1 10 1 https://digitarium.uksw.edu.pl/files/original/37/67/A.Szwagrzyk_Dalasinska_Estetyka_pogranicza.pdf 3b51d42b6cc892d13d2dbc3dda2e0339 PDF Text Text Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Aleksandra Szwagrzyk-Dalasińska ESTETYKA POGRANICZA. WESELE HRABIEGO ORGAZA ROMANA JAWORSKIEGO 1 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego 2 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego ALEKSANDRA SZWAGRZYK-DALASIŃSKA ESTETYKA POGRANICZA WESELE HRABIEGO ORGAZA ROMANA JAWORSKIEGO Toruń 2017 3 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego 4 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego ALEKSANDRA SZWAGRZYK-DALASIŃSKA ESTETYKA POGRANICZA WESELE HRABIEGO ORGAZA ROMANA JAWORSKIEGO 5 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego © by „ProLog”. Seria wydawnicza EpiLog ISBN 978-83-944164-9-2 Recenzje naukowe dr hab. Radosław Sioma, prof. UMK Korekta dr Tomasz Dalasiński Skład dr Tomasz Dalasiński Okładka Katarzyna Struzińska Wydawca „ProLog. Interdyscyplinarne Czasopismo Humanistyczne” Zakład Antropologii Literatury i Edukacji Polonistycznej Instytut Literatury Polskiej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika ul. Fosa Staromiejska 3, 87-100 Toruń www.PrologCzasopismo.wordpress.com Niniejsza publikacja udostępniana jest na zasadach Open Access. Treści w niej zawarte mogą być swobodnie czytane, kopiowane, przechowywane, drukowane i wykorzystywane do celów naukowych oraz dydaktycznych zgodnie z prawem pod warunkiem nienaruszania intelektualnych i materialnych praw autorskich ich twórców i redaktorów. 6 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Spis treści 9 WSTĘP. Gra w nowoczesność czy gra nowoczesnością? 30 ROZDZIAŁ I. Schyłek/wojna 47 ROZDZIAŁ II. Dandyzm/dekadentyzm 60 ROZDZIAŁ III. Kultura/religia 87 ROZDZIAŁ IV. Forma/gra 108 ZAKOŃCZENIE 112 Bibliografia 7 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Ma się być świadectwem epoki siebie nie? chyba też ostatecznie jest się samemu człowiekiem też Miron Białoszewski, Było i było Nikt nic nie rozumiał. […] Okrzykom i oklaskom nie było końca. Roman Jaworski, Wesele Hrabiego Orgaza 8 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego WSTĘP Gra w nowoczesność czy gra nowoczesnością? Modernizm nie odkrył Romana Jaworskiego, ale Roman Jaworski odkrywał modernizm. Pisarz nie został doceniony w swojej epoce, w zasadzie należycie nie został doceniony nigdy – ani przez badaczy literatury, ani przez czytelników. Zawsze znajdował się obok głównego nurtu; ta jednak pozycja sprawiała, że mógł stać się bacznym obserwatorem, a później wnikliwym komentatorem tego, co działo się w epoce. Oceniał zjawiska literackie, mody, po prostu opisywał kulturę we wszystkich jej przejawach. Na kulturę Jaworski spoglądał jednak z ogromnym dystansem, starał się badać ją, zaglądać w mniej popularne rejestry, a ostatecznie dokonywał osądu i często ostrej krytyki. Bardzo szybko pisarz zrozumiał zasady i konwencje „rządzące” młodopolskim pisaniem – zdawały mu się sztuczne, wyświechtane, więc ironicznie zaczął potęgować ówczesną manierę , tworząc swój własny język, modernistyczny „do kwadratu” . Michał Głowiński tak mówi o sposobie wypowiedzi autora: „Pozornie pozostaje niezmieniony, nawet więcej: Jaworski potęguje to, co stanowiło istotę stylu modernistycznego. Z pozoru tylko, bo nadając mu inne funkcje, kompromituje go. Przestaje on być 9 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego czynnikiem wzniosłości, staje się zaś przedmiotem i środkiem deprecjacji” . Roman Jaworski nie należy do pisarzy, którym czytelnik może z łatwością zaufać. W zasadzie wnikliwy czytelnik prozy tego autora ufać mu nie powinien, zmuszony jest sprawdzać modernistę niemal przy każdym nowym akapicie. Zdania roją się bowiem od niejasności, gier oraz nawiązań. Jaworski pragnie wzbudzać u odbiorców nieustanny niedosyt – niedosyt wiedzy. Niedosyt ten skonstruowany został na dwóch poziomach, po pierwsze – na poziome struktury tekstu, po drugie – na poziome fabuły. Na poziomie struktury tekstu niejasna jest budowa utworów (istotna będzie tutaj metatekstowość, intertekstualność, dekonstrukcja oraz gra). Wrogie czytelnikowi wydawać może się także surrealistyczne mieszanie świata fikcji i rzeczywistości, faworyzowanie tej pierwszej oraz czynienie z niej recepty na odbiór kultury. Niepewny jest także język, obśmiewający młodopolską manierę, ale czerpiący z niej, przetworzony, nienaturalny na poziomie leksykalnym i składniowym, wrogi. Co najważniejsze, jako kwestia niezwykle złożona jawi się tutaj podmiotowość, jej ustawiczne rozbijanie i tworzenie , autokreowanie w tekstowym świecie, wysuwanie na plan pierwszy autora-konstruktora i autora-metodologa, który pisze powieść według wyznaczników, które sam podaje w tekście powieści. 10 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Jaworski ukazuje wynaturzenie dotychczasowej sztuki, które uznaje za jeden z najważniejszych symptomów kryzysu kultury. Kryzys ów zaczyna się z początkiem dwudziestego stulecia i pogłębia się po pierwszej wojnie światowej. Początki tego staczania opisane zostają w zbiorze opowiadań z roku 1910 pt. Historie maniaków (tu upadek zapowiadać będą sami bohaterowie, szaleńcy lub posiadacze nietypowych osobowości, uwięzieni w szalonym świecie). Za opus magnum Jaworskiego uznaje się jednak powieść z roku 1925 – Wesele hrabiego Orgaza. najtrafniejsze W Weselu… diagnozy postawione dotyczące zostają społeczeństwa powojennego. Pisarz zauważa, że nie można już mówić o dziejach współczesnych w perspektywie chronologii epok, bowiem całe społeczeństwo po wojnie stało się „jałowe”, zabrakło czegoś, co spajałoby kulturę i tkankę społeczną. Jaworski w powieści pisze: „Oto dożyliśmy epoki, która zatraciła wątek ze swymi ludźmi i nie może już ścierpieć ani jednego człowieka, gdyż wszyscy razem i każdy z osobna pozbawieni są jakiegokolwiek tła jakiejkolwiek epoki” . Ludzie przez wojnę zaczęli odróżniać rzeczywistość od fikcji , jedynym wybawieniem dla nich może stać się „zastosowanie fikcji do celów praktycznych” – zbawieniem staje się tutaj zabawa, przetwarzanie, nadawanie „nazw od rzeczy, bez rzeczy i do nazw tych rzeczy” . Jaworski postanawia więc przetwarzać w swojej powieści kulturę, 11 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego dokonywać ciągłej reprodukcji znaków. Kultura jest tutaj rozumiana w ujęciu Habermasowskim: „Kulturą nazywam zasób wiedzy, z którego uczestnicy działania komunikacyjnego, porozumiewając się co do czegoś w świecie, czerpią interpretacje obiecujące konsens” . Jaworski, tak jak i kreowane przez niego postaci literackie, nie utożsamia się do końca ze swoją społeczną rolą. W Weselu hrabiego Orgaza milionerzy-biznesmeni zajmują się wszystkim, oprócz robienia prawdziwych interesów. Autor tekstu także nie jest tylko pisarzem, ale równocześnie teoretykiem gatunku. W powieści zawarte są wskazówki dotyczące tego, jak pisać teksty epickie, z jakich wzorców korzystać. Ostatecznie okazuje się, że dla Jaworskiego materiałem jest w zasadzie wszystko, co zostało napisane w epoce, czerpie z tekstów innych autorów, nawiązuje do młodopolskiej manierycznej liryki, do zagmatwanego stylu swojego przyjaciela, Witkacego, a wreszcie – wraca do swoich tekstów, tworzy jakby nową wersję opowiadania o maniakach. Romana Jaworskiego silnie interesuje stosunek czytelników do fenomenu, jakim jest dzieło literackie i do jego usytuowania w kulturze. Zastanawia go zwłaszcza to, czy czytający zauważają odniesienia oraz gry, których na kartach utworu podejmuje się autor. Pisarz chce wiedzieć, jak czytelnicy podchodzą do kulturowych wzorców – najlepiej jest, jeśli tak samo jak autor umieją je rozkodować i nie 12 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego rozumieją ich tylko w trybie najprostszym, czyli serio. Powinni dostrzegać ironię, być świadomi w równiej mierze, co autornadawca kodujący tekst. Najważniejszy jest więc tutaj dystans – skoro bohater powieści nie spełnia oczekiwań, nie podchodzi do swojej roli skrupulatnie, ale gra (w dodatku zdaje sobie sprawę ze swojego fikcyjnego, tekstowego statusu), to i autor zmuszony zostaje do odgrywania pewnej nowej roli , staje się więc metodologiem, który pisze według własnych wskazówek , nie może jednak nadmiernie epatować sobą w tekście, powinien umieć odnaleźć także i tutaj dystans (być „na skraju” fikcji i rzeczywistości): „Ponadto jest problem, by ani w świecie, ani we własnym światku nie zechciał zamieszkać na stałe sam autor! On winien wciąż krążyć po peryferiach swojego tworu, w pasie neutralnym, przy rzeczywistości słupach figlarnych gzić się i ćwiczyć” . Powstaje w ten sposób swoisty tekst o tekście, metapowieść, gdzie bohaterowie i autor mają taki sam tekstowy status. Badacz literatury pisze: Kluczowym […] problemem jest już nie to, co powieść konkretnie mówi o świecie, ale to, co o nim powiedzieć może. Kwestią zasadniczą staje się więc krytyka powieściowego rozumu, krytyka dokonywana wewnątrz samej powieści i środkami tradycyjnie uważanymi za najbardziej dla niej charakterystyczne. W ostatniej instancji powieść stanowi 13 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego krytykę powieściowego poznania. Krytykę dokonywaną przez nieustanne kwestionowanie przyjętych sposobów wypowiadania, nieustanne wątpienie . Wesele hrabiego Orgaza nie mówi o świecie, który można opisać, świat rozpada się na oczach młodopolan, mamy do czynienia z kryzysem uniwersalizmu. Po wojnie następuje swoisty rozpad rzeczywistości, zostają tylko strzępy, z których trzeba wszystko odbudować. Jaworski nie jest pewien jednak, czy ma to jakikolwiek sens. Tworzenie prawdziwego świata i późniejsze opisywanie go w powieściach (zwłaszcza w realistyczny sposób) zdaniem powieściopisarza jest pozbawione sensu, w Weselu… podkreśla, iż lepiej nieustannie mieszać fikcję z zastaną rzeczywistością, literaturę z teorią literatury, a to, co realne z fantastyką. Powieść, czyli najwznioślejsze dokonanie europejskiej literatury, nie radzi sobie z opisem nowej rzeczywistości, dlatego musi zostać poddana stanowczej krytyce i naprawie, a wręcz odbudowie . I tu kolejny raz mocno trzeba zaznaczyć, zdaniem Jaworskiego, jedyną możliwością naprawy gatunku byłoby pisanie o nim samym nie w tekstach metodologicznych, ale w powieściach właśnie; tworzenie literatury o wymiarze meta mogłoby być jedną z recept na kryzys, a w zasadzie na kryzys mimesis . Czytając taką literaturę, należy stale wątpić, trzeba śledzić autora (nie ufać mu, jak w literaturze poprzednich epok) – 14 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego badać wszystkie gry, nawiązania, kulturowe sploty. Autor natomiast powinien dokonywać ciągłej dekonstrukcji sensów, rozbijania tego, co jest zbyt powierzchowne. Kiedy świat zmienia się i ulega zniszczeniom, autor musi zacząć bawić się fikcją , a w zasadzie „posiadać wielki zapas fikcji” . Pod piórem pisarza tekst jakby samorodnie staje się świadom swojego literackiego oraz fikcyjnego wymiaru. Fikcja wyzyskuje wszystko, co wlicza się w obręb kultury. W Weselu hrabiego Orgaza zostaje to później literacko przetworzone, najsilniejszemu przeobrażeniu poddana zostaje pantomima, czyli kluczowy motyw powieści. Krzysztof Kłosiński używa pojęcia „hiperkulturowa interpretacja kultury”. Zauważa jednak, że właśnie wyzyskując motyw pantomimy, autor łączy taką interpretację kultury z porządkiem natury (jedyny raz w toku utworu). Pantomima – zarówno przygotowania do niej, jak i już samo przedstawienie – pokazują najbardziej pierwotne cechy ludzi, prawdziwe twarze bohaterów, którzy stale uciekają konwencjom. Badacz napisał: Gotowe znaki poddawane są swoistej reprodukcji. Występuje tu kluczowy motyw całego pisarstwa Jaworskiego, ukryty w znaczeniach i sposobie wyzyskania kategorii pantomimy. Pantomima jest bowiem u Jaworskiego jedynym 15 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego punktem, w którym hiperkulturowa interpretacja kultury styka się z wartościami należącymi do porządku natury . Ponadto pantomima jest także elementem o największej groteskowej sile. Wyraża równocześnie prawdy z dwóch porządków – z porządku natury oraz z porządku kultury. Z jednej strony przedstawienie będzie wielkim osiągnięciem cywilizacji, a w zasadzie, w myśl Yetmeyera, jej ocaleniem. Z drugiej jednak, przedstawienie to pokaz zwierzęcych wręcz żądz bohaterów, Yetmeyer chce wypromować własną osobę: „Postanowił zostać zbawcą świata głównie w tym celu, by leczyć dotkliwe rany powojenne i pobudzać zgnuśniałą ludzkość do twórczości” . Havemeyer podczas realizacji przedstawienia poznaje odtwórczynię najważniejszej roli żeńskiej, Donnę Evaristę de las Cuebas, „potomkinię rodu, z którego pochodziła żona El Greca” , rozpoczyna się ich miłosna przygoda, przygoda o wymiarze nie tyle metafizycznym, co cielesnym. Bohaterowie zaspokajają swoje skrywane seksualne żądze, eksperymentują, badają się wzajemnie. Havemeyer po miłosnym akcie mówi do swojej kochanki: „Czułem twoją miłość upalną, przewrotną. Dowiedz się, istotko zbałamucona i zakłamana, że ani na chwilkę omdlały nie byłem, ani też pijany, że wobec wybryków twoich i dąsów użyłem podstępu i że oczyma zupełnie trzeźwymi obserwowałem lubieżne twoje praktyki ze mną” . 16 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Postawy powieściowych antagonistów są groteskowe, obaj zgodnie z istotą groteski mierzą się z absolutem, mierzą się ze stereotypami (są Amerykanami, multimilionerami, którzy próbują ocalić kulturę poprzez grę w pantomimie), a dalej – mierzą się z mitami. Spektakl nazywa się „Dancing Przedśmiertny”, a inspirację do jego odegrania stanowił obraz hiszpańskiego malarza El Greco pt. Pogrzeb hrabiego Orgaza. Realizują więc nasi bohaterowie najważniejsze groteskowe tematy, cytując za historyk literatury: „Groteska wymierzona jest przeciwko mitom, absolutom, stereotypom. Podważanie prawd uznawanych za jedynie słuszne, kpina z tak zwanych oczywistości, szarganie „świętości” – to jedne z najistotniejszych tematów utworów groteskowych” . Groteskowość bohaterów, a w zasadzie i całej powieściowej sytuacji jest jednak dość specyficzna. Groteska jako kategoria wyobcowanie estetyczna świata, tradycyjnie świata, który opisuje pewne jest dziwny, niejednoznaczny, niemożliwy do opisania w kategoriach komizmu czy tragedii. Tutaj mamy do czynienia z czymś innym, świat nie tyle stał się obcy, co ludzie nie potrafią go już opisywać, odnoszą wrażenie rozpadu, do czynienia mają z kryzysem mimetyzmu. Zdaniem Jaworskiego cywilizacja to kultura budowana przez społeczeństwo. W Weselu hrabiego Orgaza nie ma już zdrowej cywilizacji, pierwsza wojna światowa stanowi wyrwę, niekiedy wydaje się, że nie do 17 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego naprawienia. Ludzie zostali sami i muszą tworzyć nową rzeczywistość . Do czynienia mamy tutaj z dziś modnym w literaturoznawstwie, wspominanym już kilkakrotnie, problemem reprezentacji. Groteska Jaworskiego ufundowana zostanie zatem na kwestii kryzysu przedstawiania, oczywiście ze swej natury zakłada ona już dekompozycję tego, co oczywiste, Michała Głowińskiego pisze: Groteska […] przeczy temu, co można byłoby nazwać „wiernym przedstawieniem rzeczywistości” (by nawet nie wspominać o jej „odbijaniu”), zakłada dekompozycję tego, co uważa się za prawdziwe i oczywiste, jak również swobodne kreowanie elementów, składających się na świat przedstawiony, oraz związków między nimi . W powieści Romana Jaworskiego nie mamy jednak do czynienia z negowaniem czy dekonstruowaniem tego, co oczywiste, bowiem dawna idea świata uległa zniszczeniu – oczywistości czy prawdy nie ma . Autor zauważa, że świat jest zakłamany, nieprawdziwy i niespójny w swej istocie, a traktując go groteskowo – dodatkowo wzmaga ten efekt. Groteska, którą pokazuje nam w Weselu hrabiego Orgaza Jaworski, ma dwoistą naturę, tak naprawdę można by nazwać ją nowym terminem, byłaby to metagroteska. Termin 18 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego ten ukuty został specjalnie do opisania świata przedstawionego w prozie Jaworskiego. Metagroteska służyłaby do oddania za pomocą groteski groteskowości zastanej rzeczywistości. W myśl definicji tego pojęcia groteska oddaje groteskowość dyskursów, które mówiły o tymczasowych konstrukcjach rzeczywistości, groteska opisuje to, co już jest groteskowe. Mamy groteskę do kwadratu, inaczej niż groteskowo nie da się mówić nie o świecie, ale o jego opisywaniu, właśnie o mówieniu o świecie. Autor konstruuje za pomocą metagroteski elementy świata przedstawionego. Mamy do czynienia właśnie z ciągłym konstruowaniem, a nie z gotową konstrukcją, zwraca się więc uwagę na stale powtarzający się proces, na czynność, a nie na jej rezultat. Konstruowana jest tutaj opowieść o dziejach, opowieść w dużej mierze fikcyjna. Jaworski zdaje sobie sprawę, że musi pisać o kryzysie uniwersalizmu, wie jednak, że wszystko to, co dzieje się po wojnie ma właśnie status przejściowy, ulega ciągłym zmianom, zatrzymany zostaje i opisany tylko pewien powojenny wycinek. Wydaje się, że pisarz specjalnie wybrał właśnie formę prozatorską, tylko ona pozwala bowiem na tak rozległe, panoramiczne wręcz ukazanie pewnego pęknięcia w świecie oraz choroby cywilizacji. Powieść nie jest dziełem tylko jednej nacji, ale dziedzictwem całej cywilizacji (a zwłaszcza Europy). Jaworski zapewne zdawał sobie 19 sprawę z tego, że �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego dekonstruując tradycyjne schematy powieściowe, staje się jednym z odkrywców literatury, literatury innej niż ta tworzona dotychczas (choć oczywiście samo dekonstruowanie rozpoczyna się dużo wcześniej). Pisarz trafnie wpisuje się w formułę stworzoną kilkadziesiąt lat później przez autora Nieznośnej lekkości bytu. Milan Kundera pisze w jednym z esejów: Powieść jest dziełem Europy; odkrycia powieści, choć dokonane w różnych językach, należą do całej Europy. Na historię powieści europejskiej składa się następstwo odkryć (a nie prosta suma tego, co napisano). I tylko w takim ponadnarodowym kontekście wartość dzieła (to znaczy zasięg jego odkrycia) pozwala się w pełni dojrzeć i zrozumieć . Autor Historii maniaków, tworząc nowy wymiar groteski, zaprzeczając tradycyjnemu przedstawieniu w tekście podmiotu, prawdy, a nawet interpretacji, zajmuje pozycję krytyczną wobec nie tylko najpopularniejszego w epoce nurtu kultury, ale i wobec swojej twórczości, każda kolejna strona tekstu to swoista dekonstrukcja tego, co napisał wcześniej. Michał Paweł Markowski w swojej książce o literaturze nowoczesnej pomija twórczość Romana Jaworskiego, pojawia się ona tylko w kilku przypisach. Autor Historii maniaków występuje jako adresat listów swojego przyjaciela Witkacego. 20 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Gdyby jednak modernistę spróbować scharakteryzować w taki sposób, w jaki czyni to badacz literatury, musielibyśmy stwierdzić, że Jaworski należy do grupy pisarzy nowoczesnych, odżegnuje się bowiem od modernistyczno-romantycznego paradygmatu – między innymi nie wierząc w przedstawialność świata . W tkance nowoczesności Markowski dokonuje kolejnego podziału, dzieli ją na odłam krytyczny oraz na zachowawczy (nazywany inaczej konserwatywnym). Według tego podziału autor Historii maniaków należałby do krytycznego nurtu nowoczesności. Nie wydaje się jednak, aby dokonanie prostej kwalifikacji w przypadku Jaworskiego było możliwie. Zwróćmy uwagę na inną próbę podziału, czyli na propozycję Ryszarda Nycza: „Ta […] data – 1910 – została wybrana przez Ryszarda Nycza za datę przełomową, oddzielającą Młodą Polskę od nowej formacji artystycznoideowej, którą Nycz nazywa modernizmem” . W ujęciu Nyczowskim zatem Jaworski byłby modernistą, a nie przedstawicielem Młodej Polski. W tych rozważaniach podjęta zostanie próba odejścia od tradycyjnego w literaturoznawstwie podziału na epoki literackie, najważniejszą osią podziału stanie się natomiast wyodrębnianie się kolejnych formacji myślowych (rozumianych szerzej). Jest to zabieg niezbędny, aby w ogóle można było mówić o twórczości Romana Jaworskiego, znajduje się ona bowiem na styku kilku tendencji, wymyka się 21 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego wszelkim podziałom. Musimy wyjść poza tradycyjne ramy epok, których absolutnie nie uznajemy za błędne, ale tym razem za zbyt wąskie do opisania fenomenu twórczego autora Wesela hrabiego Orgaza. Będziemy badać raczej to, jak powstawały konstrukty myślowe, zbieżności historyczne, zbieżności w tekstach i w koncepcjach. Podział Nycza, czyli oddzielenie modernizmu od samej Młodej Polski, wydaje się rozgraniczeniem niezbędnym oraz trafnym. Choć pozornie wydaje się on odległy od propozycji Markowskiego, możemy w obu odnaleźć pewne cechy wspólne. Obaj badacze zauważają pewną bardzo istotną zmianę i próbują ją opisać. Tak naprawdę zmiana ta polega na przełamaniu nowożytności, a w zasadzie kartezjanizmu , aczkolwiek każdy z nich inaczej tę zmianę nazywa i w odrobinę inny sposób periodyzuje. Autor publikacji Nasza postmodernistyczna moderna, Wolfgang Welsch celnie zauważa, że samych koncepcji nowoczesności jest na tyle wiele, że trudno opisać jakiegokolwiek autora od XVIII wieku począwszy, nie ustosunkowując się i nie wybierając spośród różnorodnych ustaleń . Na potrzeby tego tekstu można stwierdzić (wykorzystując ustalenia zarówno Nycza, jak i Markowskiego), że nowoczesność (a dokładniej jej tzw. krytyczna odmiana) stanowi pewien rozłam, rysę 22 w modernistyczności �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego (nowożytności). Po nich następuje postmodernizm – jako kontynuacja modernistycznych nowoczesności krytycznej. W założeń, a nowożytności dokładniej pewność jednostki co do bycia jest podstawą rzeczywistości, opisywany świat jest takim, jaki widzi go widzimy. A znów to, jakim go widzimy, znaczy, że jest on właśnie taki. Mamy do czynienia zatem z prawdą oraz mocnym podmiotem, to rzeczywistość jest źródłem przeświadczeń. Modernizm wynosi nowożytność do najodpowiedniejszej do opisania świata i umiejscowienia w nim jednostki narracji. Porządek rzeczy jest niekwestionowalny. Z modernizmu wyłania się nowoczesność krytyczna, nie podaje się tutaj celowo daty (Baudelaire w literaturze, Nietzsche w filozofii) – nie chodzi bowiem o epoki, ale o zmiany w konstruktach myślowych. Jest zatem nowoczesność elementem modernizmu i przez pewien czas trwa na równi z nią. W tym przejściowym momencie pojawia się właśnie Roman Jaworski . Z jednej strony jest modernistycznie staroświecki, z drugiej jednak – zdaje sobie sprawę z tego, że doświadczenie wojny zmienia rzeczywistość, a dokładniej sposób jej konstruowania . Skoro wróg może zabijać i niszczyć, to nie jest już tak, że jednostka wyrabia sobie obraz rzeczywistości, tylko to właśnie rzeczywistość – konstruowana przez to, co od jednostki zewnętrzne, wpływa na nią ; nie ma już niekwestionowanego porządku świata, dyskursy o rzeczywistości multiplikują się . 23 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, można stwierdzić, że w przypadku opisywania prozy Jaworskiego jednoznaczne posługiwanie się podziałem na epoki literackie jest odrobinę zbyt wąskie (choć być może wydaje się bardziej precyzyjne) i mogłoby sprawić, że fenomen, jakim jest twórczość autora Historii maniaków nie wybrzmiałby w pełni. Na koniec już oddać głos należałoby także samemu autorowi omawianego utworu, który na łamach „Wiadomości Literackich” podjął się quasi-programowej wypowiedzi na temat powinności twórcy w epoce powojennej. Pisarz taki musi umieć połączyć dwie epoki, przed- i powojenną, to dla samego Jaworskiego także zadanie najważniejsze, przytoczmy dłuższy fragment wypowiedzi z roku 1924, czyli opublikowanej na rok przed wydaniem powieści: Nikt jednak nie pokusił się, aby rzucić pomost porozumiewawczy czy choćby kładkę komunikacyjną poprzez olbrzymią wyrwę w myśli polskiej, jaka powstała wskutek wielkiej, siedmioletniej wojny o naszą państwową niepodległość. Jest to rzecz ważna dla dalszej roli, jaką literatura i plastyka odegrają w niezależnej Polsce, a rzecz nieuchronna i niezbędna dla prawdziwych twórców, by świadomość rodzimej artystycznie mogła formująca przedostać się pierwiastki z pobrzeża kultury epoki przedwojennej na nieregulowany brzeg dnia dzisiejszego. 24 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Tylko przez nawiązanie zerwanej łączności można będzie wskrzesić te prawdy i prawa, które obowiązywać powinny dziś już każdego pisarza i artystę w Polsce . Twórczość Romana Jaworskiego jest wyjątkowo niejednoznaczna i niemożliwa do opisu bez uznania tego, że jest on pisarzem, który znajdował się na przecięciu dwu istotnych formacji literackich, modernizmu oraz nowoczesności. Autor Wesela hrabiego Orgaza wyzyskuje młodopolski język oraz styl do własnych celów, jest nim stworzenie metaliteratury, opowieści o tym, jak pisać; a szerzej, jak tworzyć i jak odbudować kulturę, która uległa zniszczeniu. Gra oraz dekonstruowanie (a także ufundowane na ich podstawie metatekstowość i intertekstualność) wszystkiego, co pojawiło się w kulturze epoki są jednymi z najistotniejszych cech twórczości Jaworskiego. Tworzy on groteskę na poziomie meta (metagroteskowość), dostrzega bowiem, że znany mu wcześniej świat już nie prosperuje na tych samych zasadach, co dawniej. Opisując rzeczywistość, musi wznieść się na wyższy poziom, gdyż „zwykła” groteska udziwnia świat (niekoniecznie niedziwny – przypadki Schluza i Gombrowicza), a tutaj z takim zdecydowanie nie mamy do czynienia – ten świat już od samego początku jest groteskowy, a opisywanie go w sposób groteskowy sprawia tylko, że mamy do czynienia z wyższym poziomem, groteską do kwadratu. 25 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Można tylko jeszcze raz powtórzyć tezę z początku tekstu – Roman Jaworski nie należy do pisarzy, którzy chcą, abyśmy im ufali. Jaworski stawia opór i każe sprawdzać siebie, dlatego czytanie jego powieści jest z jednej strony tak żmudne, z drugiej – fascynujące. *** Radosław Okulicz-Kozaryn w książce na temat twórczości Romana Jaworskiego pisze: Jaworski za bardzo swe intencje zaszyfrował, a jednocześnie uwięził pomysł i potencje artystyczne w budowli przynajmniej z pozoru amorficznej i nieruchawej. Nie pomogliby mu zapewne najlepsi protektorzy i kampania reklamowa wsparta głosami cenionych krytyków i pisarzy; cóż dopiero utyskiwania na poziom życia umysłowego w kraju . Trudno choć po części ze zdaniem badacza się nie zgodzić, proza Jaworskiego, o czym już wspominaliśmy, stawia opór czytelnikowi. Jak zostało to zasygnalizowane w pierwszej części wstępu – nowa interpretacja Wesela… ma pokazać, że Roman Jaworski jest autorem, który należy do dwóch formacji, modernizmu i nowoczesności. Rozdział pierwszy publikacji, zatytułowany „Schyłek/wojna”, opowiada o tym, jak Jaworski w tekście 26 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego ukazuje upadek Polski i Europy, przedstawiony zostanie też sposób, w jaki pisarz kreśli obraz wojny. Druga para to „Dandyzm/dekadentyzm”, problemowa część ta zawiera uwagi o kreacji dandysa i dekadenta w utworze, na podstawie charakterystyki kluczowych bohaterów (Havemeyera, Yetmeyera oraz kota Omara). Rozdział trzeci „Religia/kultura” stanowi rozważania na temat kultury powagi w epoce, okazuje się bowiem, że ta tak naprawdę poważna już nie jest, więc trzeba zacząć od śmiechu (Nyczowski „gest śmiechu”); religia także nie okazuje się wybawieniem, ale jednym z przejawów śmierci kultury. Podjęta zostanie tutaj także próba opisu cielesności – połączenia erotyzmu oraz brutalności, które stanowi podstawę patologicznej relacji trojga bohaterów – Ewarysty, Havemeyera oraz Podrygałowa. Opisowi poddana będzie kwestia zabawy i roli, jaką spełnia w tekście, cząstka jest też próbą scharakteryzowania lęków , które towarzyszą bohaterom powieści, a także opisu motywu śmierci, który przewija się przez cały tekst. W ostatnim rozdziale, o pojemnym tytule „Forma/gra”, próbuję zmierzyć się z kwestiami teoretycznoliterackimi, które ułatwią zrozumienie powieści Romana Jaworskiego. Swoje miejsce znajdą tutaj rozważania dotyczące budowy utworu, funkcji motta, listów oraz innych paratekstów obecnych na kartach powieści. Podjęta zostanie także kwestia metapowieściowości oraz sylwiczności tekstu, 27 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego postawione zostanie pytanie o to, jak Jaworski dekonstruuje utarte sensy. Pojawi się również analiza tytułu utworu, analiza imion bohaterów, podjęty będzie wątek teatralizacji postaci oraz roli ironii i jej powinowactw z zabawą. Podrozdział ten jest też próbą zbadania związków niemożliwego oraz realnego w tekście, a także wykreowanego w powieści splotu filozofii i literatury. W tej części rozwinięty zostanie poruszony już problem metagroteski, zostanie ona zdefiniowana dokładniej, pojawi się także problem nawiązań do innych tekstów kultury – malarstwa (El Greco), filozofii (Zmierzch Zachodu Oswalda Spenglera), literatury (Wesele Stanisława Wyspiańskiego, pisarstwo Cervantesa, Biblia i wiele innych). Poruszona zostanie także kwestia karnawalizacji i symbolizmu. Fragment odsłoni również, na czym polegało rozbicie podmiotowości w Weselu hrabiego Orgaza, pojawią się tutaj uwagi na temat narratora (to konstruktor czy odkrywca sensów). Poddana opisowi zostanie także kwestia epifanii modernizmu, ich odniesienia do podmiotowości nowoczesnej. Omówiony będzie język pisarstwa autora Historii maniaków – rola mieszania stylów czy obśmiewania języka młodopolskiego. Tytuł „(O)powieść (z) pogranicza. O Weselu hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego” zawiera w sobie dwie formuły, są nimi „opowieść z pogranicza” oraz „powieść pogranicza”. Pierwsze ze sformułowań łączy rozdziały „Schyłek/wojna” oraz „Dandyzm/dekadentyzm”, opowieść Jaworskiego zostaje 28 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego tutaj scharakteryzowana raczej z perspektywy historycznoliterackiej. Metafora „powieści pogranicza” odnosi się natomiast do trzeciego i czwartego rozdziału, są one bowiem bliższe teorii niż historii literatury, traktują o formie, którą Jaworski wybrał dla swojego dzieła. Tytuł pracy stanowi także nawiązanie do podtytułu powieści – Wesele hrabiego Orgaza. Powieść z pogranicza dwóch rzeczywistości. Praca nie rości sobie prawa do całościowego ujęcia fenomenu twórczego Romana Jaworskiego, stanowi jednak próbę opowiedzenia w nowy sposób o najważniejszym dziele pisarza, sytuując go w przecięciu dwóch prądów, nowoczesności i modernizmu. 29 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego ROZDZIAŁ I Schyłek/wojna Wojna i forma to tytuł pracy Marii Janion, traktującej o Pamiętniku z powstania warszawskiego Mirona Białoszewskiego . Tytułem tym jednak można by nazwać także artykuł traktujący o przedstawieniu wojny w powieści Romana Jaworskiego. Prozaik opowiada o pierwszej wojnie światowej jako schyłku, zapowiada pewne tendencje, które pojawią się w literaturze okresu drugiej wojny oraz w literaturze współczesnej, a nawet najnowszej. Istotna jest tutaj forma – nie lakoniczna, jak u Białoszewskiego, ale rozbudowana. Wesele hrabiego Orgaza składa się bowiem z dziesięciu rozdziałów, każdy z nich poprzedzony jest krótkim streszczeniem, mamy też liczne „dodatki” metatekstowe – modlitwę (Modlitwa idiotów współczesnych), listy czy swoisty dekalog (sformułowany przez Yetmeyera). Wszystkie elementy fabuły związane są jednak kilkoma węzłami, będą nimi religia, kultura, dandyzm, cnota, śmierć czy wreszcie wojna, przedstawiona jako kres dotychczasowego świata. Jaworski próbuje w powieści opisać to, co zostało po pierwszej wojnie światowej. A zostało naprawdę niewiele – nie ma już kultury w dawnym kształcie, niemożliwa jest także dawna religijność, zmienia się rola historii, w zasadzie autor nie ma pewności, czy jest ona jeszcze w ogóle potrzebna. 30 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Sztuka, co prawda istnieje nadal, ale nie w dawnym kształcie, można nazwać to pewnym osłabieniem – koncepcja ta dokładniej omówiona zostanie w części poświęconej kulturze i religii, tu zastanowimy się raczej nad pewnym pęknięciem w kulturze. Skupimy się na tym, jak wykreowane zostały obrazy schyłku kultury i na tym, jaką diagnozę rzeczywistości stawia Jaworski w Weselu hrabiego Orgaza . Powieściopisarz zauważa, że reprezentantami powieściopisarz po wojnie zmienili powojennego dwóch się także ludzie, społeczeństwa czyni ekscentrycznych amerykańskich milionerów oraz ich świtę. Świat, który został tu opisany, a raczej wykreowany, to świat po pewnym pęknięciu . Faktyczność, czyli to, co jest tu i teraz, wymyka się opisom. Można jednak spróbować ocalić fragmenty dawnego świata, tu pojawiają się dwie propozycje. Yetmeyer proponuje oczyszczającą pantomimę, Havemeyer stworzenie Wyspy Zapomnienia, do której przewiezione zostaną wszystkie dotychczas powstałe dzieła sztuki: Wkrótce już, kto zechce, będzie mógł zamieszkać na obiecanej, uświęconej ziemi, u podnóża zorzy zawsze północnej, za mgłami, wśród lodów, na błogosławionej Wyspie Zapomnienia, gdzie się pochowa dawnej kultury zdechłego chochoła… Kto zechce, z Bogiem… dla Boga… Bogu… Wkrótce bez wątpienia, każdy, kto może i kto 31 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego zrozumie, z dzisiejszego świata bezmyślnych rozłogów, czym prędzej przemknie, do oziębłego, ale udzielnego i nietykalnego, ksiąstewka Bożego… Wydaje się w tym momencie, że Havemeyer chce, aby sztuka się nie zdewaluowała, była dalej towarem luksusowym, przeciwstawia się młodej jeszcze wtedy kulturze masowej . Yetmeyer natomiast pragnie, aby wszyscy ludzie, oglądając pantomimę „Dancing przedśmiertny” , stali się nie tylko odbiorcami kultury, ale i jej twórcami. Milionerzy, choć innymi metodami, próbują przyzwyczaić cywilizację do nicości; zdają sobie sprawę z niemożności dalszego istnienia sztuki przedstawiającej w obliczu kryzysu wartości; badacz zauważa: „Istnienie nicości jest skandalem dla sztuki przedstawiającej, ale też szansą dla sztuki nowoczesnej. Skąd na przykład tyle pozornego bezsensu w sztukach Witkacego? Z inwazji nieprzedstawianej nicości do świata przedstawionego” . U Jaworskiego mamy do czynienia z taką samą sytuacją, jak u Witkacego. Skoro widoczne są zniszczenia wojenne, które prowadzą do kryzysu znanej dotychczas rzeczywistości, nie można przedstawić ich w tradycyjny sposób. Dlatego autor Wesela hrabiego Orgaza wybiera formę specyficznej, prześmiewczej powieści-worka. Dzieło Jaworskiego zalicza się do sztuki nowoczesnej, choć sam autor obawiał się odrobinę 32 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego tego pojęcia. Dokładniej tego, co charakteryzowało twórców lat dwudziestych, czyli szybkiego wyrzeknięcia się ideałów i konwencji sprzed wojny, Jaworski nazywa to „beznadziejnym flirtem z tzw. nowoczesnością” . Na marginesie zaznaczyć można, że autor Historii maniaków nie traktuje pierwszej wojny światowej jako cezury literackiej, ale zwraca raczej uwagę na kontynuacje pewnych epokowych dążeń, co mogłoby być kolejnym „dowodem” jego nowoczesności, która zamyka się w projekcie modernistyczności . Jaworski zauważa, że to, co po dotychczasowej kulturze pozostało w czasach kryzysu nie pomoże ludziom w tworzeniu nowego, tu potrzebna jest gwałtowna zmiana. W imieniu tych, którzy ocaleli, często wypowiadają się ludzie niepostępowi, którzy już na starcie muszą ponieść klęskę. Autor mówi ustami jednego z bohaterów: – Schyłkowce! Kultura nic wam nie pomoże. Nikt z was nie strawi dalszego postępu. Heliogabala wam trzeba, Nerona, klęsk, głodu, męczarni, jeżeli nie chcecie hodować nasienia urodziwej wiary na plantacjach myśli kapitalistycznej, rewolucyjnej, jakiejś racjonalnej lub nonsensownej. Oglądajcie pilnie trzy szczęścia uśmiechy: wiary, nadziei oraz miłości, na których polega obrzęd zaślubin między intelektem a czarem przyrody . 33 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Powieściopisarz zwraca też uwagę na istotną rolę trzech cnót biblijnych, wiary, nadziei i miłości. Powieść stanowi jednak ironiczne zaprzeczenie tych wartości, bohaterowie wierzą, że ocalą świat, jednak ostatecznie żaden z nich nie ma racji – ich nadzieje okazują się płonne. Wiara w Boga także nieustannie zostaje poddana próbom, Havemeyer nawraca się, ale ostatecznie nie umie przyjąć chrześcijaństwa, woli w ogóle wyrzec się religii. Miłość także nie zostaje ocalona, związek Havemeyera i Ewarysty nie opiera się tyle na czystym uczuciu, co na pewnym wyliczeniu, kalkulacji i chęci zaspokojenia swoich seksualnych żądz. Świat, w którym nie ma już żadnych wartości, to świat nie tylko kryzysu, ale w zasadzie i metaforycznego zmierzchu. Bardzo prawdopodobnie, że Roman Jaworski albo czytał w całości, albo powierzchownie znał dzieło Oswalda Spenglera Zmierzch Zachodu. Zarys morfologii historii uniwersalnej. Samo wyrażenie „zmierzch zachodu” pojawia się kilkakrotnie na kartach powieści, zwłaszcza wtedy, kiedy wygłaszane są tezy dotyczące przyszłości cywilizacji: Gaśnie historia, bo ludzkość się ściera wskutek masowego, zaraźliwego, nader powszechnego… samoośmieszenia. Tak zmierzch Zachodu należy rozumieć. Nastaje era bezpośredniego i powszechnego, jawnie najdroższego błaznowania jednych dla błazeństwa drugich. 34 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Zbliża się epoka fabrycznej produkcji gumowych blagierów. Walne narodziny pajactwa ludzkiego… Ludzkość ośmiesza się sama, mieszczańska kultura powagi okazała się tak naprawdę niepoważna, dlatego bohaterowie Wesela hrabiego Orgaza zauważają, że trzeba zacząć od nowa. Zdroworozsądkowy mieszczański ład zostaje zburzony, wkraczają dziwnie, „nieludzkie”, wyższe siły, człowiek nie jest już reżyserem zdarzeń. Richard Sheppard powiedziałby w tym wypadku o wkroczeniu „meta-świata” w „pośrednią sferę doświadczenia” . Świat w wymiarze meta, w przeciwieństwie do rzeczywistości fizykalnej, nie jest linearny, nie obowiązuje w nim ciągłość, jest pełen luk i przeskoków . Jaworski próbuje odbić obraz takiego właśnie świata w swojej powieści. Wydarzenia realne mieszają się tutaj z fantastycznymi, większość z nich nie posiada sensownej motywacji (zwłaszcza plany związane z pantomimą oraz z Wyspą Zapomnienia). Kiedy wszystko jest nierealne i podejrzane, bohaterowie rozpoczynają odtwarzanie rzeczywistości w sposób co najmniej dziwny, zaczynają bowiem od śmiechu. Śmiech pełni tutaj funkcję oczyszczającą, nie ma być błaznowaniem i blagą. Ryszard Nycz mówi o „geście śmiechu”, powiązanym ściśle z groteskowością, badacz zauważa też, że świat Jaworskiego z Historii maniaków (ale formuła ta pasuje także do powieści): 35 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego „nie jest w pełni ukształtowany – zastygający na moment w dziwacznej postaci i […] powracający do chaosu” . Nycz zauważa także, że modernistyczny światopogląd Jaworskiego znajduje się w fazie krytycznej i osiąga stan rozpadu . W koncepcji zarysowanej we wstępnym eseju Gra w nowoczesność czy gra nowoczesnością?, moment tego rozpadu określony został mianem nowoczesności krytycznej (za Markowskim), stwierdzono, że nowoczesność ta zostaje „wydzielona” z nurtu modernistycznego, stanowi jego element. Idąc dalej, możemy przyjąć tezę Nycza, że ów „pęknięty” modernizm posługiwać musi się teatralizacją rzeczywistości bądź rzeczywistością inscenizującą fikcję . Bohaterowie Wesela hrabiego Orgaza nieustannie posługują się „zapasem fikcji”. Yetmeyer pisze list do Havemeyera, opowiada mu tam o idei pantomimy i baletu, który zatytułuje właśnie Wesele hrabiego Orgaza. Bohater tak uzasadnia pomysł spektaklu: Pobudkę ku dziełu temu biorę z rozpierających mnie ucisków twórczych, z historycznych konieczności gwałtownego napięcia, z uczuć religijnych stwardniałego obrzęku, jednym słowem, z wiedzy o sobie, powodzią zalewającej brzegi świadomości [podkr. – A.Sz.] . 36 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Fragment ten możemy odczytywać kluczem autotematycznym . Bohater literacki przemawia tutaj takim samym głosem jak pisarz, staje się świadomy swojego statusu ontycznego – nierzeczywistego oraz fikcyjnego wymiaru. Dawid Yetmeyer, tak jak autor powieści pragnie tworzyć, jest to jednak pragnienie nie odtwarzania rzeczywistości, ale kreowania jej; w przypadku Jaworskiego – na kartach powieści, w przypadku zrealizowanie ekscentrycznego ocalającej milionera ludzkość sztuki – poprzez „Dancing Przedśmiertny”. Sama nazwa przedstawienia stanowi nawiązanie do motywu danse macabre. Średniowieczna alegoria tańca śmierci służyła pokazaniu, że w obliczu śmierci wszyscy ludzie są sobie równi, była również wyrazem marności doczesności, okrutności świata, na którym przyszło żyć ludziom. Motyw danse macabre w pogańskich wierzeniach wiązał się z uroczystościami pogrzebowymi. W tytule powieści, co prawda pojawia się wesele, a nie pogrzeb, jednak nazwa obrazu El Greca, który stanowił inspirację dla tytułu książki, brzmi właśnie Pogrzeb hrabiego Orgaza. Proza Jaworskiego opowiada o pantomimie, która ma być zbawcza, okazuje się jednak, że taka nie jest – mamy do czynienia raczej z pogrzebem kultury, niż z jej odrodzeniem. W obliczu śmierci każdy jest taki sam, przedstawienie Yetmeyera także miało być skierowane do wszystkich bez wyjątku. Wyspa Zapomnienia 37 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Havemeyera również miała być sposobem na ocalenie ludzkości, poprzez obudzenie w nich twórczego zapału. Eksperymenty amerykańskich milionerów należą jednakże tylko do sfery marzeń. Jednym z najważniejszych zadań sztuki staje się „włączenie” marzenia w ramy smutnej rzeczywistości. Marzenie odpowiada typowo romantycznej skłonności, u Jaworskiego jednak zostaje ono wynaturzone – tak, aby zaprzeczyć romantycznemu paradygmatowi, ale równocześnie pokazać, że istnieje pewna dziejowa ciągłość. Początek rozważań stanowił problem zmierzchu cywilizacji, definicję cywilizacji przytaczam za Spenglerem: „Cywilizacja jest nieuniknionym przeznaczeniem kultury. […] Cywilizacje są najbardziej zewnętrznymi i sztucznymi stanami, do których jest zdolny wyższy rodzaj ludzkości. Stanowią zakończenie; następują po stawaniu się jako to, co się stało; po życiu jako śmierć” . U Jaworskiego dostrzegamy smutną prognozę, okazuje się, że odbudowanie kultury jest zadaniem trudnym, a być może nawet niewykonalnym. Za historiozofem autor Historii maniaków próbuje określić dalszy bieg dziejów, materiałem do badania stała się zachodnioeuropejska w i obu przypadkach amerykańska (w kultura przypadku Jaworskiego Polska zostaje wyróżniona oraz podciągnięta pod Europę Zachodnią ). W zamyśle obu autorów cała rzeczywistość, cały świat stanowią historię, dzięki temu 38 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego powstaje filozofia przyszłości. To zjawisko, które pojawia się w powieści Jaworskiego, można nazwać dokładniej, mianem filozofii prognozującej . Powieściopisarz zapowiada w Weselu hrabiego Orgaza przyszłe dzieje Europy, wieszczy, że kultury prawdopodobnie nie da się już odbudować w dawnym kształcie. Jaworski za Spenglerem przyjmuje także tezę, że nie istnieją „niezbite prawdy” oraz „wieczne poglądy”, wszystkie prawdy czy poglądy kształtowane są bowiem przez konkretne kultury; cywilizacje zachodnioeuropejska i amerykańska tworzą swój katalog prawd . Nie są to jednak zasady uniwersalne, respektowanie ich jako jedynych i słusznych świadczy o zamknięciu (to ono charakteryzuje zarówno Havemeyera, jak i Yetmeyera, i to ono właśnie zostaje skompromitowane). Filozofia przyszłości Spenglera pełna może być dopiero wtedy, kiedy ludzie zapoznają się z prawami innych cywilizacji i przestaną „błędnie wnioskować o innych z samego siebie” . Jaworski stawia dość smutną diagnozę – ludzie za bardzo zapatrzeni są w siebie samych, sami ośmieszają się, nie umieją odbudować dawnej rzeczywistości, ani stworzyć lepszej. Swoje działania opierają na dawnych mitach, zachowanych w świadomości europejskiej, brakuje tutaj szerszego spektrum. Michał Głowiński pisze: 39 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Kultura nie dała się uratować. Jej ocucenie okazało się niemożliwe, działania podjęte w tym celu – absurdalne. Yetmeyer i jego towarzysze wszczęli je w imię odwiecznego mitu religijnego. Przebieg ich poczynań układa się w następujący schemat: próba odkupienia – misterium – ucieczka przed światem. Każdy z tych etapów odpowiada pradawnym mitom, utrwalonym w świadomości kulturalnej Europejczyków. Dają się one określić jako mit Prometeusza, mit Dionizosa i mit Utopii. Fiasko każdego z nich jako elementu działania jest w ujęciu Jaworskiego wyrazem najwyższym rozkładu kultury, która je wydała . Rozpad mimetycznego opisywania rzeczywistości opisywany w powieści nastąpił po pierwszej wojnie światowej . W Weselu… stanowi ona datę graniczną – zmienia bieg dziejów. Wojna sprawiła, że zaczął zanikać „wątek historii” , a ludzie zbyt dużą uwagę zaczęli przywiązywać do tego, co aktualne . Jaworski posiada świadomość kryzysu, przedstawia wyjątkowo ponurą wizję dziejów, robi to jednak w sposób nowatorski, jest prekursorem katastrofizmu. Należy także podkreślić, że Wesele hrabiego Orgaza to pierwsza powieść katastroficzna w Polsce . To tzw. „katastrofizm partykularny” (jego przeciwieństwo stanowi „katastrofizm totalny”). W katastrofizmie partykularnym pomijany jest istotny w odmianie totalnej wątek ostatecznej zagłady, skupia się on raczej na 40 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego pokazaniu tego, jakie zagrożenia czyhają na określone kultury. Likwidacja pewnych treści aksjologicznych będzie się tutaj równać unicestwieniu konkretnej cywilizacji oraz jej tożsamości . W przypadku Jaworskiego unicestwieniu uległa, o czym nieustannie się wspomina, kultura, dziedzictwo cywilizacji, jej nieodłączny element . Jednakże kultura pojmowana jest w powieści nie tylko jako rodzaj dziedzictwa, ale też szerzej – jako stosunek ludzi do siebie. To właśnie zanik kultury sprawia, że ludzie stali się wobec siebie wrodzy, a pieniądze zostały najważniejszym miernikiem wartości jednostki , Jaworski znów smutno prognozuje: „Przed wojną przez ramię spozierali na nas. Dziś sobie froterów przyswoili grzeczność, wcale niedyskretną. Już nikt się nie chełpi kulturą odwieczną. Każdy ją sprzeda za pieniądz stateczny. Paskudna to rasa, taki homo przyszły” . Europy najprawdopodobniej nie można już uratować , ale uwagę amerykańskich bogaczy zwraca Polska . W obliczu katastrofy kolejny raz może stać się ona miejscem czystym, w którym odrodzi się kultura. Nie jest ona jeszcze aż tak silnie zdeterminowana tym, co dziś określamy mianem amerykanizacji, a co bardzo dobrze wyczuł Jaworski. Jak już wcześniej wspomniano, paradoksalnie to Amerykanie próbują ocalić świat przed amerykanizacją . Kultura Zachodu należy do kultur, które poddały się „materializacji” , dlatego zarówno Yetmeyer, jak i 41 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Havemeyer mogą, przynajmniej we własnym mniemaniu, osiągnąć wszystko dzięki pieniądzom . Rozwój kapitalizmu sprawia, że zmienia się mentalność ludzi, wartością najważniejszą staje się zysk, celem życia jest konsumpcja, którą dopełnia bezduszna praca . Działania milionerów także oparte są na najprostszych zasadach konsumpcji; generują dzieło, które ma być dostępne, a co ważniejsze zrozumiałe dla wszystkich warstw społeczeństwa. Choć pantomima pozornie służy odkupieniu oraz oczyszczeniu ludzkości, to tak naprawdę jej celem nadrzędnym jest zaspokojenie próżności autorów . Przedstawienie służy także zabawie o wyjątkowo kiczowatym charakterze, która potyka się o sztukę wysoką. Zabawa ta w pewien sposób sprzęgnięta jest z wojną i zabijaniem (podczas przedstawienia dochodzi przecież do zbrodni), obie tak naprawdę dają swoistą radość niszczenia, służą unicestwianiu. Roger Caillois w Żywiole i ładzie pisze: „Wydaje się, że największą rozkosz stanowi unicestwianie bliźniego: po takim akcie człowiek słania się niekiedy z upojenia. Przyznaje się do tego, a nawet się tym przechwala” . U Jaworskiego wojna nie jest jednak, jak u francuskiego filozofa, siłą ożywczą, sakramentem czy świętem, nie jest także sprawą prestiżową. Caillois zakłada, że wojna wyrywa ludzi ze stagnacji, Jaworski zwraca natomiast uwagę, że stagnacja ta tak naprawdę jest porządkiem, który zostaje zniszczony . W teorii Francuza wojna ma charakter zabawowy, 42 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego u powieściopisarza cała „zabawa” zaczyna się tuż po niej, kiedy bohaterowie nie mogą poradzić sobie z tym, co po niej zostało i nie umieją odtworzyć świata. Wojna, która zostaje opisana w Weselu hrabiego Orgaza nie posiada także nic z rycerskiego etosu , walczący nie są ani uczciwi, ani wierni, dozwolone są wszystkie chwyty, a zniszczenia zaczynają być celem samym w sobie. Kultura zostaje ogołocona, dlatego ludzie starają się o niej zapomnieć: „O cywilizację starą najgorszy jest lament. Już się jej wyparli, liche wyrostki wspaniałej dawności hołdując bezwładnie” . Wesele hrabiego Orgaza zwykle odczytywane jest jako opowieść o kresie, zmierzchu dawnej cywilizacji, o rzeczywistości po Wielkiej Wojnie. Niewielu badaczy jednak zwraca uwagę na uwarunkowania owego kresu – na samą kreację wojny i kryzysu w tekście. Powieść to również historia traktująca o pewnym, raczej nieopisywalnym, smutku, który daje się wyrazić (ale właśnie nie opisać) w jeden tylko sposób, poprzez ciągłe mówienie, opowiadanie, nawarstwianie znaczeń oraz sensów. Widać tutaj, wyraźniej chyba nawet niż w opowiadaniach z tomu Historie maniaków, paradoksalną tęsknotę Jaworskiego za normalnością oraz akceptacją. Tęsknota ta pokazana jest właśnie poprzez wszystkie „dziwactwa” powieściowe, główni bohaterowie żyją w chorej rzeczywistości, są wyalienowani, odrzuceni przez innych ludzi – w pewnej mierze na własne życzenie, ale też przez pewną 43 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego niesprawiedliwość losu. Ich smutek jest w pewnej mierze dandysowski, pesymizm bierze się ze strachu przed zbiorowością. Kwestia ta zostanie bardziej szczegółowo opisana w kolejnej części pracy. Powieść Jaworskiego to także opowieść o kryzysie przedstawienia, okazuje się, że coraz trudniej jest opowiadać o historii. Ludzie zbyt mocno cenią sobie tandetę, porządek metafizyczny mieszają z korzyściami materialnymi – przez co nie można „począć historii”. W powieści znajdujemy gorzką myśl: Gdy Europy umysłowa stanie produkcja, ciekawy jestem, z czym będą mogli wyruszyć na eksport? Gdzie bilans handlowy, na którym byt doczesny warto oprzeć? Czyż w końcu możliwy jest jeszcze jakiś historiotwórczy, co znowu ciżbę zarazi przemyśleń wypryskiem i historię pocznie? Metafizycznym opętani szałem wieczystość istnienia zmieszali z zarobkiem i pracą. Różnic masywnych rozpoznać niezdolni, sklejonej tandety cenią sobie wszechmoc . Istotny wydaje się tutaj też wymiar katastroficzny, Romana Jaworskiego zdecydowanie uznać możemy za prekursora tego nurtu w polskiej literaturze. Z jego ustaleń oraz doświadczeń będzie potem garściami czerpał chociażby Stanisław Ignacy Witkiewicz – także uznawany dziś za pisarza 44 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego nowoczesnego (temu zagadnieniu poświęcona jest obszerna część cytowanej już książki Markowskiego – Polska literatura nowoczesna. Leśmian. Schulz. Witkacy). Ważne dla zrozumienia powieści jest również ustalenie „statusu” świata przedstawionego – tego, w jak dużej mierze odzwierciedla on rzeczywistość znaną autorowi . Jaworski prawdziwego świata już nie umie albo nie chce opisać na kartach swojej powieści; czytelnik ma tutaj do czynienia z pewnym „osłabieniem”, z myślą słabą, koncepcja ta zostanie omówiona w części dotyczącej kultury. Rzeczywistość jest zawsze zewnętrzna wobec „nieświata” powieściowego (świata przedstawionego), autor Wesela hrabiego Orgaza zaznacza to jednak wyjątkowo silnie, tworząc powieść, którą określa mianem „powieści z pogranicza dwóch rzeczywistości”. Bohaterowie Wesela hrabiego Orgaza postanawiają zacząć od nowa „pracować” nad rzeczywistością, robią to jednak w sposób specyficzny, wszystko bowiem zacznie się od śmiechu, a nie jak dawniej – od powagi. Kiedy okazało się, że dawna mieszczańska kultura powagi tak naprawdę jest niepoważna, nie zostaje im nic innego, jak jej odrzucenie i rozpoczęcie śmiechem właśnie. Śmiech ten jest znakiem odejścia Młodej Polski – epoki melancholijnej, wiecznie pogrążonej w smutku, Jaworski śmiech pochwala i czyni z niego istotny element swojej poetyki. Śmiech autora Wesela hrabiego Orgaza będzie 45 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego zdecydowanie ironiczny, obrazoburczy i groteskowy, ale to zawsze jednak próba ucieczki oraz ocalenia. 46 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego ROZDZIAŁ II Dandyzm/dekadentyzm Dandyzm jest najbardziej znaną oraz zmitologizowaną postawą życiową, która pojawia się u schyłku XIX wieku i rozwija na początku wieku XX, czyli w okresie Młodej Polski. Do dandyzmu odnieść musiał się niemalże każdy autor, który wtedy tworzył. Pisało się o tych, którzy drwią z konwenansów, norm i powszechnie uznawanych prawd. Nie inaczej było z Romanem Jaworskim – on także o dandysach wspomina w Weselu hrabiego Orgaza. Opowiada także o charakterystycznej „chorobie wieku”, czyli o dekadentyzmie. Motywy dekadenckie ściśle łączą się ze schyłkiem, o którym wspominaliśmy w poprzedniej części, dlatego niektóre kwestie mogą zostać tu tylko zasygnalizowane . Radosław Okulicz-Kozaryn stwierdza nawet w swojej monografii, że życie i twórczość Jaworskiego można zawrzeć w pewnym nawiasie, nawiasem tym będzie właśnie dandyzm . Badacz opisuje za jego pomocą cały fenomen Jaworskiego, zwraca uwagę na to, że dekadentyzm ściśle łączy się z tworzeniem, konstruowaniem nowych jakości z zastanych elementów (zabieg ten zostaje wykorzystany w powieści), wyczerpanie dawnych środków wyrazu pozwala jedynie na takie rozwiązanie: 47 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Jaworski był świadkiem wyczerpywania się różnych sposobów artystycznego i nie tylko artystycznego ujmowania świata. Swoim maniakom kazał przebywać w pomieszczeniach, zbudowanych z materiałów zużytych przez jego poprzedników i obracających się w literacką tandetę. Uważał jednak, iż nie ma takiego odkrycia, takiego spojrzenia, które w końcu nie zamieniłoby się w banał czy reklamowe hasło, szczególnie zaś w czasach kultury komercyjnej. Uzbrojony w dandyzm, zaproponował więc rozwiązanie polegające na przeczeniu temu, co zastane i budowaniu nowej całości z przetworzonych elementów, czyli na – mówiąc innymi słowy – uwalnianiu marzenia . W tych rozważaniach nie zostanie jednak przywołana biografia Jaworskiego (bardzo ważna byłaby tutaj relacja pisarza z ojcem, który odtrącał go właśnie za jego dandyzm; pojawia się w tym miejscu tak znany literaturze motyw konfliktu z ojcem ). Jaworski przyjaźnił się także z malarzem Witoldem Wojtkiewiczem oraz z Witkacym – oni także sprawili, że stawał się wyznawcą tej sztuki. Skupimy się natomiast pokrótce na tym, w jaki sposób Jaworski kreuje postaci schyłkowców w powieści. Sama interpretacja motywów dandysowskich nie daje wiele, co zauważa nawet Okulicz-Kozaryn (choć jemu udaje się uczynić osią własnej 48 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego publikacji dandyzm właśnie), nie jest ona kluczem (a przynajmniej nie jedynym) do zrozumienia poetyki autora Wesela hrabiego Orgaza . Jest jednak dość istotną wskazówką, z której warto skorzystać. Dandyzm to próba odgrodzenia się bohaterów od tłumu, szarej masy. Owej masie przeciwstawione będzie indywidualne maniactwo postaci, co nie wydaje się zabiegiem nowym w literaturze, ani też wyjątkowo oryginalnym. Próba odseparowania się od tłumu jest tutaj o tyle dziwna, że bohaterowie ostatecznie i tak decydują działać dla dobra ludzkości – przynajmniej tak sądzą. Ich dandyzm bowiem ściśle łączy się z maniactwem. Dandysów i dekadentów w tekście mamy kilku, nie są oni jednak do siebie zbyt podobni. Na początek wspomnieć należy o dandyzmie milionerów – Havemeyera oraz Yetmeyera, obaj są modnymi snobami. Dawid Yetmeyer wspomina nawet, że mieszka w „dzielnicy czcigodnych próżniaków” , gdzie jest sąsiadem Havemeyera. Dandysi wyjątkowo chętnie eksponowali swoją przynależność do klasy wyższej, tzw. „próżniaczej” – wiązało się to ze wzrastającą pozycją mieszczaństwa w pierwszej połowie wieku XIX. Dandysi Jaworskiego żyją jednak już w latach dwudziestych XX wieku, kiedy to kultura mieszczańska w zasadzie dogorywa. Dlatego próżność zostaje tutaj tak silnie zaznaczona oraz wyśmiana, kultura mieszczańska okazała się tak naprawdę niepoważna . 49 Ekscentryczni milionerzy �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego mieszkają w snobistycznej dzielnicy, w jednym z najmodniejszych miast na świecie, w kreującym trendy Nowym Jorku. Moda to najważniejszy element postawy dandysów: Dandyzm bierze początek z mody i z nią winien pozostawać w nieustannym związku. Baudelaire nazwał go „doktryną elegancji i oryginalności”. Jej wynalazca i prawodawca, George Brummell, swoją dyktatorską pozycję w wyższych sferach Londynu zawdzięczał przede wszystkim nowoczesności ubioru . Ważne jest także to, że dandysi nie musieli przejmować się tym, co akurat było modne, to oni bowiem kreowali modę . Wyglądają specyficznie, nie idzie przejść obok nich z obojętnością. W czym jednak tkwi owa oryginalność? Ukryta jest ona w grze, którą prowadzą z innymi ludźmi, są zagadkowi. Zadziwiają ludzi swoją dokładnością, nieskazitelnym wręcz stylem. Nikomu jednak nie mówią, jak osiągnąć taką perfekcję . Dandysem-artystą próbuje być Yetmeyer, jednak ponosi kompletne fiasko. Nie udaje mu się uniknąć ostentacji, jest wynaturzony i sztuczny. Jego projekt jest równie przerysowany, z jednej strony nawiązujący do dawnych konwencji (dobór baletu, pantomimy), z drugiej – niszczący je 50 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego (na scenie dochodzi do zbrodni, fikcja miesza się z rzeczywistością). Dandysi tak naprawdę stale flirtują z tradycją, flirtuje też Yetmeyer, ale w stylu autora Historii maniaków, w sposób komiczny . Bogacz próbuje wpisać się w dandysowski nurt nie tyle swoim stylem ubierania, co swoją twórczością. Okulicz-Kozaryn wspomina, że Yetmeyer jest osadzony jeszcze w młodopolskiej tradycji – zalicza się do kategorii tzw. „mózgowców” (ich przeciwieństwem są „muskułowcy”) . Milioner przypomina bohaterów opowiadań z roku 1910, jest im bliski poprzez swój niespotykany wygląd, oryginale pojmowanie pojęć sztuka, artyzm, twórczość, zdecydowanie jest maniakiem : Postać miał przyziemnego grzyba truciciela. Brzuchaty potworek w pasiastym, fioletowo-zielonkawym kostiumie, z krótkimi porteczkami i ogromną brązową, żółtymi cętkami nakrapianą czapką na głowie rozrosłej, pozbawionej szyi. Cienista fasada czapy i w rogową oprawę ujęte okulary uwalniały oblicze od potrzeby jakiegokolwiek wyrazu . Nie jest pięknym elegantem, ale otyłym szaleńcem. Tworzy dziwne utwory, które najprawdopodobniej nigdy nie ujrzą światła dziennego, pisze o nim i o jego sztuce „w płaskim ujęciu reporterskim” pismo madryckie „A.B.C” : 51 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Yetmeyera same już tylko utwory nieznane nikomu, wyspekulowane, przedziwaczone. Pomylone tezy, wariackie tytuły. Przytoczę niektóre: „O najtańszym sposobie przeprowadzki od Boga do Boga”, „O potrzebie myślowych masażów dla zatraconych fizjognomii współczesnych”, „Przymiotnik wobec wymiotnica ekspresji”, „Czego nam trzeba, czyli o cnocie wszechpożądania” […] i sporo jeszcze takich ksiąg, albumów, projektów, rysunków wraz z wiernym przekładem i z objaśnieniami egipskiego tekstu pt. „Rozmowy człowieka zmęczonego życiem ze swą własną duszą”. Poradzić mogę każdemu sumiennie, by nie zaglądał do tych arcybredni . Jego gra z przyszłymi odbiorcami pantomimy jest grubymi nićmi szyta, nie ma tutaj dandysowskiej dyskrecji, choć tak wydaje się bohaterowi. Milioner kocha interesy, a jeszcze bardziej pieniądze oraz sławę. Nie zwraca na nic i na nikogo uwagi, choć pozornie chce ocalić świat. Yetmeyer jest komentatorem myśli Jaworskiego, zmusza czytelnika, aby wcielił się w tę samą rolę i także zastanawiał się nad tym, jakie tezy stawia autor utworu. Najważniejsze staje się tutaj skierowanie historii w stronę przyszłości (nie przeszłości), aby stworzyć jej projekt (wspominaliśmy o tym także przy okazji „filozofii prognozującej”). Odwrócona zostaje tutaj zupełnie zasada Hansa Helmuta Hofstättera, który pisze: „Dla 52 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego dekadenta, który żyje à rebours, teraźniejszość jest możliwa do zniesienia tylko wówczas, gdy przetworzy ją we wspomnienie” . Przetwarzając tę formułę (Jaworski zresztą zmienia oraz ogląda „od drugiej strony” wszystkie istotne zjawiska epoki), można stwierdzić, że to to, co buduje teraźniejszą cywilizację i nie może dać się wepchnąć w tradycyjne schematy, ma zostać przekształcone i stać się elementem produktu; w tym przypadku będzie to pantomima – dzieło skierowane do mas . Drugim bohaterem, kreującym się na dandysa jest zblazowany Havemeyer, bogacz oraz znawca dzieł sztuki. Jak informuje Okulicz-Kozaryn – nazwisko postaci jest zapożyczone od współczesnych Jaworskiemu multimilionerów i kolekcjonerów obrazów. Są nimi Theodore oraz Henry Osborn Havemeyerowie , którzy rozpowszechnili dzieła El Greca (informacje o nawiązaniach do twórczości tego malarza znajdą się w dalszej części tych rozwżań). Havemeyer jest elegancki, ubrany ze smakiem, jest też sprytniejszy od drugiego bogacza, zajmuje się grą na giełdzie. Ceni sobie jednak typowo dekadenckie rozrywki, czyli częste wizyty w klubach, studiowanie oraz kolekcjonowanie dzieł sztuki i wreszcie podbijanie kobiecych serc . Najistotniejsze będzie tutaj jednak kolekcjonowanie – pozostałe czynności mogą charakteryzować też „zwyczajnych” dobrze urodzonych ludzi, gentelmanów. Kolekcjonowanie jest łącznikiem pomiędzy 53 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego dandyzmem a maniactwem, bo i Havemeyer jest maniakiem . Potwierdza to utopijny projekt Wyspy Zapomnienia, na której znajdą się wszystkie dzieła sztuki. Jak każdy schyłkowiec jest znudzony rzeczywistością , na którą spogląda z lekkim zmieszaniem, ale i ze współczuciem. Yetmeyer mówi o nim, namawiając go do udziału w spektaklu: „Od spełnienia tej roli, a tutaj przemawiam już szeptem, życie twoje zależy, mój ty rozkoszny giełdowy rekinie, klubowy ladaco, lowelasie stęchły, kolekcjonerze w swej nudzie zawzięty” . Ostatnim, szczegółowo opisanym, schyłkowcem jest postać wielce nietypowa –angorski kot, książę Omar. Poświęcony został mu wydzielony fragment jednego z rozdziałów, zatytułowany „Dialog książęco-kociej mości z portretem okrutnika: o nudzie żywota i o demokracji”. Omar to zwierzątko nietypowe, wiecznie znużony, „połyskuje wzgardą z oczu bursztynowych” , stroni od ludzi, „nikogo nie kocha, niczym się nie łudzi” . Jest „nieskazitelną” postacią (jedyną taką w tekście) o ostro zarysowanym charakterze, zaryzykować można stwierdzenie, że w zasadzie najciekawiej skonstruowaną przez autora powieści: Kot – książę Omar, jedyna postać bez skazy w Weselu hrabiego Orgaza, najbardziej wyrazisty bohater tej powieści, jest z pewnością potomkiem Hoffmanowskiego Mruczysława i 54 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego łagodnym krewnym Plutona Edgara Allana Poe. Ale też jako arystokratę i schyłkowca, ostatniego świadka wykwintnego smaku, bliższe więzy łączą go z milczącymi kotami Baudelaire’a . Zblazowanego schyłkowca nudzi niemal wszystko i niemal wszystko go męczy. Szczególną „osobą” dla bohatera, wzbudzającą jego zainteresowanie, jest inkwizytor z obrazu El Greca, kardynał Don Fernando Nino. Kot mówi o sobie: „Myszy nie łapię, miłostek nie lubię, psota mnie męczy, brzydzą pochlebstwa i gapiów umizgi. Więc się zabawiam wypróbowaniem czujnej świadomości. Z niej czerpię wigor, ażeby nic nie chcieć i jak najwygodniej, manifestacyjnie całe życie przespać” . Opisując Omara, możemy powtórzyć za Stanisławem Brzozowskim zdanie z rozdziału o dekadentyzmie z Legendy Młodej Polski, autor mówi tam o Baudelairze: „Nie był on zdolny wymknąć się własnej swej duszy” . Dodać należy, że Jerzy Zbigniew Maciejewski uważa postać kota Omara także za „doniosły czynnik, za pomocą którego dokonuje Jaworski karnawalizacji powieści” porządku. Zwierzę – kot jest burzycielem ładu i przerywa schadzkę Havemeyera i Ewarysty, robi to celowo, uwielbia zwracać na siebie uwagę. Autor obdarzył go takimi samymi cechami, jak człowieka; jest arystokratą i intelektualistą. Maciejewski zauważa też, że 55 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego „wielogłosowość” Omara – jego sarkazm, ironia, humor, ale i tragizm, budują pewien dysonans i zwracają uwagę na jego „karnawałowy” styl życia . Okulicz-Kozaryn zwraca jednak uwagę na inną cechę angorskiego kota, która jest istotniejsza dla naszych rozważań. Kot jako istota niepospolita (pochodzi przecież z rodu Kota w Butach) stał się przeciwieństwem tego, co reprezentują sobą milionerzy – masowości i amerykanizacji . Zwierzę posiada także zdolność oceniania ludzi i ich spraw z dystansem – „dysponuje dandysowskim przywilejem” . Nie jest postacią niezbędną dla rozwoju akcji, ale sprawia, że ulega ona przyspieszeniu. Tuż przed swoją śmiercią (podczas lotu samolotem, z powodu żółtaczki połączonej ze wrzodem na wątrobie , po zatruciu makowcem) wygłasza swoją minimowę , która stanowi kolejny dowód na to, że bohaterowie Wesela hrabiego Orgaza zdają sobie sprawę ze swojego tekstowego, fikcyjnego charakteru. Przytoczymy wypowiedź księcia Omara: Nie jestem zabawką dla małomieszczańskiej inteligencji. Karmazyn udzielny karmazynowej myśli służyłem. Pazury zdarłem na karkołomnych, nocnych wyprawach w wąwozie zadumy. Biegałem na nartach ograniczonego rozumowania. Wynikami żyłem dowodowego postępowania przeciw mnie samemu, prowadzonego przez siebie, w sobie. Fragmentem nie byłem ani na chwilę. Całość, pełnia jestem, bez odchylenia i bez odstępstwa. Sam siebie stworzyłem i sam wycofuję. Z 56 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego myśli pochodzę i z myślą konam, ja, Książę Omar, pieszczoch miliarderów i ślicznuś-cacuś dla wszelkich głuptasków . Postać kota wykreowana została po to, żeby pokazać mechanizmy kreowania bohaterów literackich, odsłania sekrety autora. Wydaje się nawet, że Omar zna swój status ontyczny – wie, że jego „życie” to tylko fikcja literacka . Stanowi dowód na to, że w przypadku tej opowieści mamy do czynienia z metaliteraturą, powieścią o pisaniu (kreowaniu) powieści (świata). Kot mówi o sobie jako o całości – gotowej postaci, nie jest fragmentem, ale głosem twórcy – „sam siebie stworzył”, więc tylko on sam może siebie „wycofać” . Moment „stworzenia siebie” jest jednak bardzo niekonkretny – bohater pragnie doskonałości (dandysowskiej), „kończy” się, ale w zasadzie nigdy nie zaczyna. Jest postacią antycypującą wzniosłość, brak zakończenia świadczyłby o braku doskonałości, tutaj tak nie jest. Wzniosłość przedstawiona zostaje jako swoisty proces (to raczej procesualność wzniosłości) – jest tylko uwznioślanie (czyli czynność, a nie jej rezultat), które nie może zyskać ostatecznego kształtu, czyli tradycyjnie rozumianej wzniosłości. Książę Omar przed śmiercią ironizuje – wyśmiewa „wszelkich głuptasków”, którzy nie rozumieją, kim naprawdę jest; w ten sposób pokazuje, w jak groteskowym świecie przyszło mu żyć – on, jedyny 57 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego prawdziwy dandys, zaklęty jest w kociej postaci i staje się zabawką milionerów. Jest atrybutem Havemeyera, „miał alegorycznie przedstawiać cnoty bohatera” . Kot Omar burzy tradycyjny porządek fabularny, ale mimo tego nadaje motywację światu przedstawionemu – umierając. Zapowiada późniejszy fakt, śmierć innego dandysa – swojego właściciela – Havemeyera, który później tragicznie zginie na deskach teatru. Schyłkowcy w Weselu hrabiego Orgaza pełnią istotną funkcję, są kolejnym dowodem na to, że Jaworski nie dąży do wiernego oddawania tego, co działo się w latach dwudziestych, które znajdują się na styku tendencji młodopolskich i międzywojennych. To obraz świata nie tylko po symbolicznym zmierzchu Zachodu i zmierzchu młodopolskim, to także świat po „końcu Europy”, który nastąpił wraz z rozpoczęciem działań wojennych w roku 1914. Młodopolskie zjawiska poddane zostają w powieści reinterpretacji; to, co wzniosłe okazuje się tak naprawdę śmieszne i wydumane. Dandysi i dekadenci okazują się komiczni, ale równocześnie tragiczni – nie zdają sobie sprawy z własnej śmieszności, są postaciami groteskowymi, wynaturzonymi . Jedynym prawdziwym dandysem okazuje się kot Omar, pełen dystansu do rzeczywistości. Postaci wykreowane przez Jaworskiego w powieści są świadome tego, że są bohaterami literackimi – znają swój fikcyjny status, biorą 58 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego udział w wielkiej literackiej mistyfikacji. Schyłkowcy Jaworskiego czerpią z jego biografii, jak pisarz dążą do określonego celu i nie przejmują się innymi . Różni ich jednak od autora stosunek do świata – są oni śmiertelnie poważni, brak im ironizującego podejścia do życia (za wyjątkiem kota Omara), śmieją się, ale nie jest to radosny śmiech; ten śmiech to nowy start, forma obrony przed zmienną rzeczywistością. Yetmeyer nie ma gustu, jest niezadbany oraz zadufany w sobie, Havemeyer nie tyle kocha sztukę, co pieniądze, które można dzięki niej zarabiać. Wreszcie – Omar – jedyny prawdziwy dandys, z jedną tylko wadą – jest kotem, a nie człowiekiem… U Jaworskiego wszystko bowiem musi być à rebours. 59 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego ROZDZIAŁ III Kultura/religia Wesele hrabiego Orgaza to, jak wielokrotnie zostało wspomniane, opowieść o kryzysie kultury. Widoczny jest tutaj także kryzys tradycyjnie rozumianej religijności. Jaworski w powieści dokonuje medytacji nad cywilizacją i estetyką, widoczne są inspiracje malarskie, literackie, muzyczne. Wszystkie te nawiązania służą oczywiście zaprezentowaniu systemu filozoficznego, a w zasadzie konstrukcji myślowej Jaworskiego. Pisarz każe zastanowić się czytelnikowi nad tym, czym jest sztuka, jaki cel przyświeca jej twórcom i kto może nim być. Każdy z tych problemów nie jest nowy i pojawiał się już wielokrotnie w literaturze, autor Historii maniaków jest jednak wyjątkowy, wszystkie te problemy opisuje bowiem w nowej formie, tworząc literaturę o wymiarze meta. Prozaik miesza wszystkie możliwe konwencje i style, współczesne (czyli młodopolskie) i historyczne (istotne tu są nawiązania do dawnych powieści – np. poprzez argumenty poprzedzające każdy rozdział). Nieustannie mówi się w powieści o kulturze oraz sztuce, które stają się materią do tworzenia dzieła, budują nieskończoną siatkę połączeń. Pomieszanie gatunków i stylów sprawia, że najważniejszą czynnością staje się samo opowiadanie. To 60 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego właśnie czynność staje się ważniejsza od rezultatu (gotowej opowieści), sensy są tutaj ciągle budowane, a dokładniej – konstruowane. Każda metoda, za pomocą której autor udziela bohaterom i narratorowi głosu może zostać szybko zdetronizowana na rzecz innej, zupełnie z nią niewspółgrającej. Najważniejszą osobą staje się zatem kreator – twórca tekstu, to on „reżyseruje” akcję powieści . Kreatorautor występuje w roli osoby, która walczy z modernistycznymi konwencjami za pomocą jej samej. Powieść opowiadająca o zmierzchu kultury Młodej Polski, zamykająca pewną epokę, stworzona została przez jednego z najważniejszych założycieli nurtu. Jaworski jakby od początku dokonywał sabotażu epoki – będąc jednym z jej najwybitniejszych twórców, zapowiadającym późniejsze sukcesy Witkacego (choć ten, w przeciwieństwie do Jaworskiego, powieść traktuje jako wykładnię poglądów teoretycznych na temat sztuki), nieustannie ją obśmiewał. Odwołania do realności służą tutaj tylko podkreśleniu absurdalności świata za pomocą groteski czy śmiechu. Literacka kreacja w Weselu hrabiego Orgaza jest wybujała ponad potrzebę, stanowi jednak element niezbędny – to rezultat założonej na poziomie fabularnym perspektywy schyłku, kresu kultury, który nastąpił po Wielkiej Wojnie. Zwolennicy postmodernizmu zapewne odnaleźliby tutaj symptomy tego, co przydarzy się literaturze w drugiej połowie 61 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego wieku XX – mamy tutaj na myśli tzw. literaturę wyczerpania, opisaną przez Johna Bartha . Barth zauważa, że nie miejsca na koniec powieści, ale na brak możliwości jej dalszego rozwoju. Nawet jeśli gatunek się już nie rozwija, to można z niego korzystać świadomie – tworząc teksty autotematyczne , które obnażają mechanizmy powstawania powieści (sam Barth wypełnia zresztą swój postulat w zbiorze opowiadań Zagubiony w labiryncie śmiechu). Nierealistyczne opowieści postmodernisty przerywane są wykładami na temat literackich konwencji, roli znaków. Mamy zatem do czynienia z tymi samymi zabiegami, które stosuje Jaworski w Weselu hrabiego Orgaza, konstrukcje okazują się zaskakująco podobne . Jaworski dąży do tworzenia/odkrywania nowego w literaturze, jednakże cel ten nie jest realizowany poprzez odrzucenie dotychczasowych konwencji, ale poprzez ich groteskowe spotęgowanie i niejednokrotne wyśmianie. Niechęć do artystycznego powtórzenia przejawia się w negowaniu utartych formuł, w tworzeniu nowego słownika. Tomasz Załuski zwraca uwagę na to, że w zasadzie modernizm artystyczny konstytuuje się w opozycji do powtórzenia, takie założenie jego zdaniem stanowi nawet dominującą autointerpretację oraz definicję modernizmu . W Weselu hrabiego Orgaza do czynienia mamy ze spójną wizją dziejów. Wizja ta oparta jest na tzw. filozofii historii, Załuski pisze: 62 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Zdaniem Danto każdy ruch modernistyczny rozwijał własną narrację historyczną opartą na teleologicznej filozofii historii, uznając tworzoną przez siebie sztukę za zwieńczenie, koniec progresywnego procesu dochodzenia do istoty sztuki, a w efekcie za ostateczne odsłonięcie, manifestację prawdy sztuki. W rezultacie modernistyczna formuła pytania o sztukę brzmiała: „Czym sztuka jest naprawdę w swej istocie?” Autor Modernizmu artystycznego i powtórzenia powołał się tutaj na Arthura Danto – filozofia i krytyka sztuki, który zajmuje się filozoficznymi kategoriami „świata sztuki” oraz „końca sztuki”. Obie te kategorie wydają się przydatne podczas opisywania wizji sztuki, która przedstawiona jest w powieści Jaworskiego. Autor Historii maniaków rzeczywiście opisuje świat, w którym główni bohaterowie próbują odpowiedzieć na pytanie „Czym sztuka jest naprawdę w swej istocie?”. Żadnemu z nich nie udaje się dojść jednak do wiążących wniosków. Obaj posiadają spójne wizje tego, jak dotrzeć do istoty sztuki. Havemeyer chce zmusić ludzi do tworzenia nowych dzieł, kiedy wszystkie dotychczas powstałe znajdą się na stworzonej przez niego Wyspie Zapomnienia. Yetmeyer natomiast pragnie obudzić w ludziach artystyczną żarliwość namawiając ich do obejrzenia katartycznej pantomimy. Główni bohaterowie podobni są w swoich 63 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego poczynaniach do autora Wesela hrabiego Orgaza, Jaworski także pragnie, wykorzystując prawa historii (tworząc opowieść o dziejach, ale i o przyszłości) i powieściową formę, stworzyć dzieło, które będzie zwieńczeniem pewnego etapu. Powieściopisarz mieszając różne konwencje i style, tworząc utwór metatekstowy, pragnie pokazać prawdziwe oblicze dotychczasowej sztuki, chce pokazać jej wszystkie błędy i potknięcia. Zauważa jednak, że stworzenie czegoś zupełnie odmiennego od dotychczasowych dzieł jest już w zasadzie niemożliwe, sztuka bowiem się „wyczerpuje”. Dlatego też autor zmuszony jest wykorzystać teksty innych twórców, aby stworzyć własne opus magnum. Powieść Jaworskiego ma być swoistym podsumowaniem tego, co działo się w czasach Młodej Polski. Jaworski pozwala sobie na pewną staroświeckość, która w tym przypadku nie może zostać uznana za epigonizm (powieść przecież zostaje wydana w roku 1925 – biorąc pod uwagę tradycyjne ramy epok – już w dwudziestoleciu międzywojennym), ale za znak tego, że nowe podejście do zjawisk kultury nie wyklucza wykorzystywania i przetwarzania dawnych środków wyrazu. Tworzenie dzieł sztuki od zawsze jest odpowiedzią na ludzką egzystencję, metodą poradzenia sobie z grozą życia. Sztuka jest jednym z najważniejszych sposobów tworzenia kultury, poprzez jej wytwory człowiek jest w stanie zrozumieć samego siebie . Jej interpretowanie to 64 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego jeden z najlepszych sposobów, jakie odkryli ludzie na to, żeby w świecie się orientować: „Interpretacja jest więc niekończącym się procesem orientowania się w świecie, a literatura stanowi szczególną formę tego procesu, ponieważ jest reakcją na świat razem z jego zmiennością” . Literatura najlepiej nadaje się do opisywania zmienności świata, procesów w nim zachodzących, jej tworzenie bowiem także jest procesem. Literatura metatekstowa, w której uwagę zwraca się nie tylko na sam rezultat, ale też na proces tworzenia (ich rolę w zasadzie można uznać za równorzędną), jest szczególnie trafną reakcją na zmienność otaczającej ludzi rzeczywistości. Bohaterowie Wesela hrabiego Orgaza nieustannie podkreślają, że sztuka i jej tworzenie to pewna konstrukcja, uwaga zwrócona jest na konstruowanie dzieła – łączenie ze sobą różnych pomysłów: – Sahibie! ponawiam skromne upomnienie: konstrukcja, konstrukcja! Yetmeyer ma rację, że bez niej nie warto, choćby mimochodem, pomyśleć o dziele. Pan sam przyznaje konieczność skuwania pomysłu w pomysł, zanim się przystąpi do wykonania powziętych zamiarów. Trzy są działania najściślej spętane szkieletem konstrukcji: technika, szpiegostwo i sztuka . Konstrukcja znajduje się jednak w stanie kryzysu, do czynienia mamy ze specyficznie rozumianym zmierzchem 65 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego kultury i sztuki. W tym momencie jednak przyjrzeć warto się jeszcze raz bliżej „końcowi sztuki” – z perspektywy innej niż w rozdziale „Schyłek/wojna”. Perspektywę zmierzchu rozumiana będzie tutaj Vattimowsko, kres sztuki nie jest opisany jako zakończenie dziejów osobnej dziedziny, autonomicznej od innych rodzajów doświadczenia, ale jako „osłabienie” jej mocnej postaci – pewien zanik, rozpad . Zawadzki zauważa, że w Weselu hrabiego Orgaza po raz pierwszy wykorzystano tzw. słabą ontologię . W przypadku Jaworskiego owa słabość oparta jest na kategorii śladu. Teoretyk zauważa, że „słaba koncepcja” bytu ufundowana została w powieści na przekonaniu, iż byt dany jest jedynie w szczątkowej formie, w znakach, które po sobie zostawia. Mimetyzm w powieści nie jest do końca możliwy, odwzorowanie nie może nastąpić, ponieważ rzeczywistość, która ma być potem odtworzona w dziele, nie daje się w pełni przedstawić, jest zbyt skomplikowaną konstrukcją. Nie tylko byt człowiek poznaje w śladach, tradycja kulturowa również zostawia po sobie tylko pewne relikty, ich powieściowym symbolem – według Zawadzkiego – może być pałac głównego bohatera powieści . Sama słabość wynika z doświadczenia nihilizmu, czyli osłabienia statusu rzeczy oraz bytu; jest ona ważnym składnikiem nowoczesnej literatury. Autor publikacji Literatura a myśl słaba w ramach „poetyki” osłabionej 66 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego dokonuje istotnego podziału na dwa wątki. Pierwszy motyw określono jako „znikanie treści świata”, polegać ma ono na doświadczaniu desubstancjalizacji bytu. Drugi z nich opiera się na pojęciu śladu jako resztki i określony zostaje mianem wątku „ontologicznej tandety” – to tu właśnie swoje miejsce odnajduje Jaworski ze swoją metodą pisarską . Powieściopisarz uznany zostanie potem za patrona tzw. estetyki brzydoty, kultura w jego ujęciu stanowi zbiór starych, zwykle już zużytych form, muzeum. To, co było, jest już tandetne i niepotrzebne, ale mimo wszystko zostaje zachowane, tworzy się „rupieciarnia kulturowych form przeszłości”: Roman Jaworski, traktowany jako patron estetyki brzydoty i groteski w polskiej literaturze XX w., może być też uznany za patrona popularnych w latach sześćdziesiątych koncepcji śmietnika kultury (Różewicz) czy wraku (Kantor). To właśnie autor Wesela hrabiego Orgaza bodaj jako pierwszy wyraził pogląd o kulturze jako muzeum czy raczej chaotycznej rupieciarni kulturowych form przeszłości. Tym, co pozwala dostrzec pewne podobieństwa tych – oczywiście pod wieloma względami różnych – diagnoz, jest koncepcja śladu jako resztki . Wszystko, co zostaje w muzeum, jest właśnie resztką, to jedynie pozostałości dawnej świetności, choć założenie jest 67 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego zupełnie inne, muzeum powinno być próbą nadania przedmiotom długiego życia, jest swoistą grą o długie trwanie, o wieczność. Sama koncepcja muzeum jest ściśle połączona z wątkiem ontologicznej tandety. André Malraux dzieli muzea na dwa typy – na hermeneutyczne oraz na muzeum wyobraźni. Pierwsze z nich służy reinterpretacji sztuki, dzieła zyskują nowe sensy poprzez nowe umiejscowienie, odmienny od rodzimego kontekst. Drugi typ, czyli muzeum wyobraźni, to raczej sama świadomość, doświadczenia kulturowe człowieka . Muzeum hermeneutyczne czerpie z interpretacji wytworów sztuki, ale opiera się na tworzeniu materialnej kolekcji, dzieła zaczynają wykraczać poza kontekst, w którym zostały stworzone, osadzone przez autora: „Hermeneutyczna interpretacja pozwala zobaczyć, że stanowią kulturowe fenomeny oddające najważniejsze dla człowieka aspekty życia i śmierci. Jako arcydzieła wyrażają nie tylko kulturowe sensy, ale również intencjonalność ich twórcy” . Havemeyer planuje stworzyć takie właśnie muzeum (muzeum specyficzne, bo służące temu, aby ludzie o tym, co już powstało zapomnieli, ma nastać czas zbiorowej niepamięci) na Wyspie Zapomnienia, jego pomysł jest przeciwstawiony wizji Yetmeyera: 68 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego – Nazwa sama mówi: „Forgotten isle”, „L’ile d oubli”. Aby nic nie było, aby próżnia była. Precz z wszelką pamięcią o całej przeszłości. Dzisiejsi ludzie wyparli się związku z myśleniem swoim i myśl zadeptali tępymi butami, zapluli gębami. W naśladownictwie pustoty ugrzęźli i żyć im ciężko. Więc o odrodzeniu nieustannie prawią i w księżycowe noce swej niedoli do twórczości wyją. Havemeyer pragnie, by z niczym zostali, nic nie wspominali i aby z niczego, bez żadnej pomocy swój trud poczynali. Chce ich upokorzyć, do muru przyprzeć. On wie, że nie mogą i nie potrafią, on chce ich zgubić! Yetmeyer dopomóc zamierza niezdarnym przez nawiązanie ciągłości dziejowej, przez wspomnień olbrzymów sromotne najazdy, przez uświęcenie każdej myśli własnej i czujnej mądrości panowanie czułe. Yetmeyer nie kopie masowego grobu całej ludzkości. On tylko jednostki oporne a możne, w ich własną matnię wikła i wciąga… Osadzenie wszystkich dotychczasowych dzieł w jednym miejscu, ma służyć pobudzeniu ludzkości do innowacyjnego działania. Havemeyer nie zwraca uwagi na fakt, że dzieła wyrażają myśli autorów, ich intencje, zupełnie odcina się od takiego pojmowania sztuki. Milioner chce, aby w jego muzeum dzieła sztuki oddziaływały same przez się, nieistotne stają się tutaj ich przeznaczenie oraz funkcja . Owo działanie jest 69 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego jednak rozumiane wyjątkowo specyficznie, raczej poprzez kategorię braku. Niemożność obejrzenia dzieł w innym miejscu niż Wyspa Zapomnienia ma sprawić, że ludzie postanowią stworzyć coś nowego – po to, aby sztuka mogła nadal istnieć. Kluczowym słowem jest tutaj „nic”, z nicości właśnie ma narodzić się sztuka. Zbawczy pomysł Yetmeyera bazuje raczej na wykorzystaniu drugiego typu muzeum, czyli tzw. muzeum wyobraźni: Muzeum wyobraźni stanowi zdolność człowieka do ogarnięcia wielu dzieł kulturowych, ich syntetyzacji, jak również zinterpretowania. Dzięki tej funkcji człowiek może dotrzeć w sztuce do tego, co ponadczasowe i uniwersalne. Muzeum pamięci staje się w ten sposób jedną z ważniejszych kulturowych zdolności i zachowań człowieka . „Dancing Przedśmiertny” to połączenie w całość kilku dzieł, zestawienie ze sobą z pozoru niespójnych elementów. Najważniejsze jest właśnie ogarnięcie wielu wytworów kultury oraz ich ponowne zinterpretowanie, a w zasadzie nie tyle zinterpretowanie, co ciągłe interpretowanie – kolejny raz uwaga zwrócona zostaje na samą czynność, a nie na jej rezultat. Yetmeyer szuka istoty sztuki, czyli tego, co nadaje jej charakter uniwersalny; odnalezienie „sedna” ma zapewnić 70 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego ludzkości oczyszczenie. Pantomima, jako muzeum wyobraźni, ma stać się nową, obowiązującą normą sztuki . Pantomima jest także świętem, próbą przywrócenia przeszłości, to w zasadzie estetyczne doświadczenie towarzyszą przeszłości. takiemu Przeżycia, doświadczeniu które posiadają przedstawieniowy charakter, odkrywa się tutaj pewną prawdę: Estetyczne doświadczenie przeszłości ma charakter bezpośredni i tym różni się od historycznego poznania przeszłości, towarzyszące które zawsze jest uobecnieniu pośrednie. przeszłości mają Przeżycia aspekt przedstawieniowy – coś się w nich odkrywa lub objawia – i aspekt emocjonalny . Przedstawienie reżyserowane przez Yetmeyera odbywać ma się w hiszpańskim mieście Toledo , a dokładniej w miejscu, w którym Miguel de Cervantes tworzył swoje opowieści o Don Kichocie – w Posada de la Sangre . Toledo jest jednym z najważniejszych dla hiszpańskiej kultury religijnej miast. Don Kichot oraz Cervantes patronują dziełu Jaworskiego, hiszpański pisarz jest uznawany za ojca europejskiej powieści. Don Kichot podobny jest trochę do samego autora Wesela hrabiego Orgaza. Bohater Cervantesa nie potrafił odnaleźć się w świecie, na nowo go rozpoznać: 71 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Don Kiszot wyszedł ze swego domu i nie był już w stanie świata rozpoznać. Jakoż świat, pod nieobecność Najwyższego Sędziego, objawił się nagle w przerażającej wieloznaczności; boska Prawda, prawda jedyna, rozpadła się na setki prawd względnych, którymi podzielili się ludzie. Tak oto narodził się świat Czasów Nowożytnych, a wraz z nim, na jego wzór i obraz, powstała powieść . Danuta Szajnert w swojej książce o autorskiej intencji pisze, że Cervantes próbuje grać z czytelnikiem, namawiając go, aby potraktował powieść jak historyczny zapis (wykreowany przez niego Don Kichot tak właśnie traktuje książki rycerskie). Ów zapis historyczny nie jest jednak traktowany do końca poważnie, podważona zostaje bowiem jego wartość, ale nie autentyczność. Konsekwencją takiego zabiegu jest poddanie w wątpliwość niepodważalności prawdy historycznej, ale i rzeczywistości . Szajnert jest tutaj bliska tezom Kundery, który także zauważa, że rzeczywistość może zostać poddana w wątpliwość, można wręcz przestać ją poznawać. Jaworski zmienionego świata nie poznaje, jawi mu się świat pełen niedomówień, niepełny, dlatego właśnie podważa jego wartość. Powieść najlepiej obrazuje rozbicie rzeczywistości, które stało się udziałem pisarza. Autor znajduje się u przecięcia dwóch silnych prądów myślowych – z 72 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego jednej strony modernizmu (który wyniósł nowożytność do rangi narracji najodpowiedniejszej do opisania świata i umiejscowienia w nim jednostki), z drugiej – nowoczesności, raczej niepewnej, „osłabionej”, ale i krytycznej. Jaworski musi stanąć za Cervantesem naprzeciw ogromu prawd, zrozumieć względność otaczającej go rzeczywistości. Względność tę wyrażają, jak to określa w jednym z esejów Milan Kundera, wyobrażeniowe „ja”, czyli stworzone przez autora postaci literackie. Jedynym pewnikiem w rozbitym świecie okazuje się mądrość niepewności, która wyraża się potem najpełniej w formie powieściowej . Cervantes jest także, o czym wspomina Maciejewski, „prawodawcą nowożytnej literatury skarnawalizowanej” , z której Jaworski czerpie inspirację. Toledo związane jest również z innym twórcą, istotnym dla Romana Jaworskiego, jest nim El Greco. W tym mieście malarz stworzył swoje najwybitniejsze dzieła, między innymi Pogrzeb hrabiego Orgaza oraz Portret kardynała-inkwizytora Nino de Guevara (arcydzieło znane jest raczej pod nazwą Kardynał). Pierwszy z wymienionych obrazów, będący jednym z najistotniejszych kontekstów powieści Jaworskiego, znajduje się w toledańskim kościele Santo Tomé. W postać samego Orgaza, w pantomimie inspirowanej dziełem malarskim, wcielić ma się Havemeyer. Bohater w czasie przygotowań do przedstawienia wdaje się w romans z primabaleriną, 73 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego mieszkanką Toledo – Donną Evaristą de las Cuebas, kobieta to „potomkini rodu, z którego pochodziła żona El Greca” . Jaworski łączy tutaj ze sobą elementy niczym puzzle, miesza postaci prawdziwe oraz fikcyjne; bohaterka pantomimy pochodzi z rodziny El Greca , zakochuje się w amerykańskim milionerze o nazwisku Havemeyer. Nazwisko tego bohatera zostaje „pożyczone” od prawdziwego nowojorskiego kolekcjonera, właściciela kilku obrazów El Greca (między innymi Kardynała). Książkowy Havemeyer okazuje się niezwykle podobny do hrabiego Orgaza, którego rolę ma odegrać w pantomimie. Mężczyzna zakochuje się w Ewaryście podczas pobytu w Toledo, czyli w mieście malarza. Miejsce to nadaje się idealnie do odegrania w nim oczyszczającej pantomimy ze względu na swoją historię – związane jest z ruchem kontrreformacyjnym, w czasach El Greca kościół katolicki usilnie dążył do odbudowania swojej mocnej pozycji w Hiszpanii. Malarz sprzyjał tym zamierzeniom – tworząc głównie obrazy na zamówienie kościoła. Połączenie niezwykłego miejsca, historycznych sojuszników i wsparcia ze strony Havemeyera ma zapewnić sukces pantomimie. Yetmeyer śmiało nawołuje: A teraz wzywam was, wielcy, historyczni sojusznicy, ciebie, Don Kichocie, i ciebie, kardynale okrutniku, was bracia słoneczni, mój ty przeczysty Conde Orgazie i mój roztęczony 74 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego El Greco, bywajcie, do Posada de la Sangre śpieszcie na pomoc w dziele zbawczego humbugu, z którego narodzi się cud!! Na jednym przedstawiony z zostaje obrazów, wymienionym kardynał-inkwizytor, wyżej, właścicielem dzieła jest Havemeyer. Postać okrutnego kardynała zostaje przybliżona czytelnikowi przy okazji fragmentów dotyczących kota Omara, inkwizytor jest bowiem najlepszym przyjacielem zwierzęcia. Ten bohater, tak jak i koci książę, ma prawo do oceniania ludzi – ze względu na swój status ontyczny. Stanowi inspirację dla Yetmeyera; choć inkwizytor sprawia, że bohaterowie zaczynają działać, ani razu nie przestaje być jedynie bohaterem obrazu, dzieła sztuki, nie wychodzi spoza ram obrazu: W apartamentach gościnnych dancingu, w palisandrowej, zacisznej pracowni, kardynał okrutnik, Don Fernand Nino, na sztaludze stoi. Nic sam się nie zmienił i jego pozy również nie zmieniono. Zdawać mu się może, że wciąż jest w Nowym Jorku. Pod rozwidnionym bezlitośnie czołem, bez skromnej zmarszczki czy bolesnej chmurki, myśli wyziębione i niezawodne upiornie snuje. Jest mu obojętne, gdzie, kiedy przebywa, u kogo i w jakim celu. Wierzy w zmartwychwstanie potęgi papieskiej, powołania czeka do 75 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego władzy świeckiej i na tę chwilę pomaga Bogu świat przysposobić. Więc intryguje maską okrucieństwa, jak tylko umie, tych nielicznych świadków, których Havemeyer pod wzrok mu podsuwa . Inkwizytor z obrazu El Greca z jednej strony reaguje tak, jak ludzie, z drugiej jednak – nadal jest bohaterem dzieła sztuki. Nie ma wielkiego wpływu na przebieg wydarzeń, stanowi raczej inspirację, pobudza do działania – ale nie działa w sposób bezpośredni. Jego najistotniejszą cechą jest oryginalność. Obraz, powstały około roku 1600, zostaje wyjęty ze swojego macierzystego kontekstu, ale mimo tego nie zyskuje na „przezroczystości”. Owa przezroczystość polegać miałaby na tym, że dzieło nie odsyła do żadnego referentu poza samym sobą. Portret kardynała-inkwizytora Nino de Guevara nie jest dziełem autoreferencyjnym – bohaterów powieści odsyła bowiem do szerszej tradycji, jest w zasadzie najważniejszym symbolem hiszpańskiej inkwizycji. Prawdziwa historia obrazu przypomina oczywiście jego powieściową historię – w roku 1904 portret został sprzedany kolekcjonerowi z Nowego Jorku – Henry'emu Osborne'owi Havemeyer (obecnie znajduje się w nowojorskim Metropolitan Museum of Art). W Toledo powstał także drugi z obrazów, o którym wspominaliśmy – Pogrzeb hrabiego Orgaza. Dzieło, 76 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego namalowane pod koniec XVI wieku, upamiętnia pogrzeb dobroczyńcy i arystokraty – Don Gonzala Ruíz (tytuł hrabiego Orgaza nadano mu później), zmarłego dwieście pięćdziesiąt lat wcześniej. Legenda głosi, że na pogrzebie obecni byli dwaj święci – św. Szczepan oraz św. Augustyn, po zstąpieniu z nieba mieli oni złożyć do grobu ciało zmarłego . Na obrazie można znaleźć jednak i postaci malarzowi współczesne, chociażby proboszcza parafii, do której obraz miał trafić. Widoczny jest też sam El Greco. Umieszczenie siebie na własnym obrazie, przedstawiającym wydarzenia sprzed ponad dwóch wieków, uznać możemy za swoisty sygnał autotematyczny. Oto autor „zamieszkuje” we własnym dziele – jest to jednak tylko pewien ślad, sygnał, resztka. Dzieło, choć średniowieczne, można spróbować odczytać kluczem osłabienia – „odnajdywania śladem śladów”. Nie mamy tutaj do czynienia z tradycyjnym, mimetycznym odwzorowaniem (zresztą przedstawione wydarzenia są fantastyczne), lecz z próbą interpretowania istniejących śladów (byłaby nim legenda o zabraniu duszy hrabiego przez świętych) i odpowiadaniem na nie swoim własnym śladem (tu w najprostszej formie – poprzez umieszczenie autora w jego dziele) . Działania głównych bohaterów mają na celu wskrzeszenie w ludziach duchowości, uczuć metafizycznych. W obu przypadkach inaczej jednak rozumianej. Havemeyer w pewnym momencie zaczyna wierzyć w Boga, ostatecznie 77 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego wyrzeka się jednak wiary. Wiara Yetmeyera jest bardziej mistyczna, pytał swojego antagonistę: „W jedynego Boga, w Boga-myśl-początek, w Boga-ukochanie, w Boga-stworzyciela, twe źródło, twe ujście… wierzysz, Havemeyer ?”. Havemeyer wyznaje wiarę ze względu na uczucie do Donny Ewarysty, przed śmiercią mówi jednak: „Nie wierzę, nie czuję, najmniejszej nadziei nie zabieram ze sobą, nikogo nie kocham…” . Wyparcie się wiary przez odtwórcę roli Orgaza ma charakter symboliczny, świadczy o rozbiciu wspólnoty religijnej, o osamotnieniu jednostki. Z rozbicia wspólnoty zdawał sobie sprawę także Yetmeyer i między innymi z tego powodu postanowił wystawić swoją pantomimę. Jego religijność, choć mistyczna i oparta na powszechnie znanych z kościoła zasadach, jest specyficzna. Dawid tworzy własną religię, którą określa mianem systemu, Jacinto, Havemeyer i Ewarysta mają mu pomóc w rozpowszechnieniu takiej religijności. Pobudką obu milionerów, oprócz próżności, jest także strach. Freud powiedziałby raczej o wrogim nastawieniu do innych ludzi, które wcześniej nie mogło się ujawnić ze względu na równość boskiej miłości , ale tutaj raczej nie mamy z tym do czynienia. Strachu bohaterom nie udaje się wyrzec do końca, choć Havemeyer przed swoją śmiercią twierdzi, że nie ma już nadziei, w jego geście widać raczej rozpacz i obawę niż ironię. 78 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Również w tańcu, który stanowi podstawę pantomimy, odnaleźć można motywację sakralną. Podrygałow, tancerz „Dancingu Przedśmiertnego”, widzi w tańcu środek terapeutyczny, będący receptą na rozbicie osobowości ludzi , mówi o „tańcującym zapładnianiu myśli”: Przede wszystkim głową tańczyć się godzi, a ona za sobą porywa ramiona, biodra i stopy. Tańczy tęsknota za tym, co najdroższe, co nieodzowne, czego nikt nie ma i mieć nie może, o czym nikomu żadnym spojrzeniem, ani warg tchnieniem powiedzieć nie wolno, by czucia nie spłoszyć. A w Europie porewolucyjnej, zdurniałej, nowej, tańcują od spodu . Igor Podrygałow to bohater specyficzny, to w zasadzie dzięki niemu (albo przez niego) Havemeyer zgadza się wystąpić w pantomimie. Yetmeyer przyrzekł tancmistrzowi rękę Ewarysty, kolekcjoner dowiaduje się o tym i postanawia dołączyć do przedstawienia, za co żąda unieważnienia związku baletnicy i Igora. Baletmistrz okazuje się osobą o wielce podejrzanej przeszłości, Prakseda – niania jego dwanaściorga dzieci przed swoją śmiercią (którą ponosi wskutek nadepnięcia na przewody elektryczne, prowadzące do miejsca, w którym podłożona była mina – element narzędzi tortur w sali, gdzie w razie sprzeciwów znaleźć ma się Havemeyer) wyznaje, że Igor był ludożercą . Kobieta postanawia także otruć dzieci tancerza, 79 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego tuż przed wystawieniem pantomimy odbywa się oficjalny pogrzeb całej trzynastki. Żałoba po dzieciach nie przeszkadza Igorowi w zawarciu małżeństwa, Havemeyer zostaje ostatecznie oszukany – pop błogosławi związek Ewarysty i Podrygałowa; Yetmeyer uważa, że postąpił uczciwie, gdyż chodziło mu jedynie o to, aby drugi milioner uwierzył w Boga. Relacje pomiędzy bohaterami określone zostają mianem „trójkąta perwersyjnego, czyli romansu: nekrofilki, erotycznego megalomana i patetycznego arystokraty” . Wszystkie romansowe wydarzenia ciążą jednak ku „pojednaniu cnoty z rozpustą”, Ewarysta zauważa, że takie pogodzenie jest możliwe właśnie poprzez taniec. Pojednanie jest jednym z tanecznych popisów tancerki, ma to być opowiedziana tanecznie historia dziewiczej tragedii, powstałej z tą chwilą, kiedy miłość do nieudolnego matadora Manuela pogmatwała się obłędnie z uwielbieniem dla zwycięskiego byka Corcito. […] Taniec torreadorski, w którym ginie byk-zmora, ma być równocześnie duchowym wyzwoleniem i umysłowym uzdrowieniem Ewarysty, opętanej przez ponure wspomnienia . Ewarysta zapomina o przeszłości, spędza noc z Havemeyerem, zachodzi z nim w ciążę, ten jednak nie chce wychowywać dziecka i uznaje, że dobrze stało się, że kobieta 80 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego wstąpiła w związek małżeński z Igorem Podrygałowem. Milioner przeczuwa własną śmierć, następuje ona na oczach widzów, na środku areny baletowej, podczas wystawiania pantomimy. Oskarżeni o zbrodnię są baletnica oraz Yetmeyer, oboje ostatecznie zostają jednak uniewinnieni – okazuje się, że kolekcjoner zmarł na skutek skazy krwotocznej. Taniec w Weselu hrabiego Orgaza stanowi metaforę kultury wysokiej, nie ogranicza się jednak tylko do niej, inspirację czerpie się także z niższych rejestrów kultury . Tu Jaworski zgadza się z tezami Nietzschego, które filozof wyłożył w Ludzkie, arcyludzkie. We fragmencie dotyczącym przenośni o tańcu czytamy: Przenośnia o tańcu. – Dziś należy uważać za rozstrzygającą oznakę wielkiej kultury, jeśli człowiek posiada ową siłę i giętkość, żeby być równie jasnym i ścisłym w poznaniu, jak w innych chwilach, zdolnym niejako o sto kroków ustępować poezyi, religii, metafizyce i ich moc i piękność odczuwać. […] Tymczasem: […] proszę sobie przypomnieć, że taniec nie jest to samo, co mdłe słanianie się tam i z powrotem między różnymi popędami. Wysoka kultura będzie podobna do tańca: oto i dlaczego, jak się rzekło, potrzeba do niej wiele siły i giętkości . 81 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Kultura wysoka zostaje porównana do tańca, sama literatura także wiele czerpie z tanecznych motywów. Eugeniusz Czaplejewicz we wstępie do publikacji Taniec i literatura stwierdza, iż każda literatura, która chce być literaturą dobrą, musiała „słyszeć” o tańcu, przetransformować go w jakiś sposób i wykorzystać ; autor wymienia kilka miejsc, w których taniec może się uobecniać w dziele literackim: 1) przebogaty zasób tematów, motywów i obrazów, 2) repertuar środków szczególnej ekspresji artystycznej o wyjątkowej intensywności, 3) silny czynnik formotwórczy, działający skutecznie w wielu planach poetyki, 4) dynamiczny składnik znaczeniotwórczy, konstytuujący sens artystyczny . W przypadku powieści taniec staje się jednym z naczelnych motywów, zdecydowanie „konstytuuje sens artystyczny”. Taniec jest ważnym elementem, dzięki niemu ludzkość ma zostać skłoniona do działania. Pantomima to tutaj sztuka oczyszczającego tańca, Podrygałow mówi nawet, że „Dla siebie tylko może człowiek tańczyć i siebie tylko przez taniec pojmuje” . Taniec od zawsze wiąże się z ludzką potrzebą sacrum, towarzyszy człowiekowi od początku jego 82 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego życia duchowego . Yetmeyer zdaje sobie z tego sprawę, dlatego postanawia wystawić właśnie widowisko taneczne. Co istotne – taniec wiązany jest także z tendencją do destrukturyzacji, łączy się z motywami destrukcyjnymi. W tańcu rzeczywistość jest postrzegana w inny sposób – rozpadowi ulegają z tradycyjne sposoby jej kategoryzowania . Jaworski w powieści, zarówno w warstwie językowej, strukturalnej, jak i fabularnej, zwraca uwagę na rozpad i nowe sposoby postrzegania rzeczywistości, dlatego taniec staje się tutaj metaforą idealną. Pantomima, choć służąca odkupieniu, wywołuje pewien chaos, na scenie ginie odtwórca jednej z głównych ról, aktorom teatralna fikcja zaczyna mieszać się z rzeczywistością. Świat zaczyna stawać się wrogi – wychodzą na jaw ciemne sprawki Igora Podrygałowa, giną jego dzieci i ich opiekunka, Ewarysta zachodzi w ciążę nie ze swoim mężem, Yetmeyer zostaje oskarżony o morderstwo. Działania bohaterów, choć obliczone na sukces, okazują się ostatecznie porażką. Pantomima okazuje się tylko sztuką pozorów. Pantomima jest gatunkiem, który ma szczególne znaczenie dla teatru dwudziestowiecznego . Sztuka teatralna, która jest ściśle powiązana z ruchem stanowi ważny element Wielkiej Reformy Teatru. Pantomima będzie kontynuowana w zreformowanym teatrze w latach dwudziestych, czyli w czasie, kiedy zostanie wydane Wesele hrabiego Orgaza. Ruch oraz cielesność, charakterystyczne dla sztuki mimicznej, uznane 83 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego zostały za manifestację czystej teatralności, to między innymi dzięki nim teatr mógł zostać uznany za sztukę autonomiczną, a reżyser zyskać nową rolę – twórcy-inscenizatora . Powieść Jaworskiego także autonomicznego, jest próbą tu również autor stworzenia staje się dzieła twórcą- inscenizatorem, forma jest równorzędna treści, a niekiedy nawet wydaje się ważniejsza od niej. Wesele hrabiego Orgaza to zapis medytacji kulturowych autora, to opowieść o sztuce, a w zasadzie o przesycie sztuką oraz o potrzebie stworzenia nowych kanonów – na drodze uwolnienia się od spuścizny poprzednich pokoleń, poruszenia wyobraźni i marzenia. To także głos Jaworskiego w toczącej się w latach dwudziestych i trzydziestych dyskusji na temat roli artysty. Całość odczytywać można jako przejaw pewnego osłabienia, uwidocznia się tutaj opisana wcześniej koncepcja słabej ontologii, śladu jako resztki. Na marginesie wspomnijmy jeszcze, że Wesele hrabiego Orgaza można by również spróbować odczytać z wykorzystaniem koncepcji Nycza, „literatury jako tropu rzeczywistości”. Badacz stwierdza, że każdy trop-ślad jest świadectwem istnienia . Po porównaniu koncepcji Nycza i Zawadzkiego nasuwa się wniosek, że w obu koncepcjach niezmienny pozostaje jeden element, ślad jest zwykle w literaturze tropem tego, co już wcześniej było trudne do zauważenia. To swego rodzaju ślad śladu, trop nieobecności, 84 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego zawsze jest resztką, nigdy nie jest dany w pełni, jasny i łatwy do odczytania. U Jaworskiego śladów mamy kilka – wszystkie jednak połączone są przez problem nadrzędny – kryzysu i zmierzchu, który powoduje, że rzeczywistość „rozpada się”. Zagmatwana fabuła Wesela hrabiego Orgaza sprawia, że mamy do czynienia z powieścią (z) pogranicza. Forma jest (w) centrum, czynność opowiadania nie służy tworzeniu spójnej historii, ale zwraca czytelniczą uwagę na sam proces mówienia – czynność staje się sposobem wyjścia z kryzysu, próbą ucieczki z impasu po Wielkiej Wojnie. W tekście pojawia się mnóstwo nawiązań do znanych tekstów kultury (problem ten przedstawiony zostanie dokładniej w rozdziale o intertekstualności), w tej części wspomnieliśmy chociażby o pisarstwie Cervantesa czy malarstwie El Greca. Nawiązania niejednokrotnie pojawiają się w formie pastiszu, trawestacji czy parodii. Jaworski okazuje się tutaj ironistą i cynikiem, który z dystansem podchodzi do wszystkich w zasadzie dyskursów o sztuce, nie pochwala ani metody Havemeyera, ani Yetmeyera. Oba sposoby w metaforyczny i zawoalowany sposób przedstawiają recepty artystów na sztukę po wojnie, oba okazują się jednak tylko kalkulacją, a nie drogą, która ma przynieść sztuce ożywienie. Autor Wesela hrabiego Orgaza o kulturze mówi wykorzystując i potem reinterpretując znane klisze – są nimi taniec („pantomimowe misterium”), motyw muzeum (wykorzystany potem przez licznych artystów po 85 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego drugiej wojnie), malarstwo (nawiązania do El Greca) i wreszcie literatura (Cervantes – ojciec nowożytnej europejskiej powieści). Zarówno taniec, jak i motyw muzeum, malarstwo czy literatura zostają ujęte w dużo bardziej pojemną ramę, jest nią religia. Wszystkie działania bohaterów mają motywację duchową, metafizyczną, biorą się z wiary (niekoniecznie w chrześcijańskiego Boga). Każda próba odczytania intertekstualnych sygnałów Jaworskiego skazana będzie na fiasko, jeśli pod uwagę nie weźmie się faktu, że elementy połączone są za pomocą motywu naczelnego – religii. Powieść można odczytywać wieloma kluczami, jeśli jednak podejmujemy kwestię obrazu kultury w tekście, musimy zdać sobie sprawę, że Jaworski stara się swoim tekstem odpowiedzieć na jedno z najbardziej palących pytań czasów powojennych – czy sztuka ma jasno określony cel, czy jest tylko chwilowym aktem twórczym? Każdy, kto przeczyta Wesele hrabiego Orgaza chyba nie może mieć wątpliwości, że sztuka to coś więcej niż ulotny moment tworzenia. 86 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego ROZDZIAŁ IV Forma/gra Dotychczasowe rozdziały, choć teoretycznie poświęcone kwestiom kulturowym poruszonym w powieści i historycznoliterackim uwarunkowaniom powstania Wesela hrabiego Orgaza, traktowały także o stronie formalnej dzieła Jaworskiego. W przypadku tego pisarza, próba oddzielenia i opisania samej fabuły, oderwanej od sposobu zapisu, formy tekstu, musi być skazana na fiasko. Fabularność jest tylko pewną maską, grą z czytelnikiem, grą jest również zapis . Jaworski tworzy skomplikowaną siatkę nawiązań intertekstualnych, o niektórych z nawiązań mówiliśmy już w poprzednich rozdziałach. Większość z tych odniesień jest „połączona” z jeszcze innymi, istotnymi zabiegami (a w zasadzie powieściowymi rozwiązaniami) – z wykorzystaniem paratekstów i metatekstów, a także z nowym sposobem przedstawiania podmiotu, z odmiennym językiem (manierycznie spotęgowanym) . Autor Historii maniaków, choć uznawany jest za jednego z założycieli nurtu groteskowego w polskiej literaturze i jedynego pisarza młodopolskiego, który realizuje własną teorię groteski , nie tworzy dzieła groteskowego w klasyczny, można by rzec – Kayserowski sposób. Śmiech, choć zostaje w powieści ufundowany na buncie oraz świadomości kryzysu , 87 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego nie stanowi tylko groteskowej realizacji. Mamy do czynienia z innym wariantem, który na potrzeby pracy określony został mianem „metagroteski”. Metagroteska jest nie tyle kategorią estetyczną (nie ma najmniejszych nawet wątpliwości, że tak groteskę należy sytuować), ale pewnym dyskursem o kategorii estetycznej. Groteska „podniesiona do drugiej potęgi” służy oddaniu groteskowości dotychczasowych dyskursów oraz kategorii (w tym właśnie samej groteski); groteska ma tutaj na celu opisanie tego, co już jest groteskowe oraz tego, jak to, co groteskowe, jest już opisane. Autor opisuje realny świat (groteskowy) za pomocą groteski – świat przedstawiony jest zatem metagroteskowy. Groteska jako kategoria estetyczna jest nie tylko rozwiązaniem artystycznym, ale także sposobem rozumienia rzeczywistości – koncepcją świata . Metagroteska będzie natomiast dyskursem o określonej koncepcji świata. Samo wykorzystanie pojęcia metagroteska jest tylko pewnym projektem, pomysłem, nie rości sobie prawa do jedynego sposobu opisania problemu groteski w powieści Jaworskiego. Kłosiński zauważa, że groteska w Weselu hrabiego Orgaza jest w zasadzie „programem szczególnego uczestnictwa w kulturze” – podszytym z jednej strony młodopolskim rozumieniem groteski, z drugiej natomiast – katastrofizmem, który bierze się z diagnozy kultury współczesnej . Takie połączenie młodopolskiej konwencji oraz katastrofizmu to właśnie 88 operowanie pewnymi �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego dyskursami, choć Kłosiński nie nazywa takiego wyzyskiwania groteski u Jaworskiego metagroteskowym, rozumie ten zabieg w bardzo podobny sposób do tego, który tutaj zaproponowano. Groteska w obu przypadkach staje się określeniem mechanizmów świata przedstawionego , jest nastawiona na efekt znaczeniorodny. Zjawisko rozumie podobnie także Włodzimierz Bolecki, który groteskę Jaworskiego określa mianem „groteski poważnej” i pisze: Jaworski tworzył jednak „groteskę poważną”, która w istocie miała być próbą stworzenia nowożytnej tragedii bez tragizmu. Dlatego też odwoływał się do tradycji misterium, podczas którego miano poszukiwać i doznawać sacrum w świecie całkowicie zdesakralizowanym . Kłosiński powieściopisarza zauważa, stanowi że grę koncepcja , o jasno groteski u określonym mechanizmie. Jest on następujący – mamy do czynienia z gotowymi znakami kultury, które potem zostają przerobione, w świecie przedstawionym w powieści „znikła zdolność produkowania nowych znaczeń”; nowe znaki nie są w zasadzie nowe, są jedynie starymi znakami, którym dodano nowe znaczenie . Nowe znaczenie zostaje nadane w zasadzie całej pantomimie, teatr staje się zbawczym oczyszczeniem w 89 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego nowym sensie, nie tylko katartycznym, ale dosłownym . Oglądanie pantomimy ma pobudzić ludzi do działania, a nie sprawić, że uwolnią się od skrywanego cierpienia. Przedstawienie ma działać w sposób bezpośredni – skłonić do namysłu i podjęcia decyzji o stworzeniu dzieła, nie ma służyć odreagowaniu, ale twórczemu pobudzeniu. Nowe znaczenia nadano w zasadzie wszystkim znakom, które pojawiają się w powieści, a od nawiązań się tutaj aż roi. El Greco w powieści jest nie tyle jednym z najwybitniejszych przedstawicieli manieryzmu w malarstwie czy wyrazicielem kontrreformacyjnej myśli, staje się tutaj twórcą obrazów, które natchnęły bohaterów do zrealizowania pantomimy. Havemeyer do złudzenia przypomina Orgaza z obrazu Pogrzeb hrabiego Orgaza. Portret, przedstawiający kardynała Fernanda Nino de Guevara, znajduje się w posiadaniu tego milionera. Bohater ostatniego płótna występuje w powieści na prawach postaci. Nie da się tutaj uniknąć dość banalnego stwierdzenia, że fikcja jest powieści niezbędna. W Weselu hrabiego Orgaza pojawia się jednak zabieg, który świadczy o „podwójnej fikcji”. W świecie przedstawionym oprócz „normalnych” postaci, pojawia się bohater z obrazu, czyli osoba fikcyjna nawet dla fikcyjnych bohaterów powieści. Na dodatek kardynał-okrutnik, bo tak opisuje się go na kartach powieści, jest najlepszym przyjacielem kota Omara (tej relacji poświęcony jest spory fragment rozdziału Kultura/religia), 90 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego jedynego w powieści dandysa z krwi i kości, który ma tylko jedną wadę – jest kotem, a nie człowiekiem. Taki zabieg również uznać można za metagroteskowy; postaci hiszpańskiego kardynała oraz zblazowanego kota są fikcyjne do potęgi, ich groteskowe zachowanie w połączeniu ze statusem ontologicznym sprawia, że są stają się właśnie metagroteskowe. Groteska według klasycznych definicji łączona jest z niesamowitością, a ta z kolei zwykle sprzężona jest z demonicznością, mieszają się ze sobą śmieszność i groza . Tak dzieje się właśnie w przypadku de Guevary, z jednej strony, jest okrutnym inkwizytorem, z drugiej, poznajemy go jako znużonego życiem starszego pana, który przyjaźni się z kotem. Duchowny jest również jedną z postaci, które mają „Wiedzę o samym sobie, wiedzę: co i jak…” , mówi się o nim: A inkwizytor kardynał Fernando Nino de Guevara tę wiedzę o sobie posiada bezsprzecznie… I dlatego tylko ośmieliłeś się na nim gwałtu miliarderskiego dopuścić, więżąc historyczny malunek El Greca już nie w przestroniu galerii, ale tuż przy sobie, w zakątku sypialni. […] Rozpoznał kardynał, że nowa się pocznie religia i przez nią historia wróci między ludzi. Był tak uprzejmy i tak przystępny w oniemieniu wymownym, że omal nie poczęstowałem go kieliszkiem Pańskiego likieru . 91 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Kardynał okazuje się zatem „przystępnym w oniemieniu wymownym” bohaterem, choć znajduje się na obrazie, można poczęstować go kieliszkiem lakieru. Wydaje się to dość absurdalne, ale „świat wyobcowany wyklucza orientację, pojawia się jako absurd” . Tu kolejny raz do czynienia mamy nie tyle z ironią czy humorem, ale z groteską właśnie. Hiszpański duchowny był człowiekiem okrutnym, dlatego właśnie przedstawiony zostaje w sposób groteskowy. Bezlitosnego świata nie można już zmienić, historii – zawrócić, można jednak sprawić, że rzeczywistość stanie się jeszcze bardziej dziwaczna, wykrzywiona tak, aby wywoływała nie tylko strach i grozę, ale także śmiech . Tak dzieje się właśnie z bohaterami Wesela hrabiego Orgaza . Dzieła sztuki zostają tutaj w pewnym sensie sprofanowane, wykorzystane do nie całkiem czystych celów przez szalonych milionerów. Profanacja ta jednak jest w pewnym sensie uzasadniona, jest potrzebą „odreagowania nadmiaru wartości, wielkich i patetycznych” . Młoda Polska to epoka melancholii i wielkich uniesień, Jaworski stroni od tego, epatuje raczej brzydotą, chce unikać piękna. Powieściopisarz zdecydowanie bardziej woli swoją estetykę brzydoty, dlatego decyduje się na profanację. Świat, który opisuje jest raczej zły i brudny, wszystko zostaje jednak jeszcze bardziej wyolbrzymione, groteskowe ; obcość staje się 92 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego jeszcze bardziej obca, wkraczamy na tereny metagroteski. Metagroteska wydawać się może bliska parodii, ale nic bardziej mylnego – jest przecież nie tyle kategorią, co dyskursem. Rola podmiotu w grotesce i parodii jest zupełnie inna, jak zauważa Aleksander Bereza, wyodrębniony podmiot to cecha różniąca groteskę od parodii . Podmiotowi z powieści Jaworskiego dużo bliżej do tego groteskowego, niż parodystycznego (samym podmiotem zajmiemy się w dalszej części tego rozdziału). Podmiot ten, tak samo, jak bohaterowie powieści występuje w swoistej masce, stanowi ona pewną obronę przed światem zewnętrznym. O bohaterach groteskowych mówi się: Co łączy […] bohaterów [groteskowych – A.Sz.] Brak wolności. Wszystkie postaci uwięzione są w masce, nakładanej w akcie samoobrony, strachu, słabości, w bezradnej marionetce pociąganej za sznurki i w pełnym mądrości acz bezsilnym grymasie tragikomicznego błazna . Postaci z Wesela hrabiego Orgaza charakteryzuje nie tyle brak wolności, co świadomość, że w zasadzie każda decyzja jest zła. Każdy z milionerów proponuje swój plan poruszenia ludzi do działania, każdy z projektów okazuje się ostatecznie niemożliwą do zrealizowania farsą. Bohaterowie 93 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego powieści stają przed trudnymi wyborami, podyktowane są one jednak przez ich wybujałe ambicje oraz pychę. Jakby sami na siebie nakładają błazeńskie maski, to oni, a nie ludzkość dokonują samoośmieszenia, o którym tak często wspominają. Bezradność bohaterów staje się jeszcze bardziej przerażająca, kiedy pod uwagę weźmiemy, że w świecie powieści groza bierze się z braku odpowiedzi na pytanie: „kto manifestuje swą obecność w ukrytym i kryjącym groźbę tle wszystkiego? ”. To, co wdziera się z zewnątrz, z prawdziwego świata zostaje nieuchwytne, a to rodzi strach. Czytelnik jednak, oprócz pewnego zaniepokojenia, czuje rozbawienie: W miarę jak opanowuje nas zdumienie z powodu rozwoju niesłychanych wydarzeń, rodzi się także poczucie dystansu. Mamy tu więc znowu do czynienia z funkcją rozbrajającą; groźba chaosu przyprawia o zawrót głowy i utratę gruntu pod nogami, lecz oparcie to odzyskujemy, gdy osiągamy dogodną pozycję obserwatora . Jaworski nie chce przerażać kreacjami bohaterów, zbyt niespodziewanymi zwrotami akcji czy makabrycznymi wydarzeniami. Tutaj przeraża coś zupełnie innego – bierność oraz apatia ludzkości, którą spotkało wielkie nieszczęście, wojna. Przeraża również to, kim są śmiałkowie, którzy postanowili pomóc wyjść z impasu ludziom. Ani Havemeyer, 94 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego ani Yetmeyer, co wielokrotnie zostało już podkreślone, kompletnie nie nadają się do tej roli. Najbardziej przeraża jednak prognoza Jaworskiego – wcale nie zapowiada się na to, aby miało być lepiej w przyszłości. Powieściopisarz już przed wydaniem dzieła nie krył się z tym, że jego powieść będzie groteskowa. Zapytany przez „Wiadomości Literackie” o to, czy jego utwór będzie „historią maniaków współczesnych”, odpowiada: „Ale innych. Tych, którzy zstąpili ze swoich kapliczek w wir gromadnego życia, wtrącają się do różnych wielkich spraw i szukają namiętnie rozwiązania niepokojących zagadek. Stąd powstaje fenomenalna groteska, w której ramach dała się zmieścić treść, jak sądzę, nieuboga” . Jaworski łamie wszelkie zasady stworzone przez teoretyków groteski – zapowiadając powieść zaznacza, że będzie groteskowa. Ba, już samo motto i tytuł są groteskowe. Efekt groteskowy nie zostaje jednak zniweczony – z bardzo prostego powodu. Nie mamy tu bowiem do czynienia tylko z „czystą groteską”, ale z metagroteską, dyskursem o grotesce jako kategorii estetycznej. Głowiński o Weselu hrabiego Orgaza mówi jako o zabawie w powieść i zabawie powieścią , zgrabna formuła stanowi dobry opis tego, co Jaworski robi z prozą. Powieściowe zabawy widoczne są nie tylko na poziomie narracyjnym , fabularnym (fabuła tej powieści, szczątkowo 95 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego „streszczona” w poprzednim rozdziale, jest bardzo specyficzna i w zasadzie nie jest potrzebna autorowi do opowiedzenia pewnej historii, ale do zilustrowania jego światopoglądu, zdania na temat sztuki), ale także na poziomie konstrukcyjnym, najlepszym dowodem jest tutaj sposób, w jaki autor Historii maniaków układa oraz tworzy parateksty. Przytoczmy w tym miejscu jeszcze krótką definicję paratekstów, sformułowaną przez Danutę Szajnert: Miejsca, w których prezentuje się wskazówki co do sposobów odczytania tekstu oraz refleksje o własnych dokonaniach pisarskich, to – obok pozaliterackich wypowiedzi o charakterze programowym oraz ogromnego i stale rosnącego obszaru metaliteratury (wypowiedzi o literaturze w literaturze […]) – autorskie parateksty. Paratekstami są m.in.: nazwiska autorów, tytuły, podtytuły i śródtytuły, motta, przypisy i noty innego rodzaju […], a także dedykacje, przedmowy, wstępy, prologi i posłowia – wszystko to, co znajduje się wokół tekstu, blisko niego, w przestrzeni tego samego woluminu . Nycz zauważa, że tematyzacja zasad organizacji tekstów należy do istotniejszych zabiegów w literaturze współczesnej w ogóle, w Sylwach współczesnych czytamy: „Jedną z najbardziej znamiennych tendencji współczesnej działalności 96 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego pisarskiej jest bez wątpienia wyraźne eksponowanie heterogeniczności tworzywa oraz tematyzacja zasad jego organizacji” . Zajmijmy się więc pokrótce elementami, szczególną uwagę zwrócimy na tytuł powieści, tytuły kolejnych rozdziałów, streszczenia (argumenty) pojawiające się przed każdą częścią, motto oraz dedykację. Na wstępie omówiony zostanie tytuł, pominąć można szersze opisanie kwestii, które poruszone zostały w poprzednim rozdziale – nawiązania Jaworskiego do tytułu obrazu hiszpańskiego malarza (El Greco, Pogrzeb hrabiego Orgaza). Aluzja ta daje zamierzony, intencjonalny efekt konotacyjny, pełni funkcję deskrypcyjną, w pewnym sensie określa temat dzieła Jaworskiego, stanowi zapowiedź fabuły . Trawestowany tytuł arcydzieła El Greca jest tytułem pantomimy, którą wystawia Yetmeyer i która stanowi element, który spaja całą fabułę. Istotniejszą rolę pełni podtytuł: Wesele hrabiego Orgaza. Powieść z pogranicza dwóch rzeczywistości. Podtytuł ten pełni taką samą funkcję, jak większość metatekstów pojawiających się na kartach dzieła, jest wskazówką, która służy kondensacji fabuły, udowadnia, że utwór ma podwójny status – jest równocześnie opowieścią i dyskursem o tworzeniu opowieści . Klasycznym zabiegiem jest określenie gatunku – „powieść”, tu Jaworski pokazuje, że jest z jednej 97 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego strony modernistycznie staroświecki, z drugiej natomiast, że gra konwencjami literackimi. Zamieszczenie w tytule kwalifikacji genologicznej jest najbardziej konwencjonalnym zabiegiem, Jaworski wykorzystuje jednak inaczej chwyt; gatunkowe określenie (powieść) zostaje skonfrontowane z nietypową formą dzieła . Nie mamy do czynienia z klasyczną w epoce powieścią młodopolską, zderzenie utrwalonego obrazu powieści z oryginalną formą, którą wybiera autor Historii maniaków, zmusza czytelnika do zastanowienia się nad celowością takiego zabiegu. Jaworski pokazuje w ten sposób, że gatunek w zasadzie już się wyczerpał (w poprzednich rozdziałach pokrótce porównano Wesele hrabiego Orgaza z tzw. literaturą wyczerpania), nie da się stworzyć niczego oryginalnego, kolejne utworu muszą bazować na tych, które powstały wcześniej. Staroświeckość zostaje także przełamana mniej typową formułą „pogranicze dwóch rzeczywistości”, owo pogranicze sugeruje pewną dyskursywność, metatekstowość, a w prostszym odczytaniu (w pierwszym kontakcie, jeszcze bez znajomości lektury) oznacza pewną dziwność, sugeruje nierealność fabuły. Wykorzystanie w tytule powieści tytułu innego dzieła (w tym przypadku malarskiego), zaznaczenia jasno gatunku, który się wybiera, pokazanie, że akcja będzie odbywać się na pograniczu dwóch rzeczywistości świadczy o 98 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego tym, że Jaworski zakłada pewną streszczalność tekstu. Tytuł dzieła jest swoistym eksperymentem, łączą się w nim ze sobą wartości strukturalne, formalne oraz filozoficzne. Jaworski celowo wybiera tytuł o dużej liczbie możliwych odczytań, już ten zabieg świadczy o metaliterackich skłonnościach autora . Metaliteracki charakter mają również argumenty, pojawiające się przed każdym rozdziałem, np.: Zbawca świata i jego barkeeper, Amerykańskiego pampucha baśniaki o własnych światach, o wiedzy własnej, o okrucieństwie i o konstrukcjach idiotów współczesnych, A.B.C. – o dancingu. Pomiędzy tytułem rozdziału a streszczeniem znajduje się zawsze wyodrębniona formuła metatekstowa, i tak przed pierwszym rozdziałem czytamy: „Rozdział wstępny, w którym będzie mowa o tym, jak…” , przed drugim „Rozdział wtóry, z którego dowiemy się…” . Kłosiński pisze o tym zabiegu: „reprodukcja »treści«, »sensów« poszczególnych porcji »tekstu«: streszczenie poprzedza tekst i manifestuje jego streszczalność ”. Idąc dalej słusznym tropem Kłosińskiego, możemy stwierdzić, że tak naprawdę w streszczeniach nie ma wcale więcej treści niż w kolejnych, stosunkowo długich rozdziałach, streszczenia nie służą tylko staroświeckiej, renesansowej stylizacji : Nie ma w nim [tekście powieści – przyp. A. Sz.] […], jeśli zaufać autorowi, więcej „treści” niż w streszczeniach. 99 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Stosownie do tekstu i metatekstu wyobraźmy sobie łatwo lekturę i metalekturę. Autorskie streszczenia nie są po prostu stylizacją renesansowego argumentu – który […] nigdy nie osiągnął takich rozmiarów – ale bardziej wyzwaniem rozbijającym jeden z najtrwalszych i najstarszych mitów literackich, którego wersję negatywną notuje Platon (poeci, którzy nie umieją objaśnić swojej poezji), natomiast wersję pozytywną utrwalił romantyzm (w postaci mitologii symbolu, który wyraża niewyrażalne). Jeśli metateksty powieści Jaworskiego czynią, jako stylizacja, aluzję do jakiegoś utrwalonego w tradycji typu dyskursu, to w grę wchodziłby najpewniej dyskurs naukowy: jego bowiem właściwością obligatoryjną jest podatność na parafrazę. Słowem – parafraza, gdy się pojawia, wywołuje efekt porównywalny z korozją: rozkłada i niszczy szlachetny kruszec literackości […] . Operatory metatekstowe pokazują, że tekst można w całości reprodukować w streszczeniach . Jaworski rozbija młodopolską, a szerzej – nawet nowożytną tradycję powieściową, bawi się gatunkami, długie argumenty są stylizowane na dyskurs naukowy. Cechą charakterystyczną stylu naukowego jest właśnie streszczalność i łatwość parafrazowania. Autorowi Wesela hrabiego Orgaza parafrazowanie służy jednak do tego, aby „niszczyć” tradycyjną tkankę literacką (fabularną oraz powieściową), 100 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego długie argumenty częściowo zabijają zainteresowanie fabułą, ale za to silnie rozbudzają czytelnicze zainteresowanie warstwą dyskursywną, metatekstową, filozoficzną, czyli mówiąc ściślej, filozofią autora i koncepcją rzeczywistości, którą przedstawia w swoim dziele. Tekst, choć „rozbity” nadal funkcjonuje jako znak o estetycznej nadwyżce planu wyrażania, paradoksalnie, to zamieszczenie streszczeń nadaje znakom jeszcze więcej sensów, czyni je mniej jednoznacznymi . Metaliterackość widoczna jest także w Weselu hrabiego Orgaza na poziomie narracyjnym. Narrator swobodnie żongluje wydarzeniami, niektóre pomija, niekiedy wplata epizody zupełnie niepotrzebne (wypadek Yetmeyera ze świnią, dialogi kota Omara z inkwizytorem z obrazu El Greca czy historia życia Ewarysty). Streszczenie zwykle składa się zwykle z połączenia kilku zdań w jedno (złożone), mamy tu do czynienia raczej z parataksą. Metateksty mają charakter hipotaksy, potwierdzają literackość tekstu (zdania połączone są relacją podrzędną). Kłosiński zauważa, że dzięki takiemu połączeniu hipotaksy oraz parataksy tekst staje się nasycony pod względem retorycznym (to retoryka narracyjna) . Narracja w powieści jest bardzo skomplikowana, jej konstruowanie nie przypomina w niczym budowania zdań mowy potocznej, choć często zakłada się, że oba rodzaje narracji oparte są na tych samych mechanizmach . 101 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Autor w powieści gra pierwszoosobową i trzecioosobową narracją, w swojej opowieści wykorzystuje gotowe modele, motywy obiegowe, pojawia się tutaj gra z elementami tzw. narracji tożsamościowej. Oparta jest ona na pamięciowym opracowaniu znanych formuł, kulturowo utartych scenariuszy oraz włączeniu ich w obręb tożsamości jednostki. Kultura oferuje znane narracje, jednostka przyjmuje je po to, aby rozpoznać świat . W Weselu hrabiego Orgaza te znane mity (pojawiają się np. nawiązania biblijne, mitologiczne – Iliada, romantyczne oraz znane schematy fabularne – romansowe, przygodowe, awanturnicze, wykorzystane zostają również różne gatunki – utwory liryczne, modlitwy, artykuły z prasy, reklamy czy pieśni) zostają jednak przetworzone. Modlitwa nie jest pokorną prośbą do Boga, ale Modlitwą idiotów współczesnych. Nawet artykuł prasowy jest przydługi i jego autor opisuje dancing „w płaskim ujęciu reporterskim” . Jaworski nie pisze zgodnie z konwencjami, raczej je rozbija, dlatego też nie może pozwolić sobie na wykorzystanie utartych kulturowych klisz. W tekście pojawiają się także liczne nawiązania do tekstów młodopolskich, Dekalog to odniesienie do Confiteor Przybyszewskiego, aluzja ta służy przywołaniu motywów poetyki manifestu , przetworzeniu ich, a ostatecznie pokazaniu ich niskiej skuteczności i jałowości . Taka narracja służy również pokazaniu tego, jak narrator w danym momencie postrzega rzeczywistość, istotne jest w niej również 102 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego wplatanie elementów, które należą do świadomości; nie musi być to bezpośrednie wyznanie, światopogląd idzie odczytać z fabuły i formy tekstu . Narracja świadczy także o podwójnej roli samego autora, z jednej strony jest on kreatorem, który tworzy czystą kreację w zasadzie z niczego, z drugiej jednak jest także reżyserem, wykorzystującym znane znaki, zaplecze kulturowe . Tekst celowo ma budowę szkatułkową, mieści w sobie inne utwory , jest sylwiczny . Nie wiadomo, co w obrębie narracji wydarzyło się naprawdę, a co jest tylko ułudą, fałszem. Celowo nie rozróżnia się prawdy i fałszu, bo narrator nie ma już autorytetu, który przynależał mu w dawnej powieści, jego zdania są raczej skrajnie subiektywne . Wróćmy jednak do kwestii wyjściowej, czyli paratekstów. Tekst Wesela hrabiego Orgaza poprzedzają motto oraz dedykacja. Motto brzmi następująco: „»Przedmiotem eposu, wbrew wszelkim gadaniom, może być tylko materiał przyszłości« (Z rozmyślań nad zadaniami i nad istotą sztuki pisarskiej) ”. Mamy tutaj do czynienia z fingowanym cytatem, tekstem, który cytat udaje, autor przytacza tutaj siebie samego (autocytat). Już taki zabieg pokazuje, że materiałem literackim może być w zasadzie wszystko, autor nie dba o utarte zwyczaje i cytuje siebie samego. Treść motta także jest dziwna, autor nawiązuje tutaj do eposu, ale okazuje się, że w jego rozumieniu epos nie jest 103 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego opowieścią o przeszłości, ale o przyszłości . Jaworski tworzy bowiem, banalnie i szkolnie rzecz ujmując, opowieść uniwersalną. Zmierzch, który nastąpił po pierwszej wojnie, jest kryzysem jak każdy inny, stanowi tutaj figurę dużo poważniejszych, choć pospolitych problemów, z którymi ludzie borykali się od zawsze. Co więcej – epos także jest gatunkiem w pewnym sensie metaliterackim, pojawiają się w nim często nazwy czynności narracyjnych, które służą chociażby „stwarzaniu punktu wyjścia dla zapowiedzi tematu” , tak, jak w powieści Jaworskiego. Pod mottem znajduje się dedykacja, która brzmi: „Mądrym Indianom, którzy z pogromu cywilizacji ocaleli jeszcze, za to, że odwagę posiadają zawsze, by zrozumieć wszystko, opowieść poświęcam, wiedząc, iż do nich jedynych mogę bez obawy przemawiać po polsku” . Pochodząca od autora dedykacja jest co najmniej dziwna – kim bowiem są Indianie? I dlaczego tylko do nich autor może mówić po polsku? Już na początku, jeszcze przed właściwym tekstem powieści Jaworski wykorzystuje groteskę oraz ironię. Aby zrozumieć motto, należy przeczytać całą powieść, znajdziemy tutaj odniesienia do Indian, są oni podobni do Polaków, mówi się: „Zawsze sama z siebie, bez inwalidzkiego wsparcia, bez indiańskiego kołczana, w którym gaworzą figlarnie zatrute strzały przyjaźni” . Strzały są więc zatrute, a przyjaźń nieprawdziwa. Być może zbyt daleko posunięte będzie 104 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego interpretowanie dedykacji w ten sposób, ale zdaje się, że Indianie są maską Polaków. Tekst poświęcony jest niewielkiej grupce, która ocalała z pogromu cywilizacji, czyli nie uległa jeszcze w zbyt dużej mierze zachodnim wpływom, tej, która jeszcze próbuje walczyć z kryzysem. Oprócz tego typu nawiązań w tekście Wesela hrabiego Orgaza pojawiają się tzw. cytaty z rzeczywistości, jako przykład podamy tutaj artykuł prasowy, który zajmuje cały czwarty rozdział powieści. Artykuł „przedrukowano” do powieści z madryckiego pisma „A.B.C.”, opisuje on komnaty, w których ma odbyć się przedstawienie Dancing przedśmiertny. Ryszard Nycz w Tekstowym świecie wymienia aż siedem sposobów wykorzystania fragmentów prasowych w dziele literackim. Dwa ze sposobów odzwierciedlają zabiegi wykorzystane przez Jaworskiego. Po pierwsze fragment ma funkcję instrumentalną , oznacza to, że wiadomość prasowa wykorzystana jest w celach artystycznych, ale i perswazyjnoideologicznych. Jaworski pokazuje tutaj zafałszowanie gazety, dancing jest wielkim projektem, madryckie pismo mówi o nim natomiast w „zbyt zwyczajny” oraz obiektywny sposób, z czego nie jest zadowolony Yetmeyer. Po drugie rozdział pełni funkcję modelującą, eksponuje, że artykuły prasowe modelują świat na swoje podobieństwo: „Gazeta bowiem definiuje rzeczywistość jako fragmentarycznych nieustannie i zmienną zatomizowanych, 105 mozaikę niezwykłych i �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego równocześnie przebiegających wypadków” . Tu gazeta przypomina także świat powieściowy – mozaikowy, niepełny, ulegający ciągłym zmianom oraz przetworzeniom. Innym, ciekawym zjawiskiem, które pojawia się na kartach Wesela hrabiego Orgaza jest wykorzystanie imion znaczących, podajmy dwa najciekawsze przykłady, hinduski brahmin nazywa się Onczidaradhe, A-to-tso to natomiast imię chińskiego papieża taoistów. Tradycyjnie o imionach własnych mówi się: „Co do imion własnych, ograniczają się one do wyodrębnienia elementu niepowtarzalnego i niepodzielnego bez jego charakteryzowania, przedstawiania na planie predykatywnym, zatem bez udzielania jakiejkolwiek informacji na jego temat” . Tu imię własne ma zupełnie inną funkcję, charakteryzuje bohatera, który nosi imię. Oba imiona brzmią prześmiewczo i stanowią stylizację na język obcy w najprostszym, dziecięcym wręcz wydaniu. Kolejny raz czytelnicy mają okazję zobaczyć, że groteska Jaworskiego spaja ze sobą zarówno treść, jak i formę utworu. Imiona znaczące w Weselu hrabiego Orgaza to nie tyle znak bycia sobą, co bycia kimś, o kim mówi się w ściśle określony sposób . W podobny sposób w dziele kreowany jest podmiot , on także nie jest sobą, ale kimś, o kim się mówi, nawet jeśli zwykle jest tak, że to podmiot opisuje i mówi sam o sobie. Podmiot jest pozbawiony oparcia w tradycyjnych modelach „ja”, z których mógł by czerpać wzór. W takim wypadku musi 106 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego nieustannie od nowa stwarzać siebie, dokonywać aktu autokreacji . To z kolei sprawia, że jego status jest zawsze przejściowy, niegotowy. Ciągłe stwarzanie siebie widoczne jest w większości zabiegów, które wykorzystuje Jaworski, stanowi bazę dla metagroteski, konstrukcji bohaterów czy paratekstów. Niegotowość „ja” łączy się również ściśle z przedstawioną wcześniej kwestią słabości oraz śladu jako resztki. W zasadzie wszystkie elementy powieści Jaworskiego łączą się ze sobą, są tylko rozrzucone jak puzzle, które czekają na ułożenie. 107 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego ZAKOŃCZENIE Całość rozważań stwierdzeniem, że rozpoczęto modernizm nie dość banalnym odkrył Romana Jaworskiego, ale Roman Jaworski odkrywał modernizm. Sąd ten, pozornie tylko oczywisty, przewijał się przez całość pracy i podlegał nieustannej weryfikacji. Powieściopisarz, mimo pewnej młodopolskiej staroświeckości, reprezentuje formację o większym zasięgu, jest autorem nowoczesnym (nowocześnie krytycznym, jeśli wykorzystamy podział Markowskiego na nowoczesność krytyczną i zachowawczą). Sama nowoczesność stanowi element o wiele większego projektu – nowożytności, określanej tutaj także jako modernistyczność (modernizm wynosi nowożytność do rangi najwłaściwszej narracji, najlepszej do opisu rzeczywistości oraz jednostki, która się w niej znajduje; z modernizmu wyłania się krytyczna odmiana nowoczesności). Powyższe terminy nie służą dokładnej periodyzacji, nie są bowiem określeniami epok literackich w klasycznym rozumieniu. Stanowią natomiast przykłady pewnych konstruktów myślowych, dlatego Młoda Polska, która w tradycyjnym ujęciu trwa w Polsce od końca XIX wieku do zakończenia pierwszej wojny światowej, może być tutaj opisana jako epoka nowoczesna. Gdzie dokładnie sytuować zatem Jaworskiego? W bardzo dziwnym miejscu – w 108 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego przecięciu dwóch formacji – modernizmu oraz nowoczesności. Trudno jednak powiedzieć, czy to pisarz znalazł się w momencie, który można by nazwać przełomowym, czy też sam pewien przełom stwarza (dokładnych dat czy ram przecież nie ma). Młoda Polska nie kończy się definitywnie wraz z finałem Wielkiej Wojny (kończy się jako „epoka”), po dziś dzień można odnaleźć jej przedstawicieli, w Polsce dobrym przykładem jest Jacek Dehnel – pisarz, malarz, a w końcu dandys (choć w niektórych wywiadach zdarza mu się od dandysowskiej postawy odżegnywać, by ostatecznie stwierdzić, że jest dandysem w wąskim rozumieniu tego słowa – młodopolskim właśnie). Roman Jaworski nie tylko swoją twórczością, ale także biografią potwierdza tezę, że życie może być jak dzieło sztuki. Pisarz żył raczej skromnie, jego dzieła nie przyniosły mu za życia wielkiego rozgłosu czy pieniędzy, był pokłócony z ojcem, który wyśmiewał jego dandysowską manierę i styl życia. Bohaterowie Wesela hrabiego Orgaza posiadają wiele cech wspólnych z autorem, tak jak on próbują odmienić, a w zasadzie nawet na nowo zaczarować rzeczywistość za pomocą sztuki. Tak samo, jak on żyją w świecie kryzysu, po pewnym zmierzchu. Tak naprawdę jednak zmierzchów w powieści mamy kilka, ale cztery uwidaczniają się najsilniej. Są nimi kryzys uniwersalizmu po pierwszej wojnie światowej, „zmierzch Zachodu” ogłoszony przez Spenglera, kryzys 109 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego kultury, który rozpoczyna się właściwie już pod koniec XIX wieku, a także kryzys przedstawiania (mimetyzmu). W pracy podjęłam próbę odczytania powieści poprzez filtr wymienionych problemów. Łączą się one bardzo silnie z kwestią nowoczesności i modernistyczności Jaworskiego, uwidaczniają się bowiem najmocniej tam, gdzie różne prądy oraz konstrukcje myślowe zaczynają na siebie nachodzić, wypierać się wzajemnie. Nie mniej istotne dla odczytania Wesela hrabiego Orgaza są kwestie teoretyczne poruszone w powieści – podmiotowości (rozpad podmiotu ma swoje źródło chociażby w kryzysie przedstawiania), autotematyczności, metatekstowości (tu najistotniejsza była rola paratekstów oraz odautorskich komentarzy pojawiających w tekście) czy wreszcie metagroteskowości. O ostatnim z pojęć trudno byłoby mówić bez wcześniejszych ustaleń na temat „przejściowości” momentu, w którym pojawia się Jaworski. Kwestiami, którym poświęciliśmy mniej uwagi były dandyzm i dekadentyzm – tym problemom bowiem poświęcona jest dość obszerna, często cytowana w pracy, monografia autorstwa Radosława Okulicz-Kozaryna. Trudno powiedzieć, czy jakakolwiek praca naukowa może przyczynić się do tego, że Jaworski stanie się pisarzem częściej (albo w ogóle) omawianym na zajęciach akademickich czy szkolnych. Paradoksalnie jednak, „modę” na prozę Jaworskiego przywrócić próbowali niedawno twórcy teatralni. 110 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego W Krakowie ogromnym powodzeniem cieszyła się sztuka Wesele hrabiego Orgaza, wystawiona w Narodowym Starym Teatrze im. Heleny Modrzejewskiej, w reżyserii Jana Klaty, z iście gwiazdorską obsadą. Pozytywne recenzje skłoniły wiele osób do sięgnięcia po dzieła Jaworskiego, czego dowodem jest coraz większa ilość wpisów na temat autora na portalach czytelniczych czy recenzje na blogach. Nawet jeśli Jaworski nigdy nie wejdzie do kanonu i będzie go znać tylko niewielka grupa literaturoznawców, to jego wielkości można upatrywać w czymś zupełnie innym. Wielkość autora Historii maniaków nie kryje się w liczbie sprzedanych egzemplarzy, ani w liczbie wznowień, jest mniej uchwytna. Bez Jaworskiego nie byłoby chociażby Witkacego czy Gombrowicza takich, jakich znamy dziś. Bez Jaworskiego nie byłoby także groteski w takiej postaci, która jest reprezentatywna dla literatury współczesnej i najnowszej. 111 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego BIBLIOGRAFIA Literatura podmiotu: R. Jaworski, Wesele hrabiego Orgaza. Powieść z pogranicza dwóch rzeczywistości, Warszawa 2006. Literatura przedmiotu: N. Abercrombie, S. Lash, B. Longhurst, Przedstawienie popularne: przerabianie realizmu, przeł. E. MrowczykHearfield, [w:] Odkrywanie modernizmu. Przekłady i komentarze, red. R. Nycz, Kraków 1998. T. W. Adorno, M. Horkheimer, Dialektyka oświecenia. Fragmenty filozoficzne, przeł. M. Łukasiewicz, posł. M. J. Siemek, Warszawa 1994. J. Barth, Literatura wyczerpana, przeł. J. Wiśniewski, [w:] Nowa proza amerykańska. Szkice krytyczne, opr. Z. Lewicki, Warszawa 1983. K. Bartoszyński, Problem konstrukcji czasu w utworach epickich, [w:] Problemy teorii literatury. Seria 2: Prace z lat 1965-1974, wyb. H. Markiewicz, Wrocław 1987. A. Bereza, Parodia wobec struktury groteski, [w:] Styl, kompozycja. Konferencje teoretycznoliterackie w Toruniu i Ustroniu, red. J. Trzynadlowski, Wrocław 1965. 112 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego W. Bolecki, Pre-teksty i teksty. Z zagadnień związków międzytekstowych w literaturze polskiej XX wieku, Warszawa 1991. D. Brzostek, Literatura i nierozum. Antropologia fantastyki grozy, Toruń 2009. S. Brzozowski, Legenda Młodej Polski. Studya o strukturze duszy kulturalnej, Wrocław 1983. R. Caillois, Żywioł i ład, wyb. A. Osęka, przeł. A. Tatarkiewicz, przedm. M. Porębski, Warszawa 1973. P. Cembrzyńska, Wieża Babel. Nowoczesny projekt porządkowania świata i jego dekonstrukcja, Kraków 2012. D. Danek, O polemice literackiej w powieści, Warszawa 1972. M. Dąbrowski, Dekadentyzm współczesny. Główne idee, motywy i postawy modernistyczne w polskiej i niemieckojęzycznej literaturze XX wieku, Izabelin 1996. S. Eile, Perspektywa narracyjna a zagadnienie autorstwa, [w:] Problemy teorii literatury. Seria 2: Prace z lat 1965-1974, wyb. H. Markiewicz, Wrocław 1987. El Greco, red. M. Dobosz, K. Beliniak, tłum. E. Malinowska-Odagiri, Warszawa 2005. A. Fiut, Zrozumieć katastrofę, [w:] Formacja 1910. Świadkowie nowoczesności, red. D. Kozicka i T. Cieślak-Sokołowski, Kraków 2011. 113 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego Z. Freud, Poza zasadą przyjemności, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa 2005. L. Gawor, Katastrofizm w polskiej myśli społecznej i filozofii. 1918 –1939, Lublin 1999. A. Giddens, Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, przeł. A. Szulżycka, Warszawa 2002. M. Głowiński, Drwiące requiem dla historii (O „Weselu hrabiego Orgaza” Romana Jaworskiego), [w:] Porządek, chaos, znaczenie. Szkice o powieści współczesnej, Warszawa 1968. M. Głowiński, Groteska jako kategoria estetyczna, [w:] Groteska, red. tegoż, Gdańsk 2003. M. Głowiński, Powieść jako metodologia powieści, [w:] tegoż, Porządek, chaos, znaczenie. Szkice o powieści współczesnej, Warszawa 1968. M. Głowiński, Powieść młodopolska. Studium z poetyki historycznej, Wrocław 1969. J. Habermas, Filozoficzny dyskurs nowoczesności, przeł. M. Łukasiewicz, Kraków 2000. J. Hańderek, Metamorfozy i muzea, Kraków 2010. J. Huizinga, Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury, przeł. M. Kurecka i W. Wirpsza, Warszawa 1967. W. Iser, Zmienne funkcje literatury, przeł. A. Sierszulska, [w:] Odkrywanie modernizmu. Przekłady i komentarze, red. R. Nycz, Kraków 1998. 114 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego M. Janion, Wojna i forma, [w:] tejże, Płacz generała. Eseje o wojnie, Warszawa 2007. A. Janus-Sitarz, Groteska literacka. Od diabła w Damaszku po Becketta i Mrożka, Kraków 1997. R. Jaworski, Historie maniaków, Warszawa 2004. L. B. Jennings, Termin „groteska”, przeł. M.B. Fedewicz, [w:] Groteska, red. M. Głowiński, Gdańsk 2003. W. Kalaga, Mgławice dyskursu. Podmiot, tekst, interpretacja, Kraków 2001. W. Kayser, Próba określenia istoty groteskowości, przeł. Z. Handke, [w:] Groteska, red. M. Głowiński, Gdańsk 2003. K. Kłosiński, O funkcji metatekstów w powieści Romana Jaworskiego „Wesele hrabiego Orgaza”, [w:] Studia o przemianach gatunkowych w powieści polskiej XX wieku, red. T. Bujnicki, Katowice 1987. K. Kłosiński, Wokół „Historii maniaków”. Stylizacja. Brzydota. Groteska, Kraków 1992. J. Kopciński, Antymodernistyczna parodia i groteska: „Wesele hrabiego Orgaza” Romana Jaworskiego, „Pamiętnik Literacki” 1991. Korespondencja Stefanii i Romana Jaworskich, opr. R. Okulicz-Kozaryn, [w:] Miscellanea z okresu Młodej Polski, red. nauk. T. Lewandowski, Warszawa 1995. 115 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego R. Koschany, Przypadek i „sztuka powieści” (Rorty, Marquard, Kundera), [w:] Nowoczesność po ponowoczesności, red. G. Dziamski, E. Rewers, Poznań 2007. W. Krzysztoszek, Schematy fabularne prozy katastroficznej, [w:] Fabuła utworu literackiego, red. Cz. Niedzielski, J. Speina, Toruń 1987. M. Kundera, Wzgardzone dziedzictwo Cervantesa, [w:] tegoż, Sztuka powieści. Esej, przeł. M. Bieńczyk, Warszawa 1991. M. Legierski, Modernizm Witolda Gombrowicza, Warszawa 1999. J. Leociak, Makabra w doświadczeniu XX wieku: słowo – obraz – terytoria (rekonesans), [w:] Nowoczesność jako doświadczenie, red. R. Nycz, A. Zeidler-Janiszewska, Kraków 2006. A. Łebkowska, Romana Jaworskiego gry z odbiorcą. „Historie maniaków”, „Pamiętnik Literacki” 1981, z. 1. J. Z. Maciejewski, Konstruktor dziwnych światów (groteskowe, ludyczne i karnawałowe aspekty prozy Romana Jaworskiego), Toruń 1990. J. Madejski, Konstruktywizm Ernsta von Glasersfelda: wiedza jako wynalazek, [w:] Konstruktywizm w badaniach literackich. Antologia, red. tenże, E. Kuźma, A. Skredno, s. 120. 116 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego M. P. Markowski, Efekt inskrypcji. Jacques Derrida i literatura, Bydgoszcz 1997. M. P. Markowski, Polska literatura nowoczesna. Leśmian. Schulz. Witkacy, Kraków 2007. A. Martuszewska, Prawda w powieści, Gdańsk 2010. A. Martuszewska, Radosne gry. O grach/zabawach literackich, Gdańsk 2007. P. Nemo, Co to jest Zachód?, przeł. P. Kamiński, Warszawa 2006. F. Nietzsche, Ludzkie, arcyludzkie, przeł. K. Drzewiecki, Kraków 2010. R. Nycz, Język modernizmu. Prolegomena historycznoliterackie, Wrocław 2002. R. Nycz, Literatura jako trop rzeczywistości. Poetyka epifanii w nowoczesnej literaturze polskiej, Kraków 2012. R. Nycz, Sylwy współczesne. Problem konstrukcji tekstu, Wrocław 1984. R. Nycz, Tekstowy świat. Poststrukturalizm a wiedza o literaturze, Warszawa 1995. R. Okulicz-Korazyn, Gest pięknoducha. Roman Jaworski i jego estetyka brzydoty, Warszawa 2003. R. Okulicz-Kozaryn, Mała historia dandyzmu, Poznań 1995. J. Onimus, Groteskowość a świadomości, „Pamiętnik Literacki” 1979, nr 4. 117 doświadczenie �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego J. Orska, Paradoksy modernizmu, [w:] Modernistyczne źródła dwudziestowieczności, red. M. Dąbrowski, A. Z. Makowiecki, Warszawa 2003. T. Pękala, Estetyczne doświadczenie przeszłości, [w:] Nowoczesność jako doświadczenie: dyscypliny-paradygmatydyskursy, red. A. Zeidler-Janiszewska, R. Nycz, Warszawa 2008. P. Ricoeur, O sobie samym jako innym, przeł. B. Chełstowski, opr. i wst. M. Kowalska, Warszawa 2005. K. Rosner, Świat przedstawiony a funkcja poznawcza dzieła literackiego, [w:] Problemy teorii literatury. Seria 2: Prace z lat 1965-1974, wyb. H. Markiewicz, Wrocław 1987. A. Sandauer, Liryka i logika. Wybór pism krytycznych, Warszawa 1971. R. Scholes, Metaproza, przeł. A. Kołyszko, [w:] Nowa proza amerykańska. Szkice krytyczne, wyb., opr. i wst. Z. Lewicki, Warszawa 1983. R. Sheppard, Problematyka modernizmu europejskiego, przeł. P. Wawrzyszko, [w:] Odkrywanie modernizmu. Przekłady i komentarze, red. R. Nycz, Kraków 1998. J. Speina, Typy świata przedstawionego w literaturze, Toruń 1993. 118 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego O. Spengler, Zmierzch Zachodu. Zarys morfologii historii uniwersalnej, skrót: H. Werner, przeł. i wst. J. Marzęcki, Warszawa 2001. D. Szajnert, Intencja autora i interpretacja – między inwencją a atencją. Teksty i parateksty, Łódź 2011. E. Szary-Matywiecka, Książka – powieść – autotematyzm (od „Pałuby” do „Jedynego wyjścia”), Wrocław 1979. J. Święch, Wojna a „projekt nowoczesności”, [w:] Modernistyczne źródła dwudziestowieczności, red. M. Dąbrowski, A. Z. Makowiecki, Warszawa 2003. Ch. Taylor, Źródła podmiotowości. Narodziny podmiotowości nowoczesnej, opr. T. Gadacz, wst. A. BielikRobson, przeł, M. Gruszczyński, O. Latek, A. Lipszyc, A. Michalak, A. Rostkowska, M. Rychter, Ł. Sommer, Warszawa 2012. J. Trzebiński, Narracja jako sposób rozumienia świata, [w:] Praktyki opowiadania, red. B. Owczarek, Z. Mitosek, W. Grajewski, Kraków 2001. P. Wawrzyszko, Glosa o architekturze „Problematyki modernizmu” Richarda Shepparda, [w:] Odkrywanie modernizmu. Przekłady i komentarze, red. R. Nycz, Kraków 1998. W. Welsch, Nasza postmodernistyczna moderna, przeł. R. Kubicki, A. Zeidler-Janiszewska, Warszawa 1998. 119 �Estetyka pogranicza. Wesele hrabiego Orgaza Romana Jaworskiego M. Wołk, Opowiadania i narracja w prozie pierwszoosobowej, [w:] Praktyki opowiadania, red. B. Owczarek, Z. Mitosek, W. Grajewski, Kraków 2001. T. Woźniak, Narracja w schizofrenii, Lublin 2005. A. Zalewska, Nowoczesność „Historii maniaków” Romana Jaworskiego, [w:] Modernistyczne źródła dwudziestowieczności, red. M. Dąbrowski, A. Z. Makowiecki, Warszawa 2003. T. Załuski, Modernizm artystyczny i powtórzenie. Próba reinterpretacji, Kraków 2008. J. Zawadzka, Dandyzm, [w:] Słownik literatury XIX wieku, red. J. Bachórz i A. Kowalczykowa, Wrocław 2002. A. Zawadzki, Literatura a myśl słaba, Kraków 2009. J. Ziomek, O sztukach fabularnych, [w:] Problemy teorii literatury. Seria 2: Prace z lat 1965-1974, wyb. H. Markiewicz, Wrocław 1987. 120 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Subject The topic of the resource Literaturoznawstwo Title A name given to the resource Literaturoznawstwo Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Subject The topic of the resource Roman Jaworski młoda polska modernizm Type The nature or genre of the resource książka Creator An entity primarily responsible for making the resource Szwagrzyk-Dalasińska, Aleksandra Title A name given to the resource Estetyka pogranicza : „Wesele hrabiego Orgaza” Romana Jaworskiego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Publisher An entity responsible for making the resource available "ProLog", Zakład Antropologii Literatury i Edukacji Polonistycznej ILP UMK Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 978-83-944164-9-2 Language A language of the resource polski Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant ||||osm License A legal document giving official permission to do something with the resource. Niniejsza publikacja udostępniana jest na zasadach Open Access. Treści w niej zawarte mogą być swobodnie czytane, kopiowane, przechowywane, drukowane i wykorzystywane do celów naukowych oraz dydaktycznych zgodnie z prawem pod warunkiem nienaruszania intelektualnych i materialnych praw autorskich ich twórców i redaktorów.