu jest poni¿szy list prowincja³a Jana Mazura, pisany 16 paŸdziernika 1978 r., którego fragment warto przytoczyæ: Wed³ug komentarzy naszych proboszczów i opinii ludzi, zgadzam siê, ¿e dobrze by³oby przygotowaæ [jakiegoœ] ojca do g³oszenia rekolekcji na okres Wielkiego Postu w 1979 r. Pobyt trwa³by tylko 3 miesi¹ce. Ogólnie, by³oby Wasz¹ spraw¹ wybraæ odpowiedniego kaznodziejê, który bêdzie móg³ dostosowaæ siê do potrzeb Polaków w Kanadzie. (...) Przerwa kilka minut... Dopiero og³oszono, ¿e kardyna³ Karol Wojty³a zosta³ wybrany na Papie¿a Jana Paw³a II!!! Cudowne... nie do uwierzenia!!!47 W 1979 r. rekolekcje wyg³osi³ o. Józef Kowalik48. Nastêpnie pojawi³a siê propozycja, aby od kolejnego roku zaprosiæ dwóch oblatów – jednego z Polski, drugiego z polskiej delegatury w Kamerunie, który akurat mia³by przewidziany urlop w kraju. Do Kanady móg³by zawitaæ niejako „po drodze” 49. 14 paŸdziernika 1982 r. na posiedzeniu radu prowincjalnej w Polsce o. Jan Mazur zaproponowa³, aby ojciec g³osz¹cy rekolekcje pozosta³ ju¿ nie trzy, lecz szeœæ miesiêcy w Kanadzie, by w ten sposób s³u¿yæ pomoc¹ duszpastersk¹ w okresie wiosenno-letnim50. Wkrótce zaakceptowano te¿ sta³¹ procedurê doboru kaznodziejów na dany rok – strona polska podawa³a nazwiska kilku kandydatów, 45 46 47 48 49 50 OBLACI.P65 W 1977 r., otrzymawszy proœbê o pomoc w czasie Wielkiego Postu od o. Kosiana, o. Kupka pyta³ oficjalnie prowincja³a Mazura o mo¿liwoœæ przylotu jednego z ojców, który móg³by w takim wypadku obs³u¿yæ wiêcej parafii. Zob. o. Kupka do o. Mazura, (List z 31 X 1977 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Pozostawa³y do uzgodnienia formalnoœci – kto przedstawia czy wybiera kandydatów itd. Zob. o. Kupka do o. Mazura, (List z 13 IX 1978 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Ustalona ostatecznie formu³a polega³a na wspó³pracy obu stron – Polska przedstawia³a kilka nazwisk ewentualnych kandydatów, spoœród których strona kanadyjska wybiera³a dwie osoby przeznaczone do pos³ugi w nadchodz¹cym roku kalendarzowym. O. Mazur do o. Kupki, (List z 16 X 1978 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Zamieszczony na zakoñczenie niniejszej prezentacji Aneks zestawia wszystkich rekolekcjonistów z Polski goszcz¹cych w Kanadzie w latach 1977–2006. O. Mazur do o. Kupki, (List z 30 V 1979 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Mazur, (List z 14 X 1982 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. 96 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 97 a kanadyjska administracja prowincjalna wybiera³a spoœród nich dwie osoby, które nastêpnie zapraszano oficjalnie51. O przygotowanie rekolekcji wielkopostnych do wyg³oszenia w Kanadzie nale¿a³o zadbaæ z odpowiednim wyprzedzeniem czasowym. Problemem by³y formalnoœci zwi¹zane z podró¿¹ – zaproszeni misjonarze musieli podejmowaæ czasoch³onne starania o paszport i wizy. Z kolei po stronie kanadyjskiej troszczono siê o odpowiednie poinformowanie wspólnot parafialnych o programie rekolekcji52. Korzystano w tym celu z biuletynów parafialnych, lokalnej prasy polskiej czy nawet radia. Plan pracy misjonarza obejmowa³ tak¿e wizyty u osób chorych i starszych. Po naukach ogólnych w koœciele g³oszono nauki stanowe dla mê¿czyzn, kobiet i ca³ych rodzin, spotykano siê z ró¿nymi grupami w salkach parafialnych, odwiedzano i b³ogos³awiono mieszkania i domy. Oczywiœcie nie brakowa³o okazji do spowiedzi œw. Na zakoñczenie rekolekcji zarówno g³osz¹cy jak i miejscowi proboszczowie dokonywali ewaluacji ich przebiegu, uwzglêdniaj¹c frekwencjê parafian oraz nauki misjonarza53. Nierzadko jeszcze przed rozpoczêciem rekolekcji sugerowano kaznodziei tematykê kazañ, zgodnie z dostrzeganymi potrzebami w kontekœcie danej parafii. W 1988 r. w parafii œw. Ducha w Winnipegu o. Chris Pulchny prosi³ przyby³ego z Polski o. Henryka Tomysa o refleksjê nad wielorakim znaczeniem zagadnienia „budowy Koœcio³a”, tak by w ca³ej g³êbi ukaza³o siê jego znaczenie teologiczne – tworzenia wspólnoty, a nie wy³¹cznie stawiania budynku. Mia³o to swoje znaczenie w³aœnie w kontekœcie rozpoczêtych prac przy nowej œwi¹tyni54. Jeszcze wczeœniej kanadyjski prowincja³, o. Antoni Mendrela, zasugerowa³ ogólnie, by podczas rekolekcji „mniej krzyczano na tych, co nie chodz¹ do koœcio³a”, wiêcej zaœ czasu poœwiêcano zagadnieniom takim jak, znaczenie Pisma œw. oraz liturgii w ¿yciu chrzeœcijanina, wynikaj¹ce z sakramentu chrztu œw. zadania œwieckich w Koœciele, spo³eczny i osobisty aspekt wiary, relacjê wiara – kultura55. Tematykê rekolekcji ustalano czasem na obradach rady prowincjalnej w Toronto i nastêpnie proponowano kazno51 52 53 54 55 OBLACI.P65 Lista oblatów g³osz¹cych rekolekcje w Kanadzie w latach 1977–2006 znajduje siê w Aneksie 1, na koñcu niniejszej prezentacji. Rada prowincjalna w Polsce typowa³a zwykle czterech kandydatów, spoœród których strona kanadyjska mia³a wybraæ dwóch kaznodziejów. APW, teczka LM, bez sygn., rok 1993. Sytuacja wizowo-paszportowa uleg³a poprawie dopiero w latach 90-tych. Zob. Programy rekolekcji wielkopostnych 1986–1989, APW, teczka LM, bez sygn., lata 1987–1989. O. Pulchny do o. Mendreli, (List z 13 III 1988 r.), APW, teczka LM, bez sygn., rok 1988. O. Mendrela do o. G³owackiego, (List z 1 X 1985 r.), APP, Polskie Wiceprowincje: Teczka Polska Wiceprowincja w Kanadzie, bez sygn. 97 07-12-01, 21:42 �98 Pawe³ Zaj¹c OMI dziejom. Przyk³adowo, z koñcem 1987 r. zaplanowano na najbli¿sze rekolekcje we wszystkich parafiach temat zagadnienia roli œwieckich w Koœciele, w zwi¹zku z zakoñczonym niedawno synodem biskupów56. Czasem oczekiwano od misjonarzy dodatkowej pos³ugi, uzale¿nionej od ich osobistych zainteresowañ i zdolnoœci, jak np. w przypadku wspomnianego o. Tomysa konkretnej pomocy z zakresu muzyki koœcielnej oraz znajomoœci nowych pieœni, które w ostatnich latach przyjê³y siê w Polsce. Jak ju¿ wspomniano, od lat osiemdziesi¹tych, w zale¿noœci od mo¿liwoœci, po okresie rekolekcji kaznodzieje nadal pe³nili pos³ugê duszpastersk¹, zastêpuj¹c oblatów w ró¿nych parafiach Kanady a¿ do koñca letnich wakacji. Podobnie g³oszono czasem rekolekcje tak¿e w innych ni¿ oblackie parafiach polonijnych57. W ewaluacjach przeprowadzonych rekolekcji przewa¿aj¹ zdecydowanie oceny pozytywne – tak ze strony kanadyjskich gospodarzy, jak i goœci z Polski. Nale¿y jednoczeœnie stwierdziæ, i¿ nie zawsze by³o ³atwo przybywaj¹cym do Kanady misjonarzom wczuæ siê w odmienny kontekst spo³eczny i kulturowy kraju, w którym g³osili swe nauki. Choæ wspólnoty by³y polonijne, to jednak mia³y nieco inne oczekiwania ni¿ parafie w Polsce, inny by³ te¿ styl pos³ugi ksiêdza, do którego parafianie kanadyjscy przywykli. Dotyczy³o to zw³aszcza nauk stanowych, dla sukcesu których zawsze wa¿na jest dobra znajomoœæ specyfiki codziennych wyzwañ stoj¹cych przed katolikami danego regionu. Czasem te¿ misjonarz-kaznodzieja – z pewnoœci¹ w dobrej wierze – zbytnio koncentrowa³ siê na problemach Polski i polskoœci, podczas gdy wierni oczekiwali raczej treœci czysto religijnych. Tego rodzaju drobne nieporozumienia by³y do przewidzenia, dlatego te¿ co roku dokonywano oceny zdobytych doœwiadczeñ. Ewentualne uwagi krytyczne s³u¿y³y do uwra¿liwienia kolejnych kaznodziejów na pewne aspekty ich pos³ugi w Kanadzie. Nale¿y w tym miejscu podkreœliæ, i¿ ewentualne zastrze¿enia by³y jedynie marginesem w wiêkszoœci pozytywnego odbioru polskich misjonarzy w Kanadzie. Rekolekcje s¹ przyk³adem jasno ukierunkowanego zaanga¿owania duszpasterskiego, st¹d wysuwaj¹ siê na czo³o wzajemnych relacji na p³aszczyŸnie pos³ugi wiernym. Wspomniano ju¿ wy¿ej, i¿ w przypadku czêœci g³osz¹cych ojców ta pomoc wyd³u¿a³a siê na kolejnych kilka miesiêcy zwyczajnej pracy parafialnej. Niekiedy oblaci z Polski byli zapraszani wprost na d³u¿sze lub krótsze zastêpstwo, umo¿liwiaj¹c w ten sposób czêœci kanadyjskich wspó³bra56 57 OBLACI.P65 O. Mendrela do o. Rychlika, (List z 2 XI 1987 r.), APW, teczka LM, bez sygn., rok 1988. W 1996 r. o. Krzysztof Czepirski na zaproszenie ks. Ryszarda Hanaczewskiego wyg³osi³ rekolekcje tak¿e w parafii Our Lady of Czestochowa w Saskatoon. Ks. Hanaczewski do o. Pulchnego, (List z 4 XII 1995 r.), APW, teczka LM, bez sygn., rok 1996. 98 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 99 ci odbycie urlopu. Czasem zdarza³y siê tak¿e bardziej specyficzne potrzeby, jak choæby animacja dorocznego „Programu Odrodzenia” w parafii œw. Maksymiliana Kolbego w Mississauga58. Obejmowa³a ona zamkniête rekolekcje dla œwieckich animatorów programu oraz cykl zajêæ formacyjnych oferowanych im w okresie letnim. Tak przygotowani animatorzy brali w ci¹gu roku odpowiedzialnoœæ za przewodniczenie ma³ym grupom domowym, w których troszczono siê o pog³êbienie wiary i zaanga¿owania religijnego. W 1992 r. œwieckim animatorom w Mississauga podczas lata towarzyszy³ o. Andrzej Madej, w 1996 r. o. Rados³aw Zmitrowicz59. Wyrazem wzajemnych relacji na polu duszpasterskim by³y tak¿e dwukrotne wizyty kleryckiego zespo³u „Gitary Niepokalanej” z Obry w Kanadzie. Latem 1992 r. ich opiekunem by³ o. Teodor Jochem. Klerycy koncertowali w wielu oblackich parafiach polonijnych i uœwietnili swymi wystêpami tak¿e jubileuszowe uroczystoœci 50-lecia pielgrzymki do sanktuarium w Midland60. Doœwiadczenie to powtórzono w 2001 r., kiedy to zespó³, oczywiœcie w innym sk³adzie, wraz z o. Marianem Pucha³¹ jako opiekunem, goœci³ w Kanadzie w dniach 12 lipca – 27 sierpnia61. W ostatnich latach szczególn¹ okazj¹ do zamanifestowania ducha wspólnoty polskich oblatów z obu stron Atlantyku by³ Œwiatowy Dzieñ M³odzie¿y w Toronto, w 2002 r. Z racji zbyt wysokich jak na warunki polskie kosztów ewentualnego uczestnictwa, wspó³praca ta nie osi¹gnê³a pocz¹tkowo proponowanego poziomu zaanga¿owania m³odzie¿y z oblackich parafii w Polsce czy te¿ nawet kleryków z seminarium w Obrze. M.in. brano pod uwagê zaanga¿owanie tych ostatnich jako wolontariuszy. Jednoczeœnie oblaci pracuj¹cy w Kanadzie, wraz z goszcz¹cymi akurat wspó³braæmi z kraju, w³¹czyli siê z pe³n¹ energi¹ w s³u¿bê przybywaj¹cej na spotkanie z Ojcem œw. m³odzie¿y. Oblackiej goœcinnoœci doœwiadczyli tak¿e polscy biskupi, którzy nastêpnie przekazali na rêce polskiego prowincja³a, o. Paw³a Latuska, specjalne podziêkowania, a nawet wrêczyli plakietkê pami¹tkow¹ ze s³owami wdziêcznoœci superiorowi generalnemu oblatów w Rzymie62. 58 59 60 61 62 OBLACI.P65 O. Nowak do o. Bieleckiego, (List z 21 III 1996 r.), APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. Tam¿e. Ponadto: o. Pulchny do o. Bieleckiego, (List z 5 VII 1992 r.), APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. O. Pulchny do o. Bieleckiego, (List z 19 VIII 1992 r.), APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. O. Latusek do o. Pulchnego, (List z 12 X 2002 r.), APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. 99 07-12-01, 21:42 �100 Pawe³ Zaj¹c OMI 3. Wspó³praca naukowa – studia w Kanadzie i w Polsce Kolejna wa¿na p³aszczyzna wspó³pracy obu oblackich prowincji, zjednoczonych swym zakorzenieniem zarówno we wspólnocie ¿ycia zakonnego jak i w kulturze polskiej, dotyczy zagadnieñ edukacji i nauki. Tak¿e i w tym przypadku mo¿na odwo³aæ siê do d³ugiej tradycji, wykraczaj¹cej poza okres istnienia prowincji Wniebowziêcia w Kanadzie. W 1926 r. oblaci osiedlili siê w pocysterskim klasztorze w Obrze, gdzie odt¹d mia³o znajdowaæ siê seminarium duchowne prowincji polskiej. Pocz¹wszy od 1929 r. czêœæ swojej formacji odbywali w nim tak¿e klerycy polskiego pochodzenia z Kanady – by³o to dla nich okazja doskonalenia siê m.in. w znajomoœci jêzyka polskiego oraz kultury i tradycji ojczystej. Ze swej strony spontanicznie wnosili do obrzañskiego scholastykatu prawdziwego ducha misyjnego i praktyczne doœwiadczenie miêdzynarodowoœci oblackiej wspólnoty63. Po 1945 r. tego rodzaju wspó³praca nie zanik³a, choæ oczywiœcie pocz¹tkowo twarde rz¹dy komunistyczne w Polsce zdawa³y siê stawiaæ nad mo¿liwoœci¹ jej kontynuacji wielki znak zapytania. Pierwsze œlady powrotu do przedwojennych tradycji mo¿na odnaleŸæ w latach szeœædziesi¹tych. Kanadyjscy wspó³bracia ochoczo wspierali nale¿¹cego do polskiej prowincji o. Piotra Sachtê, który w Niemczech zachodnich studiowa³ filozofiê Kanta64. Ów niezwykle uzdolniony student filozofii by³ przeznaczony pocz¹tkowo na profesora do Obry, nawet wyk³ada³ ju¿ tam przez pewien czas tu¿ po zakoñczeniu studiów na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Okaza³o siê jednak, ¿e zbytnio – jeszcze jak na ówczesne czasy – interesuje siê myœl¹ Kanta, a zbyt ma³o nadal obowi¹zuj¹c¹ w seminariach scholastyk¹65. St¹d decyzja o umo¿liwieniu mu dalszych badañ w Niemczech, gdzie ju¿ pozosta³ na sta³e. Powolna normalizacja sytuacji w Polsce – o ile mo¿na tak to w ogóle uj¹æ pisz¹c o okresie PRL-u – zaczê³a sprzyjaæ dalszemu zacieœnianiu relacji na p³aszczyŸnie naukowej. Obejmuj¹cy w 1968 r. swój urz¹d jako siódmy prowincja³ oblatów w Polsce o. Józef Tomys ju¿ w pierwszym liœcie do ówczesnego 63 64 65 OBLACI.P65 Wœród kleryków „kanadyjskich” odbywaj¹cych przed 1939 r. studia w Obrze znaleŸli siê: Frank Kosakiewicz, Feliks Kwiatkowski, Tomasz Nowak, Micha³ Kucharski, Micha³ Smith, Leopold Engel. Jak podkreœla o. Pielorz, trzech z nich zosta³o w przysz³oœci prowincja³ami. Zob Pielorz, Oblaci polscy…, s. 53. Rzeczywiœcie, ojcowie Smith i Kwiatkowski zostali prze³o¿onymi prowincji Wniebowziêcia, o. Engel zaœ prowincja³em St. Mary’s. O. Kwiatkowski do o. Sachty, (List z 6 III 1968 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Zob. Lublin, Codex Historicus OMI, vol. 1. 100 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 101 prze³o¿onego w Kanadzie, o. Kwiatkowskiego, proponowa³ wykszta³cenie w Kanadzie ewentualnego profesora angielskiego dla seminarium w Obrze66. Ten plan nie zosta³ jeszcze zrealizowany, niemniej jednak prowincja Wniebowziêcia zaanga¿owa³a siê wówczas w wiele inicjatyw na rzecz swej siostrzanej prowincji oblackiej w kraju. Nale¿a³y do nich choæby zakup i ofiarowanie ksi¹¿ek dla indywidualnych studentów KUL-u, wsparcie publikacji naukowych, jak choæby Oblatów Polskich 1920–1970 o. Józefa Pielorza, a nawet pomoc w sprawie kupna domu dla ojców-studentów w Lublinie, w 1970 r.67 Powrócono tak¿e do idei okresowych studiów w Polsce dla oblatów polskiego pochodzenia z Kanady. W 1972 r. planowano wys³aæ na KUL o. Edwarda Klimuszko, delegata na Kapitu³ê Generaln¹ oblatów odbywaj¹c¹ siê tego¿ roku w Rzymie. Kanadyjski oblat studiuj¹c Pismo Œw. mia³ jednoczeœnie pog³êbiæ znajomoœæ jêzyka polskiego68. O. Klimuszko mia³ zamieszkaæ w oblackim domu studenckim przy ul. Chmielewskiego 17 w Lublinie, a tak¿e w czasie swego rocznego pobytu w kraju odwiedziæ wspó³braci z innych wspólnot. Jak mo¿na stwierdziæ dziêki zachowanej korespondencji odpowiednich prowincja³ów, pobyt siê uda³69. Zaplanowano zatem kolejne tego rodzaju wizyty – kandydatami na studia w Polsce zostali kleryk Chris Pulchny i o. Rudy Nowakowski. Latem 1973 r. mieli oni odbyæ wakacyjny kurs jêzyka polskiego w Lublinie70. O. Chris Pulchny, ju¿ jako kap³an, powróci³ na dalsz¹ naukê jêzyka polskiego jeszcze w 1976 r. Towarzyszy³ mu wtedy o. Jan Mazur. Obaj wspó³bracia z Kanady zatrzymali siê d³u¿ej m.in. w oblackich wspólnotach w Poznaniu i Katowicach71. Podwójny wymiar mia³ natomiast d³u¿szy pobyt w Polsce o. Rocky’ego Grimarda. W latach 1991–1993 nie tylko sam uczy³ siê jêzyka polskiego, ale by³ 66 67 68 69 70 71 OBLACI.P65 O. Tomys do o. Kwiatkowskiego, (List z 13 XII 1968 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Skromna dokumentacja na ten temat znajduje siê w: APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Rzeczywiœcie o. Klimuszko przebywa³ w Polsce w roku akademickim 1972–1973. Prywatne zaproszenie wys³a³ mu 1 marca 1972 r. prowincja³ Józef Tomys. O. Œwi¹tek do o. Tomysa, (Listy z 16 i 22 II 1972 r.); o. Tomys do o. Œwi¹tka, (List z 1 III 1972 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Tomys do o. Œwi¹tka, (List z 9 XII 1972 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn.; o. Œwi¹tek do o. Tomysa, (List z 4 IV 1972 r.), APP, Polskie Wiceprowincje: Teczka Polska Wiceprowincja w Kanadzie, bez sygn. O. Œwi¹tek do o. Tomysa, (List z 4 IV 1972 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn.; (List z 26 VI 1973 r. ), APP, Polskie Wiceprowincje: Teczka Polska Wiceprowincja w Kanadzie, bez sygn. O. Kupka do o. Œwi¹tka, (List z 17 VI 1976 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. 101 07-12-01, 21:42 �102 Pawe³ Zaj¹c OMI te¿ œwietnym nauczycielem angielskiego juniorów z oblackiego ni¿szego seminarium duchownego w Markowicach. Dziêki swej wizycie zdoby³ przygotowanie potrzebne do dalszej pracy z Poloni¹ w Kanadzie, a jednoczeœnie przybli¿y³ realia duszpasterstwa kanadyjskiego wielu przysz³ym oblatom72. Jak pokaza³o jeszcze przedwojenne doœwiadczenie obecnoœci kanadyjskich kleryków w Obrze, podobne kontakty by³y wyœmienit¹ form¹ praktycznego kszta³cenia duszpasterzy. Nawi¹zuj¹c do tych tradycji, jeszcze w po³owie lat osiemdziesi¹tych, do Obry zawita³ ponownie kanadyjski kleryk – Józef Budziak, a po dalszych kilku latach zg³oszono kandydata do nowicjatu na Œw. Krzy¿u, Wies³awa Jaska. Ostatnio tego rodzaju relacje na poziomie pierwszej formacji ponownie siê o¿ywi³y. Swój nowicjat w Polsce w 2000 r. ukoñczyli Mieczys³aw Burdzy oraz Pawe³ Ratajczak, powracaj¹c na dalsz¹ formacjê do Kanady. Ich „nastêpca”, Marcin Serwin, zosta³ nawet uczniem ni¿szego seminarium w Markowicach, a po ukoñczeniu nowicjatu w 2006 r. podj¹³ studia filozoficzne w scholastykacie obrzañskim73. Wracaj¹c do nieco odleglejszej przesz³oœci – w 1973 r. zaistnia³a koniecznoœæ podjêcia bardziej merytorycznej wspó³pracy naukowej polskich oblatów z obu stron Atlantyku. Chodzi³o o opracowanie artyku³u na temat pracy misjonarzy oblatów wœród Polonii, zgodnie z zamówieniem Zak³adu Duszpasterstwa i Migracji Polonijnej KUL74. Po stronie kanadyjskiej mia³ siê tym zaj¹æ o. Stanis³aw Puchniak, ostateczna rewizja tekstu mia³a zaœ byæ dokonana w Polsce. Zaproszenie to wi¹za³o siê z planowanym na 1975 r. pierwszym naukowym Sympozjum Polonijnym, które organizowa³ Katolicki Uniwersytet Lubelski75. O. Puchniak rzeczywiœcie opracowa³ krótk¹ historiê dzia³alnoœci oblatów w Kanadzie, pozosta³a ona jednak w formie manuskryptu76. Natomiast w 1978 r. 72 73 74 75 76 OBLACI.P65 O. Pulchny do o. Bieleckiego, (List z 16 VII 1993 r., 208 P-93), APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. O. Grimard po dwuletnim pobycie w Polsce wróci³ do Kanady 14 lipca 1993 r. O. B³a¿ejak do o. Jochema, (List z 5 V 2006 r.); o. Jochem do o. B³a¿ejaka, (List z 31 V 2006 r.), Archiwum Prowincji Polskiej, [dalej – APP], Prowincja w Kanadzie: Teczka 3, bez sygn. O. Tomys do o. Œwi¹tka, (Listy z 12 III; 12 IV; 26 V i 15 VI 1973 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn.; o. Œwi¹tek do o. Tomysa, (List z 26 VI 1973 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Ówczesny rektor KUL-u, o. Mieczys³aw Kr¹piec, pisa³ w tej sprawie do prowincja³a oblatów o. Alfonsa Kupki, ten zaœ do o. Œwi¹tka do Kanady. Zob. o. Kupka do o. Œwi¹tka, (List z 12 IV 1975 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Zob. S. Puchniak, Polscy Misjonarze Oblaci MN w Kanadzie, 1896–1970, Toronto 1973, mps. 102 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 103 odpowiedni¹ kwerendê w tym samym celu przeprowadzi³ podczas swego pobytu w Kanadzie o. Leonard G³owacki. By³a ona czêœci¹ szerszego projektu badawczego, poœwiêconego ca³oœci duszpasterstwa polonijnego, w jakie zaanga¿owani byli oblaci, wykracza³o wiêc poza tematykê wy³¹cznie kanadyjsk¹. Jego opracowanie ukaza³o siê w materia³ach z wspomnianego sympozjum, opublikowanych w Lublinie w 1982 r.77 Tematyka tego rodzaju zosta³a podjêta raz jeszcze, choæ ju¿ wy³¹cznie na skalê prowincji polskiej oblatów. Otó¿ w dniach 26-30 czerwca 1989 r. odby³ siê w Obrze Kongres Prowincji polskiej Misjonarzy Oblatów. Z tej okazji wystosowano odpowiednie zaproszenia do wspó³braci w Kanadzie, a ówczesny prowincja³, o. Mendrela, zosta³ poproszony o wyg³oszenie referatu na temat duszpasterstwa polonijnego i zagranicznego78. W latach dziewiêædziesi¹tych wzajemnie wspierano wiele dalszych inicjatyw o charakterze naukowym. Wspólnoty prowincji Wniebowziêcia chêtnie goœci³y Polaków przybywaj¹cych do Kanady by podszkoliæ siê w znajomoœci jêzyka angielskiego79. Podobnie ¿yczliwe przyjêcie spotyka³o ojców, którzy z racji kontynuowanych studiów specjalistycznych mieli potrzebê odbycia kwerendy w bibliotekach i archiwach kanadyjskich80. Za kulminacjê owej wieloletniej wspó³pracy naukowej mo¿na uznaæ podjêcie studiów na Uniwersytecie Œw. Paw³a w Ottawie przez dwóch ojców z Polski, w 1992 r. Z inicjatyw¹ wyszed³ prowincja³-nominat prowincji polskiej, o. Jan Bielecki, z koñcem 1991 r. przebywaj¹cy w Kanadzie, lecz w jego imieniu odpowiednie kontakty z w³adzami ottawskiej uczelni nawi¹za³ o. Chris Pulchny, wówczas prowincja³ Wniebowziêcia. W liœcie z listopada 1991 r. adresowanym do rektora Uniwersytetu Œw. Paw³a, o. Pierra Hurtubisa, kanadyjski pro- 77 78 79 80 OBLACI.P65 Zob. L. G³owacki, Duszpasterstwo polonijne Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, w: J. Bakalarz, R. Dzwonkowski i M. Kr¹piec i in. (red.), Dzia³alnoœæ mêskich zgromadzeñ zakonnych wœród Polonii, Lublin 1982, s. 453-563. Por. L. G³owacki, Pocz¹tki duszpasterstwa polonijnego Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Kanadzie Zachodniej, „Collectanea Theologica” 68 (1998) nr 1, s. 205-213. Zob. o. Kuc do o. Mendreli, (L.dz. 259/88; L.dz. 60/89), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 2, bez sygn. O. Latusek do o. Nowaka, (List z 7 IV 1999 r.), APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. Trzeba dodaæ, i¿ ze strony kanadyjskiej chêtnie udzielano pomocy finansowej dla seminarium duchownego w Obrze, by umo¿liwiæ wyjazdy kleryków na kursy jêzykowe. O. Latusek do o. Pulchnego, (List z 27 VI 2000 r.), APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. O. Bielecki do o. Pulchnego, (List z 29 III 1994 r.); o. Pulchny do o. Jochema, (List z 26 II 2004 r.), APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. 103 07-12-01, 21:42 �104 Pawe³ Zaj¹c OMI wincja³ nawi¹zywa³ do nabieraj¹cych tempa przemian politycznych w Polsce. Umo¿liwia³y one wiêksze ni¿ dotychczas otwarcie na œwiat, z czego mog³a skorzystaæ tak¿e formacja przysz³ych kap³anów. Poniewa¿ wielu oblatów wykszta³conych w Polsce by³o kierowanych do pracy w Kanadzie – czy to wœród Polonii, czy te¿ wœród ludnoœci rodzimej81 – o. Pulchny uwa¿a³ za po¿yteczne wzmocnienie grupy wyk³adowców w Obrze o ojców, którzy zdobyliby odpowiednie specjalizacje w³aœnie w Ottawie. Rozwa¿ano nawet mo¿liwoœæ formalnej afiliacji scholastykatu w Obrze do Uniwersytetu Œw. Paw³a82. Ostatecznie zrealizowano projekt ojców-studentów. Uniwersytet by³ gotów przyznaæ stypendia, prowincja Wniebowziêcia zaœ op³aciæ pobyt oraz kursy jêzyka angielskiego83. Przedsiêwziêcie zakoñczy³o siê pe³nym sukcesem – o. Wojciech Kluj w latach 1992–1996 zdoby³ licencjat z teologii i misjologii, a nastêpnie powróci³ do Obry by podj¹æ tam pos³ugê formatora i wyk³adowcy. Drugim ottawskim studentem zosta³ o. Wojciech Kowal, który mia³ ju¿ za sob¹ ukoñczone w latach 1987–1991 studia specjalistyczne z filozofii przyrody na KUL-u. W Kanadzie mia³ studiowaæ prawo kanoniczne. W 1994 r. wydzia³ prawa kanonicznego Uniwersytetu Œw. Paw³a wyszed³ z propozycj¹ zatrudnienia o. Kowala, oczywiœcie jak tylko obroni swój doktorat84. Nast¹pi³o to w 1997 r. Rok póŸniej uczelnia odnowi³a kontrakt zatrudnienia o. Kowala, co by³o znakiem, i¿ jego zaanga¿owanie w œrodowisku uniwersyteckim jako m³odego pracownika naukowego i wyk³adowcy jest w pe³ni doceniane. Z racji coraz liczniejszych obowi¹zków zwi¹zanych z prac¹ profesorsk¹ w Ottawie o. Kowal w 2000 r. sta³ siê cz³onkiem prowincji Wniebowziêcia. Podsumowuj¹c omawiany w¹tek wspó³pracy obu prowincji mo¿na zwróciæ uwagê na kilka inicjatyw o bardziej duszpasterskim charakterze, jak choæby 81 82 83 84 OBLACI.P65 W tym w³aœnie okresie siedmiu oblatów z Polski podjê³o pracê w strukturach zakonnych prowincji Grandin i Manitoby w Kanadzie. O. Pulchny do o. Hurtubisa, (List z 21 XI 1991 r., 269-11), APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. O. Pulchny pisa³: „As Provincial of Assumption Province I would like to offer my support to the Polish province in this endeavor. We have received many of their men here in Canada to do ministry within our province, and recently other provinces (Grandin & Manitoba) have received 7 oblates from Poland to minister among the native population in Northern Canada”. O. Pulchny do o. Hurtubisa, (List z 2 XII 1991 r.); o. Pulchny do o. Bieleckiego, (List z 5 VII 1992 r.); o. Pulchny do o. Hurtubisa, (List z 6 I 1992 r.); o. Pulchny do o. Bieleckiego, (List z 19 VIII 1992 r.), APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. O. J. Thorn do o. Bieleckiego, (List z 9 XI 1994 r.); o. Bielecki do o. Thorna, (List z 21 XI 1994 r.), APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. Prowincja³ odpowiada³ wyra¿aj¹c zgodê na propozycjê dziekana Wydzia³u Prawa. 104 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 105 zaanga¿owanie kanadyjskich wspó³braci w pomoc przy druku polskiej wersji oblackiego modlitewnika „Adorabo”, na prze³omie lat 1979 i 1980 r. W 1986 r. przekazano Polsce w darze 5 tysiêcy egzemplarzy ksi¹¿ki „Kowal Bo¿y” autorstwa kanadyjskiego oblata Paul-Emile Bretona OMI. Ksi¹¿ka poœwiêcona by³a ¿yciu S³ugi Bo¿ego brata Antoniego Kowalczyka OMI, jednego z pierwszych Polaków w zgromadzeniu oblatów oraz pioniera polskiego zaanga¿owania misyjnego w Kanadzie85. Podobnie poœredniczono w formalnoœciach zwi¹zanych z wydaniem polskiego t³umaczenia biografii bpa Witalisa Grandin, które ukaza³o siê nak³adem Ksiêgarni Œw. Jacka w Katowicach86. Dziêki tym projektom umo¿liwiono polskim czytelnikom nieco lepsze poznanie niezwykle bogatej tradycji oblackiej w Kanadzie, która ponadto do dziœ pozostaje Ÿród³em natchnienia i inspiracji dla wielu m³odych zakonników przygotowuj¹cych siê do pracy misyjnej w zgromadzeniu oblatów. 4. Wsparcie finansowe dla dzie³a polskiej prowincji W odniesieniu do omówionych dot¹d p³aszczyzn wzajemnych relacji polskich oblatów z zakonnych prowincji w Polsce i Kanadzie mo¿na by³o mówiæ o jakimœ stopniu wzajemnoœci. Dotyczy to nawet zagadnienia wymiany personelu, zw³aszcza przed 1939 r., gdy¿ po 1945 r. to raczej prowincja polska kierowa³a swych cz³onków do sta³ej pos³ugi w Kanadzie. Sprawy maj¹ siê nieco inaczej, jeœli podejmie siê choæby zwiêŸle kwestiê wspó³pracy finansowej. W tym przypadku inicjatywê mo¿na dostrzec ju¿ niemal wy³¹cznie po stronie prowincji Wniebowziêcia. Ci¹g³a gotowoœæ do dzielenia siê i pomocy ze strony kanadyjskich oblatów mia³a kluczowe znaczenie dla rozwoju wielu inicjatyw duszpasterskich w krajach znacznie ubo¿szych od Kanady, w tym i w Polsce. Najwiêkszym i ci¹g³ym wyzwaniem dla polskiej prowincji by³o utrzymanie domów okreœlanych jako formacyjne. Od koñca lat szeœædziesi¹tych rozpoczyna siê sta³a wymiana informacji na temat aktualnych potrzeb w tym wzglêdzie. To wspólne zainteresowanie nie ogranicza³o siê wy³¹cznie do seminarium duchownego w Obrze – w 1969 r. ze wsparcia prowincji Wniebowziêcia skorzysta³ choæby nowicjat na Œwiêtym Krzy¿u, rok póŸniej – jak ju¿ wspo85 86 OBLACI.P65 Zob. P.E. Breton, Kowal Bo¿y, (t³um. M. Ma³achowska), London 1961. O. Lacombe do o. Tyca, (List z 2 XI 1988 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 2, bez sygn.; o. Tyc do o. Mendreli, (List z 25 I 1989 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 2, bez sygn. Ksi¹¿kê opublikowano w 1993 r. Zob. F.J. Dolphin, Biskup Indian zachodniej Kanady: Vital Justyn Grandin (1829–1902), (t³um. I. Dole¿al-Nowicka), Katowice 1993. 105 07-12-01, 21:42 �106 Pawe³ Zaj¹c OMI mniano wy¿ej – dom studencki w Lublinie. Przyk³adów tego rodzaju mo¿na by przytoczyæ znacznie wiêcej, zw³aszcza ¿e pomoc dla domów formacyjnych pozosta³a na czele zagadnieñ regularnie omawianych przez prowincja³ów87. W tym samym okresie zaistnia³a kolejna kwestia natury finansowej – problem zaplecza materialnego dla misyjnego zaanga¿owania polskich oblatów w Kamerunie. Prowincja³ Kwiatkowski deklarowa³ w jednym z listów: „Co siê tyczy pomocy dla Ojców udaj¹cych siê do Kamerunu, bardzo chêtnie to uczynimy”88. Wiadomoœæ ta oczywiœcie niezmiernie ucieszy³a polskiego prowincja³a, o. Józefa Tomysa. Oczywiœcie nie skoñczy³o siê na deklaracjach. Kiedy pierwsza grupa misjonarzy zadomowi³a siê ju¿ w Kamerunie, w pocz¹tkach lat siedemdziesi¹tych, o. Tomys pisa³ do nowo wybranego prze³o¿onego prowincji Wniebowziêcia, o. Edwarda Œwi¹tka: „pragnê z³o¿yæ Wam najserdeczniejsze podziêkowanie za pomoc jak¹ niesiecie naszym ojcom na misjach. S¹ bardzo zadowoleni i pe³ni podziwu dla Waszej solidarnoœci. Dziêki tej pomocy mog¹ budowaæ nowe domy i utrzymaæ siê przy ¿yciu”89. Wypada nadmieniæ, i¿ tak¿e pozosta³e prowincje oblackie w Kanadzie kierowa³y swe subsydia do Polski za poœrednictwem ekonoma prowincji Wniebowziêcia90. W po³owie lat siedemdziesi¹tych skorzysta³y z tego choæby takie przedsiêwziêcia, jak organizacja polonijnej parafii w Malmö, w Szwecji, budowa koœcio³ów w Kêdzierzynie i Gorzowie Wielkopolskim. W przypadku planowanego w latach siedemdziesi¹tych zakupu domu w Warszawie91 oraz budowy nowego koœcio³a parafialnego we Wroc³awiu-Popowicach zaanga¿owanie polskich oblatów pracuj¹cych w Kanadzie wykroczy³o poza wsparcie materialne. Zachowa³ siê interesuj¹cy list o. Œwi¹tka adresowany do Urzêdu do Spraw Wyznañ z proœb¹ o zgodê na osiedlenie siê oblatów w Warszawie – w warunkach PRL-u by³a do tego potrzebna zgoda odpowiednich w³adz pañstwowych. Warto przytoczyæ go nieco szerzej, tak¿e dla oddania ówczesnego „ducha czasu”: 87 88 89 90 91 OBLACI.P65 O. Kupka do o. Mazura, (List z 31 X 1977 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Kwiatkowski do o. Tomysa, (List z 4 XII 1969 r.); o. Tomys do o. Kwiatkowskiego, (List z 3 II 1970 r.); APP Polskie Wiceprowincje: Teczka Polska Wiceprowincja w Kanadzie, bez. sygn. O. Tomys do o. Œwi¹tka, (List z 9 XII 1972 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Tomys, (List z 4 II 1972 r., L.dz. 10/72). APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Wczeœniejsze nieudane próby osiedlenia siê oblatów w Warszawie opisuje Pielorz, Oblaci polscy…, s. 105. 106 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 107 Zwracam siê z uprzejm¹ proœb¹ o udzielenie nam, tzn. Polskiej Prowincji Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Kanadzie, pozwolenia na zakup domu wolnostoj¹cego w Warszawie. Ojcowie naszej prowincji, którzy przybyli do Kanady w okresie miêdzywojennym osi¹gnêli wiek emerytalny. Têsknota za krajem daje im siê we znaki bardziej ni¿ kiedykolwiek przedtem. Wracaj¹ w swych myœlach i rozmowach do rodzinnych stron, marz¹c o spêdzeniu reszty swych dni w Polsce. Najbardziej podoba siê wszystkim Warszawa92. Prowincja³ jako drugi argument motywuj¹cy sw¹ proœbê poda³ potrzeby ojców udaj¹cych siê z Kanady na wakacje do Polski. W³adze pañstwowe nie okaza³y specjalnego wzruszenia – trzeba by³o czekaæ kilka miesiêcy na odpowiedŸ i ponawiaæ petycje93. Wreszcie w lutym 1976 r. Aleksander Merker, ówczesny wicedyrektor Urzêdu do Spraw Wyznañ (notabene, podobno niegdyœ pobo¿ny ministrant) w³asnorêcznie podpisa³ lakoniczn¹ lecz niezwykle uprzejm¹ notatkê: Uprzejmie informujê Wielebnego Ksiêdza Prowincja³a, ¿e pismo Jego z dnia 27.05.1975, w sprawie zakupu budynku w Warszawie, przekazane zosta³o do rozpatrzenia Urzêdowi Miasta Sto³ecznego Warszawy. W sprawach dotycz¹cych lokali i nieruchomoœci na terenie stolicy tylko ta Instytucja mo¿e podejmowaæ decyzje. £¹czê wyrazy szacunku94. Kolejny prowincja³ Wniebowziêcia w Kanadzie, o. Jan Mazur, zaanga¿owa³ siê osobiœcie w starania o zgodê na budowê koœcio³a na terenie oblackiej parafii we Wroc³awiu-Popowicach. Zwróci³ siê w tej sprawie najpierw do wojewody wroc³awskiego, Zbigniewa Nadratowskiego, proœbê sw¹ motywuj¹c wyra¿onym przez Poloniê kanadyjsk¹ pragnieniem poparcia projektu budowy nowej œwi¹tyni na wspomnianym osiedlu95. Co wiêcej, za zachêt¹ polskiego prowincja³a, o. Alfonsa Kupki, oblaci kanadyjscy zaapelowali o interwencjê na rzecz budowy koœcio³a do samego I Sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka, powo³uj¹c siê na wielkie zaanga¿owanie Polonii kanadyjskiej na rzecz pomyœlnoœci kraju ojczystego. Wyrazem tej troski by³o czêste wspieranie ak92 93 94 95 OBLACI.P65 O. Œwi¹tek do Urzêdu do Spraw Wyznañ, (List z 27 V 1975 r.), APP Polskie Wiceprowincje: Teczka Polska Wiceprowincja w Kanadzie, bez. sygn. Zob. o. Kupka do o. Œwi¹tka, APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn., bez daty; o. Kupka do o. Œwi¹tka, (List z 24 II 1975 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn.; o. Kupka do o. Œwi¹tka, (list z 7 VII 1975 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Urz¹d do Spraw Wyznañ do o. Œwi¹tka, (List z 24 II 1976 r., Nr Z-813/E/M/4/76), APP Polskie Wiceprowincje: Teczka Polska Wiceprowincja w Kanadzie, bez. sygn. O. Mazur do Wojewody Wroc³awskiego, Zbigniewa Nadratowskiego, (List z 20 IV 1978 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. 107 07-12-01, 21:42 �108 Pawe³ Zaj¹c OMI cji socjalnych w Polsce, podejmowane nie bez zachêty polonijnych duszpasterzy. W tym kontekœcie – argumentowano – wielkie rozczarowanie wzbudzi³by fakt odwlekania zgody polskich w³adz na budowê wroc³awskiej œwi¹tyni, któr¹ przecie¿ Polonia pragnie wesprzeæ, podobnie jak wspiera³a budowê Centrum Zdrowia Dziecka, odbudowê Zamku Warszawskiego czy obchody Roku Kopernikowskiego96. Formalnie kwestiê wzajemnych relacji finansowych podjê³a strona polska na pocz¹tku urzêdowania ojca prowincja³a Leonarda G³owackiego. Chodzi³o o stworzenie pewnych struktur dzia³ania i sta³ych zasad postêpowania, którymi mo¿na by siê odt¹d kierowaæ, unikaj¹c wszelkich niedomówieñ. Otó¿ w sytuacji, gdy kleryk czy kap³an przechodzi³ na sta³e do prowincji Wniebowziêcia, ze strony polskiej administracji prowincjalnej oczekiwano wyrównania kosztów jego kszta³cenia w Polsce. Nie chciano przy tym, by traktowane to by³o jako darowizna, ale jako wymóg sprawiedliwoœci97. W odpowiedzi o. Jan Mazur zwróci³ uwagê na realia pracy w Kanadzie w ich aspekcie finansowym98. Zgodnie z naszkicowanym obrazem sytuacji by³o jasne, i¿ nie wszystkie oczekiwania polskiej prowincji by³y mo¿liwe do zrealizowania. Wspomniane sprawy – personalna i finansowa – wzajemnie siê jednak warunkowa³y. Jeœli oczekiwano kontynuacji wsparcia materialnego ze strony kanadyjskiej, nale¿a³o zgodziæ siê z potrzeb¹ równie ci¹g³ej pomocy w uzupe³nianiu personelu duszpasterzy Polonii w Kanadzie, w przeciwnym wypadku prowincja Wniebowziêcia mog³aby z czasem po prostu przestaæ istnieæ. Jak widaæ, wszelkim poruszanym zagadnieniom – nawet tak delikatnym jak finanse – towarzyszy³a szczera wola zgody i wzajemnego porozumienia. Z takim te¿ nastawieniem w³adze prowincji Wniebowziêcia odnios³y siê do sprawy promocji b¹dŸ wparcia dla wydawanego w Polsce czasopisma Misyjne Drogi 99. Ze strony kanadyjskiej ponownie nie wahano siê skierowaæ petycji do Prezesa G³ównego Urzêdu Kontroli Publikacji i Widowisk, kiedy wa¿y³a siê sprawa podniesienia nak³adu Misyjnych Dróg. Motywowano du¿ym zain96 97 98 99 OBLACI.P65 O. Mazur do Pierwszego Sekretarza KC PZPR Obywatela Edwarda Gierka, (List z 4 V 1979 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. Wczeœniej z podobn¹ proœb¹ zwróci³ siê o. Szymurski z Francji. Zob. o. Kupka do o. Mazura, (List z 29 IV 1979 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. G³owacki do o. Mazura, (Listy z 21 V; 1 VII i 7 XI 1981 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Mazur, (List z 14 X 1982 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Kupka do o. Mazura, (List z 3 II 1983 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn.; o. Mazur do o. G³owackiego, (List z 8 IV 1983 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. 108 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 109 teresowaniem, z jakim czasopismo spotyka siê w œrodowiskach polonijnych oraz jego dobr¹ jakoœci¹. Deklarowano dalsz¹ pomoc w zakupie potrzebnej iloœci papieru za granic¹100. W praktyce jednak – g³ównie z powodu ugruntowanego zainteresowania Polonii miejscowymi periodykami misyjnymi – z kolporta¿em Misyjnych Dróg w parafiach kanadyjskich bywa³y czasem trudnoœci. Redaktor, o. Alfons Kupka, zachêca³ gor¹co do zwiêkszenia zainteresowania pismem, do odpowiedniej reklamy itd., liczba prenumerat pozostawa³a jednak d³u¿szy czas na sta³ym poziomie. W roku 1988 wynosi³a ona ³¹cznie 278 egzemplarzy101. Priorytetem prowincji Wniebowziêcia, jeœli chodzi o pomoc finansow¹, pozosta³a sprawa edukacji misjonarzy oraz wsparcie dla misji w Kamerunie i na Madagaskarze, a z czasem tak¿e dla polskiej delegatury na Ukrainie102 . Rolê tego zaanga¿owania wspó³braci z Kanady w dzie³a i duszpasterstwo polskiej prowincji dobrze podsumowuj¹ s³owa o. Paw³a Latuska, wówczas rektora seminarium duchownego w Obrze, wypowiedziane w 1985 r., kiedy to obrzañski scholastykat osi¹gn¹³ wówczas „rekordow¹”103 liczbê 139 kleryków przygotowuj¹cych siê do kap³añstwa. Choæ w zwi¹zku z tym wzrasta³y koszta utrzymania tak licznej wspólnoty – wraz z ojcami i braæmi licz¹cej 158 oblatów, rektor stwierdzi³: szczególnym znakiem Bo¿ego b³ogos³awieñstwa jest fakt, ¿e nie brakuje nam dobroci, hojnoœci i solidarnoœci ludzkiej. Dziêki dobrym ludziom ¿adna wiêksza trudnoœæ natury materialnej nie przeszkodzi³a nam w realizowaniu naszego g³ównego zadania, jakim jest kszta³cenie przysz³ych kap³anów-misjonarzy. Do dobrych ludzi zaliczamy niew¹tpliwie czcigodnego Ojca Prowincja³a, wszystkich Ojców wiceprowincji Matki Bo¿ej Wniebowziêtej oraz ich Parafian. Dary i ofiary, które otrzymujemy, s¹ dla nas wielk¹ pomoc¹ i œwiadectwem chrzeœcijañskiej solidarnoœci. Widzimy w nich tak¿e przejaw odpowiedzialnoœci za dzia³alnoœæ Koœcio³a nie tylko w naszym kraju, ale na ca³ym œwiecie; boæ przecie¿ wielu kap³anów wychodz¹cych z Obry niesie Chrystusow¹ Ewangeliê „a¿ po krañce ziemi”104. 100 101 102 103 104 OBLACI.P65 O. Mendrela do Prezesa G³ównego Urzêdu Kontroli Publikacji i Widowisk, (List z 15 VII 1985 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 1, bez sygn. O. Kupka do o. Mendreli, (List z 27 I 1988 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 2, bez sygn.; o. Mendrela do o. Kupki, (List z 16 I 1990 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 2, bez sygn. Report of Father Mendrela’s Meeting with the Provincial Council of the Polish Province, (Z dnia 10 IV 1986 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 2, bez sygn. Ju¿ rok póŸniej ów rekord zosta³ poprawiony – w 1986 r. w obrzañskim seminarium zamieszka³o a¿ 154 kleryków. Jest jak dot¹d najwy¿sza liczba scholastyków w historii polskiej prowincji. O. Latusek do o. Mendreli, (List z 25 I 1985 r.), APW, DDC Polish: RPP, Teczka 2, bez sygn. 109 07-12-01, 21:42 �110 Pawe³ Zaj¹c OMI Nale¿y podkreœliæ, i¿ ofiarnoœæ prowincji Wniebowziêcia w omawianym okresie nie by³a ukierunkowana wy³¹cznie na wspieranie dzia³alnoœci oblatów nale¿¹cych do polskiej prowincji. Jednym z wielu przyk³adów znacznie szerszych horyzontów kanadyjskich prze³o¿onych mo¿e byæ choæby fakt przyznania prowincji Wniebowziêcia medalu za zas³ugi dla Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Decyzjê tak¹ podj¹³ Senat uczelni z okazji 75 rocznicy jej dzia³alnoœci. Wyró¿nienie to odebra³ w imieniu prowincja³a obecny na uroczystoœciach 24 maja 1994 r. w Lublinie o. Micha³ Smith105. Powracaj¹c natomiast do wymiaru samej ju¿ tylko prowincji polskiej na prze³omie lat 1990/ 2000, na szczególn¹ wdziêcznoœæ zas³uguje wk³ad kanadyjskich wspó³braci w funkcjonowanie oraz modernizacjê scholastykatu obrzañskiego oraz domu w Warszawie, choæ i tym razem s¹ to jedynie przyk³ady w istocie znacznie szerszego i wielowymiarowego zaanga¿owania. Zakoñczenie Jak ju¿ z pewnoœci¹ zauwa¿ono, celem powy¿szych rozwa¿añ nie by³o szczegó³owe przedstawienie faktografii niezliczonych kontaktów miêdzy przedstawicielami prowincji polskiej i Wniebowziêcia, a tym bardziej ich czêsto z³o¿onych ludzkich uwarunkowañ. Bezpoœredni uczestnicy wiêkszoœci wspomnianych wydarzeñ mogliby ze swej strony dopowiedzieæ znacznie wiêcej, dodaj¹c informacje, których nie wyczyta siê w ¿adnym archiwum, gdy¿ s¹ przechowywane wy³¹cznie przez ludzk¹ pamiêæ i emocje. Niniejszy artyku³ spe³ni³by ca³kowicie swoje zadanie, jeœli zdo³a³by zachêciæ kogokolwiek do utrwalenia tego rodzaju wspólnej oblackiej pamiêci w formie wspomnieñ czy pamiêtników. W powy¿szym tekœcie zaproponowano jedynie próbê uogólnienia i schematycznego ujêcia najwa¿niejszych p³aszczyzn wzajemnych relacji miêdzy dwiema oblackim prowincjami, które ³¹czy wspólne zakorzenienie w polskoœci, a dzieli odmienny kontekst spo³eczny i kulturowy dzia³alnoœci duszpasterskiej. Starano siê by ta jednoœæ i zarazem ró¿norodnoœæ doœwiadczeñ wybrzmia³y poprzez zaprezentowane fakty i komentarze. Narzucone ramy chronologiczne – okres istnienia prowincji Wniebowziêcia, a wiêc lata 1956–2006 – wymog³y wykluczenie z ca³oœci prezentacji do- 105 OBLACI.P65 O. Pulchny do o. Bieleckiego, (List z 16 VII 1993 r., 208P-93), APP, Prowincja w Kanadzie: Teczka 2, bez sygn. 110 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 111 k³adniejszej analizy pierwszego okresu polsko-kanadyjskich kontaktów, kszta³towanych w ramach struktur zgromadzenia oblatów oraz w kontekœcie duszpasterstwa polonijnego w Kanadzie przed 1956 r. Mia³ on istotnego znaczenie dla biegu póŸniejszych wydarzeñ, zatem wypada wyraziæ nadziejê, i¿ doczeka siê kiedyœ odpowiedniego i wnikliwego opracowania106. Sugestia ta odnosi siê tak¿e do tematu podjêtego w niniejszej prezentacji, który – z koniecznoœci ujêty jedynie skrótowo – zyska³by na dalszym pog³êbieniu badañ Ÿród³owych. ANEKS 1 Oblaci z Polski g³osz¹cy rekolekcje wielkopostne lub adwentowe w Kanadzie, 1977–2005 107 106 107 OBLACI.P65 1977 O. Alfons Kupka 1978 O. Leonard G³owacki 1979 O. Józef Kowalik 1980 O. Kazimierz Czarnecki 1982 O. Marek Czy¿ycki 1983 O. Antoni Boczar 1984 O. Jerzy Sikorski 1985 O. Eugeniusz Laskowski 1986 O. Stanis³aw Grzybek O. Henryk Stempel 1987 O. Mieczys³aw Ha³aszko O. Antoni Skwierawski Istniej¹ce prace oblatów dotycz¹ raczej samego duszpasterstwa polonijnego, a nie zagadnienia wzajemnych zapo¿yczeñ i wymiany tradycji pomiêdzy Polsk¹ i Kanad¹, dokonuj¹cej siê za poœrednictwem wielowymiarowych relacji miêdzy personelem zakonnym zgromadzenia oblatów. Wœród prac pierwszego rodzaju wymieniæ mo¿na jednak cytowane ju¿ publikacje o. G³owackiego, oraz jedno z nowszych opracowañ opartych o pracê dyplomow¹ powsta³¹ na Uniwersytecie œw. Paw³a w Ottawie, zob. W. Kluj, Forms of Work of the Oblates of Mary Immaculate Among Polish Immigrants in the Prairies of Canada (1898–1926), Vie Oblate Life 56 (1997) s. 363-401; 57 (1998) s. 27-76. Tabela mo¿e zawieraæ drobne b³êdy z racji czasem wystêpuj¹cej niezgodnoœci miêdzy dokumentami archiwalnymi, a faktycznym stanem rzeczy. Utrudnienia w wyjazdach i wiele innych wzglêdów sprawi³o, i¿ ojcowie deklarowani w dokumentach jako rekolekcjoniœci ostatecznie musieli pozostaæ w Polsce, natomiast brak jest informacji o misjonarzach wybieranych na ich miejsce. Nie ze wszystkimi te¿ uda³o siê bezpoœrednio skontaktowaæ. Autor bêdzie wdziêczny za zg³oszenie ewentualnych usterek. 111 07-12-01, 21:42 �112 Pawe³ Zaj¹c OMI 1988 O. Kazimierz Rychlik O. Henryk Tomys 1989 O. Franciszek ¯ok O. Stanis³aw Grzybek 1990 O. Szczepan Brzezina O. Antoni Walisko 1991 O. Stanis³aw Wódz O. Kazimierz Kozicki 1992 O. Edmund Stefañski O. Krzysztof Tarwacki 1993 O. Bernard Briks O. Jozef Chlebek 1994 O. Maksymilian Wendelberger O. Antoni Sowa 1995 O. Wies³aw Zielonka O. Antoni Sowa 1996 O. Krzysztof Czepirski O. Jan Marcinkiewicz 1997 O. Jan Bartczak O. Janusz Jajeœniak 1998 O. Marek Michalik O. Pawe³ Ratajczyk 1999 O. Andrzej Korda O. Janusz Snarski 1999* O. Waldemar Janecki O. Jerzy Œwita³a 2000 O. Krzysztof Borodziej O. Antoni Sowa 2000* O. Robert ¯ukowski 2001 O. Marian ¯eleŸniak 2001* O. Andrzej Maæków 2002 O. Maksymilian Wendelberger O. Jozef Nies³ony 2003 O. Joachim Kusz O. Andrzej Noga 2004 O. Wojciech Zawadzki O. Jaros³aw Szotkiewicz 2005 O. Tomasz Krzesik O. Andrzej Noga 2006 O. Marcin Szafors O. S³awomir Dworek O. Krzysztof Niespodziañski ród³o: APP; APW, Teczka Lenten Missionaries from Poland, bez sygn. * Dodatkowe rekolekcje adwentowe z okazji Wielkiego Jubileuszu 2000 r. OBLACI.P65 112 07-12-01, 21:42 �Relacje miêdzy prowincj¹ Wniebowziêcia a prowincj¹ polsk¹ Misjonarzy Oblatów... 113 ANEKS 2 Zestawienie prowincja³ów prowincji polskiej i Wniebowziêcia, 1922, 1956–2006. PROWINCJA WNIEBOWZIÊCIA O. Micha³ Smith O. Felix Kwiatkowski O. Edward Œwi¹tek O. Jan Mazur O. Antoni Mendrela O. Christopher Pulchny O. Tadeusz Nowak O. Christopher Pulchny O. Janusz B³a¿ejak 1956-1965 1965-1971 1971-1977 1977-1984 1984-1990 1990-1996 1996-1999 1999-2005 2005- PROWINCJA POLSKA O. Franciszek Kowalski 1922-1931 O. Jan Nawrat 1931-1935 O. Bronis³aw Wilkowski 1936-1947 O. Stefan Œmigielski 1947-1956 O. Feliks Matyœkiewicz 1956-1962 O. Józef Kamiñski 1962-1968 O. Józef Tomys 1968-1974 O. Alfons Kupka 1974-1980 O. Leonard G³owacki 1980-1986 O. Józef Kuc 1986-1992 O. Jan Bielecki 1992-1998 O. Pawe³ Latusek 1998-2004 O. Teodor Jochem 2004- ród³o: Pielorz, Oblaci Polscy..., s. 156-164; J. B³a¿ejak i in. (red.), Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej. Pó³ wieku prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie, Toronto 2006. Bibliografia RÓD£A: Archiwum Prowincji Wniebowziêcia, Toronto: DDC Polish: Relations with Polish Province, Teczka 1. DDC Polish: Relations with Polish Province, Teczka 2. Teczka Lenten Missionaries from Poland. Smith Michael, History of Assumption Province, mps. Archiwum Prowincji Polskiej, Poznañ: Polskie Wiceprowincje: Teczka Polska Wiceprowincja w Kanadzie [1970–1986] Polskie Wiceprowincje: Teczka Wiceprowincja w Kanadzie [1987–1993] Prowincja w Kanadzie: Teczka 2 [1991–2004] Prowincja w Kanadzie: Teczka 3 [2004–2006] OBLACI.P65 113 07-12-01, 21:42 �114 Pawe³ Zaj¹c OMI OPRACOWANIA: B³a¿ejak Janusz OMI i in. (red.), Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej. Pó³ wieku prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie, Toronto 2006. Dictionnaire Biographique des Oblats de Marie Immaculée au Canada, [CD-Rom], Archives Deschâtelets, Ottawa 2005. G³owacki Leonard OMI, Duszpasterstwo polonijne Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, w: J. Bakalarz i in (red.), Dzia³alnoœæ mêskich zgromadzeñ zakonnych wœród Polonii, Lublin 1982, s. 453-563. G³owacki Leonard OMI, Pocz¹tki duszpasterstwa polonijnego Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Kanadzie Zachodniej, „Collectanea Theologica” 68(1998), nr 1, s. 205-213. Kluj Wojciech OMI, Forms of Work of the Oblates of Mary Immaculate Among Polish Immigrants in the Prairies of Canada (1898–1926), Vie Oblate Life 56 (1997), s. 363-401; 57 (1998), s. 27-76. Kowalik Józef OMI, Jubileuszowe refleksje z³otem pisane, „Misyjne Drogi” Nr 118 (4/ 2006), [online], http://www.misyjnedrogi.pl/artykuly.php?tresc,1724, dostêp: 31.08.2006. Levasseur Donat OMI, A History of the Missionary Oblates of Mary Immaculate. Toward a Synthesis, t. 2, 1898–1985, Rome 1989. McCarthy Martha, The Missionary Oblates of Mary Immaculate. St. Mary’s Province, Saskatoon 2004. Pielorz Józef OMI, Oblaci polscy. Zarys dziejów prowincji polskiej, 1920–1970, Rzym 1970. OBLACI.P65 114 07-12-01, 21:42 �115 Polscy oblaci na dalekiej Pó³nocy Jaros³aw Ró¿añski OMI Polscy oblaci na dalekiej Pó³nocy Wiosn¹ 1844 r. bp Norbert Provencher Wikariatu Apostolskiego Pó³nocnego Zachodu Kanady z³o¿y³ oblatom formaln¹ proœbê o misjonarzy dla swojego wikariatu. Odpowiedzialnym za za³o¿enie nowej placówki nad brzegami Rzeki Czerwonej zosta³ o. Pierre Aubert, który 25 czerwca 1845 r. wyruszy³ ku rozleg³ym preriom i lasom w towarzystwie nowicjusza, Alexandre-Antonin Taché. Tak rozpoczê³a siê wielka karta ewangelizacji kanadyjskich Indian i Eskimosów przez misjonarzy oblatów. W 1850 r. o. Alexandre-Antonin Taché zosta³ mianowany biskupem koadiutorem Wikariatu Apostolskiego Pó³nocnego Zachodu z prawem nastêpstwa po biskupie Norbercie Provencher. Œw. Eugeniusz de Mazenod, za³o¿yciel Zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, upatrywa³ w tej nominacji wolê Bo¿¹ i z entuzjazmem odniós³ siê do nowego, wielkiego pola ewangelizacji. Ju¿ w 1853 r. misje oblatów gromadzi³y prawie cztery tysi¹ce katolickich Indian. Wkrótce zaczê³y siê te¿ rozrastaæ koœcielne struktury administracyjne: powstawa³y nowe wikariaty misyjne i diecezje. Oblaci znad Rzeki Czerwonej wyruszyli dalej nad Zatokê Hudsona, Morze Beringa, Ziemiê Baffina. G³osili Ewangeliê Krysom, Czarnym Stopom, Montanom, ¯ó³tym No¿om, P³askim Psim Bokom i wielu innym. W 1860 r. o. Henryk Grollier jako pierwsza Czarna Suknia pojawi³ siê wœród Eskimosów. Wielu oblatów, jak choæby o. Albert Lacombe, bp Witalis Grandin, bp Emil Grouard, przesz³o wprost do legendy. Nie dziwi zatem z³o¿ony oblatom piêkny ho³d: „Pragnê w imieniu narodu kanadyjskiego przekazaæ Misjonarzom Oblatom Maryi Niepokalanej moje pozdrowienia z okazji 150 rocznicy ich przybycia do Kanady – pisa³ do o. Krzysztofa Pulchnego, prze³o¿onego polskiej Prowincji Wniebowziêcia MB, gubernator generalny Kanady, Ramon John Hnatyshyn – ta rocznica, wa¿ne wydarzenie w historii OBLACI.P65 115 07-12-01, 21:42 �116 Jaros³aw Ró¿añski OMI Koœcio³a katolickiego w Kanadzie, jest œwiadectwem uznania dla wielkich zas³ug, które od zarania ich apostolstwa na ziemi kanadyjskiej nadaj¹ rozg³osu Zgromadzeniu Oblatów”1. Brat Antoni Kowalczyk (1866–1947) Na kanadyjskiej Dalekiej Pó³nocy nie zabrak³o tak¿e i polskich oblatów. Pierwszym z nich by³ s³uga Bo¿y brat Antoni Kowalczyk, urodzony 4 czerwca 1866 r. w Dzier¿onowie ko³o Krotoszyna. W Polsce brat Antoni nauczy³ siê kowalstwa. Nastêpnie pracowa³ w fabryce broni w Niemczech, gdzie zdecydowa³ siê wst¹piæ do nowicjatu Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, znajduj¹cego siê w Saint-Gerlach (Houthem) w Holandii (1 paŸdziernika 1891 r.). Najpierw pracowa³ w junioracie œw. Karola w Valkenburgu w Holandii. Nastêpnie otrzyma³ obediencjê do Afryki Po³udniowej, któr¹ w ostatniej chwili zmieniono na obediencjê do Kanady. 19 maja 1896 r. brat Antoni Kowalczyk opuœci³ Valkenburg i uda³ siê na misjê w Lac La Biche, po³o¿on¹ nad jeziorem o tej samej nazwie. Misja ta odegra³a wa¿n¹ rolê w dziele ewangelizacji terenów pó³nocnych. Brat Antoni zaraz po swoim przybyciu uruchomi³ maszynê parow¹, która obs³ugiwa³a m³yn i tartak. Misja zaopatrywa³a inne misje w konieczny budulec. Po roku pracy w misji, 15 lipca 1897 r., brat Antoni straci³ praw¹ rêkê. Po wyjœciu ze szpitala przebywa³ na rekonwalescencji w misji Saint Albert, a nastêpnie zosta³ skierowany do pracy do powstaj¹cej wœród Metysów misji Saint-Paul, w której pracowa³ w latach 1897–1911. Praca brata Antoniego, mimo jego kalectwa, w zasadzie nie uleg³a zmianie. Pracowa³ w m³ynie i tartaku. Zajmowa³ siê tak¿e hodowl¹ œwiñ i ogrodem warzywnym. Urz¹dzi³ tak¿e bardzo potrzebn¹ kuŸniê. Czêsto pracowa³ w tzw. obozach zimowych w g³êbi lasów, gdzie wycinano drzewa, aby przygotowaæ materia³ do budowy. Brat Antoni odznacza³ siê wielk¹ pracowitoœci¹ i pobo¿noœci¹. Przez pierwsze cztery lata – wraz z innymi braæmi – mieszka³ przy chlewie, a nastêpnie na strychu. Zimê spêdza³ w sza³asie razem z drwalami. W paŸdzierniku 1911 r. brat Antoni Kowalczyk zosta³ przeniesiony do junioratu (ni¿sze seminarium duchowne i kolegium) œw. Jana w Edmontonie, gdzie spêdzi³ pozosta³e 36 lat ¿ycia. 1 OBLACI.P65 J. Ró¿añski, Montreal bram¹ do wielu narodów. 150-lecie pracy Misjonarzy Oblatów M.N. w Kanadzie, „Misyjne Drogi” (1991), nr 4, s. 18-19. 116 07-12-01, 21:42 �117 Polscy oblaci na dalekiej Pó³nocy Brat Antoni zmar³ 10 lipca 1947 r. Pochowany zosta³ na oblackim cmentarzu w Saint Albert. Jego proces beatyfikacyjny znajduje siê w toku2. O. Leon Mokwa (1909–2003) O. Leon Mokwa OMI urodzi³ siê w wielodzietnej rodzinie 19 kwietnia 1909 r. w Lubichowie k. Stargardu na Pomorzu. Mia³ dwunastu braci i jedn¹ siostrê. Podczas pierwszej wojny œwiatowej straci³ trzech braci. Z oblatami zetkn¹³ siê przez przypadek, jeœli mo¿na mówiæ o przypadkach w ¿yciu cz³owieka wierz¹cego. Jego brat Stefan, jad¹c na motocyklu, z³ama³ sobie nogê i trafi³ do szpitala. Tam siostra zakonna pos³uguj¹ca przy chorych poda³a Stefanowi czasopismo wydawane przez Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, zatytu³owane „Oblat Niepokalanej”. Numer tego miesiêcznika trafi³ do domu Mokwów. W ten sposób trafi³ do Ni¿szego Seminarium Duchownego Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Lubliñcu. Po ukoñczeniu Ni¿szego Seminarium w Lubliñcu wst¹pi³ do nowicjatu w Markowicach. Dwuletnie studia filozoficzne ukoñczy³ w Krobi. Teologiê natomiast rozpocz¹³ w Obrze k. Wolsztyna. W seminarium istnia³ wówczas zwyczaj – i istnieje po dziœ dzieñ – ¿e ka¿dy z diakonów w liœcie do prze³o¿onego generalnego mo¿e wyraziæ swoje ¿yczenie dotycz¹ce przysz³ej pracy apostolskiej. „Mia³em do wyboru dwie propozycje – wspomina³ o. Leon Mokwa – albo wyjechaæ na misje do Afryki, albo te¿ do Kanady. Wybra³em Kanadê, gdy¿ pomyœla³em sobie: od zimna mo¿na siê jakoœ uchroniæ, ale od gor¹ca uchroniæ siê nie da”3. W paŸdzierniku 1935 r. wraz z o. Józefem Kucharczykiem drog¹ morsk¹ uda³ siê do „kusz¹cej Kanady”. Zaraz po przyjeŸdzie do Kanady zetkn¹³ siê z jej ogromnymi przestrzeniami. Z Montrealu bowiem udali siê poci¹giem do Winnipegu, a podró¿ ta trwa³a a¿ dziesiêæ dni. W Winnipegu przebywali do 13 listopada, nastêpnie pojechali do Lebret, gdzie znajdowa³o siê seminarium misjonarzy oblatów. Zobowi¹zano ich bowiem do ukoñczenia roku pastoralnego, aby mogli lepiej 2 3 OBLACI.P65 Por. E. Breton, Kowal Bo¿y. Prze³. z francuskiego M. Ma³achowska, [Toronto] 1961; H. Lembeck, Bezrêki kowal. Brat Antoni Kowalczyk OMI, misjonarz w Kanadzie. Prze³. z niem. J. Ró¿añski, Poznañ 1997; L. G³owacki, Kaza³ mi iœæ. Dzieje S³ugi Bo¿ego Brata Antoniego Kowalczyka OMI, Poznañ 1999; G. Carriere, Dictionnaire biographique des Oblats de Marie Immaculée au Canada, t. 2, Ottawa 1977, s. 204. J. Ró¿añski, Cykl rozmów przeprowadzonych z o. Leonem Mokw¹ w dniach 12-21 grudnia 1996 r. w Edmontonie (Kanada), zarejestrowanych na taœmie magnetofonowej. Rozmowa I. 117 07-12-01, 21:42 �118 Jaros³aw Ró¿añski OMI zapoznaæ siê z prac¹ misyjn¹ i duszpastersk¹ w Kanadzie. Pod koniec maja o. Mokwa opuœci³ Lebret i uda³ siê do Edmontonu i Saint Albert, a potem ca³¹ karawan¹ na Pó³noc. Najpierw do Fort Smith, które wówczas by³o w³aœciw¹ stolic¹ Pó³nocy. Ludnoœæ miasteczka liczy³a ok. 400 osób. Tam rozpocz¹³ naukê jêzyka Montanów. Jêzyk ten mia³ skomplikowan¹ gramatykê, a na dodatek brak by³o podrêczników i s³owników. Dzieci indiañskie œmia³y siê z jego mówienia. „Powiedzia³em jednak sobie – mówi³ po latach – poczekajcie trochê, a nauczê siê tak jêzyka, ¿e ja bêdê œmia³ siê z was”4. Cierpliwa nauka jêzyka da³a owoce. Po roku o. Leon powiedzia³ swoje pierwsze kazanie w tym jêzyku. Po szeœciu miesi¹cach przeznaczono o. Leona do misji œw. Józefa w Fort Resolution, która obs³ugiwa³a obozy Indian w promieniu 200 km. Przebywa³ tam od 9 grudnia 1936 r. do wrzeœnia 1940 r. Pe³ni³ równie¿ funkcjê ekonoma, czyli by³ odpowiedzialny za sprawy materialne misji. £¹czy³o siê to z wieloma pracami gospodarskimi, miêdzy innymi ze œcinaniem drzew, a tak¿e z przywo¿eniem drewna, które przyp³ywa³o rzek¹ z Kolumbii Brytyjskiej. Wyprawia³ siê tak¿e do obozów indiañskich czó³nem albo psim zaprzêgiem. O. Leon z ka¿dym miesi¹cem coraz lepiej poznawa³ arkana ¿ycia codziennego na dalekiej Pó³nocy. Uczy³ siê cierpliwie zak³adaæ mokasyny psom przy wiosennych roztopach, gdy¿ wówczas œnieg zamienia³ siê w k³uj¹ce lodowate ig³y, które rani³y psom nogi. Wprawia³ siê w zarzucaniu sieci, œcinaniu drzew, rozpalaniu ogniska, a przede wszystkim w rozpoznawaniu nadchodz¹cej pogody. „Cz³owiek by³ wówczas m³ody, pe³en entuzjazmu, dlatego te¿ wszystko przychodzi³o mu o wiele ³atwiej” – wspomina³5. Nauka jednak nie przychodzi³a ³atwo – wspomina, jak kilkakrotnie zab³¹dzi³ podczas polowania w lesie, jak trzykrotnie topi³ siê w jeziorze. Kolejn¹ placówk¹ o. Leona by³o Yellowknife (wrzesieñ 1939 – 12 kwietnia 1942). „Niespodzianka, ale dziej siê wola Boga” – pisze krótko w swoim pamiêtniku6. Tam dowiedzia³ siê o wybuchu wojny. Yellowknife by³o miasteczkiem wyros³ym wokó³ kopalñ. Praca w Yellowknife wœród robotników z kopalñ z³ota nie by³a ³atwa. Pocz¹tkowo w wiêkszoœci byli to ludzie bez¿enni, czêsto awanturnicy. Pijañ4 5 6 OBLACI.P65 J. Ró¿añski, Cykl rozmów przeprowadzonych z o. Leonem Mokw¹ w dniach 12-21 grudnia 1996 r. w Edmontonie (Kanada), zarejestrowanych na taœmie magnetofonowej. Rozmowa II. J. Ró¿añski, Cykl rozmów przeprowadzonych z o. Leonem Mokw¹ w dniach 12-21 grudnia 1996 r. w Edmontonie (Kanada), zarejestrowanych na taœmie magnetofonowej. Rozmowa III. L. Mokwa, Pamiêtnik – memoires, [rkps bmrw], s. [11]. 118 07-12-01, 21:42 �119 Polscy oblaci na dalekiej Pó³nocy stwa, zbrodnie, awantury zdarza³y siê tam na co dzieñ. Nie by³o tak¿e domu dla misjonarza. Jego poprzednik mieszka³ na strychu kaplicy pod dziurawym dachem. „Pewnego razu, gdy odwiedzi³ mnie biskup, zaprosi³em go na strych kaplicy, by postawiæ mu herbatê. Jak zobaczy³, ¿e podczas deszczu krople wody wpadaj¹ mu do kubka, zgodzi³ siê chêtnie na budowê domu dla misjonarza”7. Dosta³ pozwolenie na wybudowanie domku 16/18 stóp. Szybko znalaz³ wœród robotników kopalnianych cieœlê, Kanadyjczyka, który wzniós³ budowlê w ci¹gu kilku tygodni. O. Leon dzieli³ czas miêdzy Indian i robotników. W okolicy Yellowknife mieszkali Indianie z plemienia P³askich Psich Boków oraz Montanów. Byli tak¿e Indianie z plemienia ¯ó³tych No¿y. W kwietniu 1942 r. o. Leon przyby³ do Edmonton na leczenie, po którym kilka miesiêcy przebywa³ na po³udniu Kanady. W swoim pamiêtniku pisa³ krótko: „Ci¹gnie mnie na Pó³noc”8. „Ci¹gnê³o mnie na Pó³noc – wyjaœnia³ po latach – gdy¿ ca³y czas mia³em w pamiêci Indian. Ich dobroæ, otwartoœæ, uczciwoœæ. To nie by³o to, co dzisiaj”9. To ostatnie zdanie powiedzia³ z nut¹ ¿alu. W sierpniu 1943 r. powróci³ do Yellowknife. W 1944 r. o. Leon wróci³ na dawn¹ misjê do Fort Resolution i jak za dawnych lat podró¿owa³ znowu l¹dem i jeziorami do swoich Montanów. Pracowa³ z du¿ym poœwiêceniem. Mówi¹ o tym lapidarne zapiski w „pamiêtniku” z 1944 r. i 1945 r. „W paŸdzierniku r¹biê drzewo, g³oszê rekolekcje dla dzieci po angielsku”. „Listopad: Ojciec Rion wyje¿d¿a do Smith, zastêpujê go, r¹biê drzewo”. „Nowy Rok – po³owa za³ogi pijana, zmarz³em”. „Wyje¿d¿am po Trzech Królach do Artilerylake, piêkne krajobrazy. Spêdzam tam 19 dni”. „Rellyance Silver, ¯yd policjant”. „Po³owa stycznia i z powrotem do Snowderift”. „Wracam do Roher River – smutna ekspedycja”. „10 lutego wracam do Resolution. Biskup przyje¿d¿a nazajutrz ambulansem do Smith. Jestem chory ca³y tydzieñ”. „Marzec – pomagam r¹baæ drzewo i woziæ”. „Pocz¹tek kwietnia – wyje¿d¿am do Roher River na Wielkanoc. Tam otrzymujê 7 8 9 OBLACI.P65 J. Ró¿añski, Cykl rozmów przeprowadzonych z o. Leonem Mokw¹ w dniach 12-21 grudnia 1996 r. w Edmontonie (Kanada), zarejestrowanych na taœmie magnetofonowej. Rozmowa IV. L. Mokwa, Pamiêtnik – memoires, [rkps bmrw], s. [18]. J. Ró¿añski, Cykl rozmów przeprowadzonych z o. Leonem Mokw¹ w dniach 12-21 grudnia 1996 r. w Edmontonie (Kanada), zarejestrowanych na taœmie magnetofonowej. Rozmowa IV. 119 07-12-01, 21:42 �120 Jaros³aw Ró¿añski OMI wiadomoœæ o obediencji ojca Gulles do Smith – ja sam muszê wróciæ natychmiast obj¹æ miejsce ekonoma”. „W czerwcu bawiê dwa tygodnie w Roher River”. „W lipcu ojciec Rion w Snowderift, ja sam – okrêty misyjne, malujemy klasztor”. „W sierpniu tydzieñ na jagodach”. „We wrzeœniu jadê do Roher River i Snowderift. Nêdzna podró¿ – wiatry przeciwne, ba³wany, zimno. Trzy dni na wyspie u Z³otej Bramy. Naprawiam kaplicê”. „Wracam w paŸdzierniku, zimno, œnieg, lód, deszcz. Przygoda z niedŸwiedziem, strzelanina”. „Koniec paŸdziernika – g³oszê rekolekcje dla dzieci”. „W listopadzie ojciec Rion – chory, ja sam niedomagam na ¿o³¹dek”. „Przed œwiêtami do Roher River”. „Po œwiêtach do Snowderift. Podró¿ przyjemna, zimno, karibu”10. Wœród krótkich zapisów w pamiêtniku brak istotnej informacji z 1945 r. W lipcu tego roku o. Leon Mokwa zosta³ prze³o¿onym misji œw. Józefa w Fort Resolution. Odpowiedzialnoœæ za ewangelizacjê Indian, braci, siostry, szpital, szko³ê i sprawy materialne tej najwa¿niejszej misji nad Wielkim Jeziorem Niewolniczym spoczê³a na jego barkach. W 1948 r. wybudowa³ na terenie misji nowy szpital. Od 1949 r. o. Leon pracowa³ w misji Fort Smith. Rok wczeœniej zosta³ wikariuszem generalnym diecezji Fort Smith i praktycznie w czasie choroby biskupa ordynariusza a¿ do nominacji nowego kierowa³ diecezj¹. W 1957 r. zostaje dyrektorem szko³y Indian w Fort Smith. Z 1953 r. pozosta³o w jego pamiêci jeszcze jedno bardzo wa¿ne wydarzenie dla ca³ego Zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej: Kapitu³a Generalna. Kapitu³a Generalna jest zwo³ywana co szeœæ lat i gromadzi przedstawicieli zgromadzenia z ca³ego œwiata. Jest ona najwy¿szym cia³em ustawodawczym ca³ego zgromadzenia. Pod koniec marca o. Leon opuœci³ Kanadê i pop³yn¹³ do Europy. W maju by³ w Rzymie, uczestnicz¹c w obradach. Mia³ wówczas nadziejê, ¿e odwiedzi Polskê, zw³aszcza starszych ju¿ rodziców. Niestety, tak siê nie sta³o. Obawia³ siê, ¿e kiedy wjedzie do Polski, nie bêdzie móg³ powróciæ do Indian w Kanadzie. Jak siê okaza³o, by³a to jego ostatnia szansa na spotkanie siê z rodzicami. W 1954 r. obydwoje zmarli. W latach 1965–1970 o. Leon pracowa³ w misji Fort Rae, gdzie nauczy³ siê jêzyka P³askich Psich Boków. 19 wrzeœnia 1966 r. pisa³ stamt¹d: „Ostatnio 10 OBLACI.P65 L. Mokwa, Pamiêtnik – memoires, [rkps bmrw], s. [22-26]. 120 07-12-01, 21:42 �121 Polscy oblaci na dalekiej Pó³nocy zrobi³em dwie wyprawy do Barenland (Ziemi Ja³owej), gdzie spêdzi³em prawie miesi¹c z Indianami, ¿ywi¹c siê tylko miêsem i rybami, na czym wcale Ÿle nie wyszed³em, bo to dowodzi, ¿e bia³y cz³owiek równie¿ mo¿e siê zadowoliæ tak¹ diet¹. Ten Barenland to jest dziwny kraj. Jak wiadomo, nic tam nie roœnie, tylko czarnych jagód by³o du¿o, co mi nieco os³odzi³o ¿ycie. Ska³y s¹ olbrzymie i ca³y kraj, jak okiem siêgn¹æ, zawalony g³azami, ¿e trudno siê przedrzeæ i to tam w³aœnie w³ócz¹ siê stada karibu oraz ¿yj¹ niedŸwiedzie. Jeziora o dnie skalistym wodê maj¹ przeŸroczyst¹, a w niej ¿yj¹ doskona³e ³ososie. Dzieci w szkole jest du¿o, wiêc znowu uczê katechizmu i ten czas szybko mija, jak fala za fal¹ pêdzona wichur¹”11. W 1970 r. o. Leon rozpocz¹³ pracê w misji Black Lake wœród Montanów, tych samych, wœród których pracowa³ w misji w Fort Resolution. W 1984 r. o. Leon Mokwa zosta³ przeniesiony z Black Lake do Fond-duLac, na pó³nocny zachód od Black Lake. Si³y opuszcza³y go coraz bardziej, mia³ przecie¿ ju¿ 75 lat, ale jednak powtarza³, i¿ „po 50 latach tutaj trudno by³oby mi w¿yæ siê w nowe otoczenie”. Dlatego te¿ jesieni¹ 1986 r. z powodu braku personelu na misjach w Kanadzie Zachodniej przeniós³ siê do misji Sturgeon Lake, na zachód, bli¿ej Gór Skalistych, 300 km na pó³noc od Edmontonu, w pobli¿u Peace River. Przej¹³ tê placówkê – jak mówi³ – ad interim, „wszak mam swój wiek i ró¿ne s³aboœci doskwieraj¹ tu i tam”12. Misja po³o¿ona by³a w rezerwacie Krysów, rozproszonych po okolicznych lasach. Jednak w styczniu 1987 r., ze wzglêdu na stan zdrowia, o. Leon osiedli³ siê na sta³e w Edmonton. St¹d wyje¿d¿a³ na zastêpstwa do misji na pó³nocy, jak równie¿ do polonijnych parafii na po³udniu Kanady. Przede wszystkim pomaga³ w parafii pw. Matki Bo¿ej Ró¿añcowej w Edmontonie. By³ przez wszystkich podziwiany i bardzo lubiany. Ostatnie lata spêdzi³ w Domu MisjonarzaSeniora Foyer Grandin. St¹d udawa³ siê co roku w pielgrzymce Indian nad Jezioro Œw. Anny, gdzie spotyka³ swoich dawnych parafian i spowiada³ ich w rodzimych jêzykach. Czu³ siê wtedy znowu ich misjonarzem. Zmar³ 5 listopada 2003 r. w Edmontonie w wieku 94 lat. Mszê œw. pogrzebow¹ za œp. o. Leona odprawiono 8 listopada w koœciele polonijnym pw. Matki Bo¿ej Ró¿añcowej w Edmontonie, tam gdzie przez ostatnie lata pomaga³ duszpastersko. Przyby³o bardzo wielu wiernych. Jego pogrzeb odby³ siê na wspólnym oblackim cmentarzu St. Albert, gdzie spoczywa ju¿ kilkuset weteranów misjonarzy Dalekiej Pó³nocy Kanady. 11 12 OBLACI.P65 L. Mokwa, List 19 wrzeœnia 1966 r., Archiwum OMI, Poznañ. J. Ró¿añski, Cykl rozmów przeprowadzonych z o. Leonem Mokw¹ w dniach 12-21 grudnia 1996 r. w Edmontonie (Kanada), zarejestrowanych na taœmie magnetofonowej. 121 07-12-01, 21:42 �122 Jaros³aw Ró¿añski OMI O. Leon Mokwa by³ cz³owiekiem g³êbokiej wiary, oddanym ca³ym sercem ewangelizacji Indian wœród lodów polarnych. Jednoczeœnie by³ cz³owiekiem bardzo skromnym. Pozna³ dobrze jêzyki plemion indiañskich Chipewyan, Dogrib, Montanów i P³askich Psich Boków. Przet³umaczy³ na ich jêzyki wiele czêœci Pisma Œwiêtego oraz katechizm. W czasie krótkich odwiedzin w Polsce potrafi³ z pasj¹ opowiadaæ o pracy wœród ulubionych Indian i obdarza³ wtedy wszystkich swoim charakterystycznym, figlarnym spojrzeniem13. Polscy bracia na Dalekiej Pó³nocy Kanady W pamiêci o. Leona Mokwy oraz wielu oblatów pracuj¹cych w Kanadzie bardzo trwale zapisa³a siê s³u¿ba polskich braci na Dalekiej Pó³nocy. Bez ich pracy, zwi¹zanej z regu³y z zajêciami codziennymi, budowami, transportem itp., nie mo¿na by³oby prowadziæ misji pó³nocnokanadyjskich, rozlokowanych na ogromnych przestrzeniach, w trudnych warunkach klimatycznych. Pierwszym polskim oblatem w misji arktycznej by³ brat Micha³ D¹browski14. Przyjecha³ do wikariatu apostolskiego Mackenzie w 1933 roku. Przez ponad piêædziesi¹t lat pracowa³ w ró¿nych miejscach rozleg³ej diecezji. Najd³u¿ej przebywa³ w Aklavik, u ujœcia rzeki Mackenzie, nad Oceanem Lodowatym. „Pierwsze dziesiêæ lat w Aklavik jak kieracie: staranie o drzewo, polowanie na renifery, zwo¿enie miêsa i ryb z odleg³oœci 40, 50 mil. Nawet nasz superior, o. Józef Trocellier OMI pracowa³ z nami w lesie”15. Przez d³ugie lata by³ sternikiem statku misyjnego zaopatruj¹cego poszczególne stacje w najpotrzebniejsze przedmioty. Czêsto przemierza³ niebezpieczn¹ rzekê Mackenzie, pocz¹wszy od jeziora Athabaska a¿ po Ocean Lodowaty. „Niekiedy jechaliœmy statkiem i bark¹ po rzece Aklavik, by zbieraæ du¿e kloce drzew, które woda nanios³a wiosn¹. Pnie by³y suche, robota niez³a, tylko ca³e chmary wœciek³ych komarów, czuj¹c œwie¿¹, polsk¹ krew, przeœladowa³y mnie zawziêcie. PóŸniej zak³adaliœmy siatki ochronne (moskitiery), ale i przez nie siê przedostawa³y. Latem ciê¿ko by³o pracowaæ w buszu, lecz trzeba by³o przy13 14 15 OBLACI.P65 Por. tak¿e J. Ró¿añski, Odszed³ wspania³y misjonarz. Œp. O. Leon Mokwa OMI, „Misyjne Drogi” 22 (2004) nr 1, s. 37-39. Ur. w 1901 r. w Koœcienicach diecezji kieleckiej. Do Zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej wst¹pi³ w 1926 r., maj¹c 24 lata. Por. J. Sajewicz, „Tam ludzie stawali siê lepsi, kêdy my przeszli…”. O misyjnej dzia³alnoœci brata Micha³a D¹browskiego OMI, „Misyjne Drogi” (1989) nr 4, s. 52-54. M. D¹browski, Piêædziesi¹t lat wœród Indian i Eskimosów, „Misyjne Drogi” (1984), nr 1, s. 29. 122 07-12-01, 21:42 �123 Polscy oblaci na dalekiej Pó³nocy gotowaæ wiêcej opa³u, bo zima d³uga, a misja w Alkavik potrzebowa³a 750 m kubicznych drzewa. Postanowiliœmy wiêc, ¿e zim¹ zgromadzimy wiêkszy zapas. Pisa³em wtedy, ¿e za ¿adne skarby tego bym nie robi³, jedynie na chwa³ê Bo¿¹”16. Mia³ te¿ na swoim koncie tysi¹ce kilometrów, które przewêdrowa³ psim zaprzêgiem. W 1986 r. brat Micha³ z powodu ciê¿kiej choroby opuœci³ Dalek¹ Pó³noc Kanady. Do koñca swych dni przebywa³ w Edmontonie. Zmar³ dnia 4 czerwca 1989 r. w wieku 88 lat. W latach 1935–1939 na Dalekiej Pó³nocy pracowa³ brat Józef Cichocki. Pos³any na misje do Mackenzie, pracowa³ najpierw w Fort Fitzgerald w Albercie (1935–36), a nastêpnie w Fort Resolution, na Pó³nocnym-Zachodzie Kanady(1936–1939). Brat Józef Cichocki, podobnie jak brat Micha³, podejmowa³ wiele prac zwi¹zanych z zaopatrzeniem misji w ¿ywnoœæ i opa³17. W 1936 r. wyjecha³ z Polski do Kanady brat Stanis³aw Szczepaniak18. Pracowa³ przede wszystkim jako cieœla i stolarz na budowach przez dwadzieœcia piêæ lat. Do najokazalszych jego dzie³ misyjnych nale¿y zaliczyæ szpital w Fort Smith i katolick¹ szko³ê w Yellowknife na wschód od Jeziora Niewolniczego. Miejsca pracy w Kanadzie to: Fort Resolution, Terytorium Pó³nocnoZachodnie (1936–1937), Fort McMurray, Alberta (1937–1947), Fort Rae, Terytorium Pó³nocno-Zachodnie (1939–1940), Yellowknife, Terytorium Pó³nocno-Zachodnie (1947), Fort Resolutin, Terytorium Pó³nocno-Zachodnie (1948–1951), Fort Smith (1951–1955). Brat Stanis³aw Szczepaniak by³ tak¿e cz³onkiem grupy ochotników, którzy pracowali dorywczo w ró¿nych misjach. 16 17 18 OBLACI.P65 M. D¹browski, Piêædziesi¹t lat wœród Indian i Eskimosów, „Misyjne Drogi” (1984), nr 1, s. 28. Ur. 15 sierpnia 1907 r. w Starogardzie w diecezji che³miñskiej. 7 wrzeœnia 1926 r. wst¹pi³ do nowicjatu Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Markowicach na Kujawach, gdzie z³o¿y³ pierwsz¹ profesjê 8 wrzeœnia 1927 r. Œluby wieczyste z³o¿y³ tak¿e w Markowicach 8 wrzeœnia 1933 r. Nastêpnie pracowa³ w domach oblackich w Polsce w Poznaniu i Lubliñcu. Na pocz¹tku II wojny œwiatowej wst¹pi³ do armii polskiej we Francji. By³ ranny podczas wojny, a za swoj¹ postawê ¿o³niersk¹ otrzyma³ kilka odznaczeñ wojskowych. Otrzyma³ dyspensê od œlubów zakonnych i opuœci³ zgromadzenie w czerwcu 1940 r. Zmar³ w Toronto 8 wrzeœnia 1963 r. Por. M. Gilbert, N. Martel, Dictionnaire biographique des Oblats de Marie Immaculée au Canada, t. 4, Montréal 1989, s. 64. Por. Archiwum OMI, Rzym; S. Puchniack, Polish Missionary Oblates of Mary Immaculate, t. 1, Western Canada, Toronto [brw], s. 257 [rkps]. Ur. 25 paŸdziernika 1905 r. w Krzy¿anowie. Do nowicjatu wst¹pi³ 16 lutego 1925 r. w Markowicach. Pierwsze œluby zakonne z³o¿y³ 17 lutego 1926 r. Œluby wieczyste z³o¿y³ w Lublinie 17 lutego 1932 r. Pracowa³ w Markowicach (1926–1929), w Lublinie (1929– –1934), w Poznaniu (1934–1936). 123 07-12-01, 21:42 �124 Jaros³aw Ró¿añski OMI W ramach dorywczych prac przebywa³ na misji: Fort McMurray (1935), Breynat (1939), Fort Resolution (1939, 1941), Aklavik (1946), Yellowknife (1947), Fort Smith (1947), Fort Resolution (1947–1948), Fort Smith (1951), Yellowknife (1952–1953). Zmar³ 15 maja 1955 r. w Edmonton19. Rok po bracie Stanis³awie Szczepaniaku szeregi polskich oblatów w Mackenzie zasili³ w 1937 r. brat Józef Sobecki20. Pracowa³ w Fort Resolution przy wyrêbie drzewa i przeró¿nych budowach. Zmar³ na gruŸlicê 5 marca 1939 r. w Fort Resolution, gdzie zosta³ pochowany21. Tu¿ przed wybuchem wojny na Dalek¹ Pó³noc wyjecha³a nowa grupa polskich braci, któr¹ tworzyli br. Józef Kaintoch22, br. Ignacy Dorobia³a23 oraz br. Józef Jurczyk24. Powo³anie do pracy na misjach w pó³nocnej Kanadzie zrodzi³o siê w sercu brata Józefa Kaintocha ju¿ w nowicjacie w 1936 r. Po z³o¿eniu pierwszych œlubów zakonnych w 1936 r. przez dwa lata pracowa³ w wy¿szym seminarium duchownym w Obrze. W 1938 r. zadeklarowa³ pisemnie pragnienie wyjazdu na misje, bez okreœlania kraju przeznaczenia, chocia¿ myœla³ o wyjeŸdzie na misje do Afryki. Deklaracjê tê wys³a³ do prze³o¿onego generalnego Zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej. Od prze³o¿onego generalnego otrzyma³ jednak obediencjê do pracy misyjnej w Kanadzie. Po przyjeŸdzie do Kanady w 1939 r., do Fort Smith, otrzyma³ obediencjê do Yellowknife. Pracowa³ razem z o. Leonem Mokw¹, który uczy³ go jêzyka angielskiego i francuskiego. W Yellowknife pracowa³ i uczy³ siê trzy lata, po czym zosta³ przeniesiony do pracy na misji Fort Lake, a nastêpnie do Fort Rae i Fort Resolution. W 1942 r. dosta³ obediencjê na po³udnie Kanady do Badlfort, gdzie jesieni¹ 1943 r. z³o19 20 21 22 23 24 OBLACI.P65 Por. G. Carrière, Dictionnaire biographique des Oblats de Marie Immaculée au Canada, t. 3, Ottawa 1979, s. 208-209. Ur. 24 lutego 1908 r. w Nowym Dworze. Do nowicjatu wst¹pi³ 15 lipca 1929 r. Pierwsze œluby zakonne z³o¿y³ rok póŸniej, 16 lipca 1930 r. Œluby wieczyste z³o¿y³ w Obrze, 16 lipca 1937 r. Pracowa³ w domach oblackich w Markowicach (1931–1932) i Obrze (1932–1937). Por. G. Carrière, Dictionnaire biographique des Oblats de Marie Immaculée au Canada, t. 3, Ottawa 1979, s. 196-197. Ur. 18 marca 1909 r. na Œl¹sku. Do nowicjatu Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej zg³osi³ siê w 1935 r. Pierwsze œluby z³o¿y³ w 1936 r. Ur. w 1902 r. w diecezji gnieŸnieñskiej. Do nowicjatu Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej wst¹pi³ w 1928 r. Ur. 19 listopada 1919 r w Bottrop w diecezji Münster (Niemcy). 18 marca 1927 r. wst¹pi³ do nowicjatu Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Markowicach (Polska), gdzie 19 marca 1928 r. z³o¿y³ pierwsze œluby zakonne. Œluby wieczyste z³o¿y³ 19 marca 1934 r. w Lubliñcu, gdzie pracowa³ w latach 1928–1934 jako elektryk i technik. 124 07-12-01, 21:42 �125 Polscy oblaci na dalekiej Pó³nocy ¿y³ œluby wieczyste. Tam przez d³ugie lata pracowa³ w kot³owni, a póŸniej na gospodarstwie. Zajmowa³ siê tak¿e cieplarni¹. By³ te¿ rzeŸnikiem i kucharzem25. Brat Ignacy Dorobia³a, utalentowany kucharz, pracowa³ na Dalekiej Pó³nocy Kanady od 1939 r. do swojej œmierci 12 czerwca 1993 r. w St. Albert. Brat Ludwik Jurczyk pracowa³ w wielu misjach, wykonuj¹c konieczne, specjalistyczne prace. Pracowa³ kolejno w misjach: Fort Rae (1939–1942), Fort Resolution (1942), Fort Chipewyan (1942–1948), Fort Resolution (1948– –1950), Fort Rae (1950–1951), Fort Smith (1951–1953), Yellowknife (1953–1954), Fort Resolution (1954), Fort Rae (1954–1956), Fort Chipewyan (1956), Fort Rae (1956–1958), Fort Smith (1959–1974). W latach 1974–1975 pracowa³ w domu generalnym Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Rzymie. W latach 1975–1976 przebywa³ ponownie w misji Fort Smith, po czym wycofa³ siê ostatecznie do domu Saint Albert (Alberta 1976–1979). Zmar³ 15 wrzeœnia 1979 r. w Edmontonie. Pochowany zosta³ na oblackim cmentarzu w Saint Albert26. W 1954 r. pracê na misjach w pó³nocnej Kanadzie rozpocz¹³ brat Jerzy Mruga³a27. Pracowa³ w Fort Smith (1954), Aklavik (1954–1959). Na prze³omie 1959/1960 r. przebywa³ na wakacjach w Europie. Po wakacjach pracowa³ w misjach: Fort Good Hope (1960–1961), Stony Rapids (Saskatchewan) i Black Lake (Saskatchewan) (1961–1972)28. Nowy zastêp polskich oblatów wœród Indian Prawie wszystkie misje w diecezjach wysuniêtych najdalej na pó³noc Kanady zosta³y za³o¿one przez Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej. Oni te¿ stworzyli struktury diecezjalne, zapewniaj¹c im personel misyjny. W latach osiemdziesi¹tych XX w. personel ten zosta³ mocno uszczuplony z powodu 25 26 27 28 OBLACI.P65 Informacje zaczerpniête z rozmowy przeprowadzonej przez o. Tomasza Sajdaka z bratem Józefem Kaintochem w 1991 r. w Kanadzie i zarejestrowanej na dwóch taœmach magnetofonowych. M. Gilbert, N. Martel, Dictionnaire biographique des Oblats de Marie Immaculée au Canada, t. 4, Montréal 1989, s. 142-143; Por. tak¿e: Frère Louis Jurczyk, Aux Glaces Polaires, 81 (septembre 1979), s. 4-6. Ur. w £agiewnikach 13 lutego 1917 r. Z zawodu by³ rzeŸnikiem. Wst¹pi³ do nowicjatu Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej 13 listopada 1938 r. w Markowicach, gdzie przebywa³ do 1941 r. W 1941 r. zosta³ wcielony do armii niemieckiej. Po wojnie przebywa³ w obozie dla jeñców wojennych w Bordeaux (1947–48). Po opuszczeniu obozu uda³ siê do domu oblatów polskich w La Ferté-sous-Jouare, gdzie pracowa³ w latach 1948–1954. Po wyjeŸdzie na wakacje w sierpniu 1972 r. zdecydowa³ siê na pozostanie we Francji 125 07-12-01, 21:42 �126 Jaros³aw Ró¿añski OMI chorób i wieku misjonarzy. W paŸdzierniku 1986 r. o. Jacques Johnson, wikariusz prowincjalny nowo utworzonej zakonnej prowincji oblackiej w Kanadzie, nosz¹cej imiê bpa Grandin, przyby³ do Polski w poszukiwaniu misjonarzy. Oblacka prowincja Grandin obejmowa³a tereny Dalekiej Pó³nocy, na których pracowali wspominani wy¿ej bracia zakonni z Polski oraz o. Leon Mokwa29. Prowincja przyjê³a nazwê od bpa Vital Grandin, legendarnego misjonarza Dalekiej Pó³nocy30. Apel prowincji Grandin, skierowany do oblatów z Polski, nie pozosta³ bez echa. W 1987 r. dwóch oblackich diakonów, Pawe³ Andrasz31 i Andrzej Stendzina32, otrzyma³o skierowanie do pracy w misji Grandin. Do Kanady przyjechali w lutym 1988 r. Przez kilka miesiêcy przebywali w Toronto, ucz¹c siê jêzyka angielskiego, a nastêpnie zostali skierowani na sta¿e misyjne: dk. Pawe³ Andrasz do miejscowoœci Grouard w diecezji Grouard-McLennan, a o. Andrzej Stendzina do Fort Simpson. Œwiêcenia kap³añskie otrzymali w 1990 r. w Kanadzie, pierwszy z nich w Lac St. Anne (25 lipca 1990 r.), drugi w Fort Simpson (17 czerwca 1990 r.). Po œwiêceniach o. Pawe³ Andrasz skierowany zosta³ do pracy w Wabasca. Po roku zosta³ przeniesiony do Fort Vermilion. By³a to stara misja oblacka. Na 29 30 31 32 OBLACI.P65 i otrzyma³ obediencjê do Vaudricourt-Verquin (1972), gdzie pe³ni³ funkcjê ogrodnika. Zmar³ w Lille we Francji 11 listopada 1972 r. Zosta³ pochowany w La Ferté-sous-Jouare. V. Philippe, Pour Dieu et l’Eglise. Le Frère Jerzy Mrugalla O.M.I., 1917–1972, [w:] Aux Glaces Polaires [Mackenzie], 46, janvier-février 1973, s. 26-27; Brat Jerzy Mruga³a, Niepokalana. L’Immaculée, 19 (1973), s. 15. Por. J. Ró¿añski, Potrzeba nowych misjonarzy w mroŸnej Arktyce, „Misyjne Drogi” (1987) nr 1, s. 50-52. Vital Grandin urodzi³ siê w pó³nocnej Francji, jako kap³an pracowa³ w Kanadzie najpierw wœród Metysów w St. Boniface, po czym po roku zosta³ wys³any do pracy na terenach pó³nocnej Kanady. W 1871 r., gdy zosta³a utworzona diecezja St. Albert (która póŸniej sta³a siê archidiecezj¹ Edmonton), papie¿ Pius IX mianowa³ o. Grandin jej pierwszym biskupem. Bp Grandin by³ nie tylko duchowym przywódc¹ ludów z terenów dzisiejszych prowincji Alberta, Saskatchewan i Terytoriów Pó³nocnego Zachodu, ale sta³ siê równie¿ ich orêdownikiem w sprawach pokoju i sprawiedliwoœci spo³ecznej. Razem z kilkunastu oblatami bp Grandin pos³ugiwa³ oko³o 12 tysi¹com Indian, 5 tysi¹com Metysów i kilkuset bia³ym. Sta³ siê on równie¿ poœrednikiem w rozmowach z rz¹dem podczas powstania Metysów, gdy rz¹d nie dotrzyma³ podpisanych przez siebie umów. Wstawia³ siê za Indianami i Metysami w rozmowach z rz¹dem, gdy zaczê³o przyje¿d¿aæ coraz wiêcej bia³ych osadników z Europy. Jego imiê jest wspominane w ró¿nych czêœciach prowincji Alberta, nosz¹ je ró¿ne budynki, sale, ulice i szko³y. Jego proces beatyfikacyjny rozpocz¹³ siê w Rzymie w 1937 r., a w 1966 r. zosta³ og³oszony b³ogos³awionym. Ur. 8 grudnia 1962 r. w Trzeboszowicach, w diecezji opolskiej. Œwiêcenia diakonatu otrzyma³ 17 czerwca 1987 r. w Wy¿szym Seminarium Duchownym oblatów w Obrze. Ur. 10 listopada 1961 r. w Lubliñcu, w diecezji katowickiej. Œwiêcenia diakonatu otrzyma³ 17 czerwca 1987 r. w Wy¿szym Seminarium Duchownym oblatów w Obrze. 126 07-12-01, 21:42 �127 Polscy oblaci na dalekiej Pó³nocy jej terenie mieszkali g³ównie Krysowie, Metysi oraz Bobry. Dziêki jego pracy ma³e koœció³ki zape³ni³y siê dzieæmi i m³odzie¿¹ indiañsk¹. 28 lipca 1994 r. o. Pawe³ Andrasz otrzyma³ pod samodzieln¹ opiekê koœcio³y w Fort Vermilion, North and South Tall Cree, North Vermilion, Beaver Ranch, Boyer River i Eleske. Ponadto zosta³ prze³o¿onym High Level Dystrict. W 1999 r. uda³ siê na rok sabatyczny do Jerozolimy, a po powrocie obj¹³ misjê w Wabasca (2000– 2002). Nastêpnie przez dwa lata pracowa³ w parafii Œwiêtego Ducha w Winnipegu. Od wrzeœnia 2004 pracuje w Standoff na po³udniu Alberty, przy granicy USA, w najwiêkszym rezerwacie indiañskim Czarnych Stóp. O. Andrzej Stendzina po œwiêceniach kap³añskich pozosta³ we wspólnocie oblackiej w Fort Simpson. Pracowa³ tak¿e w okolicznych misjach do 1994 r. W 1994 r. wyjecha³ na rok do Rzymu, by przygotowaæ siê do pracy formacyjnej. Po trzech latach pracy w formacji w St. Albert zosta³ skierowany do pracy w rezerwacie indiañskim w Enoch i pozosta³ych rezerwatach w okolicach Edmontonu. Pod jego piecz¹ pozostawa³o ponadto szeœæ placówek w okolicach Jeziora Œw. Anny. W 2003 r. zosta³ mianowany proboszczem parafii w St. Albert. W 1990 r. do pracy w pó³nocnej Kanadzie przyjechali kolejni misjonarze. Byli nimi ojcowie Leon Kler i Leszek Kwiatkowski. Po krótkim okresie czasu poœwiêconym na naukê jêzyka angielskiego, zostali skierowani najpierw do pracy wœród Indian w oblackiej prowincji Grandin. O. Leon Kler uda³ siê najpierw do misji Fort Rae, a w 1994 r. przej¹³ samodzielnie misjê w Fort Simpson, w okolicach plemienia Niewolników. Oprócz tej misji obs³ugiwa³ Trout Lake, Fort Liard oraz Nahanni Butte. „Patrz¹c na to wszystko – pisa³ z Fort Simpson – czasem a¿ trudno mi uwierzyæ, ¿e przebywam w Kanadzie. W ka¿dej z wymienionych wiosek spotkaæ mo¿na kilkuletnie dzieci jeszcze nieochrzczone. W praktyce wszêdzie zapomniano ju¿ o sakramencie bierzmowania. W niektórych wioskach zawierano ostatnio zwi¹zek ma³¿eñski 6, a nawet 12 lat temu. Nieliczne tylko dzieci przyjê³y Pierwsz¹ Komuniê œw.”33. Od 2003 r. o. Leon Kler pracuje w Sexsmity, przynale¿¹cej do McLennan – oblackiej wspólnoty dystryktu Grouard. O. Leszek Kwiatkowski pracowa³ najpierw w Fort Providence, sk¹d obs³ugiwa³ cztery mniejsze misje: Kakisa, Wrigly, Jean Marie Riwier i Fort Simpson. W 1995 r. przeniesiony zosta³ z Dalekiej Pó³nocy na po³udnie Kanady, pod granicê z USA, gdzie rozpocz¹³ pracê wœród Czarnych Stóp w najwiêkszym rezerwacie indiañskim Kanady. W 2004 r. zosta³ przeniesiony do misji Wabasca, do Krysów. 33 OBLACI.P65 L. Kler, A¿ trudno mi uwierzyæ, ¿e to Kanada, „Misyjne Drogi” (1995) nr 2, s. 35-36. 127 07-12-01, 21:42 �128 Jaros³aw Ró¿añski OMI W 1996 r. do pracy wœród Indian kanadyjskich wyjecha³o kolejnych dwóch polskich oblatów, oo. Wies³aw Nazaruk i Wies³aw Szatañski. O. Wies³aw Nazaruk pracowa³ w misjach Slave Lake (1996–1997), St. Albert (1997–1998), Lac St. Anne (1998–2003)34. Tu¿ po objêciu misji Slave Lake pisa³: „Katolicy stanowi¹ prawie po³owê mieszkañców miasteczka. Oficjalnie, w rejestrze, jest ich 3 000. Z praktykami religijnymi jednak bywa ró¿nie. Ci, którzy przychodz¹, zaanga¿owali siê bardzo w ¿ycie misji. Wœród nich jest wielu m³odych. Im te¿ staram siê poœwiêcaæ najwiêcej czasu. Na miejscu jest szko³a katolicka. Mam wiêc u³atwiony kontakt. Bardzo dobrze uk³ada siê wspó³praca z pastorami innych wyznañ. Czêsto modlimy siê razem, korzystamy z miejscowego radia”35. O. Wies³aw Szatañski najpierw pracowa³ wœród Indian w High Level, a od 1998 r. w Valley View. W 2003 r. pracowa³ w parafii œw. Maksymiliana Kolbego w Mississauga. Obecnie pracuje w misji Yellowknife na Dalekiej Pó³nocy Kanady. 25 sierpnia 2000 r. do pracy wœród kanadyjskich Indian wyjecha³ o. Jaros³aw Pachocki. Pierwsz¹ obediencjê otrzyma³ do prowincji Grandin. Przez pierwszy rok uczy³ siê jêzyka w St. Albert. Mia³ wtedy równie¿ okazjê praktyki misjonarskiej wœród Indian36. We wrzeœniu 2001 r. pos³ano go do Labradoru, na drugi kraniec Kanady. W zamierzeniu mia³ to byæ jedynie roczny (ewentualnie dwuletni) sta¿ duszpasterski w kanadyjskiej parafii. Pobyt ten jednak przeci¹gn¹³ siê do kilku lat. Wraz z innymi oblatami o. Jaros³aw Pachocki pracowa³ w parafiach pw. Matki Bo¿ej Nieustaj¹cej Pomocy w Labrador City, Wniebowziêcia NMP w Wabush oraz by³ odpowiedzialny za misjê w Churchill Falls. Koordynowa³ tak¿e katechezami sakramentalnymi dzieci przygotowuj¹cych siê do Pierwszej Komunii i Bierzmowania, niedzielnymi liturgiami dla dzieci itp. Poza tym by³ duchowym opiekunem Catholic Spirit Youth Group, Rycerzy Kolumba w Wabush, Królewskich Legionów Kanadyjskich. We wrzeœniu 2001 r. do pracy w Kanadzie wyjecha³ o. Ignacy Warias. Na naukê jêzyka angielskiego uczêszcza³ do NorQuest College do sierpnia 2002. W tym czasie pomaga³ w pracy o. Andrzejowi Stendzinie w rezerwatach Indian – Krysów na preriach, w prowincji Alberta37. Na pocz¹tku wrzeœnia 2002 r. zosta³ przeniesiony na parafiê do Melville, w kanadyjskiej prowincji Saskat- 34 35 36 37 OBLACI.P65 W 2003 r. powróci³ do Polski. W. Nazaruk, Œniegu oko³o metra i wci¹¿ pada, „Misyjne Drogi” (1997), nr 2, s. 31. Por. J. Pachocki, Mój pierwszy list, „Misyjne Drogi” (2001) nr 2, s. 31-32. Por. I. Warias, W rezerwatach kanadyjskich Indian, „Misyjne Drogi” (2003), nr 6, s. 33. 128 07-12-01, 21:42 �129 Polscy oblaci na dalekiej Pó³nocy chewan, gdzie pracowa³ z o. Rocky Grimard. We wrzeœniu 2003 r. rozpocz¹³ pracê u boku o. Hoanh Dinh OMI w parafii w Bonnyville, w Albercie, na pó³nocny-wschód od Edmonton (250 km). We wrzeœniu 2004 r. zosta³ administratorem parafii œw. Ludwika w Bonnyville oraz parafii pw. Naszej Pani Mi³osierdzia w Kekewin, w rezerwacie indiañskim. 1 wrzeœnia 2005 r. zosta³ mianowany proboszczem obydwu parafii. Parafia œw. Ludwika w Bonnyville zosta³a za³o¿ona 100 temu. Obejmuje ok. 500 rodzin. Jest to parafia z silnymi korzeniami francuskimi. Msze œw. sprawuje siê w jêzyku angielskim, francuskim, a niekiedy tak¿e w polskim, gdy¿ w miasteczku i okolicach mieszka kilkanaœcie rodzin przyby³ych z Polski, b¹dŸ o polskich korzeniach. W rezerwacie o. Ignacy Warias prowadzi przygotowanie do sakramentów oraz sprawuje regularnie Msze w niedziele, a tak¿e przy innych okazjach38. Jednym z pierwszych oblatów, którzy w drugiej po³owie XX w. poœwiêcili siê pracy wœród Indian, by³ o. Wojciech Wojtkowiak, duszpasterz Polonii z Prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie. Pracê wœród Indian rozpocz¹³ on na pocz¹tku lat dziewiêædziesi¹tych w Kolumbii Brytyjskiej. Zamieszka³ wtedy w rezerwacie Sugar Cane, po³o¿onym 15 km na wschód od miasteczka Williams Lake w Górach Skalistych i obs³ugiwa³ szeœæ rezerwatów. PóŸniej zosta³ przeniesiony na preriê. W 1995 r. pisa³ z Lestock: „Teren, który przej¹³em, jest ogromny. Lekko pofalowane prerie nios¹ niejako na grzbiecie kêpy zaroœli. Tu i tam spotkaæ mo¿na ma³e jeziorka czy nawet bagna. Nie posiadaj¹ one odp³ywów, st¹d te¿ poziom wody w nich zale¿y od iloœci opadów. W po³udniowej czêœci powierzonego mi do obs³ugi duszpasterskiej regionu przep³ywa rzeka Qu’Apelle, która ³¹czy siê z rzek¹ Assiniboine i wraz z ni¹ wpada do Rzeki Czerwonej. Dolina rzeki Au’Apelle jest bardzo malownicza. Rzeka tworzy tutaj cztery jeziora. Mieszkañcami rezerwatów s¹ Indianie z plemion Ojibwa, Cree i Sioux”39. Ma koœcio³y tylko w piêciu rezerwatach, w innych odprawia w prywatnych mieszkaniach, szko³ach czy nawet w budynku zarz¹du rezerwatu. Obecnie pracuje w prowincji Saskatchewan, w diecezji Regina. Jest duszpasterzem piêtnastu rezerwatów Indian z prerii kanadyjskich. W latach 1996–97 pracowa³ równie¿ na preriach w archidiecezji Keewatin – Le Pas o. Wojciech Kowal, wyk³adowca prawa kanonicznego z Uniwersytetu œw. Paw³a w Ottawie, równie¿ cz³onek polonijnej Prowincji Wniebowziêcia NMP w Kanadzie. 38 39 OBLACI.P65 Por. I. Warias, List elektroniczny z 13.04.2006 r. do J. Ró¿añskiego OMI. W. Wojtkowiak, Na kanadyjskich preriach (2), „Misyjne Drogi” (1995), nr 5, s. 38. 129 07-12-01, 21:42 �130 Jaros³aw Ró¿añski OMI Polscy oblaci wœród Inuit 1 kwietnia 1999 r. w pó³nocnej Kanadzie rozpoczê³a swe istnienie nowa prowincja Nunavut, co znaczy „Nasz Kraj” lub te¿ „Kraj Ludu”. Nowa prowincja ³¹czy rozleg³e terytoria Pó³nocno-Zachodnie, zamieszka³e przez Eskimosów (Inuit). Terytorium Nunavut zajmuje obszar prawie 2 mln km kwadratowych, czyli ma wielkoœæ Europy Zachodniej. Liczy ono ok. 25-28 000 mieszkañców, z których ponad 50% stanowi m³odzie¿ poni¿ej 20 roku ¿ycia. Stolic¹ prowincji jest Iqaluit (dawniej Frobisher Bay) w Ziemi Baffina. Miasteczko liczy ok. 4000 mieszkañców. Nunavut jest dawnym terytorium misyjnym oblatów i w du¿ej czêœci pokrywa siê z granicami diecezji Zatoki Hudsona, w mniejszej zaœ z granicami diecezji Mackenzie-Fort Smith oraz w niewielkiej z diecezj¹ Labrador. Wszystkie trzy diecezje do dzisiaj administrowane s¹ przez biskupów oblatów. Misjonarze oblaci zas³u¿yli siê w niedalekiej przesz³oœci w dziele ewangelizacji Inuit oraz maj¹ znaczny wk³ad w poznanie i utrwalenie ich kultury. W 1990 r. tak¿e ten rozleg³y teren sta³ siê polem pracy polskich misjonarzy oblatów Maryi Niepokalanej. Do pracy wœród Inuit nad Zatok¹ Hudsona wyjechali ojcowie Adam Filas oraz Wies³aw Krótki. Pierwsz¹ ich placówk¹ by³o Igloolik, wioska licz¹ca ok. 1500 osób, z czego ok. 50% katolików. Niestety o. Adam Filas ciê¿ko zachorowa³ i wyjecha³ na po³udnie kraju, do pracy wœród Polonii kanadyjskiej. O. Wies³aw Krótki z rozrzewnieniem wspomina³ swój pierwszy pobyt w iglu: „Kiedy przyjecha³em na Pó³noc, jeden z misjonarzy, który uczy³ mnie jêzyka eskimoskiego, powiedzia³ mi, ¿e mam siê nie tyle uczyæ jêzyka i miejscowej kultury od niego w³aœnie, lecz od ludzi. Wtedy w³aœnie zdecydowa³em siê na pierwsz¹, trwaj¹c¹ dwa i pó³ miesi¹ca wyprawê z grup¹ Eskimosów i mieszkanie razem z nimi pod namiotem. Nie zabra³em ze sob¹ nic oprócz brewiarza – wtedy jeszcze w jêzyku polskim. Wtedy ¿y³em tak ja oni: jad³em z nimi, wstawa³em jak oni, my³em siê lub te¿ nie – równie¿ jak oni. By³o to trudne. Przez pierwsze pó³ miesi¹ca chodzi³em g³odny, gdy¿ Eskimosi jedli tylko miêso fok i morsów. By³ to czas polowania na morsy. Wyrusza³em ze wszystkimi na wody oceanu. Dwa razy w tygodniu, w niedzielê i w œrodê, odprawialiœmy Mszê œw.”40. 40 OBLACI.P65 Z Ewangeli¹ na krañcach œwiata. Rozmowa z o. Wies³awem Krótkim OMI, misjonarzem Eskimosów. Rozmawiali: oo. Alfons Kupka OMI i Jaros³aw Ró¿añski OMI, „Misyjne Drogi” (1997) nr 1, s. 10. 130 07-12-01, 21:42 �131 Polscy oblaci na dalekiej Pó³nocy O. Wies³aw Krótki pozosta³ przez dwa lata w Igloolik, po czym zosta³ przeniesiony na wyspê Gjoa Haven. Obs³ugiwa³ on tak¿e Spence Bay, która le¿y na pó³nocy oraz Pelly Bay – na wschodzie, a dwa razy w roku udawa³ siê równie¿ do Repulse Bay, by odwiedziæ innego misjonarza i przy okazji samemu skorzystaæ z sakramentów œwiêtych. Po kilku latach tak wspomina³ swoj¹ pracê: „Z Polski wyjecha³em dok³adnie szeœæ lat temu. Z tego piêæ i pó³ roku spêdzi³em na Dalekiej Pó³nocy. Myœlê, ¿e moje wczeœniejsze wyobra¿enie, kszta³towane przez lekturê i opowiadania misjonarzy z Dalekiej Pó³nocy, spe³ni³y siê gdzieœ w 35-40%. Nie myœla³em bowiem, ¿e to bêdzie a¿ tak trudna praca. Myœla³em, ¿e o wiele ³atwiej przyjdzie mi poznaæ jêzyk eskimoski, zwyczaje, kulturê, sposób bycia ludzi, ¿e ³atwiej nawi¹¿ê z nimi kontakt. Tymczasem to trwa³o 3-4 lata, ale i teraz mogê powiedzieæ zaledwie tyle, ¿e trochê tych ludzi znam. Mo¿e, ¿e bardziej ich kocham. To na pewno. Ale znam – to raczej za mocne s³owo”41. Kolejn¹ jego placówk¹ by³a misja Iglooik, jedna z najstarszych misji wœród Eskimosów. Z niej obs³ugiwa³ piêæ innych misji na Ziemi Baffina: Sanerajak, Iqaluit, Pond Inlet, Nanisivik i Arctic Bay. „Te ostatnie s¹ oddalone od Igloolik o 1 000 do 1 500 km. Taka jest nasza rzeczywistoœæ. Docieram do poszczególnych 3 razy w roku. Wszêdzie s¹ tam niedu¿e wspólnoty katolików i trudno by³oby pozostawiæ im misjonarza na sta³y pobyt. Trzeba jeszcze dodaæ, ¿e s¹ to misje dobrze zorganizowane. Wszêdzie mamy odpowiedzialnych ludzi œwieckich albo siostry zakonne, które w czasie naszej nieobecnoœci przewodnicz¹ nabo¿eñstwom oraz nauczaj¹ katechezy”42. Kolejnymi polskimi oblatami nad Zatok¹ Hudsona byli ojcowie Bogdan Osiecki i Grzegorz Oszust, którzy wyjechali do Kanady w 1997 r. Po kursie jêzyka angielskiego w Saskatoon (10 wrzeœnia 1997 r. do 15 maja 1998) od 4 sierpnia 1998 r. o. Bogdan Osiecki przez dwa i pó³ roku pracowa³ w Igloolik u boku starszego misjonarza, o. Josepha Meeus, ucz¹c siê zwyczajów eskimoskich, ich jêzyka i radzenia sobie z liturgi¹ w tym jêzyku. Igloolik liczy³o ok. 1200 osób, w tym ok. 600 katolików. Drug¹ po³owê stanowili anglikanie. Igloolik opuœci³ w styczniu 2001 r., by 21 lutego 2001 r. obj¹æ placówkê Kugaaruk (Pelly Bay – stara nazwa u¿ywana do 1999 r.). Kugaaruk liczy ok. 650 osób. Misja ta zosta³a za³o¿ona ponad 70 lat temu. Dzia³a³ tu przez wiele lat legendarny misjonarz belgijski o. Frank Vandevelde OMI, który mieszka³ i odprawia³ Msze œw. w igloo i który mocno przyczyni³ siê do tego, ¿e niemal ca³a 41 42 OBLACI.P65 Tam¿e, s. 9-10. Nasza misja. Rozmowa z o. Wies³awem Krótkim OMI, misjonarzem wœród Eskimosów. Rozmawia³ o. A. Kupka, „Misyjne Drogi” (2003) nr 1, s. 8. 131 07-12-01, 21:42 �132 Jaros³aw Ró¿añski OMI miejscowoœæ jest katolicka. Jest tam tylko jeden koœció³ katolicki. Stamt¹d o. Bogdan odwiedza dwie inne misje – Gjoa Haven i Taloyoak. W obydwu tych misjach istnieje parafia z koœcio³em. Jego praca polega g³ównie na g³oszeniu s³owa Bo¿ego, katechezie, udzielaniu sakramentów i pracy z katechetami, którzy podczas nieobecnoœci ksiêdza prowadz¹ parafiê43. O. Grzegorz Oszust, po kursie jêzyka angielskiego w Saskatoon, rozpocz¹³ 25 sierpnia 1998 r. pracê misyjn¹ w Chesterfield Inlet – miejscowoœci licz¹cej ok. 350 osób. Wszyscy mieszkañcy byli katolikami. Tam uczy³ jêzyka eskimoskiego i prowadzi³ duszpasterstwo w Chesterfield Inlet oraz innych, przylegaj¹cych misjach – Whale Cove i Baker Lake. 9 wrzeœnia 2000 r. zosta³ przeniesiony do Arviat w Nunavut. Ludnoœæ Arviat liczy³a ok. 2000 osób, w tym ok. 1/3 stanowili katolicy. Trzeci¹ jego placówk¹ od 15 paŸdziernika 2006 r. sta³a siê misja Iqaluit w Nunavut. Ludnoœæ tego miasteczka liczy³a ok. 7000 osób, w tym ok. 1500 katolików44. W 2000 r. na sta¿ pastoralny do misji eskimoskich wyjecha³ diakon Pawe³ Zaj¹c, z oblackiego seminarium miêdzynarodowego w Rzymie. Przebywa³ przez dwa lata w Gjoa Haven z o. Wies³awem Krótkim. Zajmowa³ siê m³odzie¿¹, ale te¿ zwyk³ym ¿yciem parafii, zw³aszcza kiedy o. Wies³aw wyje¿d¿a³ do innych misji. Po œwiêceniach kap³añskich od 8 grudnia 2001 r. do lipca 2002 r. zosta³ sam na placówce w Gjoa Haven. Przez ten czas uczy³ siê jêz. inuktitut, w którym swobodnie przewodniczy³ modlitwom, œpiewom i liturgii. Od 20 wrzeœnia 2002 r. swój sta¿ misyjny wœród Inuit na Ziemi Baffina na Dalekiej Pó³nocy Kanady odbywa³ tak¿e diakon Daniel Szwarc. Najpierw do czerwca 2004 r. by³ w Igloolik. Pos³ugiwa³ tam jako diakon. Stamt¹d wyprawia³ siê tak¿e na inne misje, g³ównie do Pond Inlet, a niekiedy do Hall Beach. Z Igloolik – ju¿ po œwiêceniach kap³añskich – zosta³ przeniesiony do misji Kugaaruk, gdzie pracowa³ do maja 2005 r. W maju 2005 r. otrzyma³ kolejn¹ obediencjê do pracy w misji Taloyoak, gdzie pozostaje do dzisiaj. Jest to miejscowoœæ licz¹ca ok. 800 osób, z tego 120 katolików. O swojej pracy pisze: „Pos³uga we wszystkich wioskach jest taka sama, czyli Msza, inne sakramenty, katecheza dla dzieci, gotowanie, pranie, sprz¹tanie, trochê stolarki, ale tylko latem, jak pogoda pozwoli, ³owienie ryb, jesieni¹ i wiosn¹ polowanie na renifery, albo czasem na wo³y pi¿mowe, czyli wszystko to, co samotny misjonarz musi robiæ na pó³nocy”45. 43 44 45 OBLACI.P65 Por. B. Osiecki, List elektroniczny z 11.04.2007 r. do J. Ró¿añskiego OMI. Por. G. Oszust, List elektroniczny z 10.04.2007 r. do J. Ró¿añskiego OMI. D. Szwarc, List elektroniczny z 14.04.2007 r. do J. Ró¿añskiego OMI. 132 07-12-01, 21:42 �133 Polscy oblaci na dalekiej Pó³nocy Bp Andrzej Suski z Torunia Ksiê¿a Biskupi, Ojcze Prowincjale, Drodzy uczestnicy jubileuszowego spotkania! Najtrudniej jest mówiæ o rzeczach prostych, zwyczajnych, czytelnych, bo ³atwiej stawiaæ problemy, komentowaæ, przedstawiaæ ró¿ne opinie. W tym sensie nie jest ³atwo mówiæ o polskich oblatach w Kanadzie, ludziach prostych, zwyczajnych, czytelnych. By³em ich goœciem trzy razy. Najpierw jako prowadz¹cy rekolekcje dla polskich kap³anów, potem jako katechista podczas Miêdzynarodowych Dni M³odzie¿y w Toronto i w koñcu jako uczestnik pielgrzymki polonijnej w Midland. By³em goœciem… Goœcinnoœæ to pierwsze wra¿enie jakie wynios³em za ka¿dym razem pobytu u oblatów. Goœcinnoœæ typowo polska, serdeczna, braterska, bez zbytniego ceremonia³u, ale zarazem czujna by niczego nie brakowa³o. Szczególnie doceni³em ten rodzaj goœcinnoœci w dniach wizyty papieskiej, kiedy by³ du¿y nap³yw biskupów, kap³anów i m³odzie¿y z Polski. Parafia œw. Kazimierza w Toronto stanowi³a wówczas centrum dowodzenia. Nie lada zadaniem by³o przyjmowanie i rozlokowanie grup przybywaj¹cych, organizowanie dla nich wszystkiego co ³¹czy³o siê z pobytem, a tak¿e niejednokrotnie rozwi¹zywanie nieprzewidzianych trudnoœci, które siê zdarza³y. Dni oœrodka parafialnego sta³y wówczas otworem dniem i noc¹. Nie zamyka³y siê. Dla gospodarzy by³y to niew¹tpliwie „bia³e noce”. Ogl¹da³em ówczesnego proboszcza, o. Janusza B³a¿ejaka, który mimo widocznego zmêczenia, chocia¿ nie przyznawa³ siê wtedy do tego, wychodzi³ do ka¿dego z uœmiechem na twarzy. Radoœæ to w³aœnie druga cecha polskich oblatów. Radoœæ prosta, trwa³a. W³aœciwie, jak ju¿ wspomnia³em, bez wzglêdu na okolicznoœci. Taka radoœæ ma swe Ÿród³o nie tyle w sukcesach i dokonaniach, które przecie¿ przemijaj¹. Jest to radoœæ z dawania siebie, s³u¿enia innym, radoœæ po prostu z powo³ania. Powo³anie oblatów wyra¿a siê ewangelicznym zawo³aniem „Evangelizare pau- OBLACI.P65 133 07-12-01, 21:42 �134 Bp Andrzej Suski z Torunia peribus”. Aby nieœæ Dobr¹ Nowinê ubogim, trzeba umieæ jak Chrystus radowaæ siê w Duchu Œwiêtym. Bóg zakry³ te rzeczy przed m¹drymi i roztropnymi, a objawi³ je prostaczkom. Trzeba te¿ samemu wieœæ ¿ycie proste w duchu ewangelicznego ubóstwa. ¯ycie proste. £atwo to dostrzec w oblackich mieszkaniach, wyposa¿eniach. Przebywa³em tam jako domownik, wiêc jestem naocznym œwiadkiem. Nie ma tam zbytku, który czêsto rzuca siê w oczy na ziemi kanadyjskiej. Wszystko sprowadzone do koniecznego minimum. Wszystko proste, zwyczajne, a w codziennoœci stawia siê na samoobs³ugê. Wiele czynnoœci kuchennych i porz¹dkowych wykonuj¹ sami ojcowie. Niektórzy z nich, jak poprzedni i obecny prowincja³ stali siê specjalistami w tej dziedzinie. Szkoda, ¿e nie ma ksiêdza Prymasa, bo korzystaliœmy wspólnie, z ich umiejêtnoœci kulinarnych, zw³aszcza o. Janusza. Oblaci w Kanadzie czuj¹ potrzebê wyciszenia miejsca na osobnoœci, krótkiego odpoczynku poœród przyrody. Jak powiedzia³ Pan Jezus „IdŸcie i odpocznijcie nieco”. Pomyœleli wiêc o ma³ym oœrodku w lesie, gdzie ka¿dy z nich mo¿e na krótko wy³¹czyæ siê z aktywnoœci duszpasterskich, po to, aby odnowiæ si³y duchowe i fizyczne. Pomyœleli równie¿ o domu rekolekcyjnym dla rodzin, dla ma³¿onków. Pomyœleli równie¿, co jest bardzo wa¿ne dla mnie, jako by³ego przewodnicz¹cego komisji ds. duchowieñstwa, pomyœleli o spotkaniach formacyjnych dla polskich ksiê¿y we wschodniej Kanadzie. Spotkania te odbywaj¹ siê regularnie. W jednym z nich uczestniczy³em. Dalej, duch misyjny, to przecie¿ zakonny charyzmat Misjonarzy Oblatów M.N.. Id¹ na pierwszy front Koœcio³a, gdzie trzeba zanieœæ Ewangeliê. To przede wszystkim t³umaczy ich obecnoœæ na wszystkich kontynentach œwiata, zw³aszcza tam, gdzie jest misja ad gentes. Duch misyjny zaprowadzi³ ich niegdyœ do Kanady. Dzisiaj tak¿e pracuj¹, jak s³yszeliœmy z poprzedniego œwiadectwa, a¿ tam daleko na Pó³nocy. Ten sam duch misyjny kaza³ im podj¹æ pracê wœród osadników, którzy znaleŸli siê daleko od ojczyzny. Ojczyzna by³a daleka, ale Koœció³ pozosta³ bliski, dziêki oblatom, którzy im towarzyszyli na obczyŸnie. Obok misji ad gentes ojcowie prowadzili i prowadz¹ ten wewnêtrzny rodzaj misji podtrzymuj¹c wiarê i polskoœæ. Nie wiem czy poruszyæ tu sprawy zwi¹zane z duszpasterstwem, skoro zosta³y ju¿ one naszkicowane przez samego ojca Prowincja³a. W ksi¹¿ce, która siê ukaza³a, s¹ tam one dobrze omówione. Chcê tu tylko powiedzieæ o trosce o ubogich. Credit Union – co to jest? By³a to kasa po¿yczkowo-zapomogowa, kasa oszczêdnoœciowa powsta³a z myœl¹ o najbiedniejszych, którzy musieli kupiæ kawa³ek ziemi a pieniêdzy na pocz¹tku nie mieli. Dziœ mówimy o wielkich obrotach, ale to nie dla tych obrotów ta kasa powsta³a. Ona powsta³a z myœl¹, o tym „evangelizare pauperibus”. OBLACI.P65 134 07-12-01, 21:42 �Ksiê¿a Biskupi, Ojcze Prowincjale, Drodzy uczestnicy jubileuszowego spotkania! 135 To tylko kilka œwietlanych aspektów ¿ycia i pos³ugi polskich misjonarzy oblatów w Kanadzie. Mo¿na zapytaæ czy nie doœwiadczaj¹ oni trudnych sytuacji i problemów. Zapewne tak, ale nie s³ysza³em nigdy skarg i narzekañ – to te¿ trzeba powiedzieæ. Myœlê, ¿e g³ówny problem polega na tym, o czym ju¿ powiedzia³ sam Pan Jezus do owych siedemdziesiêciu dwóch uczniów, których wyprawia³ na swoj¹ misjê: „¯niwo wprawdzie wielkie, robotników ma³o, proœcie Pana ¯niwa, aby pos³a³ robotników na swoje ¿niwo. Myœlê, ¿e polskim oblatom w Kanadzie mo¿na pomóc g³ównie poprzez budzenie powo³añ misyjnych i modlitw¹ w tej intencji. Chcia³bym z okazji tego piêknego jubileuszu ¿yczyæ nade wszystko powo³añ, a tym, którzy ju¿ pracuj¹ na niwie Pañskie w Kanadzie si³ duchowych i fizycznym ¿eby nadal odwa¿nie szli i owoc przynosili. OBLACI.P65 135 07-12-01, 21:42 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Misjologiczna książka A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Subject The topic of the resource duszpasterstwo polonijne Type The nature or genre of the resource książka Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Kluj, Wojciech (red.) Różański, Jarosław (red.) Title A name given to the resource Polscy oblaci w służbie polonii kanadyjskiej Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo "Bernardinum" Language A language of the resource polski Rights Information about rights held in and over the resource Niniejszy materiał może być wykorzystywany i cytowany jedynie w granicach dozwolonego użytku. Relation A related resource Seria: Studia i Materiały Misjologiczne ; 13. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf