1 10 2 https://digitarium.uksw.edu.pl/files/original/34/61/Wielkosc-czy-autorytet-ca_osc_2016.pdf 9e7ee35a97ef13a420b1a7fa0cb16349 PDF Text Text WIELKOŚĆ CZY AUTORYTET? „Książka zasługuje na najwyższą ocenę dzięki wzorowej prezentacji potencjału dyscypliny. Autorzy artykułów wykazali sprawność warsztatową, biegłość metodologiczną i znakomite rozeznania w światowych tendencjach badań empirycznych mediów. Świetne analizy zawartości, zestawienia ilościowe i jakościowe, analizy porównawcze często podane za pomocą cytatów oraz infografiki czynią z tej publikacji godną szczególnego zainteresowania medioznawców.” Drohiczyn Gdynia Gniezno Prof. dr hab. Tomasz Goban-Klas Kraków Olsztyn Rzeszów Siedlce Suwałki WIELKOŚĆ CZY AUTORYTET? „Tak wielkie wydarzenie – jak przekonuje ilość i jakość zebranych tekstów – zasługiwało na prezentację jego obrazu medialnego w formie księgi, uzupełnionej dodatkiem audiowizualnego materiału. W sensie teorii mediatyzacji i nauk o mediach uzupełnia koncepcje Katza i Dyana, w sensie pokazu i przekazu ceremonii ukazuje bogactwo analiz medialnych, interpretacji i nauk wydobywanych z kanonizacji Jana Pawła II. Jest to ważna lektura nie tylko dla badaczy mediów, ale i współczesnych teologów. Uzupełnia księgi o pielgrzymkach Jana Pawła II, jego odchodzeniu, beatyfikacji w wymiarze medialnym, wpisuje się w historię papiestwa.” JAN PAWEŁ II W PRZEKAZACH POLSKICH MEDIÓW PODCZAS JEGO KANONIZACJI Prof. dr hab. Iwona Hofman Lublin JAN PAWEŁ II W PRZEKAZACH POLSKICH MEDIÓW PODCZAS JEGO KANONIZACJI Toruń Fundacja „Dzieło Nowego Tysiąclecia” dziękuje Miastom Papieskim za wieloletnią współpracę w upamiętnieniu pontyfikatu św. Jana Pawła II, szczególnie tym, które wsparły powstanie tej publikacji. Praca zbiorowa pod redakcją Jerzego Olędzkiego Teresy Sasińskiej-Klas �        WIELKOŚĆ CZY AUTORYTET?   JAN PAWEŁ II  W PRZEKAZACH POLSKICH MEDIÓW   PODCZAS JEGO KANONIZACJI  �  �      WIELKOŚĆ CZY AUTORYTET?   JAN PAWEŁ II  W PRZEKAZACH POLSKICH MEDIÓW   PODCZAS JEGO KANONIZACJI        PRACA ZBIOROWA POD REDAKCJĄ   JERZEGO OLĘDZKIEGO   TERESY SASIŃSKIEJ‐KLAS        RECENZENCI NAUKOWI  PROF. DR HAB. TOMASZ GOBAN‐KLAS  PROF. DR HAB. IWONA HOFMAN                  Warszawa 2016  �Copyright © 2016 by Stowarzyszenie Absolwentów Dzieło, Warszawa Publikacja wydana pod patronatem Fundacji „Dzieło Nowego Tysiąclecia”, www.dzielo.pl Redakcja i korekta: Jadwiga Borowska SNMPN Tłumaczenie biogramów i spisu treści na język angielski: Małgorzata Warzecha Redakcja techniczna: Leokadia Wilk SNMPN Projekt okładki: Jan Kunysz Zdjęcie na okładce: PAP/EPA ISBN 978-83-939401-1-0 Wydawca: Stowarzyszenie Absolwentów Dzieło Skwer Kard. Stefana Wyszyńskiego 6 01-015 Warszawa www.sa.dzielo.pl Druk i oprawa: Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu ul. Żeromskiego 4, 27-600 Sandomierz, tel. 15 64 40 400, fax 15 832 77 87 zamowienia@wds.com.pl, katechizmy.com.pl, www.wds.pl �Jan Paweł II do ludzi mediów podczas spotkania w Roku Jubileuszowym, 4 czerwca 2000 roku w auli Pawła VI (Rzym): „...Skoro dziennikarstwo wywiera tak rozległy i bezpośredni wpływ na opinię publiczną, nie może być sterowane wyłącznie przez czynniki ekonomiczne, dążenie do zysku i stronnicze interesy. Powinno być natomiast postrzegane jako zadanie w pewnym sensie «święte», wykonywane ze świadomością, że potężne środki przekazu zostają wam powierzone dla dobra najsłabszych grup społecznych – od dzieci po ubogich, od chorych po osoby zepchnięte na margines i dyskryminowane. Nie można pisać ani nadawać programów kierując się wyłącznie pragnieniem pozyskania jak największej liczby odbiorców, rezygnując z oddziaływania naprawdę formacyjnego. Nie można też odwoływać się bezkrytycznie do prawa do informacji, nie biorąc pod uwagę innych praw człowieka. Żadna wolność, w tym wolność wypowiadania się, nie jest absolutna: napotyka bowiem granicę w postaci obowiązku poszanowania godności i uprawnionej wolności innych. Nie należy pisać, tworzyć i nadawać programów, jeśli wyrządza to szkodę prawdzie; mam tu na myśli nie tylko prawdę o faktach, o których informujecie, ale także «prawdę o człowieku», godność człowieka we wszystkich jego wymiarach”... W języku polskim Jan Paweł II dodał: „Życzę wam, abyście zachowali wolność myślenia i trzeźwy osąd rzeczywistości. Bądźcie wierni prawdzie! Niech blask prawdy przenika waszą służbę człowiekowi, Kościołowi i światu! Z serca wam błogosławię. Bóg zapłać!”. Źródło: http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii /przemowienia/dziennikarze_04062000.html �  �Spis treści Spis treści Contents........................................................................................................................................ 10 Słowo wstępne – Kard. Kazimierz Nycz, Metropolita Warszawski .............................. 13 Wprowadzenie .............................................................................................................................. 15 Część pierwsza RELACJE W PRASIE DRUKOWANEJ I AGENCJACH INFORMACYJNYCH Ewa K. Czaczkowska: Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II............ 29 Damian Guzek: Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w relacjach polskich dzienników. Przypadek sede vacante z 2013 roku ...................................... 39 Milena Kindziuk: Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach Katolickiej Agencji Informacyjnej..................................................................................... 53 Rafał Leśniczak: Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników w kontekście uroczystości kanonizacyjnych ................................................................... 67 Marek Łuczak: Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela”.... 88 Teresa Sasińska-Klas: Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. Jej medialny wizerunek w opiniotwórczych mediach drukowanych w Polsce – rok po wydarzeniu ............................................................................................................. 98 Anna Sugier-Szerega: Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej ...............115 Justyna Szulich-Kałuża: Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach wysokonakładowych tygodników z okresu kanonizacji ............................................132 7 �Spis treści Alicja Waszkiewicz-Raviv: Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II........................................................................................................................148 Kazimierz Wolny-Zmorzyński: Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Pawła Opalińskiego............................................................................................................157 Część druga RELACJE RADIOWE I TELEWIZYJNE Michał Drożdż: Sacrum w medialnym profanum – medialne odsłony świętości Jana Pawła II........................................................................................................................169 Karolina Dziewulska-Siwek: Kanonizacja Jana Pawła II na antenie I Programu Polskiego Radia. Studium przypadku wybranych audycji i reportaży w kwietniu 2014 roku...................................................................................185 Witold Kawecki: Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana podczas kanonizacji w przekazach TVP.......................................................................201 Joanna Sosnowska: Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej na przykładzie TVP Lublin...................................................218 Aneta Wójciszyn-Wasil: Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym na przykładzie Polskiego Radia Lublin ........................................................................235 Część trzecia REAKCJE INTERNAUTÓW Marta Brzezińska-Waleszczyk: Wizerunek Jana Pawła II w social media. Kanonizacja jako wezwanie do podjęcia działań ewangelizacyjnych w mediach społecznościowych ..........................................................................................249 Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska: Społecznie konstruowany wizerunek Jana Pawła II – znaczenia zawarte w memach internetowych ..................................................................................................269 Józef Kloch: Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera ..................................................................................................................................298 Anna Miotk: Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram ...................321 Jerzy Olędzki: Autorytet i świętość Jana Pawła II w polskojęzycznych otwartych zasobach internetowych .................................................................................337 8 �Spis treści Monika Marta Przybysz: Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach i na fanpage'ach na Facebooku......................................................................361 Małgorzata Sławek-Czochra: Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II na stronach internetowych lubelskich parafii ..............................................................380 Posłowie SPROSTAĆ WYMAGANIOM JANA PAWŁA II WOBEC DZIENNIKARSTWA Józef Kloch, Łukasz Przybysz: Debata o stanie polskiego dziennikarstwa. Relacja z panelu ekspertów...............................................................................................405 Biogramy autorów ...................................................................................................................416 About the Contributors ........................................................................................................423 ANEKS Płyta DVD z materiałem: „Kanonizacja Jana Pawła II w TVP” (scenariusz i realizacja: Krzysztof Tadej). Specjalna dokumentacja filmowa przedstawiająca najciekawsze i najważniejsze fragmenty programów o kanonizacji Jana Pawła II prezentowane na antenach Telewizji Polskiej 9 �Contents GREATNESS OR AUTHORITY? JOHN PAUL II IN THE COVERAGE OF THE POLISH MEDIA DURING HIS CANONIZATION Contents Preface – Cardinal Kazimierz Nycz, the Metropolitan Archbishop of Warsaw ........ 13 Introduction................................................................................................................................... 15 Part One COVERAGE IN THE PRINTED PRESS AND NEWS AGENCIES Ewa K. Czaczkowska: The mediatization of the canonization miracle of John Paul II ........................................................................................................................ 29 Damian Guzek: Popes John Paul II, Benedict XVI and Francis in the coverage of Polish daily newspapers. The case of sede vacante of 2013................................. 39 Milena Kindziuk: The image of the canonization of John Paul II in the dispatches of the Polish Catholic Information Agency .................................................................... 53 Rafał Leśniczak: The image of John Paul II in daily newspapers of Łódź in the context of the canonization ceremonies............................................................... 67 Marek Łuczak: The canonization of John Paul II in the account of the “Niedziela” weekly................................................................................................................. 88 Teresa Sasińska-Klas: The canonization of John Paul II in 2014 and the image thereof in the opinion-forming media printed in Poland – one year after the event .. 98 10 �Contents Anna Sugier-Szerega: The peculiarity of the image of John Paul II in the women’s press............................................................................................................115 Justyna Szulich-Kałuża: The aspects of sainthood of John Paul II in the coverage of high-volume weekly magazines from the period of canonization......................132 Alicja Waszkiewicz-Raviv: Personality traits and the image in photographs of John Paul II ......................................................................................................................148 Kazimierz Wolny-Zmorzyński: The canonization of St. John Paul II in the photographs by Paweł Opaliński ....................................................................................157 Part Two RADIO AND TELEVISION COVERAGE Michał Drożdż: The sacred in the media profane – the media appearances of the sainthood of John Paul II.......................................................................................169 Karolina Dziewulska-Siwek: The canonization of John Paul II as covered in Program I of the Polish Radio. A case study of selected programmes and reportages from April 2014......................................................................................185 Witold Kawecki: The outline of sainthood of John Paul II as presented in the TVP coverage during his canonization .............................................................201 Joanna Sosnowska: The image of John Paul II during his canonization in regional television, as illustrated by the case of TVP Lublin ..............................218 Aneta Wójciszyn-Wasil: The canonization of John Paul II in regional radio, as illustrated by the case of Polish Radio Lublin ........................................................235 Part Three RESPONSE FROM INTERNET USERS Marta Brzezińska-Waleszczyk: The image of John Paul II in the social media. The canonization as a call to undertake evangelization efforts in the social media...........................................................................................................................249 Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska: The socially constructed image of John Paul II – the meanings contained in Internet memes ................................................................................................................269 Józef Kloch: The canonization of John Paul II in Polish-language Twitter profiles ......................................................................................................................298 11 �Contents Anna Miotk: John Paul II in the eyes of Instagram users .............................................321 Jerzy Olędzki: The authority and sainthood of John Paul II in Polish-language open resources of the Internet...........................................................................................337 Monika Marta Przybysz: The canonization of John Paul II in Polish-language Facebook groups and fanpages........................................................................................361 Małgorzata Sławek-Czochra: The canonization of Popes John XXIII and John Paul II on the websites of Lublin’s parishes ...............................................380 Afterword TO MEET JOHN PAUL II’S EXPECTATIONS OF JOURNALISM Józef Kloch, Łukasz Przybysz: A debate on the condition of Polish journalism. An account of the panel of experts..................................................................................405 About the Contributors ........................................................................................................416 ANNEX DVD material: "The canonization of John Paul II on TVP" (screenplay and production: Krzysztof Tadej). Special film documentary of the most interesting and important excerpts from programmes on the canonization of John Paul II presented by Polish Television 12 �Wprowadzenie Słowo wstępne Niniejsza monografia stanowi kontynuację poprzedniej pracy zbiorowej o Papieżu z Polski i środkach społecznego przekazu. Wcześniejsza, wydana w 2008 roku, nosiła tytuł „Odchodzenie Jana Pawła II do domu Ojca w polskich mediach”. Obecna dotyczy przekazów medialnych związanych z Jego kanonizacją. Porównując objętość nagromadzonych w mediach materiałów na temat obydwu wydarzeń, można zauważyć pewną dysproporcję. Proces stopniowego odchodzenia z tego świata Papieża – Polaka, Jego śmierć i pogrzeb odbiły się większym echem w polskich mediach, niż jego kanonizacja. Dlaczego? Odchodzenie Jana Pawła II trwało długo, a wyniesienie na ołtarze to – dla mediów, żyjących wydarzeniami aktualnymi – zasadniczo jeden dzień z poprzedzającym go i następującym tygodniem; misterium śmierci jest bardziej spektakularne, ogłoszenie świętym nawet kogoś tak wielkiego, jak papież – już znacznie mniej. Obydwa zdarzenia dzieli 9 lat i upływ czasu ma także swoje znaczenie. Wszystkie te czynniki to składowe nierówności w oddźwięku w polskich mediach odnośnie do jednego i drugiego wydarzenia. Jest jeszcze jedna znacząca różnica co do samych mediów, a dotyczy Internetu – dokładniej mediów społecznościowych. W roku śmierci Jana Pawła II Facebook istniał dopiero rok, inne miały dopiero powstać. Gdy Papież – Polak, a z nim Jan XXIII, byli kanonizowani 9 lat później, tego typu serwisy internetowe stanowiły potęgę na medialnej mapie. Nie dziwi zatem, że w poprzedniej monografii Sieci było poświęconych zaledwie kilkanaście stron, a w obecnej artykuły związane z internetowymi relacjami to osobny, najobszerniejszy rozdział. Z badań wynika, że w Internecie najwięcej relacji miało charakter informacyjny, neutralny. W zasobach Sieci jest wiele wpisów ukazujących radosną atmosferę i świąteczny charakter dnia kanonizacji. Natomiast patologia mowy nienawiści w Internecie choć nie dotknęła wyraźnie postaci Jana Pawła II, to jednak była w Sieci także obecna. Działo się tak m.in. z racji zasad etyki, jakie 13 �Słowo wstępne głosił Ojciec Święty oraz z powodu irytacji mnogością informacji o uroczystościach w Watykanie i to we wszystkich mediach. Po kanonizacji wciąż aktualne pozostaje pytanie – w jaki sposób popularyzować (także w mediach) 27-letnie nauczanie Papieża z Polski? Co robić, by święty Jan Paweł II stawał się nie tylko – jak oceniają niektórzy – formalnym, ale i faktycznym autorytetem? To zapewne spore wyzwania dla duszpasterstwa i analiz naukowych, a może nawet i tematy na kolejną konferencję. W kontekście Światowych Dni Młodzieży, które w lipcu 2016 roku odbyły się w Krakowie, warto zapytać, jak to ogromne i trwałe dzieło świętego Jana Pawła II przybliżać, rozwijać i dostosowywać do zmieniających się czasów i potrzeb nowych pokoleń młodzieży. Podczas ŚDM usłyszeliśmy apel, by pamiętać skąd się wywodzimy, gdyż człowiek bez takiej pamięci i odwagi nie może być nadzieją świata. Tę pamięć – używając nadal słów papieża Franciszka – traktujmy jak pochodnię, która może nam pomóc w rozwiązywaniu trudnych problemów. Jest to zadanie dla nas wszystkich, szczególnie w Polsce w najbliższych latach a może i dekadach. To też jest pamięć o Janie Pawle II. Za wielki wysiłek związany ze zorganizowaniem konferencji naukowej wdzięczny jestem młodzieży z Fundacji Dzieło Nowego Tysiąclecia oraz przedstawicielom czterech uniwersytetów: gospodarzom – Uniwersytetowi Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie oraz Uniwersytetowi Warszawskiemu, którego J. M. Rektor gościł uczestników konferencji, a także Uniwersytetowi Jagiellońskiemu i Katolickiemu Uniwersytetowi Lubelskiemu, któremu patronuje św. Jan Paweł II. W sposób szczególny dziękuję temu, który z ramienia Fundacji był duchem inspirującym całego przedsięwzięcia – Panu profesorowi Jerzemu Olędzkiemu. Jednym ze współredaktorów niniejszego tomu miał być o. prof. Leon Dyczewski. W październiku 2015 roku przyjechał z Lublina ze sporą grupą współpracowników. Ku zaskoczeniu wszystkich okazało się, że była to ostatnia wizyta Mistrza i jego uczniów w Warszawie. Współtwórca konferencji zmarł kilka miesięcy potem. Dziesiątki godzin pracy i wiele serca włożyli w powstawanie tej monografii jej redaktorzy oraz autorzy tekstów – za co serdecznie dziękuję. Swoimi badaniami przyczyniliście się Państwo do naukowego opracowania obrazu kanonizacji Jana Pawła II w mediach w Polsce. Kard. Kazimierz Nycz Metropolita Warszawski Warszawa, sierpień 2016 r. 14 �Wprowadzenie Wprowadzenie Na wstępie przypomnieć należy kalendarz wydarzeń, które decydowały o kształcie i powstaniu tej publikacji. 2 kwietnia 2005 roku Jan Paweł II odchodzi do Domu Ojca. Już podczas uroczystości pogrzebowych na Placu Św. Piotra w Watykanie 8 kwietnia 2005 roku na setkach transparentów pojawiły się prośby „santo subito” (wł. „święty natychmiast”). 1 maja 2011 roku w Rzymie nastąpiła beatyfikacja Jana Pawła II podczas uroczystej Mszy Świętej koncelebrowanej przez papieża Benedykta XVI. 30 września 2013 roku odbył się w Rzymie konsystorz, na którym papież Franciszek ogłosił decyzję o kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII. W Niedzielę Miłosierdzia Bożego, 27 kwietnia 2014 roku, papież Franciszek przy koncelebrze emerytowanego papieża Benedykta XVI odprawił na Placu Św. Piotra Mszę Świętą kanonizacyjną obu papieży. W pamięci społecznej wciąż są żywe wspomnienia związane ze śmiercią i pogrzebem papieża Jana Pawła II. Po dziewięciu latach katolicy na całym świecie i Polacy, gdziekolwiek mieszkali, przeżywali kanonizację polskiego Papieża jako szczególne wydarzenie. O przygotowaniach do tej watykańskiej uroczystości, informowały wiele tygodni wcześniej niemal wszystkie polskie środki masowego przekazu, a przebieg uroczystości na Placu Świętego Piotra można było obserwować dzięki bezpośredniej transmisji. Wprawdzie wydarzenie to przeszło już do historii, ale wciąż nas interesuje, co na ten temat publikowano wówczas w polskich mediach – świeckich i katolickich – jak i co przekazywały one naszemu społeczeństwu, jaki wizerunek świętego Jana Pawła II był kreowany i jaki z tych doświadczeń wyłania się warsztat profesjonalizmu dziennikarskiego w naszym kraju? Odpowiedzi na te pytania zamierzaliśmy uzyskać z wykorzystaniem analizy treści i formy przekazów medialnych w polskiej prasie, stacjach radiowych, telewizyjnych i w przestrzeni sieci internetowej. Następnie skonfrontowaliśmy uzyskane rezultaty badań i dociekań 15 �Wprowadzenie podczas wspólnej dyskusji na ogólnopolskiej konferencji poświęconej specjalnie tej tematyce. Liczyliśmy na rzetelne i wnikliwe analizy przekazów medialnych, które poświęcone zostały tematowi kanonizacji Jana Pawła II, Jego osobowości, działalności i obecności sacrum w relacjach medialnych. Zadanie zorganizowania konferencji poświęconej medialnemu wizerunkowi kanonizacji Jana Pawła II, pod patronatem Polskiego Towarzystwa Komunikacji Społecznej, podjęły się akademickie szkoły dziennikarstwa czterech uczelni: Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego i Uniwersytetu Warszawskiego. Dwudniowe obrady odbyły się w październiku 2015 roku w ramach konferencji zorganizowanej na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Te cztery uniwersytety zdobyły już wcześniej udane doświadczenie we wspólnie zrealizowanej we wrześniu 2007 roku ogólnokrajowej sesji naukowej zatytułowanej „Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach”. Jej owocem była publikacja wydana przez Fundację „Dzieło Nowego Tysiąclecia”. Fundacja, wspólnie ze Stowarzyszeniem Absolwentów „Dzieło” została w 2015 r. ponownie głównym sponsorem dwudniowego sympozjum, jak i prezentowanej obecnie publikacji książkowej. Istotny wkład finansowy w wydanie tej pozycji książkowej wniosły dwie znaczące na polskim rynku publiczne instytucje medialne: Telewizja Polska i Polskie Radio, które przeznaczyły na ten cel łączną sumę środków finansowych przyznanych Fundacji „Dzieło Nowego Tysiąclecia” w 2014 roku na nagrody TOTUS medialny. W przedstawionym na Zamku Królewskim w Warszawie uzasadnieniu dla tej nagrody stwierdzono, iż jest ona szczególnym uznaniem dla „zespołu twórców Telewizji Polskiej i Polskiego Radia przygotowujących uroczystości kanonizacyjne papieży Jana XXIII oraz Jana Pawła II. Kanonizacja obu papieży została przez media publiczne zaprezentowana nie tylko poprzez transmisję najważniejszych wydarzeń, ale także poprzez specjalne audycje, filmy dokumentalne i reportaże. To zaangażowanie licznych zespołów pracowników mediów i znaczących środków finansowych. To był wyjątkowy dzień dla milionów Polaków”. W Fundacji „Dzieło Nowego Tysiąclecia” Sekretariatu Episkopatu Polski podjęto decyzję o przeznaczeniu przyznanych środków na pokrycie kosztów wydania publikacji książkowej, zawierającej wszystkie ocenione pozytywnie przez recenzentów teksty autorów zaakceptowane przez komitet naukowy konferencji reprezentujący wymienione cztery uczelnie. W trakcie przygotowywania konferencji rozpowszechniono w środowisku uniwersyteckim wykaz zagadnień badawczych, który wzbudził duże zainteresowanie w środowisku 16 �Wprowadzenie polskich medioznawców i stał się istotną inspiracją do podjęcia interesujących tematów wystąpień naukowych, a następnie przygotowania do druku wartościowych poznawczo tekstów. Zamiar przeprowadzenia analizy tematu wyraziło 39 pracowników naukowych z największych ośrodków akademickich w kraju. Na podstawie otrzymanych pisemnych projektów wystąpień naukowych z badań komitet naukowy zaprosił do współpracy 31 osób. Ostatecznie z zaproszenia do udziału w dyskusji naukowej skorzystało 28 naukowców, spośród nich do przygotowywanej publikacji przyjęto 23 artykuły, które – następnie – przekazano recenzentom do oceny. Ocenione pozytywnie przez recenzentów artykuły podzielono na trzy zasadnicze części tematyczne odpowiadające trzem obszarom podstawowych badań medioznawczych: tradycyjna prasa drukowana i agencje prasowe, klasycznie działające publiczne stacje radiowe i telewizyjne oraz nowe środki przekazu intensywnie rozwijające się w sieci internetowej. Część pierwszą książki zatytułowaną „Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych” otwiera tekst Ewy Czaczkowskiej „Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II”. Autorka przedstawia w nim narrację na temat cudu tzw. kanonizacyjnego, czyli uzdrowienia osiągniętego za wstawiennictwem Jana Pawła II z uwzględnieniem wielu zniekształceń i uproszczeń, jakich dokonano w przedstawieniu medialnym tego tematu. Artykuł opiera się na rzetelnej i pogłębionej analizie tematycznie dobranych materiałów, jakie ukazały się na łamach takich dzienników m.in. jak: „Gazeta Wyborcza”, „Rzeczpospolita”, „Fakt”, a także na łamach tygodników o zróżnicowanym profilu tematycznym, jak: „Gość Niedzielny”, „Polityka”, „wSieci”. Autorka zwraca uwagę na elementy świadczące o stabloidyzowaniu tematu oraz charakteryzuje temat cudu przedstawiony w wybranej do analizy prasie drukowanej w konwencji newsa. Damian Guzek w rozdziale zatytułowanym „Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w relacjach polskich dzienników. Przypadek sede vacante z 2013 roku” przedstawia refleksję opartą na dwóch zasadniczych pytaniach badawczych: Co na temat poszczególnych papieży w omawianym okresie znalazło się w relacjach prasy codziennej? oraz W jaki sposób relacje prasowe na temat Jana Pawła II, Benedykta XVI oraz Franciszka są ze sobą powiązane? Autor analizuje przekazy prasowe umieszczone na łamach polskich dzienników dotyczące trzech papieży (Jana Pawła II, Benedykta XVI, Franciszka) w okresie wakatu na Stolicy Apostolskiej w 2013 r. Na podstawie przeprowadzonej analizy zawartości prasy odnośnie badanego tematu w wydaniach „Dziennika Gazety Prawnej”, „Faktu”, „Gazety Wyborczej” oraz „Rzeczpospolitej” z okresu 17 �Wprowadzenie od 13 lutego do 15 marca 2013 r., autor rekonstruuje medialne wizerunki (prasowe) Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka prezentowane w analizowanych tytułach. Ponadto, wskazuje na występujące związki między sylwetkami trzech papieży prezentowanymi na łamach badanych tytułów, wykazując, że zasadą budowania ich asocjacji jest głównie kontrast. Kolejny tekst napisany przez Milenę Kindziuk nt: „Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach Katolickiej Agencji Informacyjnej”, nawiązujący tematycznie do rozważań wcześniej podjętych przez Ewę Czaczkowską, przedstawia obraz kanonizacji Jana Pawła II w wydaniach serwisowych KAI. Badania Mileny Kindziuk, koncentrują się na analizie zawartości serwisu Katolickiej Agencji Informacyjnej, z tego względu, że depesze KAI wykorzystywane są na szeroką skalę przez wszystkie media w Polsce, zarówno prasowe, jak elektroniczne, tak religijne, jak i świeckie. Informacje KAI przesyłane są do różnorodnych mediów oraz portali internetowych. Autorka prezentuje wyniki analizy zawartości serwisu KAI w kontekście kanonizacji Jana Pawła II, ponadto ukazuje pozycję KAI na rynku medialnym w Polsce, jej wizerunek na tle innych agencji katolickich w Europie oraz jej rolę w kształtowaniu opinii publicznej, w tym wizerunku Papieża Polaka, a także obrazu Kościoła katolickiego w Polsce. Rafał Leśniczak w analizie zatytułowanej „Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników w kontekście uroczystości kanonizacyjnych” przedstawia rezultaty przeprowadzonej analizy zawartości internetowej wersji dwóch największych lokalnych dzienników województwa łódzkiego: „Dziennika Łódzkiego” oraz „Expressu Ilustrowanego” w okresie od 1.04.2014 do 31.05.2014, czyli w czasie poprzedzającym uroczystości kanonizacyjne oraz po kanonizacji, i pokazuje stopień zainteresowania łódzkich gazet osobą papieża Polaka, a także opisuje, jak postrzegano na ich łamach uroczystości kanonizacyjne oraz postać Jana Pawła II. Wyniki przeprowadzonej analizy wskazały na występującą wysoką dysproporcję pomiędzy ilością analizowanych tekstów przed kanonizacją Jana Pawła II (w tym okresie odnotowano wysoki stopień zainteresowania łódzkich dzienników) oraz po 27.04.2014 (gwałtowny spadek zainteresowania osobą papieża Polaka). Największą liczbę tekstów można zaklasyfikować do kategorii sprawozdawczej i historycznej. 80% artykułów prasowych poddanych analizie cechowało pozytywne ustosunkowanie do Jana Pawła II i kanonizacji. Marek Łuczak w tekście „Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” przedstawia, jak ten opiniotwórczy dla katolików tytuł prasowy towarzyszył Janowi Pawłowi II od początku Jego pontyfikatu. Regularnie poszczególne etapy działalności polskiego papieża były z uwagą odnotowywane na jego łamach. Zagadnienia dotyczące kanonizacji spotkały się ze szczególnym zainteresowaniem redakcji pisma, w którym na wielu platformach pu- 18 �Wprowadzenie blikowano świadectwa i osobiste wspomnienia przyjaciół Jana Pawła II, jak i osób z nim współpracujących w czasach rzymskich, w trakcie 27-letniego pontyfikatu. Teresa Sasińska-Klas w rozdziale „Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. i jej medialny wizerunek w opiniotwórczych mediach drukowanych w Polsce – rok po wydarzeniu” poddaje analizie wyniki badań opinii publicznej przeprowadzone przez CBOS, które ukazują, że autorytet papieża Jana Pawła II jest bardzo wysoko ceniony przez Polaków. Jednakże ani media opiniotwórcze, ani media katolickie nie podjęły dialogu ze spuścizną intelektualną Jana Pawła II w okresie pierwszego roku, jaki upłynął od kanonizacji. Żadne z mediów nie okazały się być dostatecznie uwrażliwione na ten temat, a sternicy mediów na ogół pominęli dziedzictwo Jana Pawła II w debacie publicznej w rocznicę Jego kanonizacji. Autorka zwraca uwagę na zauważalny brak nawiązania do dorobku i nauczania, a także brak refleksji nad tym, co pozostawił Jan Paweł II w swojej spuściźnie intelektualnej i duchowej. Refleksja, przypomnienie, wybrane myśli i fragmenty z nauczania Jana Pawła II przechodzą do kręgu katolickich mediów niszowych oraz czasopism naukowych. Medialny wizerunek kanonizacji Jana Pawła II poddano badaniom w rok po wydarzeniu i analizowano, jak prezentowany był w 25 opiniotwórczych mediach drukowanych, w tym „Znak”, „Więź, „Droga”, „Tygodnik Powszechny”, „Polityka”, „Newsweek”, „Wprost”, „Niedziela”, „Gość Niedzielny” i in. Anna Sugier-Szerega w artykule „Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej” omawia, jak kreowany był obraz Jana Pawła II w wybranych 11 tytułach prasy kobiecej, ukazującej się w okresie tuż przed i tuż po kanonizacji (kwiecień – maj 2014 r.). Autorka pokazuje w analizie dominujące konteksty, w których przywołuje się działalność papieża Polaka (religijny, polityczny, kulturowy, naukowy i inne). Artykuł wykazuje, iż obraz Papieża podczas kanonizacji ukazany w prasie kobiecej ma charakter spójny, ale jednowymiarowy, schematyczny. Zasadniczo opiera się na wspomnieniach, ma charakter sentymentalny, nawiązuje do Jego pogodnej osobowości. W treściach publikowanych rzadko porusza się wątki związane z jego spuścizną filozoficzno-naukową, twórczością literacką Jana Pawła II czy nauką Kościoła. Justyna Szulich-Kałuża w rozdziale „Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach wysokonakładowych tygodników z okresu kanonizacji”, dokonała w przeprowadzonej analizie rekonstrukcji medialnego dyskursu o świętości Jana Pawła II, prowadzonego na łamach pięciu tygodników opinii. Analiza została przeprowadzona w wybranych 5 tygodnikach opiniotwórczych takich, jak: „Polityka”, „Newsweek Polska”, „Do Rzeczy”, „Wprost” i „Gość Niedzielny”, ze szczególnym uwzględnieniem medialnego wizerunku świętości Jana Pawła II, 19 �Wprowadzenie który – jak wykazuje analiza – tworzą cechy osobowości, a także aktywności podejmowane przez Jana Pawła II oraz opinie o pontyfikacie. Alicja Waszkiewicz-Raviv w analizie zatytułowanej „Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II” pokazuje, jak ponadprzeciętna, wyjątkowa osobowość papieża Polaka obrazowana była w czasie kanonizacji w relacjach mediów masowych, w których prezentowano zdjęcia z różnych okresów jego życia, na dowód niecodziennych cech nowo powołanego świętego. Autorka analizy kategoryzuje wizerunek medialny JPII pokazywany w medialnych fotografiach w trzech obszarach: 1) jako człowieka w sferze prywatnej, 2) jako Papieża w sferze publicznej oraz 3) myśliciela i mistyka w sferze duchowej. Kazimierz Wolny-Zmorzyński w rozdziale „Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Pawła Opalińskiego” analizuje fotografie, jakie zaprezentowane zostały w albumie „Poruszeni – zapis transcendentalny”, pokazujące kanonizację Jana Pawła II. Zdaniem autora są one niewyraźne, rozmyte i bardziej przypominają abstrakcyjne zdjęcia. Fotograf w sposób zamierzony nie dokonał obróbki zdjęć, ale świadomie je rozmazał, poruszył. Stało się to przez przypadek zaistniały w trakcie fotografowania, dzięki czemu powstał obraz psychologiczny, oddający atmosferę uroczystości i stan ducha ludzi, biorących w niej udział: poruszenie oraz wzniosły nastrój. Z fotografii Opalińskiego – dzięki temu zabiegowi – bije optymizm, a rozmycie – jak interpretuje to Autor analizy – oddaje podniosły klimat tamtych dni. Część drugą książki opatrzoną tytułem „Relacje radiowe i telewizyjne” otwiera artykuł Michała Drożdża „Sacrum w medialnym profanum – medialne odsłony świętości Jana Pawła II”. Przeprowadzona przez Autora analiza jest próbą zinterpretowania medialnych dociekań i propozycji ukazania świętości Jana Pawła II, dokonana w formie analizy przyczynkowej materiałów, jakie wyemitowano w Programie I Telewizji Polskiej w dniach 26 i 27 kwietnia 2014 roku, w przeddzień, a następnie w dniu kanonizacji. Analiza przeprowadzona przez Michała Drożdża jest próbą diagnozy problemu dotyczącego tego, w jaki sposób przekaz telewizyjny mierzy się ze świętością Jana Pawła II. Autor usiłuje w analizowanych przekazach telewizyjnych odkrywać i pokazać medialne odsłony świętości Jana Pawła II, w których jest On ukazany jako autorytet duchowy, jako człowiek nadziei, jako człowiek dobry, jako człowiek dialogu, itd. Obrazy te odsłaniają – w opinii autora analizy – piękno i wartość ludzkiego życia w kontekście duchowych wartości, które współtworzą wymiar sacrum. Z kolei, Karolina Dziewulska-Siwek w rozdziale „Kanonizacja Jana Pawła II na antenie I Programu Polskiego Radia. Studium przypadku wybranych audycji i reportaży w kwietniu 2014 r.” analizuje zawartość tematyczną programów radiowych przedstawionych na antenie I Programu Polskiego Radia dotyczą- 20 �Wprowadzenie cych osoby Jana Pawła II, które wyemitowano w okresie okołokanizacyjnym (od 24 do 28 kwietnia) w 2014 r. Materiał wybrany do analizy stanowiły wywiady na żywo, w których dziennikarze rozmawiali ze swoimi rozmówcami o życiu i świadectwie Jana Pawła II oraz przedstawiono relacje z miejsc, gdzie żył i pracował przyszły święty. Ponadto, przedstawiono na antenie I Programu PR reportaże przygotowane przez Studio Reportażu i Dokumentu. Bohaterami reportaży dziennikarskich byli ludzie, którzy towarzyszyli papieżowi w Jego drodze życiowej na różnych jej etapach, wywiady na żywo, w których redaktorzy rozmawiali o życiu i świadectwie Jana Pawła II oraz relacje z miejsc, gdzie żył i pracował przyszły święty. W Jedynce słuchacze mogli usłyszeć cykl reportaży przygotowanych przez Studio Reportażu i Dokumentu. Ich bohaterami byli ludzie, którzy towarzyszyli papieżowi. Oprócz programów kanonizacji Jana Pawła II emitowanych na łamach anteny, towarzyszył im specjalny serwis http://www.polskieradio.pl/191,Kanonizacja Witold Kawecki w rozdziale „Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana podczas kanonizacji w przekazach TVP” pokazuje, jak telewizja publiczna zaangażowała się w wydarzenie kanonizacyjne Jana Pawła II. Uczyniła to w wysokim nasyceniu tematycznym (ponad 300 godzin programów telewizyjnych) i sposób postrzegania Jana Pawła II w przekazie jako świętego, wielkiego człowieka, autorytet zaprezentowano w sposób wysoce profesjonalny. Autor artykułu stawia pytania: Jaki obraz papieża realizowała TVP w pamiętnych dniach kanonizacji? Czy w rozlicznych przekazach telewizyjnych byliśmy świadkami postrzegania Jana Pawła II jako świętego, wielkiego człowieka czy też jedynie autorytet? Jaki był sposób postrzegania Jana Pawła II? Analiza dokonana przez autora świadczy o tym, że sposób postrzegania Jana Pawła II w przekazie telewizyjnym ukazywał Jego osobę jako świętego, wielkiego człowieka, autorytet. Ponadto, zanalizowano szczegółowo obsługę medialną zrealizowaną przez TVP z wydarzenia kanonizacji, a następnie poprzez atrybuty świętości, koncepcje postrzegania osoby Jana Pawła II. Joanna Sosnowska, z kolei, w artykule „Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej na przykładzie TVP Lublin” pokazuje, na przykładzie Oddziału TVP Lublin, jak media regionalne w Polsce wpisały się w ogólnopolski, a także w ogólnoświatowy medialny wymiar wydarzenia. Autorka dokonuje analizy materiałów dziennikarskich przedstawionych na antenie regionalnej TVP Lublin, które zostały zrealizowane podczas przygotowań do kanonizacji, w trakcie dnia kanonizacji oraz rocznicy wydarzenia. Dziennikarze – jak pokazuje przeprowadzona analiza – starali się stworzyć portret, który nie powielałby opisów medialnych z innych ogólnopolskich mediów. Jednak niepokojące jest – w ocenie autorki analizy – że Jan Paweł II został „zawłaszczony” 21 �Wprowadzenie w przekazach TVP Lublin, przez przedstawianie wydarzeń związanych z Lublinem i komentowanych wyłącznie przez lubelskich narratorów medialnych. Aneta Wójciszyn-Wasil w artykule „Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym na przykładzie Polskiego Radia Lublin” dokonuje analizy audycji Polskiego Radia Lublin przygotowanych z okazji kanonizacji Jana Pawła II. Szczególna uwaga zwrócona jest na kontekst regionalny omawianego wydarzenia. Autorka analizuje społeczne funkcje radia lokalnego, a następnie omawia audialne sposoby modelowania treści przekazu. Podejmuje również próbę przedstawienia radiowych formuł narracyjnych adekwatnych do przekazu wartości w kontekście wydarzeń o szczególnym charakterze, jak np. kanonizacja, co wydaje się być szczególnym wyzwaniem dla współczesnych mediów. Część trzecią książki zatytułowaną „Reakcje internautów” otwiera artykuł Marty Brzezińskiej-Waleszczyk „Wizerunek Jana Pawła II w social media. Kanonizacja jako wezwanie do podjęcia działań ewangelizacyjnych w mediach społecznościowych”. Tekst pokazuje, że kanonizacja Jana Pawła II była często przedmiotem komentarzy w mediach społecznościowych (takich jak Facebook). Autorka, sięgając do narzędzi stosowanych w badaniach profesjonalnych dotyczących monitoringu mediów, prezentuje uzyskane wyniki dotyczące zainteresowania tematem kanonizacji w trzech wybranych przedziałach czasowych, a następnie dokonuje ich porównania oraz omawia najbardziej pomysłowe inicjatywy, jakie zamieszczone zostały w mediach społecznościowych, związane z postacią Ojca Świętego. Analizę zamykają propozycje i postulaty dotyczące skutecznego korzystania z narzędzi social media w procesie ewangelizacji. Kolejny artykuł został przygotowany przez zespół: Karolinę Brylską, Tomasza Gackowskiego, Mateusza Paterę „Społecznie konstruowany wizerunek Jana Pawła II – znaczenia zawarte w memach internetowych”, w którym autorzy analizy dokonują próby zrekonstruowania wizerunku Jana Pawła II tworzonego w memach internetowych. Ponadto, celem analizy jest przedstawienie perswazyjności tego wizerunku w kontekście kanonizacji Jana Pawła II. Analiza memów, jakie ukazały się w Internecie pokazuje, że Jan Paweł II jest przede wszystkim, przedstawiany jako osoba reprezentująca Kościół katolicki, jako swoistego rodzaju symbol instytucjonalny, który – jak to określają autorzy – ma być soczewką dla całego środowiska. Motywem, jaki uchwycono w badanych komunikatach było przedstawianie postaci Jana Pawła II w funkcji krzywego zwierciadła dla odbiorców. Osoby wypowiadające się w memach krytycznie odnosiły się do postaw społeczeństwa polskiego, które, z jednej strony, podkreśla – na poziomie deklaratywnym – kultywowanie ideałów głoszonych przez Jana Pawła II, z drugiej natomiast, nie zna podstawowych treści naucza- 22 �Wprowadzenie nia i zaleceń papieża, zawartych w jego encyklikach, jak i innych wypowiedziach publicznych. Badania wykazały semantyczną heterogeniczność postaci Jana Pawła II tak, jak ona przedstawiana jest w internetowym dyskursie publicznym. Da się zauważyć w sposób wyraźny, co podkreślają autorzy analizy, że w sposób progresywny dokonuje się w sieci niwelowanie dystansu między wiernymi a hierarchią (a tym samym – Kościołem). Memy internetowe – jak wynika z wniosków z analizy – zdecydowanie detabuizują postać Jana Pawła II i instytucję Kościoła katolickiego, co m.in. wskazuje na nietypiczność memów internetowych dotyczących Jana Pawła II. Józef Kloch w rozdziale „Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera” analizuje, jakie trwałe ślady w świadomości społecznej pozostawiła kanonizacja Jana Pawła II m.in. w postaci postów w mediach społecznościowych. Z tego względu zostały one wybrane do analizy. Ponadto, zamieszczone tweety pozwalają na odczytanie atmosfery towarzyszącej kanonizacji Jana Pawła II w dniu 27 kwietnia 2014 roku. Autor dokonał analizy 1098 postów umieszczonych na polskojęzycznym profilu Twittera. Pozwoliło to na uchwycenie wydźwięku wypowiedzi, wskazanie na intensywność publikowania postów w obrębie doby, kategoryzację ich autorów oraz najczęściej używane słowa-klucze umieszczane w postach. Co interesujące, największą ilość postów opublikowały osoby prywatne. Natomiast najczęściej używanym słowem był wyraz kanonizacja. Ponad połowa tweetów – jak pokazuje przeprowadzona analiza – miała wydźwięk bezstronny, jedna trzecia postów to retweety (i tu także najwięcej z nich miało wydźwięk neutralny). Blisko ¾ postów stanowiły tweety tekstowe. Stosunkowo rzadko stosowano hashtagi. Ponadto, co interesujące, analiza nie wykazała, by ktokolwiek stosował w czasie kanonizacji live tweeting. Wnioski z analizy pokazują, że zasoby Twittera w trakcie uroczystości kanonizacji demonstrowały atmosferę uroczystą i świąteczną, co zasługuje na podkreślenie. Z kolei, Anna Miotk w rozdziale „Jan Paweł II w oczach użytkowników serwiu Instagram” opisuje, jak serwis społecznościowy, którego użytkownicy dzielą się wykonanymi przez siebie zdjęciami, relacjonował ich udział w wydarzeniu, jakim była kanonizacja Jana XXIII i Jana Pawła II. W opinii autorki analizy Instagram jest przydatnym narzędziem do relacjonowania indywidualnego udziału w wydarzeniach, także o charakterze religijnym. Analizowane materiały umieszczane w serwisie pozwalają bowiem poznać stosunek ich autorów do różnych wydarzeń, a w badanym przypadku do postaci Jana Pawła II. We wnioskach z przeprowadzonej analizy A. Miotk trafnie dostrzega, że Instagram jest serwisem o dużym potencjale i zakresie możliwości wykorzystania w działalności Kościoła katolickiego. 23 �Wprowadzenie Jerzy Olędzki w rozdziale poniższej książki zatytułowanym „Autorytet i świętość Jana Pawła II w polskojęzycznych otwartych zasobach internetowych” przedstawia wyniki przeprowadzonych badań zawartości (zrealizowanych poprzez rafinację informacji sieciowej z zastosowaniem metody sentymentów) wśród ponad 55 tysięcy anonimowych wpisów zarejestrowanych w dziewięciu grupach dyskusyjnych Usenet oraz w siedmiu serwisach internetowych. Celem badań była próba uzyskania odpowiedzi na pytanie: czy anonimowi internauci ulegali rozszerzającej się na coraz większą skalę w Internecie patologii nienawiści i złośliwości, gdy komentowali proces beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II? Autor badań, w wyniku przeprowadzonej analizy zebranych danych stwierdza, iż wśród anonimowych internautów skala sentymentu pozytywnego była znacznie wyższa od negatywnego. Innym interesującym rezultatem badań było stwierdzenie braku wpływu procesu beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II na kształtowanie się wizerunku i autorytetu Papieża. Konkluzja płynąca z badań jest następująca: patologia frazeologii nienawiści i złośliwości wszechobecnej w sieci internetowej dotyczy postaci Jana Pawła II w stosunkowo niewielkim wymiarze. Zarówno proces beatyfikacyjny Jana Pawła II w 2011 r., jak i uroczystości kanonizacyjne w 2014 r. nie miały wpływu na zmianę w środowisku polskich internautów wizerunku i autorytetu osoby uznanej oficjalnie przez Kościół za świętą. Prezentowane badania można uznać za pionierskie zarówno pod względem założeń metodologicznych, jak i od strony warsztatu badawczego i z tego względu stanowią wyróżniającą wartość prezentowanej publikacji. Monika Marta Przybysz w tekście pt. „Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach i na fanpage’ach na Facebooku” analizuje, jak ważnym wydarzeniem komunikacyjnym dla Kościoła katolickiego jest lawinowo rosnąca liczba użytkowników Internetu poszukujących na jego łamach informacji, rozrywki, wartości i autorytetów. Na uwagę badawczą zasługuje to, że użytkownicy mediów społecznościowych znaczące wydarzenia z życia coraz częściej zaczynają „przeżywać” w świecie wirtualnym – głównie w wymiarze emocjonalnym. Aktywni użytkownicy Facebooka – jak ukazują wyniki badań – chcą się podzielić w sieci wrażeniami i odczuciami oraz obserwowanymi wydarzeniami, chcą uwiecznić „chwile”, pochwalić się czymś znajomym i rodzinie, skomentować wydarzenia, udostępnić atrakcyjne treści, a także zaznaczyć swój udział w jakimś wydarzeniu. Podobna sytuacja miała miejsce w trakcie uroczystości kanonizacyjnych papieża Jana Pawła II, gdy to na Facebooku oraz tworząc posty na prowadzonych przez użytkowników fanpage’ach komentowali oni to wielkie wydarzenie medialne i dzielili się swoimi odczuciami w tym zakresie. Pracę zamyka konkluzja wskazująca, że Facebook stanowi od niedawną nową i niezwykle interesującą poznawczo przestrzeń analizy medioznawczej. 24 �Wprowadzenie Małgorzata Sławek-Czochra w rozdziale zamykającym trzecią część książki, pt. „Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II na stronach internetowych lubelskich parafii” przedstawia, jak ważnym wydarzeniem w życiu wiernych była kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II. Celem przeprowadzonych badań było dokonanie analizy zwartości stron internetowych parafii, a w nich informacji dotyczących sposobów celebrowania kanonizacji w wymiarze lokalnym oraz cech, wartości, wydarzeń i nauczania, a także nastawienia do obu kanonizowanych Papieży, jakie zawarte zostało w materiałach publikowanych w tym okresie w Internecie. Przeprowadzona analiza wskazuje, że głównie przekazy przybliżały osobę Jana Pawła II ukazując zarówno Jego wielkość, jak i autorytet wychowawczy. Posłowie (Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa) książki zawiera streszczenie panelu dyskusyjnego zatytułowane „O kondycji polskiego dziennikarstwa AD 2015. Relacja z panelu ekspertów”, przygotowanego do druku przez Józefa Klocha oraz Łukasza Przybysza. Panel, jak wskazuje tytuł, poświęcony został analizie kondycji polskiego dziennikarstwa i poprowadził go ks. prof. UKSW dr hab. Józef Kloch. W panelu wzięli udział: prof. dr hab. Janusz Adamowski, dziekan Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych (UW); red. Patrycja Michońska, dyrektor programowa Radia Plus; prof. UKSW dr hab. Grzegorz Łęcicki, kierownik Katedry Teologii Środków Społecznego Przekazu; red. Magdalena Tadeusiak, długoletnia korespondentka TVP w Paryżu i Brukseli; red. Barbara Sułek-Kowalska, wykładowca Instytutu Dziennikarstwa (UW) i sekretarz redakcji tygodnika „Idziemy”, dr Maciej Łętowski, dziennikarz (KUL); prof. UJ dr hab. Jacek Ostaszewski, dziekan Wydziału Zarządzania i Komunikacji Społecznej (UJ). ANEKS do książki zawiera cenny dodatek źródłowy w formie dokumentacji filmowej przedstawionej na płycie DVD, która zawiera specjalny reportaż o udziale TVP w realizacji programów telewizyjnych poświęconych kanonizacji Jana Pawła II. Szczególne słowa podziękowania za powstanie tej książki należą się stypendystom Fundacji „Dzieło Nowego Tysiąclecia” i Stowarzyszeniu Absolwentów „Dzieło”, bez których nie byłoby tak pięknie zorganizowanej konferencji i efektywnej współpracy z wszystkimi autorami przedstawionych tekstów. Specjalne podziękowania kierujemy do dr Marty Jarosz z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, która dzielnie pełniła obowiązki sekretarza komitetu naukowego konferencji. W pracach towarzyszących powstawaniu tej publikacji uczestniczyło wiele osób. Szczególnie kilku z nich zawdzięczamy, że ten proces przebiegał sprawnie i został zwieńczony wartościową książką. Za ciągłe 25 �Wprowadzenie wsparcie, włożony trud organizacyjny, okazywaną serdeczność i chęć niesienia pomocy dziękujemy ks. Darkowi Kowalczykowi, pani Małgorzacie Kucharskiej i panu Andrzejowi Siwcowi. Na wyjątkową pamięć i naszą wdzięczność zasługuje osoba o. prof. dr. hab. Leona Dyczewskiego, który zachęcał nas do przygotowania tej publikacji, aktywnie włączył się w zorganizowanie badań naukowych na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, a na konferencji przedstawił wyniki swoich badań pt. „Osobowość św. Jana Pawła II propagowana przez dzienniki ogólnopolskie” i zmarł, zanim ukończył pisać dla nas tekst. Niezwykle życzliwy ludziom. Uosobienie franciszkańskiego pozdrowienia „Pokój i Dobro”, które praktycznie stosował każdego dnia. Autor ponad 350 prac naukowych i publicystycznych, którymi przyczynił się do rozwoju socjologii rodziny, kultury i mediów. Organizator studiów dziennikarskich na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim, także twórca tzw. 10 Przykazań właściwego stosunku do mediów. Miał być współredaktorem tej publikacji. Jerzy Olędzki Warszawa – Kraków, wrzesień 2016 r.   26 Teresa Sasińska-Klas �  Część pierwsza Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych   �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 28 �Ewa K. Czaczkowska, Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II Ewa K. Czaczkowska Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II Streszczenie: Cud tzw. kanonizacyjny, czyli uzdrowienia za wstawiennictwem Jana Pawła II Kostarykanki Floribeth Mory Diaz, był ważną formą opisu kanonizacji papieża, 27 kwietnia 2014 r., w dziewięciu na dziesięć przeanalizowanych przez autorkę tytułach prasowych. Cud bowiem choć dotyczy metafizyki, a także prawa beatyfikacyjnego i kanonicznego, spełnia w dużej mierze kryteria super newsa – jest wydarzeniem nagłym, ważnym, zaskakującym, nieprzewidzianym, a zatem sensacyjnym. Analiza treści artykułów dotyczących cudu kanonizacyjnego pozwoliła na uchwycenie istotnych elementów jego mediatyzacji. Cud stał się punktem wyjścia do opisu również innych cudów dokonanych za wstawiennictwem Jana Pawła II po jego śmierci – przede wszystkim przypomnienia tzw. cudu beatyfikacyjnego, czyli uzdrowienia z choroby Parkinsona francuskiej zakonnicy Marie Simon-Pierre Normand – a także cudownych uzdrowień po modlitwie papieża dokonanych jeszcze za jego życia. Był on także okazją dla mediów do przedstawienia innych cudownych uzdrowień za wstawiennictwem innych popularnych świętych. Elementem mediatyzacji były pominięcia i uproszczenia w przedstawianiu elementów koniecznych do uznania cudu, w informowaniu o kanonicznej procedurze zatwierdzania cudu a także warunków kanonizacji. W części artykułów, prowadziło to do zniekształceń w opisie procesu kanonizacji. Słowa kluczowe: mediatyzacja, cud, Jan Paweł II, Floribeth Mory Diaz, cudowne uzdrowienie, kanonizacja, medialny opis cudu, beatyfikacja, news, święty. Summary: In the week preceding the canonization of John Paul II the headlines of main newspapers revolved around the so-called canonical miracle, a miraculous healing of Costa Rican woman Floribeth Mora Diaz due to intercession of the Pope. It constituted an important form of describing the canonization process in nine out of ten analyzed press titles. The miracle, albeit related to metaphysics, canon law and rules of beatification, does meet the criteria of a news story – it is a sudden, important, surprising, unexpected event, and can therefore be deemed sensational. The analysis of articles devoted to the canonical miracle allowed for grasping the paramount elements of its mediatization. The miracle became the starting point for 29 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych describing other miracles with John Paul II’s intercession after his death, first and foremost the beatifical miracle of healing Marie Simon-Pierre Normand of Parkinson disease, and other miraculous healings after the Pope’s prayer during his lifetime. It was a pretext for presenting numerous miraculous healing with intercession of other popular saints. The mediatization elements included omissions and simplifications in presenting factors necessary to recognize a miracle, informing, canonization procedure and conditions. This lead to distorted descriptions of the essence of canonization. Key words: mediatization, miracle, John Paul II, Floribeth Mora Diaz, miraculous healing, description of miracle, canonization, beatification, news, saint. I. Analizowane tytuły. Kryteria wyboru Cud tzw. kanonizacyjny, czyli cud uzdrowienia za wstawiennictwem Jana Pawła II Kostarykanki Floribeth Mory Diaz był tematem głównych tytułów prasowych w tygodniu poprzedzającym kanonizację Jana Pawła II. Celem analizy artykułów w wybranych tytułach prasy było uchwycenie elementów wspólnych charakterystycznych dla mediatyzacji tematu medialnego przekazu. Do analizy wybrałam dziesięć tytułów prasowych według trzech przyjętych kryteriów. Po pierwsze, wyodrębniłam pięć ogólnopolskich dzienników i pięć opiniotwórczych tygodników. Po drugie, wybrałam tytuły kontrolowane przez Związek Kontroli Dystrybucji Prasy. Po trzecie, wybrałam te tytuły, które w kwietniu 2014 roku, czyli w miesiącu kanonizacji Jana Pawła II miały najwyższą jednorazową sprzedaż. Kryteria te spełniały dwa tabloidy i trzy poważne dzienniki: „Fakt”, „Gazeta Wyborcza”, „Super Express”, „Rzeczpospolita” 1 i „Dziennik Gazeta Prawna” . oraz opiniotwórcze tygodniki: „Gość Niedziel2 ny”, „Polityka”, „Newsweek”, „W sieci” i „Do Rzeczy” . W wypadku gazet analizowałam artykuły, które ukazały się w tygodniu poprzedzającym kanonizację oraz dzień po niej. W wypadku tygodników analizowałam teksty, które ukazały się w numerze poprzedzającym kanonizację Jana Pawła II.                                                              1 Spada sprzedaż dzienników. Najwięcej straciły „Gazeta Polska Codziennie” i „Gazeta Wyborcza”, zyskał tylko „Parkiet”, http://www.wirtualnemedia.pl/artykul/spada-sprzedaz-dziennikownajwiecej-stracily-gazeta-polska-codziennie-i-gw-zyskal-tylko-parkiet [dostęp: 30 września 2015 r.].  2 „Wprost” z największym spadkiem sprzedaży „Przez ciągłe zmiany linii i redakcji”, http:// www.wirtualnemedia.pl/artykul/wprost-z-najwiekszym-spadkiem-sprzedazy-przez-ciagle-zmianylinii-i-redakcji, [dostęp: 30 września 2015 r.].  30 �Ewa K. Czaczkowska, Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II II. Cud kanonizacyjny w przekazie medialnym We wszystkich pięciu analizowanych dziennikach oraz w czterech tygodnikach – wyjątkiem był „Newsweek” – w tygodniu poprzedzającym kanonizację Jana Pawła II, 27 kwietnia 2014 roku, ukazały się teksty dotyczące cudów uzdrowienia za wstawiennictwem papieża. W każdym z tytułów opublikowano od jednego do trzech artykułów na temat cudów – nie tylko cudu tzw. kanonizacyjnego, ale także innych cudownych uzdrowień. Najwięcej, czyli trzy artykuły ukazały się w dzienniku „Rzeczpospolita”, w sobotę poprzedzającą kano3 nizację) oraz w tygodniku „Gość Niedzielny”, który cały numer poświęcił ka4 nonizacji dwóch papieży: Jana Pawła II i Jana XXIII . Wszystkie poddane analizie tytuły prasowe informowały, z wyjątkiem tygo5 dnika „Newsweek” , o tzw. cudzie kanonizacyjnym, czyli uzdrowienia za wstawiennictwem Jana Pawła II Kostarykanki Floribeth Mory Diaz, który to cud został uznany w procesie kanonizacyjnym papieża. 2 lipca 2013 roku komisja kardynałów watykańskiej Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych zatwierdziła dokumentację w sprawie uznania cudu dokonanego za wstawiennictwem bł. Jana Pawła II, a 5 lipca 2013 roku stosowny dekret podpisał papież Franciszek. Dyrektor Biura Prasowego Stolicy Apostolskiej ks. Federico Lombardi SJ poinformował, że chodzi o potwierdzone przez lekarzy i teologów z Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych niewytłumaczalne z lekarskiego punktu widzenia uzdrowienie z nieoperacyjnego tętniaka mózgu. „(…) kobieta, oglądając transmisję beatyfikacji papieża Polaka, zaczęła do niego się modlić, po czym dozna6 ła nagłego uzdrowienia” . Floribeth Mora Diaz historię swojego uzdrowienia opowiedziała dziennikarzom na konferencji prasowej w Rzymie 25 kwietnia 2014 roku, dwa dni przed 7 kanonizacją papieża . Dzień później „Fakt”, największy polski dziennik dono                                                             3 M. Płociński, Cudowne uzdrowienia nie są sprzeczne z rozumem, „Rzeczpospolita”, 26-27 kwietnia, s. A2; T. Krzyżak, Nowi orędownicy w niebie, tamże, A3; J. Blikowska, J. Ćwiek, Fanpage świętej, lans papieża, tamże, s. A5.  4 „Gość Niedzielny” 2014, nr 17.   5 Na stronie internetowej „Newsweeka” miesiąc przed kanonizacją Jana Pawła II, 10 marca 2014 r., został zamieszczony wywiad Pawła Szaniawskiego z ks. Sławomirem Oderem, postulatorem procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego Jana Pawła II, Nie od razu święty http://polska. newsweek.pl/ks-slawomir-oder-autor-ksiazki-o-kanonizacji-jana-pawla-ii-newsweek,artykuly,28184 1,1.htmlz [dostęp: 5 października 2015 r.].  6 Droga Jana Pawła II do chwały ołtarzy – kalendarium, Katolicka Agencja Informacyjna, http://system.ekai.pl/kair/?screen=depesza&_scr_depesza_id_depeszy=482043&_tw_Depesze KlientaTable_0__search_plainfulltext=Floribeth+Mora+Diaz [dostęp: 3 października 2015 r.]  7 Watykan: Floribeth Mora Diaz o swoim uzdrowieniu za wstawiennictwem Jana Pawła II http:// sytem.ekai.pl/kair/?screen=depesza&_scr_depesza_id_depeszy=491431&_tw_DepeszeKlienta Table_0__search_plainfulltext=Floribeth+Mora+Diaz [dostęp: 2 października 2015 r.)   31 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych sił: „Jak to możliwe, by umierająca na raka mózgu kobieta znów w pełni zdrowia cieszyła się życiem? Cud ewidentny. I to tak wielki, że zajęli się nim eksperci od medycyny i teologii. I szybko się okazało, że faktycznie, całkowite ustąpienie śmiertelnej choroby nie dokonało się za sprawą terapii lekarzy, a dzięki gorliwej modlitwie do błogosławionego Jana Pawła II. I to właśnie ten cud zadecydował o uznaniu go za świętego. — Żyję dzięki waszemu papieżowi – przyznała w rozmowie z „Faktem” Floribeth Mora Diaz (50 l.) z Kostaryki. Kobieta jest teraz w Rzymie” – informował w korespondencji z Watykanu 8 Tomasz Jarosz . Podobnie w tonie pisał korespondent gazety „Dziennik Gazeta Prawna”: „To, że żyję, zawdzięczam Janowi Pawłowi II” – tak mówi o sobie kobieta z Kostaryki, cudownie uzdrowiona dzięki modlitwie do polskiego papieża. (...) 1 maja 2011 roku Floribeth oglądała w telewizji transmisję z beatyfikacji polskiego papieża. Była druga w nocy miejscowego czasu. Byłam poruszona, gdy zobaczyłam jak papież Benedykt trzyma relikwię Jana Pawła II. «Kilka godzin później przebudziłam się i poczułam, że jestem zdrowa. W gazecie zobaczyłam zdjęcie Jana Pawła z otwartymi ramionami. Słyszałam, jak mówi do mnie – wstań i nie bój się” – relacjonuje kobieta. Floribeth opowiada, że gdy krótko później poszła na badania, lekarze byli zdumieni i nie potrafili wytłumaczyć, w jaki sposób wyzdrowiała. Kilka miesięcy później Kostarykanka napisała 9 raport i wysłała go do Watykanu (...)” . Z tego tekstu czytelnik nie dowiaduje się czy autor rozmawiał z Kostarykanką osobiście czy przytoczył jej wypowiedź z konferencji prasowej, jaka odbyła się w Watykanie 24 kwietnia 2014 r. Taką rozmowę natomiast przeprowadził dla tygodnika „Gość Niedzielny” 10 Leszek Śliwa . „Gazeta Wyborcza” kanonizację papieża poprzedziła cyklem o dość sensacyjnie brzmiącym tytule „Tajemnice kanonizacji Jana Pawła II”. Cztery dni przed uroczystością w Watykanie, 23 kwietnia, dziennik opublikował, jako drugą część cyklu, tekst Jacka Hołuba „Prawdziwe cuda polskiego papieża”. Dziennikarz opisał cud uzdrowienia Floribeth Mora Diaz: „Sparaliżowana Floribeth widzi, że ręce Ojca Świętego wyłaniają się z fotografii i podnoszą ją z łóżka. Wstaje i idzie do kuchni. Na stole stoją dwa brudne kubki. Floribeth 11 bierze się do zmywania” – tak zaczyna się obszerny tekst .                                                              8 Jestem świadkiem świętości papieża, „Fakt”, 26-27.04.2014 r., s. 7.  Floribeth Mora Diaz – Kostarykanka, której uzdrowienie było podstawą kanonizacji Jana Pawła II, http://www.gazetaprawna.pl/artykuly/792794,floribeth-mory-diaz-kostarykanka-ktorejuzdrowienie-bylo-podstawa-kanonizacji-jana-pawla-ii.html [dostęp: 2 października 2015 r.]. DGP zamieścił informację jedynie w wersji elektronicznej.  10 L. Śliwa, Usłyszałam: Wstań!, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, s. 26-27.  11 J. Hołub, Tajemnice kanonizacji Jana Pawła II, cz. 2 Prawdziwe cuda polskiego papieża. „Gazeta Wyborcza”, 23.04.2014, s. 12-13.  9 32 �Ewa K. Czaczkowska, Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II We wszystkich omawianych tekstach autorzy podkreślali, iż uzdrowienie Floribeth Mory Diaz z nieuleczalnej choroby nastąpiło nagle i niespodziewanie, w sposób, który lekarze nie potrafią wytłumaczyć. III. Cud kanonizacyjny punktem wyjścia do opisu innych cudów Większość analizowanych tytułów nie ograniczyła się do opisu samego cudu kanonizacyjnego. Informacja o tym cudzie była pretekstem do napisania o innych niewytłumaczalnych z naukowego punktu widzenia uzdrowieniach za wstawiennictwem Jana Pawła II. Przede wszystkim do przypomnienia tzw. cudu beatyfikacyjnego, czyli uzdrowienia w 2005 roku z choroby Parkinsona francuskiej zakonnicy Marie Simon-Pierre Normand, ale również innych cudów, które wydarzyły się po śmierci papieża, jak również za jego życia, choć te ostatnie przez Kościół nie są ani rozpatrywane ani uznawane. Na przykład Jacek Hołub we wspomnianym tekście w „Gazecie Wyborczej” przypominając cud uzdrowienia Marie Pierre Simon podał fakty, dotyczące procesu, m.in.: „(...) trwał 12 miesięcy. Trybunał wezwał 15 świadków, lekarzy różnych specjalizacji, którzy napisali 20 ekspertyz. Akta tej sprawy mają ponad 600 stron”. W kolejnym tekście cyklu „Tajemnice kanonizacji Jana Pawła II” „Gazeta Wyborcza” opublikowała równie obszerny, zajmujący dwie kolumny, tekst zatytu12 łowany „Krew Jana Pawła II krąży po świecie. Czy nadal uzdrawia?” . Artykułowi, poświęconemu po części cudownym uzdrowieniom, towarzyszył wywiad z postulatorem procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego Jana Pawła II ks. Sławomirem Oderem, „Detektyw śladów Bożych”. Część rozmowy zajęła kwestia procesu o uznanie cudu uzdrowienia Floribeth Diaz oraz Marie Pierre 13 Simon z Francji . Z kolei dziennik „Super Express” opublikował tekst zatytułowany „Papież codziennie rozmawiał z Bogiem”, poświęcony w dużej mierze cudownemu uzdrowieniu Glorii Marii Wrony z Częstochowy, która urodziła się w siódmym miesiącu. („Dziecko nie miało nerek i pęcherza, a serce było bardzo chore. Lekarze orzekli, że nie ma szans na przeżycie. Zrozpaczeni rodzice postanowili rozpocząć Nowennę, czyli przez 9 dni modlić się do Jana Pawła II o to, by ich córeczka przeżyła. (…) dziewiątego dnia stał się cud. Lekarze oznajmili 14 rodzicom, że u ich córeczki wykształciły się pęcherz i nerki” . Natomiast w tygodniku „Do Rzeczy” Tomasz Terlikowski w artykule „Cuda i modlitwa. Dowody świętości” opisał przypadki cudownych uzdrowień za sprawą Jana Pawła II, jakie dokonały się nie tylko po śmierci, ale także za życia papieża, jak                                                              12 Tenże, Tajemnice kanonizacji Jana Pawła II, cz. 3, Krew Jana Pawła II krąży po świecie, „Gazeta Wyborcza”, 24.04.2014 r., s. 14-15.  13 Tenże, Detektyw śladów Bożych, tamże, s. 15.  14 VNG, BL Papież codziennie rozmawiał z Bogiem, „Super Express”, 19-21.04.2014 r., s. 10.  33 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych np. uzdrowienie Australijczyka Emila Barbara, który urodził się z porażeniem 15 mózgowym czy chorego na białaczkę Herona Badilla z Meksyku . W tygodniku „W sieci” Urszula Lipińska w artykule „Za kulisami cudów”, który jest recenzją książki niemieckiego dziennikarza Andreasa Englischa „Uzdrowiciel Jan Paweł II”, nie tylko przypomniała uzdrowienie Marie Simon-Pierre Normand, ale także wymieniła kilka cudów uzdrowienia po modlitwie Jana 16 Pawła II, czyli za życia papieża, jakie w swej książce opisał Englisch . Rozmowę z Englishem, nawróconym niemieckim dziennikarzem, zatytułowaną „Wszystkie cuda Papieża” opublikował „Gość Niedzielny” („Cuda wokół niego działy się jeszcze za jego życia. Jak w 1986 roku, kiedy na karaibskiej wyspie Saint Lucia pobłogosławił śmiertelnie chorego chłopca, który wyzdrowiał” – 17 mówi Englisch . Dla dziennika „Rzeczpospolita” opis cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II oraz przypomnienie tzw. cudu beatyfikacyjnego były pretekstem do opisania skuteczności modlitw i cudownych uzdrowień także za wstawiennictwem innych świętych. W tekście „Fanpage świętej, lans papieża” Janina Blikowska i Joanna Ćwiek opisały cudowne uzdrowienia za sprawą św. Rity, uznawaną za świętą od spraw beznadziejnych („Mój chłopak leżał w szpitalu po wypadku w śpiączce i naprawdę było ciężko. Modliłam się codziennie przez trzy tygodnie do św. Rity i wybudził się ze śpiączki”), a także cuda rodzicielstwa za sprawą św. Dominika („Miałyśmy przypadki narodzin po trzech, czterech po18 ronieniach czy po 20 latach starania się o dziecko (...) – mówi mniszka” . Spośród dziesięciu analizowanych tytułów jedynie tygodnik „Gość Niedzielny” napisał o cudach, jakie dokonały się za wstawiennictwem kanonizowanego również 27 kwietnia 2014 roku papieża Jana XXIII. Choć do kanonizacji Jana XXIII nie było potrzeby zatwierdzania drugiego cudu, gdyż jego kanonizacja odbyła się decyzją papieża Franciszka według uproszczonej procedury, to z tekstu Joanny Bątkiewicz-Brożek zatytułowanym „Papieskie cuda” wynika, że cudów za wstawiennictwem tego papieża od jego śmierci wydarzyło się tysiące, a niektóre z nich, w tym tzw. cud beatyfikacyjny opisała dziennikarka GN: („Caterina Capitani, szarytka ze Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia Wincentego a Paulo: – Papież stał przede mną jak żywy. Przycisnął ręką mój brzuch i kazał wstać – mówiła uzdrowiona Caterina Capitani, która przeszła 19 14 operacji, usunięcie trzustki, śledziony, wyciętą część żołądka” .                                                              15 T. Terlikowski, Cuda i modlitwa. Dowody świętości, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, s. 30.  U. Lipińska, Za kulisami cudów, „W sieci”, nr 17, 2014, s. 79.  17 Wszystkie cuda papieża. O nawróceniu pod wpływem Jana Pawła II z niegdyś niewierzącym niemieckim dziennikarzem Andreasem Englischem rozmawia Stefan Sękowski, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, s. 40-41.  18 J. Blikowska, J. Ćwiek, Fanpage świętej, lans papieża, „Rzeczpospolita”, 26-27.04.2014 r., s. A5.  19 J. Bątkiewicz-Brożek, Papieskie cuda, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, s. 58-60.  16 34 �Ewa K. Czaczkowska, Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II IV. Uproszczenia i zniekształcenia w medialnym opisie cudu Większość analizowanych tytułów ograniczyła się do samego opisu cudu kanonizacyjnego albo innych cudów, jakie wydarzyły się po modlitwie za wstawiennictwem Jana Pawła II. W tekstach pominięto – zupełnie albo częściowo – wyjaśnienie jakie cechy musi mieć uzdrowienie, aby mogło być rozpatrywane w kategorii cudu oraz jak przebiega i na czym polega kanoniczna procedura zatwierdzania cudu. O procedurze informowały jedynie tytuły: 20 21 „Gość Niedzielny” , „Polityka” oraz „Gazeta Wyborcza” we wspomnianej już 22 rozmowie z ks. Sławomirem Oderem . „Rzeczpospolita” natomiast sięgnęła po opinię Wandy Terleckiej, prezeski Katolickiego Stowarzyszenia Lekarzy Polskich, która zwróciła uwagę na trzy cechy cudownych uzdrowień – całkowite, niespodziewane i niemożliwe do 23 wytłumaczenia z naukowego punktu widzenia . Zabrakło w jej wypowiedzi 24 czwartego elementu, koniecznego do uznania cudu: trwałości . Podobnie jak w wypadku procesu o uznanie cudu, autorzy większości analizowanych tekstów w sposób skrótowy i uproszczony, informowali o procedurze kanonizacyjnej, prowadząc w niektórych z analizowanych tekstów do zniekształceń czy zafałszowań treści. Na przykład dziennikarze „Super Expressu” w tekście pt. „Dowody świętości” zauważyli słusznie, że w Kościele droga do kanonizacji nie jest prosta. „Potrzeba wielu lat, by żmudny proces wyniesienia na ołtarze mógł zostać pomyślnie zakończony”. Ale napisali też: „A nade wszystko potrzebne są cuda – dokładnie dwa zjawiska, jakie Kościół przy współpracy z komisją lekarską może z całą pewnością uznać za nadprzy25 rodzone” . Słowo „nade wszystko” sugeruje, iż to cuda – jeden w procesie beatyfikacji i drugi w procesie kanonizacji – są w procesie wynoszenia na ołtarze najważniejsze. Tymczasem uznanie cudu w procesie beatyfikacji i kanonizacji jest tak samo ważne jak wykazanie heroiczności cnót (stwierdzone w procesie beatyfikacyjnym), opinia świętości wśród ludu Bożego oraz kult – prywatny w przypadku kandydata na błogosławionego czy publiczny – w wypadku                                                              20 J. Dziedzina, Świętość pod lupą, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, s. 22-23.  A. Szostkiewicz, Polityka świętości, „Polityka”, nr 17, 2014, s. 14-17.  22 J. Hołub, Detektyw śladów Bożych. Rozmowa z ks. Sławomirem Oderem, „Gazeta Wyborcza”, 24.04.2014, s. 15.  23 M. Płociński, Cudowne uzdrowienia nie są sprzeczne z rozumem, „Rzeczpospolita”, 26-27.04. 2014, s. A2.  24 Przedziwny Bóg w świętych swoich. O świętych i świętości z o. Szczepanem T. Praśkiewiczem OCD rozmawia Kajetan Rajski, Kraków 2010, s. 204-206.  25 ZW, VNG, Dowody świętości, „Super Express”, 26-27.04.2014, s. 4-5.  21 35 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 26 osoby kanonizowanej . W tej perspektywie pisanie, jak w wypadku gazety 27 28 „Dziennik Gazeta Prawna” oraz dziennika „Fakt” , że podstawą kanonizacji jest cud uzdrowienia Kostarykanki jest informacją niepełną. Bez poinformowania o procedurze sprawdzającej uzdrowienie, a przede wszystkim podania, iż cud jest uważany w Kościele za nadprzyrodzone potwierdzenie świętości, wykazanej w procesie kanonicznym, a jest uproszczeniem zmieniającym sens kanonicznego procesu wynoszenia na ołtarze. V. Cud jako news Wydaje się, iż to, że cud, czy szerzej: cuda stały się podczas kanonizacji Jana Pawła II 27 kwietnia 2014 r. tematem chętnie podejmowanym przez – w zasadzie wszystkie media – było m.in. wynikiem tego, że cud w wielu aspektach spełnia kryteria newsa. Ks. Sławomir Oder, postulator procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego Jana Pawła II mówił w wywiadzie dla „Gazety Wyborczej”: „Trzeba zbadać dwa aspekty cudu: medyczny i teologiczny. W medycznym są trzy elementy, które muszą współgrać. Uzdrowienie musi być natychmiastowe, całkowite, trwałe. I oczywiście nie może być wytłumaczalne z naukowego punktu widzenia. Aspekt teologiczny to jednoznaczne przypisa29 nie cudu wstawiennictwu osoby, przez którą prosiło się o to Boga” . A zatem można powiedzieć, że cud to wydarzenie nagłe, zaskakujące, którego się nie spodziewano, wydarzenie rozumowo niepoznane, tajemnicze i ważne. Definicji newsa jest wiele, ale niezmiennie pojawiają się w nim takie elementy konstytutywne jak zaskoczenie i teraźniejszość. Na liście określeń newsa, przedstawionych przez duńskich badaczy J. Galtunga i M. Ruge, są np. takie określenia jak: niespodziewany, nagły, niezwykły, jednoznaczny, doty30 czący spraw ważnych . „Mówiąc jeszcze prościej” – za Lidią Zakrzewską – 31 news jest sensacją, „wydarzeniem, którego nikt się nie spodziewał” .                                                              26 Przedziwny Bóg w świętych swoich, dz. cyt., s. 11-20, 221, 222; E. K. Czaczkowska, Aureole – seria limitowana, „Rzeczpospolita”, dodatek: „Plus Minus”, http://archiwum.rp.pl/artykul/792 525-Aureole%E2%80%93-seria-limitowana.html [dostęp: 2 października 2015 r.].  27 Floribeth Mora Diaz – Kostarykanka, której uzdrowienie było podstawą kanonizacji Jana Pawła II, http://www.gazetaprawna.pl/artykuly/792794,floribeth-mory-diaz-kostarykanka-ktorejuzdrowienie-bylo-podstawa-kanonizacji-jana-pawla-ii.html [dostęp: 2 października 2015 r.].  28 Jestem świadkiem świętości papieża, „Fakt”, 26-27.04.2014 r., s. 7.  29 J. Hołub, Detektyw śladów Bożych. Rozmowa z ks. Sławomirem Oderem, „Gazeta Wyborcza”, 24.04.2014, s. 15.  30 Por. Z. Bauer, Gatunki dziennikarskie, w: Dziennikarstwo i świat mediów, Kraków 2000, s. 154; M. Kożdoń-Dębecka, Informacja w: Podstawy warsztatu dziennikarskiego, Warszawa 2012, s. 24-25.  31 L. Zakrzewska, Dziennikarstwo od kuchni, pod red. Andrzeja Niczyperowicza, Poznań 2001, s. 11.  36 �Ewa K. Czaczkowska, Mediatyzacja cudu kanonizacyjnego Jana Pawła II A zatem cud jako rzeczywistość z zakresu metafizyki a także prawa beatyfikacyjnego i kanonicznego spełnia kryteria newsa, pojęcia z zakresu mediów, tak przez media poszukiwanego i chętnie publikowanego. Cud spełnia kryteria sensacyjności. Można uznać z dużą dozą pewności, iż wpłynęło na to, że cud kanonizacyjny Jana Pawła II oraz inne, opisywane przy tej okazji cuda, stały się tematem wiodącym w analizowanych tytułach prasowych. Fakt, iż o cudach za wstawiennictwem Jana XXIII pisał jedynie tygodnik „Gość Niedzielny” nie jest tej tezy zaprzeczeniem. Przeciwnie. Pokazuje jedynie, iż redaktorom innych mediów zabrakło na ten temat wiedzy lub dociekliwości, albo obu. Być może skupienie się w opisie kanonizacji papieża na cudzie i cudach, a zatem sensacyjności, wynikało także z braku pomysłu na to jak opowiedzieć o świętości Jana Pawła II i jego dziedzictwie w sposób nowy, świeży cztery lata po beatyfikacji. Ale to temat na inne badanie. Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Bauer Z., Gatunki dziennikarskie, w: Dziennikarstwo i świat mediów, Kraków 2000. Bątkiewicz-Brożek J., Papieskie cuda, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014. Blikowska J., Ćwiek J., Fanpage świętej, lans papieża, „Rzeczpospolita”, 26-27.04. 2014. Dziedzina J., Świętość pod lupą, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014. Hołub J., Detektyw śladów Bożych. Rozmowa z ks. Sławomirem Oderem, „Gazeta Wyborcza”, 24.04.2014. Hołub J., Tajemnice kanonizacji Jana Pawła II, cz. 2 Prawdziwe cuda polskiego papieża, „Gazeta Wyborcza”, 23.04.2014. Hołub J., Tajemnice kanonizacji Jana Pawła II, cz. 3, Krew Jana Pawła II krąży po świecie, „Gazeta Wyborcza”, 24.04.2014. Jestem świadkiem świętości papieża, „Fakt”, 26-27.04.2014. Kożdoń-Dębecka M., Informacja w: Podstawy warsztatu dziennikarskiego, Warszawa 2012. Krzyżak T., Nowi orędownicy w niebie, „Rzeczpospolita”, 26-27.04.2014. Lipińska U., Za kulisami cudów, „W sieci”, nr 17, 2014. Płociński M., Cudowne uzdrowienia nie są sprzeczne z rozumem, „Rzeczpospolita”, 26-27.04.2014. Przedziwny Bóg w świętych swoich. O świętych i świętości z o. Szczepanem T. Praśkiewiczem OCD rozmawia Kajetan Rajski, Kraków 2010. Szostkiewicz A., Polityka świętości, „Polityka”, nr 17, 2014. Śliwa L., Usłyszałam: Wstań!, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014. Śliwa L., Detektyw śladów Bożych, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014. Terlikowski T., Cuda i modlitwa. Dowody świętości, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014. VNG, BL, Papież codziennie rozmawiał z Bogiem, „Super Express”, 19-21.04.2014. 37 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 19. Wszystkie cuda papieża. O nawróceniu pod wpływem Jana Pawła II z niegdyś niewierzącym niemieckim dziennikarzem Andreasem Englischem rozmawia Stefan Sękowski, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014. 20. Zakrzewska L., Dziennikarstwo od kuchni, pod red. Andrzeja Niczyperowicza, Poznań 2001. 21. ZW, VNG, Dowody świętości, „Super Express”, 26-27.04.2014. 38 �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach Damian Guzek Uniwersytet Śląski w Katowicach Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w relacjach polskich dzienników. Przypadek sede vacante z 2013 roku Streszczenie: Celem artykułu jest wyjaśnienie mechanizmów, w oparciu o które konstruowano przekazy polskich dzienników na temat trzech papieży (Jana Pawła II, Benedykta XVI, Franciszka) w okresie wakatu na Stolicy Apostolskiej w 2013 r. Na podstawie analizy zawartości prasy w wariancie ilościowo-jakościowym, przeprowadzonej na wydaniach „Dziennika Gazety Prawnej”, „Faktu”, „Gazety Wyborczej” oraz „Rzeczpospolitej” z okresu od 13 lutego do 15 marca 2013 r., autor rekonstruuje wizerunki prasowe Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka. Wskazuje na podstawowe związki między sylwetkami trzech papieży na łamach badanych tytułów, dowodząc, że zasadą budowania ich asocjacji jest głównie kontrast. Słowa kluczowe: Benedykt XVI, Franciszek, Jan Paweł II, Polska, relacje prasowe, sede vacante. Summary: The aim of the article is to explain the mechanisms on the basis of which, the coverage of Polish newspapers about the three Popes (John Paul II, Benedict XVI and Francis) was created in the period of vacancy of the Apostolic See in 2013. The press content analysis in its quantitative-qualitative option conducted on the example of ‘Dziennik Gazeta Prawna’, ‘Fakt’, ‘Gazeta Wyborcza’ and ‘Rzeczpospolita’ issues from the period 13 February until 15 March 2013 enables the author to reconstruct the press image of John Paul II, Benedict XVI and Francis. The author points at the basic relations between the figures of the three Popes in the analysed press titles, proving that the principle to build their associations is mainly contrast. Key words: Benedict XVI, Francis, John Paul II, Poland, press coverage, sede vacante. I. Wprowadzenie W najbardziej znanej w ostatnich dwóch dekadach monografii na temat historii papiestwa Eamon Duffy dostrzega, że zainaugurowany w 1978 r. ponty- 39 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych fikat Jana Pawła II charakteryzował się rysem filozoficznym oraz słowiańską 1 tożsamością . Podążając tą ścieżką szukania skojarzeń, należałoby wiązać Benedykta XVI z rysem teologicznym i niemiecką duszą, natomiast Franciszka z latynoskim temperamentem oraz rysem społecznym. Jednak domorosłe próby charakteryzowania poszczególnych pontyfikatów oraz poszukiwania związków między nimi mają jedynie walor opisowy. Brakuje im natomiast wyjaśnienia mechanizmu narzucania skojarzeń czy asocjacji pomiędzy poszczególnymi pontyfikatami, tymczasem – jak wskazuje Manuell Castells – w obecnym stadium cywilizacyjnym o losie poszczególnych instytucji decyduje sposób myślenia ludzi. Z tego też powodu walka o konstruowanie znaczeń 2 w ludzkich umysłach jest dziś walką o charakterze podstawowym . Zadaniem niniejszego rozdziału jest opis oraz wyjaśnienie mechanizmów, w oparciu o które konstruowano przekazy polskich dzienników na temat trzech papieży (Jana Pawła II, Benedykta XVI, Franciszka) w okresie wakatu na Stolicy Apostolskiej w 2013 r. Autor przyjął za przedmiot analizy zawartość relacji prasy codziennej na temat wspomnianych kolejnych Biskupów Rzymu w okresie od 12 lutego (pierwsze wydanie gazet po ogłoszeniu przez Benedykta XVI decyzji o ustąpieniu z urzędu) do 15 marca 2013 r. (pierwszy piątek po wyborze Franciszka na Stolicę Piotrową). Autor oparł swoją refleksję na dwóch zasadniczych pytaniach badawczych: Co na temat poszczególnych papieży w omawianym okresie znalazło się w relacjach prasy codziennej? W jaki sposób relacje prasowe na temat Jana Pawła II, Benedykta XVI oraz Franciszka są ze sobą powiązane? Udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania pomogło w realizacji podstawowego celu niniejszego rozdziału oraz wskazaniu odpowiednich wniosków. II. Podstawy teoretyczne i metodologiczne prowadzonej analizy Postawione pytania badawcze oraz przyjęta metodologia, wymagają osadzenia prowadzonej refleksji w ramach określonej perspektywy teoretycznej. Za jej podstawę autor przyjął hipotezę wydarzenia medialnego autorstwa Daniela Dayana i Elihu Katza, w wersji zmodyfikowanej na potrzeby badania prasy drukowanej. Dodatkowo autor uzupełnił przyjęte założenia o podstawy epistemologiczne analizy zawartości prasy w ujęciu przedłożonym przez Wa3 lerego Pisarka .                                                              1 E. Duffy, Saints & Sinners. A history of the Popes, New Heaven London 2002, s. 371.  M. Castells, Sieci oburzenia i nadziei. Ruchy społeczne w erze Internetu, tłum. O. Siara, Warszawa 2013, s. 17.  3 W. Pisarek, Analiza zawartości prasy, Kraków 1983; Tenże, O mediach i języku, Kraków 2007.  2 40 �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach Zgodnie z propozycją Dayana i Katza kluczowe dla opinii publicznej wydarzenia, w tym zwłaszcza celebracje religijne, transmitowane są przez media w formule swoistego obrzędu: Główne postaci dokonują rytualnych wejść w uświęconą przestrzeń, a jeśli los się do nich uśmiechnie, dokonują również rytualnych powrotów. Podstawą tych form dramaturgicznych jest obrzęd przejścia, polegający na tym, 4 że postać odrywa się od rzeczywistości (…) . Dotychczasowe studia pokazały, że medialne odchodzenie znanych postaci może wywoływać u odbiorców przekazów działania o charakterze prywatnych rytuałów, co miało miejsce podczas pogrzebu Michaela Jacksona w USA i Eu5 ropie Północnej , lub stanowić początek rodzącego się mitu, co wyraźnie po6 kazało w Polsce odchodzenie Jana Pawła II . Istotą tego typu działań jest zawsze proces wpływania na emocje, oparty na doniosłości przejścia, którego świadkiem jest odbiorca mediów. W tym sensie przyjęta teoria stanowi dobrą podstawę do analizy wydarzeń charakteryzujących się pewną zmiennością. Wspomniana propozycja teoretyczna powstała w kontekście wyjaśnienia fenomenu telewizyjnych transmisji na żywo. Przyjmując ją za podstawę dla niniejszych rozważań, autor zastosował swoistą interpolację ustaleń badawczych Dayana i Katza w obszar badań relacji prasy codziennej. Za takim zabiegiem przemawiał przede wszystkim charakter analizowanych relacji. Publikowane regularnie w ciągu 31 dni kolejne teksty prasowe, związane z wakatem na Stolicy Apostolskiej oraz wyborem nowego papieża, złożyły się na swoistą powieść w odcinkach. Nie brakowało w niej momentów granicznych, określonych zwrotów akcji, pozytywnych bohaterów oraz czarnych charakterów. Natomiast całość opierała się na klamrze odejścia jednego papieża oraz wyboru jego następcy. Drugie z podejść teoretycznych, na którym autor oparł swoją analizę, wskazuje na rolę przekazów medialnych. Zdaniem Antoniny Kłoskowskiej, analiza treści przekazów jest przyczynkiem w badaniach z zakresu oddziały7 wania komunikacji na odbiorców . Walery Pisarek twierdzi natomiast wprost, że perspektywa poznawcza tak charakterystycznego wytworu społecznego, jakim jest analiza zawartości, sprowadza się do dostarczenia badaczowi da                                                             4 D. Dayan, E. Katz, Wydarzenia medialne. Historia transmitowania na żywo, tłum. A. Sawisz, Warszawa 2008, s. 190.  5 J. Sumiala, Media and Ritual. Death, Community and Everyday Life, London and New York 2013, s. 118.  6 M. Hodalska, Śmierć Papieża, narodziny mitu, Kraków 2011.  7 A. Kłoskowska, Modele społeczne i kultura masowa, „Przegląd Socjologiczny” nr 2 (1959), s. 46-71.  41 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 8 nych, które potencjalnie będą w stanie wpłynąć na odbiorcę . Zgodnie z obranymi założeniami teoretycznymi autor przyjął, że rozumienie problematyki wakatu na Stolicy Apostolskiej w 2013 r. było warunkowane zawartością, w tym w zakresie tematyki sylwetek Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka. Prezentowane w niniejszym rozdziale dane na temat trzech papieży oraz asocjacje, jakie wystąpiły między ich wizerunkami, autor uzyskał w oparciu 9 o analizę zawartości prasy w wariancie ilościowo-jakościowym , charakterystyczną dla tradycji polskiego prasoznawstwa oraz rozwijających się nauk o mediach. Autor poddał analizie materiał z czterech dzienników: „Dziennika Gazety Prawnej”, „Faktu”, „Gazety Wyborczej” oraz „Rzeczpospolitej” w okresie od 12 lutego do 15 marca 2013 r. Za jednostkę analizy posłużyła wypowiedź prasowa. Dobór gazet przeprowadzono w oparciu o wyniki sprzedaży, czytelnictwo oraz cytowalność. Badanie przeprowadzono na liczbie 240 publikacji. Najwięcej opublikowała „Gazeta Wyborcza” (102 teksty), potem „Rzeczpospolita” (89 publikacji), „Fakt” (41 publikacji) oraz „Dziennik Gazeta Prawna” (zaledwie 8 publikacji). Dodatkowo należy wspomnieć, że materiał do analizy pochodził z szerszego projektu badawczego, który podejmował problematykę papieskiej rezygnacji na łamach prasy codziennej Niemiec, Polski i Ro10 sji . Dane ilościowe uzyskane w ramach projektu koncentrowały się na sprawie papieskiego ustąpienia. W związku z tym, autor poddał zebrany materiał analizie jakościowej w oparciu o charakterystykę oraz powiązania kluczowych kategorii: Jana Pawła II, Benedykta XVI oraz Franciszka. III. Relacje prasowe na temat Jana Pawła II Konteksty ostatnich dwóch wakatów na Stolicy św. Piotra (z 2005 i 2013 r.) różnią się. Historia obu wakatów potwierdza jednak wspólny potencjał do podsumowań zakończonego pontyfikatu oraz porównań z posługą poprzedników. Sede vacante jest zatem okresem, w którym należy spodziewać się sylwetek papieży, dyskusji nad sukcesami oraz błędami pontyfikatów. W oparciu o zebrane dane z okresu ustąpienia Benedykta XVI można postawić pytanie o treść relacji związanych z papieżem Janem Pawłem II. Udzielenie odpowiedzi na nie wydaje się istotne z perspektywy czasu ich powstania. Był to bo                                                             8 W. Pisarek, O mediach..., s. 62.  Tenże, Analiza..., s. 45; Tenże, O mediach..., s. 62.  10 Autor artykułu był kierownikiem omawianego projektu. Na potrzeby niniejszej publikacji posłużył się jedynie materiałem badawczym z własnej części projektu. Wynikiem prowadzonych badań zespołowych jest natomiast współautorska monografia: D. Guzek, P. Szostok, D. GłuszekSzafraniec, Medialna abdykacja. Od ustąpienia Benedykta XVI do wyboru papieża Franciszka. Analiza wydarzeń medialnych w publikacjach prasy niemieckiej, polskiej i rosyjskiej, Katowice 2015.  9 42 �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach wiem okres już po beatyfikacji Jana Pawła II, a jeszcze przed zapowiedzią jego kanonizacji. Wbrew pozorom o tym, jak media prezentowały papieża Wojtyłę podczas jego posługi oraz po jej zakończeniu, nie pisano wiele. Studium socjologiczne Kamilli Biskupskiej nad przekazem wizualnym obecnym w „Gazecie Wyborczej” podczas wybranych pielgrzymek do ojczyzny wskazuje na dwa zasadnicze elementy, które stanowiły centrum obrazów papieża: otwartość podczas 11 spotkań z wiernymi oraz pogrążenie w modlitwie . Chociaż śmierć papieża Wojtyły była wydarzeniem spodziewanym, wywołała znaczące skutki wśród wiernych, którzy następnie organizowali się w marszach, na zebraniach modli12 tewnych . Znalazła swoje odzwierciedlenie również w badaniach medioznawczych. Leon Dyczewski i Mateusz Kijek dostrzegli, że w przełomowym momencie odchodzenia papieża, prasa periodyczna wyliczała jego cechy psychiczno-osobowościowe, skupiając jednak uwagę na mało istotnych z perspek13 tywy realizacji całego pontyfikatu pogodzie ducha i humorze . Justyna Szulich14 Kałuża dodaje do tego „różnorodność pasji i zainteresowań” papieża, widoczną w relacjach prasy kobiecej. Zdaniem Michała Drożdża w momencie śmierci media słusznie eksponowały charakterystyczny dla pontyfikatu Jana 15 Pawła II rys nadziei . Tymczasem Agnieszka Hess dostrzega, że śmierć papieża z perspektywy tygodników opiniotwórczych to przede wszystkim odejście faktycznego przywódcy polskiego Kościoła, które rozpoczęło okres bezradno16 ści i braku organizacji w polskim Episkopacie . Na tle dotychczasowych studiów nad Janem Pawłem II jako przedmiotem relacji medialnych wyniki uzyskane w okresie sede vacante należy traktować w ścisłej łączności z kontekstem podsumowań i zmiany, charakterystycznym dla następstwa pontyfikatów. Co istotne, w analizowanych publikacjach tematyka papieża Wojtyły pozbawiona była typowego dla poprzednich studiów zjawiska 17 opisanego w literaturze przedmiotu jako ekspansja prywatności , czyli kon                                                             11 K. Biskupska, O obrazie w perspektywie analizy dyskursu. Kreowanie wizerunku Jana Pawła II w przekazie wizualnym „Gazety Wyborczej”, „Studia Socjologiczne” 1 (2012), s. 260.  12 S. Schmidt, I. Sotgiu, C. Tinti, A. Curci, N. Businaro, D. Galati, The effects of religious involvement of short-term psychological reaction to the dead of pope John Paul II: A study on an Italian sample, „Social Behaviour and Personality” 35 (2007) nr 3, s. 426.  13 L. Dyczewski, M. Kijek, Osobowość Jana Pawła II w przekazach dzienników ogólnopolskich, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, red. L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki, Warszawa 2008, s. 160.  14 J. Szulich-Kałuża, Obraz Jana Pawła II w tygodnikach opiniotwórczych i kobiecych, w: Odchodzenie..., s. 318.  15 M. Drożdż, Jan Paweł II – oblicza dobrego człowieka z perspektywy mediów, „Biuletyn Edukacji Medialnej” 1 (2009), s. 16.  16 A. Hess, Wizerunek polskiego Kościoła katolickiego w wybranych tygodnikach opiniotwórczych po śmierci Jana Pawła II, w: Odchodzenie..., s. 294, 303.  17 T. Piekot, Dyskurs polskich wiadomości prasowych, Kraków 2006, s. 243.  43 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych centracja na uczuciach, życiu ukrytym, np. modlitwie. Przy czym wyjątek stanowiły tu opisy końcowego cierpienia papieża. Nowe ustalenia wspierają obraz Jana Pawła II dostrzegany już w tygodni18 kach opinii z 2005 r., skoncentrowany na jego funkcji. Akcent położony został na wątki aktywności papieża w sferze dialogu ekumenicznego, walkę z epidemią AIDS w Afryce oraz nominacje na poszczególne stopnie kardynalatu czy funkcje w Kurii Rzymskiej. Wskazane problemy wymagają jednak osobnego omówienia. Jan Paweł II przewijał się przez łamy poszczególnych tytułów jako postać wielowątkowa. Jego zaangażowanie w zarząd nad Kościołem Powszechnym oraz sprawowanie władzy w Państwie Watykańskim sprowadzano do zestawu trzech atrybutów: duszpasterz, wizjoner, nie-administrator. Po pierwsze, w licznych tekstach papieża traktowano jako proboszcza, którego parafią był cały świat. Potwierdzeniem tej tezy okazywały się wyliczenia papieskich wizyt apostolskich czy dokumentów skierowanych do określonych regionów globu (np. w zestawieniu z infografiki przy tekście Benedykt XVI abdykuje. Nowy papież na Wielkanoc opublikowanym 25 lutego w „Dzienniku Gazecie Prawnej”). Publikacje „Gazety Wyborczej” oraz „Rzeczpospolitej” wyraźnie odmawiały papieżowi Wojtyle zdolności sprawnego zarządzania Kurią Rzymską. W tekście Poszukiwanie Benedykta plus, opublikowanym 28 lutego przez „Rzeczpospolitą” podkreślono, że Jan Paweł II był gigantem osobistej świętości, brakowało mu jednak zmysłu do pilnowania Kurii, natomiast na łamach „Gazety Wyborczej” (Potęga tej biurokracji z 16 lutego) wskazywano, że papież Wojtyła po prostu nie radził sobie z watykańską biurokracją. Dodatkowo w przywoływanym dzienniku stwierdzono, że to właśnie za jego pontyfikatu rozpoczęło się zepsucie Kurii Rzymskiej, papież wolał bowiem być duszpasterzem niż administratorem (Wyzwania dla papieża z 14 marca). W odróżnieniu od krytycznego stosunku części badanych tytułów do stylu administrowania Kurią Rzymską, tytuły z wyłączeniem „Dziennika Gazety Prawnej”, który nie zajął stanowiska, z uznaniem, a w przypadku „Faktu” nawet z eksponowanym entuzjazmem, odnosiły się do decyzji personalnych związanych z aktywnością kard. Josepha Ratzingera przy Janie Pawle II czy kreacją kardynalską Jorge Mario Bergoglio z 2001 r. Jak donosi jedna z publikacji „Faktu”, podniesienie abp Bergoglio do godności kardynała było przyszłościowym sygnałem dla Kościoła do bycia bliżej ludzi (Nasz papież uczynił go kardynałem z 14 marca). Badane publikacje separowały decyzje związane z działaniem Kurii Rzymskiej od powyższych dwóch przypadków, co stanowi swoisty paradoks. Za jego podstawę należy przyjąć niespójność narracji                                                              18 44 A. Hess, Wizerunek..., s. 294.  �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach pojawiających się w tej tematyce na łamach „Gazety Wyborczej” i „Rzeczpospolitej”. Na uwagę zasługuje specyficzna optyka ujęcia charakterystycznego rysu ekumenicznego Jana Pawła II. Artykuł Korekta Benedykta – jedyny tekst o tej tematyce, który pojawił się 16 lutego się na łamach „Rzeczpospolitej” – określał papieża z Polski jak bezkrytycznego ekumenicznego optymistę. W publikacji wyliczano innowacje charakterystyczne dla pontyfikatu Jana Pawła II, np. określenie Żydów „starszymi braćmi w wierze”. Wskazywano na słusznie poczynioną później korektę, prostującą stosunek Kościoła katolickiego do innych wyznań chrześcijańskich oraz innych religii. Ostatnim elementem wskazywanym w analizowanym materiale był sposób odejścia Jana Pawła II, charakteryzowany za pomocą kategorii: trwanie na krzyżu do końca, ścieżka cierpienia, wielka lekcja, pokaz siły papieża. Co istotne, głównie w publikacjach „Rzeczpospolitej” eksponowano wyjątkowy walor odchodzenia Jana Pawła II. W „Fakcie” oraz „Gazecie Wyborczej” śmierć papieża pojawiała się głównie w kontekście reakcji kard. Stanisława Dziwisza na ustąpienie papieża Benedykta, czyli zwrot „z krzyża się nie schodzi”. IV. Benedykt XVI w świetle relacji prasowych Niecałe osiem lat pontyfikatu papieża Ratzingera stało się przedmiotem relatywnie dużej liczby publikacji naukowych z zakresu reprezentacji medialnej papiestwa. Studia sprzed ustąpienia okazują się jednak w większości krytyczne. Jak dostrzega Karolina Waliszewska, towarzyszący papieżowi od początku pontyfikatu stereotyp „pancernego kardynała” wielokrotnie próbowano w prasie przełamać (m.in. określeniami typu „łagodny pancernik”), jednak bezsku19 tecznie . W świetle materiałów z niemieckiego „Spiegela” Adam Romejko wy20 suwa tezę o papieżu Ratzingerze jako koźle ofiarnym prasy . Bogatemu opisowi zawartości tygodnika nie towarzyszy jednak walor wyjaśniający, który potwierdziłby utożsamienie papieża Ratzingera z kozłem ofiarnym w ujęciu René Girarda. Rozsądny zdaje się głos włoskich publicystów, którzy poza antypapieskimi kampaniami mediów, wskazują również na brak umiejętności 21 zarządzania informacją w najbliższym otoczeniu Benedykta . W odróżnieniu od studiów nad reprezentacją medialną Jana Pawła II w przypadku Benedykta dostrzeżono wyraźny rozdźwięk w opisie jego działalności                                                              19 K. Waliszewska, Między sacrum a profanum, czyli językowy obraz dwóch papieży w tekstach prasowych, „Lingwistyka Stosowana” 5 (2012), s. 125.  20 A. Romejko, Joseph Ratzinger jako „wdzięczny” kozioł ofiarny w świetle publikacji tygodnika „Der Spiegel”, „Studia Gdańskie” 32 (2013), s. 221-250.  21 P. Rodari, A. Tornielli, Atak na Ratzingera. Oskarżenia i skandale, przepowiednie i spiski wymierzone w Benedykta XVI, tłum. M. Dobosz, Częstochowa 2011, s. 351-352.  45 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych w mediach, w zależności od tego, jaki typ środków przekazu podejmował relacje (media świeckie/media kościelne). Jak wskazuje Terézia Rončáková, reprezentacje medialne z wizyty Benedykta XVI w USA w kwietniu 2008 r. obecne w słowackich mediach świeckich, koncentrowały się na pokorze i rozsądku papieża w rozwiązywaniu problemu molestowania seksualnego w tamtejszym Kościele. Tymczasem w mediach katolickich nie było o tym mowy. W zamian 22 prezentowano papieskie przesłanie ewangelizacyjne o nadziei . Analizy z papieskiej wizyty w Wielkiej Brytanii we wrześniu 2010 r. wskazują natomiast, że w kraju o wyraźnym braku dominującego katolicyzmu postać Benedykta była w stanie zogniskować relacje mediów w oparciu o kluczową dla tego papieża 23 dychotomię chrześcijaństwo – ateizm . W świetle zebranego materiału badawczego Benedykt XVI okazuje się postacią wielobarwną, której prezentacja nie jest warunkowana atrybutami eksponowanymi we wcześniejszych studiach. Badane dzienniki rozpatrywały postać papieża Ratzingera w oparciu o kilka kluczowych narracji: słaby starzec, gigant teologii, bezkompromisowy obrońca życia, restaurator przedsoborowego totalizmu, ale również zadowolony emeryt. W pierwszych relacjach po ogłoszeniu decyzji o rezygnacji z urzędu dziennikarze skupili uwagę na zdrowiu i ogólnej kondycji papieża, podkreślając, że jest słabszy fizycznie od poprzednika. Na łamach „Faktu” prześcigano się w wyliczaniu papieskich dolegliwości, sugerując nowotwór (Papież odchodzi, zabija go rak? z 12 lutego), wymianę rozrusznika (Papież zamknie się w klasztorze z 13 lutego) lub ślepotę (Papież ślepnie na jedno oko z 19 lutego). O papieskim nadciśnieniu pisała również „Gazeta Wyborcza” (Benedykt XVI: opuszczam łódź św. Piotra z 12 lutego). Wyraźnie odmienne ustalenia w tej tematyce prezentowano na podstawie zawartości telewizyjnych newsów, które pomijały 24 stan zdrowia papieża oraz milczały w sprawie jego podeszłego wieku . Benedykta XVI charakteryzowano przez pryzmat braku siły do walki z problemami w Kurii Rzymskiej, porównując go do Celestyna V. Był to pustelnik żyjący w opinii świętości, któremu w 1294 r. powierzono Stolicę Piotrową w nadziei na uleczenie papiestwa. Celestyn zrezygnował jednak po kilku miesiącach posługi. „Rzeczpospolita” utożsamiła złożenie przez Benedykta XVI w kwietniu 2009 r. paliusza na grobie Celestyna V z zapowiedzią ustąpienia. Odwołania do historycznych ocen działania Celestyna pośrednio komentowa                                                             22 T. Rončáková, Czy Kościół może mówić językiem mediów? Podsumowanie badań jakościowych dotyczących przekazu przesłań religijnych w mediach, „Colloquia Theologica Ottoniana” 2012 nr 2, s. 183.  23 J. Crossley, J. Harrison, Atheism, Christianity and the British Press: Press Coverage of Pope Benedict XVI’s 2010 State Visit to the UK, „Implicit Religion” 18 (2015) nr 1, s. 78.  24 O. Bierut, J. Fras, News papieski w serwisie informacyjnym „Fakty” (11 II – 13 III 2013), „Roczniki Nauk Społecznych” 41 (2013) nr 2, s. 142.  46 �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach ły decyzję Benedykta. „Gazeta Wyborcza” wspominała, że Dante umieścił Celestyna w odmętach Piekła (Benedykt XVI Celestynem V z 16 lutego). Łagodniej odnosiła się do tego „Rzeczpospolita”, wskazując, że Dante uznał Celestyna za tchórza, ale już Petrarka widział w nim przejaw anielskiego ducha (Zbyt święty, by rządzić z 16 lutego). Publikacje prasowe wskazywały, że pontyfikat Benedykta XVI zaprzeczał stereotypowi „pancernego kardynała”. Papież dał się za to poznać jako człowiek wielkiej pokory i odpowiedzialności. Zdaniem „Rzeczpospolitej”, decyzją o ustąpieniu z urzędu Joseph Ratzinger wskazał światu lekcję właściwych wyborów oraz zademonstrował rolę jednostki i jej sumienia w dziejach ludzkości (Lekcja dla katolików z 22 lutego). Natomiast „Fakt” koncentrował się na heroicznym wyznaniu słabości papieża w obliczu wyzwań świata (Benedykt pokazał, jak można rozwiązać problem starości i słabości z 12 lutego). Szacunek dla trudnej decyzji o ustąpieniu pojawiał się wespół z przekazami, które zarówno pozytywnie, jak też negatywnie rozpatrywały zaangażowanie Benedykta w rozwiązanie kwestii molestowania seksualnego nieletnich, stosunku do aborcji, środków antykoncepcyjnych oraz fali AIDS w Afryce. Dostrzegano w nim kontynuatora linii papieża Wojtyły. W tekstach o pejoratywnym zabarwieniu akcentowano bezkompromisowe zaangażowanie w obronę prawa naturalnego oraz nienaruszalności ludzkiego życia od poczęcia do naturalnej śmierci (Papież, który nie dał się lubić z „Rzeczpospolitej” z 22 lutego). W tekstach nacechowanych pozytywnie podkreślano natomiast, że Benedykt XVI zajął się brudem pedofilii w Kościele, wielokrotnie przepraszając za grzechy tej instytucji wobec najmłodszych, ponadto zradykalizował kurs wobec homoseksualistów (Pancerny kardynał z 12 lutego z „Gazety Wyborczej”). Na łamach „Rzeczpospolitej” papież Ratzinger został określony gigantem teologii, który pozostał skromnym człowiekiem (Cichy, ciepły, pokorny z 12 lutego). W podejmowanych artykułach nie brak jego pokornego podejścia do Polaków jako ofiar reżimu nazistowskich Niemiec (Dziękujemy Ci za wszystko, Ojcze Święty z 12 lutego). W publikacjach trudno jednak doszukać się przejawów teologicznej wielkości Benedykta. Wyjątek stanowi tu tekst innego teologa, ks. Jerzego Szymika, opublikowany na łamach „Rzeczpospolitej” (Bóg wybiera kogo chce z 12 marca). Działania Benedykta częściej rozpatrywane są przez pryzmat kontrowersyjnej deklaracji Dominus Iesus, którą opublikował za pontyfikatu Jana Pawła II, np. w kontekście łagodzenia jej skutków w stosunkach Kościoła katolickiego i ewangelicko-augsburskiego w Niemczech (Benedykt XVI zrobił sporo dla ekumenizmu z 14 lutego). Tymczasem w „Gazecie Wyborczej” dostrzeżono szansę dla odnowy skrajnie skostniałego papiestwa (Niemiecka i włoska prasa o rezygnacji papieża z 13 lutego), którym przestanie zarządzać postać nierozumiejąca zmian. Jak ujmuje to w felietonie Magdalena 47 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Środa, papież w istocie „rewitalizował totalizm, oddalający Kościół od posta25 nowień Soboru Watykańskiego II” . Na tle dotychczasowych opisów wyraźnie odmiennie wyglądają relacje z Castel Gandolfo po zrzeczeniu się urzędu, które wspierają tezę o ekspansji 26 prywatności . Zapowiedziane życie ukryte papieża emeryta okazuje się możliwe do podejrzenia. Z łamów „Faktu” wyraźnie przebija się słabej jakości zdjęcie Benedykta XVI w bejsbolówce zamiast piuski. Dodatkowo tekst podaje, że śpi w 75-centymetrowym łóżku, słucha muzyki klasycznej z licznych płyt, które zabrał ze sobą z Rzymu, i wreszcie ma czas grać na pianinie (Papież na emeryturze z 8 marca). V. Relacje prasowe na temat nowo wybranego papieża Franciszka Konklawe, które zakończyło się wyborem Jorge Mario Bergoglio, od początku relacjonowane było przez prasę jak gra o sumie zerowej. Paweł Sarna podkreśla, że w tytułach nagłówków gazet, np. Gra o tron („Gazeta Wyborcza” z 2 marca) wyraźnie ujawniał się kontekst komunikacyjny intrygi, sekretów 27 i paktów . Tymczasem wybrany podczas konklawe kardynał z Argentyny, jak wynikało z opisów dwóch ostatnich dni badanych wydań gazet (14–15 marca), charakteryzował się otwartością i dystansem do koterii. W analizowanym materiale badawczym akcentowano pochodzenie Franciszka, jego przynależność do zakonu jezuitów, niejasności z okresu argentyńskiej junty, a także oszczędny sposób życia i brak barier w kontakcie z wiernymi diecezji Buenos Aires. Podczas gdy „Dziennik Gazeta Prawna” koncentrował się na oczekiwaniu, że Franciszek nada Kościołowi nowe oblicze (Siły specjalne Kościoła z 15 marca), pozostałe tytuły wskazywały, że nowy Biskup Rzymu ma inne spojrzenie na świat niż hierarchowie ze struktur watykańskich (Ojciec Święty Franciszek z „Faktu” z 14 marca), jak również, że papież Bergoglio zamierza akcentować więź Kościoła z ubogimi (Wróćcie do Ewangelii z „Gazety Wyborczej” z 15 marca). Teksty ubarwione opisami sylwetki nowego papieża koncentrowały się na jego prostym i oszczędnym modelu życia. Franciszek, syn kolejarza i gospodyni domowej, rysował się jak duszpasterz, który zawsze odmawiał kościelnych godności. A po konklawe postanowił zapłacić za swój pobyt w hotelu. Odwołując się do przeszłości papieża, prasa wskazywała, że zajmował niewielkie mieszkanie w Buenos Aires. Sam opiekował się biskupem seniorem, które                                                             25 M. Środa, Tylko papież!, „Gazeta Wyborcza”, 13 lutego 2013, s. 2.  T. Piekot, Dyskurs polskich wiadomości prasowych, Kraków 2006, s. 243.  27 P. Sarna, Habemus Papam. O języku nagłówków prasowych, w: Od dziennikarstwa tradycyjnego do mobilnego, red. M. Gierula, M. Jachimowski, Sosnowiec 2014, s. 67.  26 48 �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach go zastąpił w diecezji. Do swojej katedry docierał komunikacją publiczną. Nie brakowało również opisów jego działań na rzecz ubogich i wykluczonych, w tym chorych na AIDS. Podkreślano jednak, że podobnie jak Jan Paweł II stanowił opozycję dla marksistowskiego wariantu teologii wyzwolenia. Również w przypadku Franciszka można dostrzec wyraźne zmieszanie działalności oficjalnej i prywatnej. Do najbardziej osobistych wątków, które w innym świetle stawiały papieża, można zaliczyć miłość do tanga czy kibicowanie klubowi futbolowemu San Lorenzo. Ten ikoniczny obraz Franciszka zaburzały jednak oskarżenia o wspieranie junty w czasach argentyńskiej dyktatury (Milczenie w czasach dyktatury z „Rzeczpospolitej” z 15 marca). VI. Związki relacji prasowych na temat Jana Pawła II, Benedykta XVI oraz Franciszka Przedstawiona dotychczas zawartość relacji prasowych na temat poszczególnych papieży ma głównie charakter opisowy. Tymczasem podstawowym celem rozdziału jest wskazanie zależności między relacjami na temat poszczególnych papieży. Przebadany materiał wskazuje na jakościową różnicę między relacjami na temat Benedykta XVI i Franciszka, a przywoływaniem osoby Jana Pawła II. Kontekst analizy powoduje, że Jan Paweł II nie pojawia się na łamach w sposób samoistny. Pozostaje powiązany z pozostałymi papieżami w jeden z trzech sposobów: wzorzec, antywzorzec, składowa historii. Najbardziej neutralne odwołania do postaci papieża z Polski pojawiają się przy okazji wątków historycznych na temat jego następców: podjęcia watykańskich stanowisk, udziału w dyskusjach soborowych (Benedykt XVI) lub kreacji kardynalskiej (Franciszek). Papież stanowi ponadto swoiście rozumiany wzorzec, którego artykulacja następuje na łamach w dwóch kontekstach: komunikowania się z wiernymi oraz naśladowania Chrystusa w cierpieniu. Wcześniejsze ustalenia badawcze potwierdzają istnienie modelu komunikowania się papieża z wiernymi, który wynikał z zasad działania wypracowanych przez 28 Jana Pawła II . Odwołania do takiego wzorca podczas kolejnych pontyfikatów wskazują na aktualną potrzebę jego szerszej implementacji. Pełnienie posługi do ostatniego momentu, pomimo choroby i niedołężności, stanowi wzorzec, z którym zestawia się rezygnację Benedykta XVI. Okazuje się jednak, że zabieg tego typu miesza dwa odrębne porządki. Odejście Benedykta rozpatrywane jest w kategoriach zawodowych jako odejście na emeryturę. Ta zupełnie nowa formuła spotyka się z krytyką, m.in. w przywoływaniu słów „z krzyża się nie schodzi”, przypisywanych kard. Dziwiszowi. Tymczasem                                                              28 K. Biskupska, O obrazie w perspektywie analizy dyskursu. Kreowanie wizerunku Jana Pawła II w przekazie wizualnym „Gazety Wyborczej”, „Studia Socjologiczne” 1 (2012), s. 260.  49 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych odchodzenie Jan Pawła stanowiło wzorzec egzystencjalny w obliczu wzmaga29 jących się dyskusji nad wpływem jakości życia na jego koniec . Jan Paweł II reprezentował tu pogląd o nienaruszalności życia eksponowany m.in. w ency30 klice Evangelium vitae . Poszukując podstawowej zasady asocjacji relacji prasowych na temat Jana Pawła II, Benedykt VI i Franciszka, autor doszedł do przekonania, że opierają się na kontraście osób. W pierwszym przypadku chodzi o sytuację, w której jeden papież jest przeciwstawiony drugiemu lub dwóch jest przeciwstawionych trzeciemu. Istnieją cztery możliwe warianty:     Jan Paweł II a Benedykt XVI, Jan Paweł II i Benedykt XVI a Franciszek, Jan Paweł II i Franciszek a Benedykt XVI, Benedykt XVI a Franciszek. W prezentowanym zestawieniu brakuje wprowadzonego kontrastu między Janem Pawłem II i Franciszkiem. W zamian w relacjach obecne są wcześniej prezentowane schematy wzorca. Podstawy tej prawidłowości należy szukać w narracji kontynuacji, jaka pojawiała się przy okazji wzmianek na temat papieża Polaka. Tymczasem Benedykt XVI, który widoczny jest w każdej konfiguracji, traktowany jest jako zdecydowany przegrany prezentowanych zestawień. Jak wskazała literatura przedmiotu w zakresie medialnej reprezentacji papieża Ratzingera, zdecydowanie negatywne konotacje tej postaci podtrzymywała nieumiejętna polityka informacyjna Domu Papieskiego oraz odium wcześniejszego stereotypu „pancernego kardynała”. Dwa przykłady ilustrują istotę problemu. W relacjach sugerujących wiedzę polskiego papieża o molestowaniu nieletnich nie pojawiają się zestawienia z rozpoczętą przez Benedykta walką z pedofilią w Kościele. Nie ma zatem mowy o kontraście, który wypadłby niekorzystnie dla Jana Pawła II. Równocześnie następuje sytuacja odwrotna. Pomimo nieumiejętności obu papieży w radzeniu sobie z Kurią Rzymską to właśnie papież Benedykt złożył broń pod naporem obowiązków. Jeśli już papieże traktowani są w równy sposób oznacza to, że znajdują się w kontraście, ale do papieża Franciszka. Przy czym kontrast opiera się tutaj na dominancie rozbieżności: dobry czy zły, skuteczny czy nieskuteczny, dający nadzieję na przyszłość czy nierokujący na nic.                                                              29 Zob. W. Chańska, Nieszczęsny dar życia. Filozofia i etyka jakości życia w medycynie współczesnej, Wrocław 2009, s. 20-30.  30 J. F. Keenan, The concept of sanctity of life and its use in contemporary bioethical discussion, w: Sanctity of life and human dignity, red. K. Bayertz, Dosdrecht 1996, s. 3-4.  50 �Damian Guzek, Papieże Jan Paweł II, Benedykt XVI i Franciszek w polskich dziennikach VII. Zamiast zakończenia W ramach podjętego studium możliwe jest postawienie kilku podstawowych wniosków. Po pierwsze, bogaty i niejednoznaczny wizerunek medialny Jana Pawła II, Benedykta XVI i Franciszka wskazały na okres sede vacante jako czas rozliczeń prasy z dorobkiem ostatnich papieży. Relacje prasowe, które składały się na sylwetki poszczególnych papieży ujmowano jednak w kategorii kontrastu, który pozostawał niekorzystny zwłaszcza dla Benedykta XVI. Częste posługiwanie się kategorią kontrastu z wyraźnym podziałem na „lepszego” i „gorszego” papieża utrwala pamięć o zarzutach i negatywnych stronach „gorszego”. Fakt, że zarzuty występują częściej w charakterze opinii lub zasłyszanego sloganu, a nie odwołań do faktów, jest zatem w stanie podtrzymywać stereotypy np. „pancernego kardynała”. Bibliografia 1. Bierut O., Fras J., News papieski w serwisie informacyjnym „Fakty” (11 II –13 III 2013), „Roczniki Nauk Społecznych” 41 (2013) nr 2, s. 123-149. 2. Biskupska K., O obrazie w perspektywie analizy dyskursu. Kreowanie wizerunku Jana Pawła II w przekazie wizualnym „Gazety Wyborczej”, „Studia Socjologiczne” 1 (2012), s. 245-268. 3. Castells M., Sieci oburzenia i nadziei. Ruchy społeczne w erze Internetu, tłum. O. Siara, Warszawa 2013. 4. Chańska W., Nieszczęsny dar życia. Filozofia i etyka jakości życia w medycynie współczesnej, Wrocław 2009. 5. Crossley J., Harrison J., Atheism, Christianity and the British Press: Press Coverage of Pope Benedict XVI’ s. 2010 State Visit to the UK, „Implicit Religion” 18 (2015) nr 1, s. 77-105. 6. Dayan D., Katz E., Wydarzenia medialne. Historia transmitowania na żywo, tłum. A. Sawisz, Warszawa 2008. 7. Drożdż M., Jan Paweł II – oblicza dobrego człowieka z perspektywy mediów, „Biuletyn Edukacji Medialnej” 1 (2009), s. 5-18. 8. Duffy E., Saints & Sinners. A history of the Popes, New Heaven London 2002. 9. Dyczewski L., Kijek M., Osobowość Jana Pawła II w przekazach dzienników ogólnopolskich, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, red. L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki, Warszawa 2008, s. 151-179. 10. Guzek D., Szostok P., Głuszek-Szafraniec D., Medialna abdykacja. Od ustąpienia Benedykta XVI do wyboru papieża Franciszka. Analiza wydarzeń medialnych w publikacjach prasy niemieckiej, polskiej i rosyjskiej, Katowice 2015. 11. Hess A., Wizerunek polskiego Kościoła katolickiego w wybranych tygodnikach opiniotwórczych po śmierci Jana Pawła II, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca 51 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 52 w polskich mediach, red. L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki, Warszawa 2008, s. 290-305. Hodalska M., Śmierć Papieża, narodziny mitu, Kraków 2011. Keenan J. F., The concept of sanctity of life and its use in contemporary bioethical discussion, w: Sanctity of life and human dignity, red. K. Bayertz, Dosdrecht 1996. Kłoskowska A., Modele społeczne i kultura masowa, „Przegląd Socjologiczny” nr 2 (1959), s. 46-71. Piekot T., Dyskurs polskich wiadomości prasowych, Kraków 2006. Pisarek W., Analiza zawartości prasy, Kraków 1983. Pisarek W., O mediach i języku, Kraków 2007. Rončáková T., Czy Kościół może mówić językiem mediów? Podsumowanie badań jakościowych dotyczących przekazu przesłań religijnych w mediach, „Colloquia Theologica Ottoniana” 2012 nr 2, s. 163-186. Rodari P., Tornielli A., Atak na Ratzingera. Oskarżenia i skandale, przepowiednie i spiski wymierzone w Benedykta XVI, tłum. M. Dobosz, Częstochowa 2011. Romejko A., Joseph Ratzinger jako „wdzięczny” kozioł ofiarny w świetle publikacji tygodnika „Der Spiegel”, „Studia Gdańskie” 32 (2013), s. 221-254. Sarna P., Habemus Papam. O języku nagłówków prasowych, w: Od dziennikarstwa tradycyjnego do mobilnego, red. M. Gierula, M. Jachimowski, Sosnowiec 2014, s. 67-76. Schmidt S., Sotgiu I., Tinti C., Curci A., Businaro N., Galati D., The effects of religious involvement of short-term psychological reaction to the dead of pope John Paul II: A study on an Italian sample, „Social Behaviour and Personality” 35 (2007) nr 3, s. 417-428. Sumiala J., Media and Ritual. Death, Community and Everyday Life, London and New York 2013. Szulich-Kałuża J., Obraz Jana Pawła II w tygodnikach opiniotwórczych i kobiecych, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, red. L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki, Warszawa 2008, s. 306-321. Waliszewska K., Między sacrum a profanum, czyli językowy obraz dwóch papieży w tekstach prasowych, „Lingwistyka Stosowana” 5 (2012), s. 121-133. �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI Milena Kindziuk Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach Katolickiej Agencji Informacyjnej Streszczenie: W badaniach obrazu kanonizacji Jana Pawła II w polskich mediach, specjalnej uwagi wymaga analiza serwisu Katolickiej Agencji Informacyjnej, bowiem depesze KAI mają szerokie oddziaływanie na wszystkie media w Polsce, zarówno prasowe, jak elektroniczne, tak religijne, jak i świeckie. Informacje KAI, za pośrednictwem różnorodnych mediów oraz portali internetowych, docierają codziennie do kilku milionów osób. Niniejszy artykuł zawiera analizę zawartości serwisu KAI w kontekście kanonizacji Jana Pawła II, pokazuje też depesze pisane w szerszym kontekście, niekiedy nawet odnoszące się do całej historii Kościoła i papiestwa. Tekst przedstawia też pozycję KAI na rynku medialnym w Polsce, jej wizerunek na tle innych agencji katolickich w Europie, historię powstania KAI oraz jej rolę w kształtowaniu opinii społecznej i wizerunku Papieża Polaka, a także obrazu Kościoła w Polsce. Słowa kluczowe: Katolicka Agencja Informacyjna (KAI), kanonizacja Jana Pawła II, serwis KAI, rynek medialny w Polsce. Summary: While researching the image of Pope John Paul`s canonization in the Polish media, special attention should be paid to the analysis of the Catholic News Agency (KAI) service. KAI dispatches have a strong influence on the media landscape in Poland, both on the press and on the electronic media, religious and secular alike. KAI news service reaches several million people a day, both via various media and via internet portals. The following article contains an analysis of the KAI service contents in the context of John Paul II`s canonization. It also shows some dispatches prepared in a wider context, sometimes even related to the history of the Church and of the papacy. The text also presents KAI`s standing within Poland`s media landscape, its image when compared to other catholic news agencies in Europe, its history and role in shaping the public opinion and the Polish Pope`s image, as well as the image of the Church in Poland. Key words: Catholic News Agency (KAI), John Paul II`s canonization, KAI service, media landscape in Poland. 53 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Podstawowym źródłem informacji dla polskich mediów na temat kanonizacji Jana Pawła II był serwis Katolickiej Agencji Informacyjnej. Z tego serwisu czerpały wiadomości niemal wszystkie media w Polsce, zarówno prasowe, jak elektroniczne, tak religijne, jak i świeckie. Dlatego wymaga on szerszego omówienia. I. Jedyna katolicka agencja w Polsce Katolicka Agencja Informacyjna jest specjalistyczną agencją informacyjną, której celem jest współpraca z mediami w zakresie przekazywania im informacji o Kościele, jego działalności i nauczaniu. Odkąd powstała w 1993 roku, jest jedyną w naszym kraju katolicką agencją informacyjną. Dodajmy, że jest kontynuatorką przedwojennej Katolickiej Agencji Prasowej (KAP), działającej w Polsce 1927-1939. Jej świeckim odpowiednikiem, państwowym jest Polska Agencja Prasowa, czyli PAP. KAI została powołana przez Konferencję Episkopatu Polski. Pięciu bisku1 pów tworzy jej Radę Programową . Oprócz głównego zespołu dziennikarzy, pracujących w Warszawie, agencja ma korespondentów zagranicznych i kra2 jowych. Współpracuje także z katolickimi mediami w innych krajach . KAI jest jedną z najbardziej dynamicznych katolickich agencji w Europie. Sytuuje się w grupie trzech największych, do której należy także niemiecka KNA i austriacki Kathpress. KAI jest w tym zakresie liderem w Europie ŚrodkowoWschodniej. Tak znaczący wpływ KAI wynika z jej charakteru. Głównym bowiem celem agencji jest dostarczanie innym mediom wiarygodnych i szybkich informacji z życia Kościoła na całym świecie, a także ukazywanie jego stanowiska na dany temat. KAI informuje o życiu Kościoła w Polsce, działaniach Ojca Świętego i Stolicy Apostolskiej oraz Kościoła na całym świecie. Za jedno ze swych najważniejszych zadań agencja traktuje promocję nauczania Ojca Świętego. We współpracy z Sekretariatem Stanu Stolicy Apostolskiej, KAI regularnie tłumaczy papieskie katechezy i homilie także przemówienia przed niedzielną modlitwą „Anioł Pański”. Tłumaczone są także teksty przesłań Ojca Świętego publikowane z różnych okazji (Światowy Dzień Pokoju, Dzień Chorego, Dzień Misyjny itd.), homilie papieskie wygłaszane podczas pielgrzymek zagranicznych i inne ważne wystąpienia. Teksty KAI są przeznaczone wyłącznie dla mediów, a nie tzw. zwykłych czytelników, gdyż zasadniczo nie mają oni bezpośredniego dostępu do serwisu agencji. To media, zarówno tradycyjne, papierowe i elektroniczne, jak i spo                                                             1 Obecnie Radę Programową tworzą: abp Stanisław Budzik (przewodniczący rady), abp Stanisław Gądecki, abp Marek Jędraszewski, bp Adam Lepa, bp Jan Tyrawa.   2 Relacja ustna, rozmowa z Marcinem Przeciszewskim, szefem KAI, 9 października 2015 r.  54 �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI łecznościowe, posługują się serwisem KAI, by czerpać na bieżąco informacje z życia Kościoła. Wśród odbiorców KAI są zarówno media świeckie m.in. TVP, Polskie Radio, Polsat, czołowe dzienniki i tygodniki, jak i wyspecjalizowane w  problematyce religijnej, m.in. „Niedziela”, „Gość Niedzielny”, „Przewodnik Katolicki”, „Nasz Dziennik” oraz wiele innych. Główną część serwisu stanowią depesze, czyli teksty informacyjne, które z de3 finicji mają zwięzłą, suchą formę, i są bogate w fakty . Z konieczności więc także depesze dotyczące kanonizacji Jana Pawła II są wypełnione przede wszystkim faktami i cytatami. Ich język jest maksymalnie prosty. Pisane są w większości pod presją czasu, w czasie dziejących się wydarzeń. W serwisie KAI jednak są także zawarte poważne analizy problemowe, wywiady, aktualne komentarze. Jak zaznacza Marcin Przeciszewski, w przypadku wydarzeń istotnej rangi – bądź celem pełniejszego zaprezentowania stanowiska Kościoła w danej sprawie – agencja stosuje wszystkie te formy jednocześnie: news, komentarz, analizę. Wówczas 4 media otrzymują bardziej komplementarny i przekonywujący materiał . Część tekstów zamieszczonych w serwisie jest później publikowana w tradycyjnym tygodniku wydawanym w wersji drukowanej, pt: „Wiadomości KAI”, dostępnym jedynie w prenumeracie. Jest to „cotygodniowy biuletyn informa5 cyjny, prenumerowany przez ok. 4 tys. parafii w Polsce” . Systematycznie czy6 tany jest – co wykazują badania – przez 20 tys. osób, głównie duchownych . Stanowi on bardzo poważną wewnątrzkościelną platformę informacyjną. „Wiadomości KAI” to tygodnik, który na bieżąco opisuje najważniejsze wydarzenia z życia Kościoła w Polsce, Watykanie i na świecie. Każdego tygodnia w piśmie jest zamieszczanych ok. 120 tekstów. Znajdują się wśród nich nie tylko relacje bieżących wydarzeń, ale też rozmowy, opracowania, reportaże 7 oraz pełne teksty wypowiedzi papieskich i dokumentów” . KAI wydaje też jedyną w Polsce gazetę-plakat przeznaczoną do zawieszenia w gablotach parafialnych lub jako gazetkę szkolną. Na gazetce prezentowane są: aktualne wydarzenia z życia Kościoła, ciekawostki, istotne problemy Kościoła oraz kalendarz liturgiczny. KAI stworzyła też portal internetowy: www.ekai.pl. Przeznaczony dla szerokiego odbiorcy, należy do najbardziej oglądanych portali religijnych w Polsce. Znajduje się na czwartym miejscu po Deonie, Gościu Niedzielnym/Wiara.pl i Opoce. W 2014 r. portal posiadał 1,6 mln okazjonalnych użytkowników z czego ok. 140 tysięcy korzysta ze strony systematycznie. Odwiedzili oni                                                              3 Por. Podstawy warsztatu dziennikarskiego, red. M. Kożdoń-Dębecka, W. Łuka, B. SułekKowalska, B. Tumiłowicz, S. Zieliński, Warszawa 2012, s. 21.   4 Relacja ustna, rozmowa z Marcinem Przeciszewskim, szefem KAI, 9 października 2015 r.  5 http://system.ekai.pl/kair/?screen=tygodniki (dostęp 16.01.2016).   6 Tamże.   7 Tamże.   55 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych stronę ekai.pl 3 mln 500 tys. razy. Osobną częścią jest serwis audioKAI. Stanowi on platformę wymiany dźwięków produkowanych przez poszczególne diecezje oraz centralną redakcję w KAI. Serwis współpracuje z sekcją polską Radia Watykańskiego przygotowując codzienny materiał w ramach dziennika tejże sekcji. Średnio każdego miesiąca publikowanych jest ok. 370-400 depesz dźwiękowych dotyczących działalności Kościoła w Polsce. Obecnie z serwisu audioKAI korzysta 13 redakcji, przeważnie radiostacji diecezjalnych. II. Przygotowanie do kanonizacji Jeżeli chodzi o rolę agencji w przedstawieniu kanonizacji Jana Pawła II w 2010 roku, trzeba zauważyć, że już na kilka miesięcy przed wyniesieniem Papieża na ołtarze KAI uruchomiła specjalny serwis papieski, aby przywołać na nowo postać, nauczanie i wkład w historię Jana Pawła II. Jak twierdzi Marcin Przeciszewski, taki był wymóg, gdyż było oczywiste, że to „ostatnia fala tak 8 wielkiego zainteresowania Papieżem” . Wcześniej KAI wydała też z okazji beatyfikacji 64 tomową edycję dzieł zebranych Jana Pawła II. Rozeszła się ona w 20 tys. egzemplarzy. Z okazji samej kanonizacji natomiast KAI wydała album o Janie Pawle II z niepublikowanymi 9 dotąd zdjęciami. KAI wreszcie zorganizowała wizytę studyjną w Watykanie dla polskich dziennikarzy, aby poszerzyć ich wiedzę o Papieżu Polaku. Przed kanonizacją w KAI ukazywały się również depesze przedstawiające drogę Jana Pawła II do chwały ołtarzy, opracowane też zostało bardzo dokład10 ne kalendarium pontyfikatu . KAI obszernie informowała o cudzie za wsta11 wiennictwem Jana Pawła II (serwis papieski: Jan Paweł II), zamieszczała też wywiady z postulatorem procesu kanonizacyjnego ks. Sławomirem Oderem.                                                              8 Relacja ustna, rozmowa z Marcinem Przeciszewskim, szefem KAI, 9 października 2015 r.  Był to tygodniowy pobyt grupy dziennikarzy w Watykanie, połączony z udziałem w konferencjach i rozmowach z hierarchami pracującymi w watykańskich dykasteriach; ważnym punktem programu było spotkanie z ks. Sławomirem Oderem, postulatorem procesu kanonizacyjnego oraz z wieloletnimi współpracownikami Jana Pawła II, m.in. z kard. Stanisławem Ryłko. Dziennikarze z Polski spotkali się też z papieżem Benedyktem XVI. Relacja własna, materiały w archiwum prywatnym.   10 Droga Jana Pawła II do chwały ołtarzy – kalendarium (autor: kg), KAI 2014-04-19; www.kai.pl, (dostęp 3.10.2015).  11 Floribeth Mora Diaz o swoim uzdrowieniu za wstawiennictwem Jana Pawła II (Lk), KAI 2014-04-25 (dostęp 3.10.2015). O swoim cudownym uzdrowieniu za wstawiennictwem Jana Pawła II z nieoperacyjnego tętniaka mózgu opowiedziała w Watykanie na spotkaniu z dziennikarzami Floribeth Mora Diaz. Uzdrowienie zostało uznane za cud potrzebny do kanonizacji papieża Polaka. Floribeth Mora Diaz, prawniczka z Kostaryki, w kwietniu 2011 zaczęła się uskarżać na silny ból głowy. W tym samym miesiącu doznała intensywnego, krwotocznego udaru mózgu. Po natychmiastowym przewiezieniu do szpitala i intensywnym, trzygodzinnym zabiegu lekarze stwierdzili u niej nowotwór – tętniaka mózgu. 9 56 �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI III. Dwaj papieże Jak wynika z analizy depesz KAI, agencja starała się wyważyć proporcje między ukazaniem znaczenia kanonizacji obu papieży: Jana Pawła II oraz Jana XXIII. Stąd o wyniesieniu na ołtarze Papieża Polaka niemal w każdym tekście pisano odnosząc się również do postaci Jana XXIII. Miesiąc przed kanonizacją ukazał się wywiad z kard. Lorisem Francesco Capovilla, wieloletnim sekretarzem i najbliższym współpracownikiem papieża 12 Jana XXIII , który dowodził, że już za życia tego papieża miał wrażenie, że to osoba święta: „…był on jakby otwartą księgą. Opowiedział mi całe swoje życie: dzieciństwo, młodość. Mówił mi o swojej posłudze kapłańskiej. Wszystkim radzę, by przeczytali w jego Dzienniku duszy kurs rekolekcji prywatnych, jakie odbył ze swym spowiednikiem, przygotowując się do osiemdziesiątych urodzin. Rozpoczyna od rachunku sumienia. Mówi o pokorze, czystości, ubóstwie, posłuszeństwie i dodaje: nie znajduję niczego w swym życiu przeciwko 13 tym cnotom” . W tym samym okresie i zarazem w tym samym numerze Wiadomości KAI 14 ukazał się wywiad ze stryjecznym wnukiem Jana XXIII, Marco Roncallim ,                                                              Jednocześnie zakomunikowali Floribeth, że nowotwór usadowił się w bardzo wrażliwej części mózgu i nie sposób go usunąć. W trakcie zabiegu obok łóżka Floribeth stał obrazek z podobizną Jana Pawła II. Lekarze obwieścili rodzinie, że Floribeth pozostał miesiąc życia i dalsza terapia nie ma sensu, gdyż uczynili już wszystko, co w ich mocy, by wyleczyć kobietę. Możliwa była seria operacji w Meksyku, ale rodziny Diaz nie było na to stać. Kostarykanka poprosiła zatem męża i rodzinę, by zaczęli się modlić. Od Wielkiej Soboty mąż Edwin oraz reszta rodziny codziennie odmawiała różaniec przed dużym zdjęciem Jana Pawła II prosząc o jej uzdrowienie. Wkrótce potem Floribeth wróciła do domu. Była już wówczas sparaliżowana. 1 maja 2011 obejrzała telewizyjną transmisję z beatyfikacji Jana Pawła II. Niedługo potem zasnęła, a gdy się obudziła, usłyszała głos: „Podnieś się. Nie lękaj się”. Ujrzała też ręce wysuwające się do niej z wiszącego na ścianie obrazu Jana Pawła II. Odpowiedziała: „Tak, Panie”. Stwierdziła natychmiast, że czuje się znacznie lepiej, a ból głowy już jej tak nie dokucza. Mogła nawet o własnych siłach wstać z łóżka. Wkrótce Floribeth poddała się ponownym badaniom rezonansem magnetycznym. Po przejrzeniu wyników jeden z lekarzy długo nie mógł wydusić z siebie słowa. Wykazywały one całkowite wyleczenie z nowotworu. „Powiem panu, co jest nie tak. Ja wiem, że zostałam wyleczona za wstawiennictwem Jana Pawła II” – powiedziała Floribeth Diaz. Do całkowitego zdrowia Kostarykanka wróciła po siedmiu miesiącach, w listopadzie 2011, gdy poddano ją ostatnim badaniom. O swoim uzdrowieniu Floribeth zaczęła oficjalnie mówić w lutym 2012 r. 5 lipca 2013 ukazał się dekret papieża Franciszka w sprawie uznania tego cudu.  12 Świętym jest ten, który nigdy nie przestał być dzieckiem. Rozmowa z kard. Lorisem Francesco Capovilla, wieloletnim sekretarzem i najbliższym współpracownikiem papieża Jana XXIII; Krzysztof Tomasik, o. Stanisław Tasiemski, „Wiadomości KAI” nr 13 (30 marca 2014), s. 2, 21-22.   13 Tamże, s. 2.  14 Zwołanie soboru było jego osobistą decyzją, Rozmowa z Marco Roncallim o jego kuzynie, papieżu Janie XXIII. Rozmawiał Edward Pentin. Jest to tłumaczenie wywiadu z National Catholic Register w: „Wiadomości KAI” nr 13 (30 marca 2014), s. 22-23.   57 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych który przybliżył postać świętego papieża, porównując go do papieża Franciszka: „Byłem na Placu św. Piotra, gdy Jorge Bergolio po raz pierwszy wyszedł na balkon bazyliki po ukazaniu się białego dymu. Po jego wyjątkowym błogosławieństwie, skierowanym do wszystkich ludzi dobrej woli, natychmiast poczułem, że w jego działaniu i w jego słowach jest coś, co przypomina postać Jana 15 XXIII” . Rozmowa ta wydobywa także aspekt zwołania przez Jana XXIII Soboru Watykańskiego II, który jak podkreśla Marco Roncalli, miał w przeświadczeniu papieża otworzyć Kościół na współczesny świat, odbudować jedność 16 chrześcijan oraz zaprowadzić sprawiedliwość i pokój na świecie . Więcej depesz i problemowych analiz związanych z kanonizacją i postacią obu papieży pojawiło się w KAI od 30 marca 2014 r., czyli od momentu przekazania przez kard. Stanisława Dziwisza przedstawicielom wszystkich polskich diecezji oraz służb publicznych Kanonizacyjnej Iskry Miłosierdzia. To wydarzenie wyznaczało bezpośrednie przygotowanie do kanonizacji. KAI w obszernych, szczegółowych relacjach pisała o inicjatorach akcji, czyli Fundacji Dzieło Nowego Tysiąclecia a także o towarzyszących jej inicjatywach, jak 17 np. wyłożonej w Watykanie Księdze Kanonizacyjnej Iskry Miłosierdzia . Serwis KAI publikował w całości homilię kard. Stanisława Dziwisza wygłoszoną 18 z tej okazji w Łagiewnikach . Na uwagę zasługują pogłębione komentarze, w których dziennikarze dostrzegają pewne tendencje dotyczące w ogóle papiestwa. Paweł Bieliński w tekście „Znak firmowy papiestwa” zauważa, że „z grona dziewięciu papieży XX stulecia, trzech zostało już wyniesionych na ołtarze (Pius X, Jan XXIII i Jan Paweł II), jeden czeka na beatyfikację (Pius XII), a w przypadku dwóch kolejnych (Paweł VI i Jan Paweł I) proces beatyfikacyjny jest bardzo zaawansowany. Tak więc sześciu na dziewięciu (czyli aż dwie trzecie) dwudziestowiecznych biskupów Rzymu bez wątpienia było ludźmi świętymi. Co ciekawe, dotyczy to wszystkich pięciu kolejnych papieży kierujących Kościołem w latach 19 1939-2005” . Widać więc, że analizy KAI są pogłębione, odwołują się do historii Kościoła, ujmują szerszy kontekst mających się odbyć kanonizacji, nie ograniczają się natomiast jedynie do suchych relacji z wydarzeń.                                                              15 Tamże, s. 23.  Por. Tamże, s. 22.   17 Kanonizacyjna Iskra Miłosierdzia wyruszyła w Polskę, „Wiadomości KAI” nr 14 (6 kwietnia 2014), s. 3.  18 Kard. Dziwisz: dorastajmy do ideałów Jana Pawła II. Homilia metropolity krakowskiego kard. Stanisława Dziwisza, Łagiewniki, 30 marca 2014 roku, „Wiadomości KAI” nr 14 (6 kwietnia 2014), s. 4-5.   19 P. Bieliński, Znak firmowy papiestwa, Editorial, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 1.  16 58 �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI KAI o kanonizacji Jana Pawła II pisze więc zawsze w jakimś kontekście, nie są to depesze wyodrębnione i nie ograniczają się tylko do posługi Jana Pawła II, co sprawia, że obraz wyniesienia na ołtarze Papieża Polaka jest szerszy i pozwala mediom na wyłonienie interesujących je kwestii. To z kolei pokazuje, że KAI doskonale spełnia swą rolę, jako agencji informacyjnej. Tuż przed kanonizacją pojawia się coraz więcej materiałów pogłębionych, w tym wywiadów ze świadkami życia obu papieży a także z ludźmi Kościoła. Na uwagę zasługuje rozmowa z J. Navarro-Vallsem, rzecznikiem prasowym Stolicy Apostolskiej za pontyfikatu Jana Pawła II. Wyjaśnia on fenomen zainteresowania mediów postacią Papieża Polaka i zaufania Papieża do mediów. Zdaniem Navarro-Vallsa, brało się to z tego, że „papież dobrze wiedział, co chciał powiedzieć – z jasności Jego przekazu. Dziś mamy do czynienia z ogromną ofertą mediów, ale bardzo często przekazywane są jedynie słowa, a nie pojęcia; jest tak wiele hałasu, ale niewiele słów prawdy. (…) Jan Paweł II nie był zależny od konwencjonalnych zasad komunikacji. Wiarygodnie prze20 kazywał rzeczy prawdziwe, które docierały do ludzi” . Ciekawa jest też wypowiedź abpa Piero Mariniego, który przez 18 lat towarzyszył Janowi Pawłowi II jako mistrz ceremonii liturgicznych. Zwraca on uwagę na ciekawy aspekt pontyfikatu, mianowicie na to, że Jan Paweł II, mówiąc o zasadniczych sprawach, krzyczał i się denerwował: „Dla niego jednym z takich fundamentów było życie. I rzeczywiście, przypominam sobie jego słowa skierowane przeciw mafii w Agrygencie na Sycylii. Ja sam byłem wówczas zdziwiony, widząc gniew w jego oczach, słysząc jego wołanie pełne odwagi i przekonania. Byliśmy tym niemal przerażeni. Pamiętam, że podobnie zachował się kiedyś w Warszawie, kiedy bronił życia w łonie matki. Były to chwile, kiedy Papież ukazywał swoje 21 najgłębsze przekonania, na których opierało się jego codzienne życie” . KAI zamieszcza również wywiad z kard. Kazimierzem Nyczem, który w kanonizacji upatruje szansę dla pokoleń obecnie żyjących, bowiem „kanonizacja nie jest 22 potrzebna papieżowi, ale przede wszystkim nam” – tłumaczy kard. Nycz w rozmowie z Marcinem Przeciszewskim. Wywiad porusza wiele aspektów kanonizacji, m.in. omawia najważniejsze wątki nauczania Papieża Polaka w kontekście Kościoła w Polsce i na świecie. Wywiadów udzielał też KAI kard. Stanisław Dziwisz, który zwracał uwagę na różne aspekty świętości, np. na poczucie humoru Papieża: „Ojciec Święty                                                              20 Dziękuję za arcydzieło, jakim było twoje życie, Rozmowa z dr. Joaquinem Navarro-Vallsem, wieloletnim rzecznikiem Stolicy Apostolskiej, rozmawiał o. Stanisław Tasiemski, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 18.  21 Abp Marini: Jan Paweł II był pasterzem w stylu Franciszka (RV), „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 7.   22 Kanonizacja szansą, która się nie powtórzy, Rozmowa z metropolitą warszawskim kard. Kazimierzem Nyczem, rozmawiał Marcin Przeciszewski, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 8.  59 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych lubił się śmiać, żartować, ale nigdy z kogoś. W czasie wizytacji, gdy był jeszcze biskupem, lubił słuchać żartów, które opowiadali księża. Nigdy jednak nikogo nie wyśmiewał. Lubił też spotkania z młodzieżą, pogodne wieczory na oazie Ruchu Światło-Życie. Lubił śpiewać młodzieżowe piosenki. Był człowiekiem radosnym i pogodnym. To mu też pomagało w jego życiu wewnętrznym. Biskup Albin Małysiak, nieżyjący już biskup pomocniczy w Krakowie, zbierał żarty po diecezji, gdy wybierał się do Watykanu, żeby rozweselić Ojca Świętego swoim opowiadaniem. I rzeczywiście, gdy przyjeżdżał, zawsze jakiś żart opowiadał podczas wspólnego posiłku. Papież lubił w czasie kolacji powspo23 minać dawne czasy, pośpiewać i pożartować” . Analiza serwisu KAI wykazała również, że pojawiały się w serwisie również depesze zapowiadające programy i transmisje telewizyjne dotyczące kanoni24 zacji , zarówno w TVP 1 i TVP 2, jak i w telewizji regionalnej. Teksty zapowia25 26 dające filmy o papieżach wynoszonych na ołtarze , polecające książki o nich , a także depesze przypominające, że znane są kolejne szczegóły dotyczące kanonizacji, co miało podtrzymywać i wzbudzać zainteresowanie mediów tym wydarzeniem. Stąd na przykład KAI podawała, jaki będzie dokładny przebieg liturgii, kto będzie koncelebrował Mszę Świętą, jak można wziąć w niej udział, czy będzie możliwość nawiedzenia grobów obu papieży w bazylice św. Piotra 27 itd. . Znamienne, że przy tej okazji pojawiały się depesze zapowiadające kolejne kanonizacje, np. Pawła VI: „Również Paweł VI już niebawem trafi na ołtarze – oświadczył 4 kwietnia kard. Angelo Amato. Prawdopodobnie nie stanie się 28 to jeszcze w tym roku, ale pozostało jedynie sprawdzenie ewentualnego cudu” . Nie brak również w serwisie KAI ciekawostek. Pojawiła się np. depesza informująca, że rzymskie zakłady przewozów miejskich przygotowały dwa miliony biletów jednorazowego przejazdu z wizerunkami Jana XXIII i Jana Paw29 ła II . KAI zamieszcza depesze informujące o nietypowych inicjatywach kanonizacyjnych, jak np. o pielgrzymach, którzy na kanonizację do Rzymu wy30 bierają się pieszo, rowerem, motorem lub autostopem . Wreszcie, KAI na bie                                                             23 Kard. Stanisław Dziwisz o świętości Jana Pawła II (mp/br), „Serwis papieski KAI” z dnia 2014-04-15.  24 TVP pokaże kanonizację dwóch papieży (aw), „Wiadomości KAI” nr 13 (30 marca 2014), s. 7.  25 Santo Subito – premiera unikalnego dokumentu, tk, „Wiadomości KAI „ nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 6.  26 Jan Paweł II. Świadectwa świętości, am, „Wiadomości KAI” nr 15, (13 kwietnia 2014), s. 9.  27 Jak będzie wyglądała kanonizacja Jana XXIII i Jana Pawła II?, pb, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 3.  28 Tamże.  29 Dwa miliony biletów z podobiznami kanonizowanych papieży, ts, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 5.   30 Por. Biegiem, rowerem, motocyklem – nietypowo na kanonizację, am, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 12.   60 �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI żąco informowała o tym, jakie treści znajdą się na oficjalnym portalu kanonizacji obu papieży, czyli: 2papisanti oraz o projekcie 2popesaints, obejmującym 31 fanpage na Facebooku, konto na Twitterze, kanał na YouTube'ie . Nie brakowało też w KAI informacji dotyczących Radia Watykańskiego w kontekście kanonizacji – pojawiła się depesza o tym, że w nowym audio archiwum Radia Watykańskiego dostępne są w formie digitalnej wypowiedzi papieży Piusa XI, Piusa XII, Jana XXIII czy Jana Pawła II. „W postaci cyfrowej 32 można wysłuchać 8 tys. nagrań” . IV. Obraz kanonizacji Serwis KAI zamieścił dokładny przebieg liturgii kanonizacyjnej, zwracając uwagę, że uczestniczyło w niej 800 tys. wiernych z całego świata, oraz że wśród koncelebransów byli: papież senior Benedykt XVI, 150 kardynałów, tysiąc biskupów i 6 tys. księży; także 93 delegacje państwowe, delegacje innych 33 wyznań, oraz 2259 dziennikarzy z 64 krajów świata . Te statystyki media brały właśnie z KAI. Depesze ukazywały co działo się na placu tuż przed kanonizacją i w czasie jej trwania, opisywały szczegóły, typu kto niósł do ołtarza relikwie obu papieży czy jak był przystrojony ołtarz: „Ołtarz kanonizacyjny został ozdobiony przywiezionymi specjalnie na ten cel z Ekwadoru bukietami 30 tys. róż w kolorze białym, żółtym, pomarańczowym i czerwonym. Na frontonie bazyliki św. Piotra widniały portrety, które były obecne podczas beatyfikacji, w 2000 – Jana XXIII i w 2011 – Jana Pawła II, który sporządzono na podstawie jednej 34 z fotografii wykonanej przez polskiego fotoreportera Grzegorza Gałązki” . Depesze szeroko też omawiały treść homilii Franciszka (zamieszczona zo35 stała w całości w serwisie KAI ), szczególnie akcentując jego słowa o tym, że obaj papieże mierzyli się z trudnościami swoich czasów i próbowali dostoso36 wać Kościół do jego pierwotnego obrazu . Dziennikarze KAI, wnieśli ogromny wkład w ukazanie wizerunku kanonizacji poprzez komentowanie tego wydarzenia w innych mediach, głównie elektronicznych. Komentarze zawierał też serwis KAI. Marcin Przeciszewski zwra                                                             31 Por. Oficjalny portal kanonizacji, pb, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 25.  Radio Watykańskie zdigitalizowało papieskie wypowiedzi (tom), „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 26.   33 Zob. Jan XXIII i Jan Paweł II świętymi Kościoła powszechnego (lk,pb,tom,mp,kg,st), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 3-4.  34 Watykan: Jan XXIII i Jan Paweł II świętymi Kościoła powszechnego (OPIS KANONIZACJI) (lk, pb,tom,mp,kg,st), www.kai.pl depesza: 2014-04-27 13:13 (dostęp 10.10.2015). 35 Byli odważnymi pasterzami XX wieku, Homilia papieża Franciszka wygłoszona podczas Mszy św. Kanonizacyjnej Jana XXIII i Jana Pawła II, Watykan, Plac św. Piotra, 27 kwietnia 2014 (tł. St), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 5.  36 Zob. Tamże.  32 61 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych cał uwagę, że, „Franciszek dokonał jednoczesnej kanonizacji obu papieży, chcąc wskazać m.in. na aktualność soborowej reformy, rozpoczętej przez Jana 37 XXIII, a realizowanej przez Jana Pawła II” . Szef KAI podkreślał, że obaj papieże otwierają ważną epokę historii Kościoła: dialogu ze światem, ekumenizmu i nowej ewangelizacji oraz że obaj papieże „dokonali istotnej reformy papiestwa, zrezygnowali z monarchicznych atrybutów, wprowadzając styl po38 kory i otwartości” . Istotnym elementem depesz KAI było ukazywanie kanonizacji w kontekście idei Bożego Miłosierdzia. Sporo miejsca zajęło ukazanie, jak Polacy świętowali kanonizację w całym kraju. Dziennikarze KAI pisali o tym, co działo się na placach i w kościołach wielkich miast, w polskich parafiach, w ważnych 39 sanktuariach Polski . Obraz kanonizacji KAI pogłębiła poprzez zamieszczanie wywiadów z oso40 bami życia publicznego, np. z prezydentem Bronisławem Komorowskim , z przewodniczącym konferencji Biskupów Niemiec kard. Reinhardem Marxem, który tłumaczył, że „kanonizacja dwóch papieży pokazuje, do czego dąży papież 41 Franciszek” , z kard. Zenonem Grocholewskim, prefektem watykańskiej Komisji Edukacji Katolickiej, który wyraził opinię, że „kanonizacja powinna też skłonić do refleksji nad jej dalszym wpływem na życie poszczególnych wier42 nych” . W serwisie KAI wypowiadali się o kanonizacji także przedstawiciele innych wyznań, np. rabin Schudrich, obecny zresztą na uroczystościach w Rzymie. Mówił m.in. „Jan Paweł II to człowiek, do którego czuję ogromny szacunek i miłość. Zrobił tak wiele dla swojego Kościoła, dla mojego życia 43 i całego świata” . O tym, że ta kanonizacja jest znakiem dobra, i że każdy święty jest znakiem zwycięstwa Pana Boga w ludzkim sercu mówił biskup radomski Henryk Tomasik: „Ta kanonizacja jest wielkim darem dla Kościoła i dla świata. Dwaj papieże realizowali w przepiękny sposób misję, którą otrzymał św. Piotr od Pana Jezusa: utwierdzaj braci w wierze! I drugie polecenie: Wypłyń na głębię! Obaj papieże utwierdzali braci w wierze, byli zatroskani o pogłębianie wiary wszystkich chrześcijan i obaj pokazywali drogę na głębię życia                                                              37 M. Przeciszewski, Święci reformatorzy, Editorial, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 1.  Tamże.  39 Zob. Jak Polacy świętowali kanonizację (awo, rk,jk,pra,jg,luk,it,prze), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 8-9.  40 Papież polskiej wolności, Rozmowa z Prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej Bronisławem Komorowskim, Rozmawiali M. Przeciszewski i T. Królak, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 1, 10.  41 Kard. Marx: wielki dar dla Kościoła (ts), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 6.   42 Kard. Grocholewski: szansa na budowanie wspólnego dobra (pb,lk), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 6.   43 Rabin Schudrich: mogę czuć świętość przez Jana Pawła II (ak), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 7.  38 62 �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI 44 duchowego, poznania Chrystusa, ukochania Go i poznania całym życiem” – mówił KAI ordynariusz diecezji radomskiej. Przewodniczący Rady ds. Duszpasterstwa Młodzieży Konferencji Episkopatu Polski zaznaczył, że Polacy przyglądają się jak Rzymianie się przygotowali do kanonizacji. – Jest to dla nas lekcja jak przygotować się do Światowego Dnia Młodzieży w Krakowie w 2016 r. – wskazał bp Tomasik. O tym, że kanonizacja dwóch papieży na Placu św. Piotra to bezprecedensowe przeżycie Kościoła, gdyż w uroczystości ogłoszenia świętymi dwóch następców św. Piotra uczestniczyło dwóch papieży mówiła KAI historyk Kościoła urszulanka, s. Małgorzata Krupecka SJK. „Na początku Ojciec Święty odwołał się do autorytetu św. Piotra i Pawła, więc wraz z naszymi zmarłymi i dwoma miliardami osób, do których docierała transmisja telewizyjna, mogliśmy poczuć się dziedzicami tradycji, która wywodzi się bezpośrednio od Jezusa i trwa ponad dwa 45 tysiące lat” . Wyraźnie widać, że także osoby udzielające wywiadów nie rozdzielały obu kanonizacji, mówiły o nich łącznie. Ale też były depesze dotyczące tylko Jana Pawła II, np. opisujące reakcje mieszkańców Wadowic na kanonizację: „Oklaskami, wiwatami oraz wypuszczeniem w niebo setek balonów w kolorze białym i żółtym powitali wadowiczanie oraz przybyli do papieskiego miasta pielgrzymi, ogłoszenie Jana Pawła II świętym. Zebrani na wadowickim rynku, którzy śledzą na telebimie transmisję uroczystości w Rzymie, w chwili wygłoszenia przez papieża Franciszka formuły kanonizacyjnej zaczęli, klaskać, machać chorągiewkami, a wielu nie 46 kryło wzruszenia i płakało. Wspólnie odśpiewano „Barkę” . V. Podsumowanie Analiza zawartości serwisu KAI w kontekście kanonizacji Jana Pawła II prowadzi do następujących wniosków: depesze pisane były zazwyczaj w pewnym szerszym kontekście, a ich treść była pogłębiona. Informacje odnosiły się do dwóch kanonizowanych papieży, a nawet do całej historii Kościoła i papiestwa, co sprawiało, że opracowania były obszerne i pełne. Serwis był bardzo bogaty, dzięki KAI inne media mogły rzetelnie omówić kanonizację i uniknąć błędów w terminologii kościelnej, w serwisie KAI bowiem ich nie ma. Prasa, radio i telewizja, a także media społecznościowe na bieżąco miały też komen                                                             44 Bp Tomasik: kanonizacja mówi, że jest dużo dobra w świecie (komentarz) www.kai.pl, Serwis papieski, 2014-04-27 16:13 (dostęp 1.10.2015).   45 S. Krupecka: podwójna kanonizacja – bezprecedensowe przeżycie Kościoła, Serwis papieski KAI, 2014-04-27 16:13 (dostęp 1.10.2015).   46 Wadowice: radość z kanonizacji w rodzinnym mieście papieża; www.kai.pl; 2014-04-27 10:44:00 (dostęp 1.10.2015). 63 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych tarze, które wykorzystywały i które pozwalały lepiej zrozumieć kontekst dziejących się wydarzeń. Analiza serwisu pozwala również stwierdzić, że sam wizerunek Jana Pawła II był pogłębiony, rozszerzony o wypowiedzi i wspomnienia wielu osób, które znały Papieża Polaka. Stało się to możliwe dzięki kontaktom dziennikarzy KAI w Watykanie i łatwemu dostępowi do dostojników kościelnych, którzy mają do KAI zaufanie. Serwis KAI, wprawdzie pośrednio, bo poprzez media, ale wywarł wpływ na kształtowanie się świadomości Polaków i na ich wizerunek Jana Pawła II. Stanowił albo podstawowe źródło informacji o kanonizacji albo ważny punkt odniesienia. Wszystkie media korzystały z serwisu agencji. Także po kanonizacji, KAI zamieszczała depesze na ten temat, publikowała też pogłębione analizy oraz wywiady. Można uznać, że działała w myśl nauczania Jana Pawła II, który mówił do dziennikarzy: „Kiedy dajecie relację z życia i działalności Kościoła, jeszcze silniej starajcie się uchwycić autentycz47 ne, głębokie i duchowe motywacje jego myśli i działania” . Analiza depesz KAI dotyczących kanonizacji pokazuje, że agencja te zasady w pełni zrealizowała, nie zatrzymując się jedynie na powierzchownych relacjach z samego wydarzenia, uwzględniając „ducha służby prawdzie”, jak określał to JP2. Bibliografia 1. Abp Marini: Jan Paweł II był pasterzem w stylu Franciszka (Radio Watykańskie), „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 7. Biegiem, rowerem, motocyklem – nietypowo na kanonizację, (podpisany autor:) am, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 12. Bieliński P., Znak firmowy papiestwa, Editorial, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 1. Byli odważnymi pasterzami XX wieku, Homilia papieża Franciszka wygłoszona podczas Mszy św. Kanonizacyjnej Jana XXIII i Jana Pawła II, Watykan, Plac św. Piotra, 27 kwietnia 2014 (tł. St), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 5. Droga Jana Pawła II do chwały ołtarzy – kalendarium, kg, KAI 2014-04-19; www.kai.pl, (dostęp 3.10.2015). Dwa miliony biletów z podobiznami kanonizowanych papieży, ts, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 5. Dziękuję za arcydzieło, jakim było twoje życie, Rozmowa z dr. Joaquinem NavarroVallsem, wieloletnim rzecznikiem Stolicy Apostolskiej, rozmawiał o. Stanisław Tasiemski, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 18. Floribeth Mora Diaz o swoim uzdrowieniu za wstawiennictwem Jana Pawła II (lk), KAI 2014-04-25 (dostęp 3.10.2015). 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.                                                              47 Dziennikarstwo według Jana Pawła II, opracowanie i redakcja M. Miller, współpraca A. Wiktorowicz, Wstęp G. Polak, Warszawa 2008, s. 11.  64 �Milena Kindziuk, Obraz kanonizacji Jana Pawła II w depeszach KAI 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. 26. 27. 28. 29. Jak będzie wyglądała kanonizacja Jana XXIII i Jana Pawła II?, pb, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 3. Jak Polacy świętowali kanonizację, awo, rk,jk,pra,jg,luk,it,prze, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 8-9. Jan XXIII i Jan Paweł II świętymi Kościoła powszechnego, lk,pb,tom,mp,kg,st, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 3-4. Jan Paweł II. Świadectwa świętości, am, „Wiadomości KAI” nr 15, (13 kwietnia 2014), s. 9. Kanonizacja szansą, która się nie powtórzy, Rozmowa z metropolitą warszawskim kard. Kazimierzem Nyczem, rozmawiał Marcin Przeciszewski, „Wiadomości KAI” nr 16/17 (20-27 kwietnia 2014), s. 8. Kanonizacyjna Iskra Miłosierdzia wyruszyła w Polskę, „Wiadomości KAI” nr 14 (6 kwietnia 2014) s. 3. Kard. Stanisław Dziwisz o świętości Jana Pawła II (mp/br), „Serwis papieski KAI” z dnia 2014-04-05. Kard. Dziwisz: dorastajmy do ideałów Jana Pawła II. Homilia metropolity krakowskiego kard. Stanisława Dziwisza, Łagiewniki, 30 marca 2014 roku, „Wiadomości AKI” nr 14 (6 kwietnia 2014), s. 4-5. Kard. Marx: wielki dar dla Kościoła (ts), „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 6. Kard. Grocholewski: szansa na budowanie wspólnego dobra, pb,lk, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 6. Oficjalny portal kanonizacji, pb, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 25. Podstawy warsztatu dziennikarskiego, red. M. Kożdoń-Dębecka, W. Łuka, B. SułekKowalska, B. Tumiłowicz, S. Zieliński, Warszawa 2012, s. 21. Przeciszewski M., Święci reformatorzy, Editorial, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 1. Rabin Schudrich: mogę czuć świętość przez Jana Pawła II, ak, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 7. Radio Watykańskie zdigitalizowało papieskie wypowiedzi, tom, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 26. Papież polskiej wolności, Rozmowa z Prezydentem Rzeczypospolitej Polskiej Bronisławem Komorowskim, Rozmawiali M. Przeciszewski i T. Królak, „Wiadomości KAI” nr 18 (4 maja 2014), s. 1, 10. Relacja ustna, rozmowa z Marcinem Przeciszewskim, szefem KAI, 9 października 2015 r. Santo Subito – premiera unikalnego dokumentu, tk, „Wiadomości KAI” nr 15 (13 kwietnia 2014), s. 6. S. Krupecka: podwójna kanonizacja – bezprecedensowe przeżycie Kościoła, Serwis papieski KAI, 2014-04-27 16:13 (dostęp 1.10.2015). Świętym jest ten, który nigdy nie przestał być dzieckiem. Rozmowa z kard. Lorisem Francesco Capovilla, wieloletnim sekretarzem i najbliższym współpracownikiem papieża Jana XXIII; Krzysztof Tomasik, o. Stanisław Tasiemski, „Wiadomości KAI” nr 13 (30 marca 2014) s. 2, 21-22. TVP pokaże kanonizację dwóch papieży, aw, „Wiadomości KAI” nr 13 (30 marca 2014), s. 7. 65 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 30. Watykan: Jan XXIII i Jan Paweł II świętymi Kościoła powszechnego (OPIS KANONIZACJI) (lk,pb,tom,mp,kg,st), www.kai.pl depesza: 2014-04-27 13:13 (dostęp 10.10. 2015). 31. Wadowice: radość z kanonizacji w rodzinnym mieście papieża; www.kai.pl; 2014-04-27 10:44:00 (dostęp 1.10.2015). 32. Zwołanie soboru było jego osobistą decyzją, Rozmowa z Marco Roncallim o jego kuzynie, papieżu Janie XXIII. Rozmawiał Edward Pentin. Tłumaczenie wywiadu z National Catholic Register, w: „Wiadomości KAI” nr 13 (30 marca 2014), s. 22-23. 66 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników Rafał Leśniczak Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników w kontekście uroczystości kanonizacyjnych Streszczenie: Tekst jest próbą określenia wizerunku prasowego Jana Pawła II, który zostaje stworzony na podstawie analizy zawartości prasowej wersji internetowej dwóch największych lokalnych dzienników województwa łódzkiego: „Dziennika Łódzkiego” oraz „Expressu Ilustrowanego”. Czas badań obejmował okres od 1.04.2014 do 31.05.2014, czyli czas poprzedzający uroczystości kanonizacyjne oraz czas po kanonizacji. Celem analizy było określenie stopnia zainteresowania łódzkich gazet osobą papieża Polaka, a także zdefiniowanie głównych ram interpretacyjnych, w jakich dzienniki postrzegały uroczystości kanonizacyjne i postać Jana Pawła II. Ponadto autor zamierzał określić charakter tekstów przedstawiających Karola Wojtyłę oraz zweryfikować to, czy łódzka prasa odniosła się w swoich relacjach do jedynej, historycznej papieskiej wizyty w Łodzi w dniu 13 czerwca 1987 r. Wyniki przeprowadzonej analizy wskazały dużą dysproporcję pomiędzy ilością analizowanych tekstów przed kanonizacją Wojtyły (tu odnotował autor wysoki stopień zainteresowania łódzkich dzienników) oraz po 27.04.2014 (gwałtowny spadek zainteresowania osobą papieża Polaka). Największą liczbę tekstów można zaklasyfikować do kategorii historycznosprawozdawczej. Aż 80% artykułów prasowych poddanych badaniom cechowało pozytywne ustosunkowanie do Jana Pawła II i kanonizacji. Słowa kluczowe: wizerunek prasowy, analiza zawartości, ramy interpretacyjne, medioznawstwo. Summary: The purpose of the text is to determinate the image of the press of John Paul II, which is made based on content analysis of two largest local online newspapers of Łódź province: „Dziennik Łódzki” and „Express Ilustrowany”. This study covers the period of time between 1 April 2014 and 31 May 2014, it means period preceding canonization and the time after the canonization. The author examined the degree of interest of above mentioned newspapers for the Polish Pope, as well as define the principal frameworks of interpretation in which newspapers perceived the canonization and the person of John Paul II. Furthermore the author intended 67 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych to define nature of the texts depicting Karol Wojtyla and verify whether the newspaper of Łódź has been referred in its relations to a solitary historical papal visit in Łódź on 13. June 1987. The results of the analysis revealed a big disproportion between the number of the analysed texts before canonization of Wojtyła (the author noted here the high degree of interest in daily newspapers of Łódź) and after 27.04.2014 (a sharp decline in interest in the person of the Polish Pope). The largest number of texts can be classified into categories historical and reporting. Even 80% of newspaper articles were characterized by the positive attitude of John Paul II and the canonization. Key words: press image, content analysis, interpretive framework, media studies. I. Wprowadzenie metodologiczne Cel badań i pytania badawcze Poniższy tekst stanowi próbę oceny wizerunku prasowego Jana Pawła II, na podstawie analizy zawartości prasowej wersji internetowych dwóch największych lokalnych dzienników województwa łódzkiego „Dziennika Łódzkiego” oraz „Expressu Ilustrowanego”. Badania dotyczą okresu od 1.04.2014 do 31.05.2014. Celem pracy jest określenie, w jakich ramach interpretacyjnych została przedstawiona osoba papieża Wojtyły w kontekście uroczystości ka1 nonizacyjnych , na łamach poddanej kwerendzie prasy, ale także zbadanie autorstwa tekstów, ton, w jakim relacjonowane są uroczystości kanonizacyjne, ilustracyjność, stosowany gatunek dziennikarski. Badacz koncentruje się zasadniczo na treści, a nie na formie przekazu. Można zatem cel badań sprowadzić do następujących pytań badawczych: – W jakich schematach interpretacyjnych łódzka prasa przedstawia osobę Jana Pawła II? Których sfer życia papieża Polaka zasadniczo dotyczy materiał badawczy? Jaki wizerunek prasowy Jana Pawła II można wydobyć z poddanego analizie materiału, której pomocą służy właściwie dobrany klucz kategoryzacyjny? – Jakie nastawienie emocjonalne towarzyszy tekstom dotyczącym uroczystości kanonizacyjnych i postaci papieża Polaka? – Jaka forma przekazu dominuje w łódzkich dziennikach w odniesieniu do poddanych analizie tekstów?                                                              1 Por. Canonizzazione dei Beati Giovanni XXIII e Giovanni Paolo II, w: http://www.vatican.va/special/canonizzazione-27042014/index_it.html (16.09.2015).  68 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników Pytania badawcze Wśród hipotez badawczych można wyróżnić następujące: 1. Łódzkie dzienniki lokalne nie odnoszą się w żaden sposób do osoby Jana Pawła II i uroczystości kanonizacyjnych w badanym okresie lub też łódzkie dzienniki odnoszą się w swoich publikacjach do tematu osoby papieża Polaka oraz do uroczystości kanonizacyjnych. 2. Materiał badawczy koncentruje się jedynie na poinformowaniu opinii publicznej o przebiegu kanonizacji, organizacji wyjazdu do Rzymu, kosztach pielgrzymki czy też materiał badawczy ukazuje przede wszystkim zagadnienia etyczno-filozoficzne obecne w nauczaniu Jana Pawła II, a postać papieża jako tego, który rozwinął katolicką naukę społeczną. Autor zbada czy łódzkie dzienniki dostrzegły w osobie Jana Pawła II – papieża, który podejmuje naukową refleksję filozoficzną (zwł. nurt filozofii personalistycznej) oraz jako osobę, której zainteresowania odnoszą się do zagadnień politycznych i do zagadnień kultury. Czy „Dziennik Łódzki” i „Express Ilustrowany” dostrzegły, że Wojtyła był świadkiem, głosicielem i obrońcą podstawowych zasad etyki i moralności chrześcijańskiej czy może relacje dziennikarskie pominęły ten temat? 3. Łódzkie dzienniki przywołały wizytę w Łodzi z dnia 13 czerwca 1987 r. lub ją pominęły. 4. Materiał badawczy ma jedynie charakter informacyjny czy raczej publicystyczny, skłaniający do zajęcia określonego stanowiska wobec przekazywanych treści. Powyższe pytania badawcze można by również zawrzeć w następującej tezie: Chcę zbadać, czy to prawda, że Jan Paweł II był przedstawiany w „Dzienniku Łódzkim” i „Expressie Ilustrowanym” bezpośrednio przed kanonizacją (1.04.201427.04.2014) oraz po jej zakończeniu (28.04.2014-31.05.2014), jako świadek, głosiciel i obrońca podstawowych zasad etyki i moralności chrześcijańskiej. Poddane analizie dzienniki miałyby ukazać Karola Wojtyłę jako tego, który rozwinął katolicką naukę społeczną, przytaczając również dokumenty papieskie z zakresu katolickiej doktryny społecznej z okresu pontyfikatu Jana Pawła II. Ponadto „Dziennik Łódzki” i „Express Ilustrowany” miałyby dostrzec w osobie papieża Polaka, tego, który podejmuje naukową refleksję filozoficzną (zwł. nurt filozofii personalistycznej), oraz którego zainteresowania odnoszą się do zagadnień politycznych i do zagadnień kultury. Jan Paweł II to także Polak, który m.in. poprzez wizytę w Łodzi w 1987 r., wpisał się w historię tego miasta. Odniesieniem do pytań badawczych jest dzień kanonizacji Jana Pawła II, tj. 2 27 kwietnia 2014 roku . Informacje na temat papieża w kontekście jego kano                                                             2 Por. T. Gackowski, M. Łączyński, Metody badania wizerunku w mediach, Warszawa 2009, s. 50-51.  69 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych nizacji mogą mieć swoją zmienną dynamikę i częstotliwość pojawiania się w łódzkich mediach oraz różny charakter. Metoda analizy zawartości prasowej W badaniach autor tekstu posługuje się metodą analizy zawartości prasowej. Metoda ta pozwala odpowiedzieć na pytanie, co zostało zakomunikowane na łamach „Dziennika Łódzkiego” i „Expressu Ilustrowanego” w odniesieniu do Jana Pawła II, jego nauczania i wydarzeń kanonizacyjnych w badanym okresie. Istnieje bardzo wiele definicji tego, czym jest analiza zawartości prasowej. W tym miejscu przywołam definicję Bernarda Berelsona, znanego amerykańskiego socjologa, którego badania dotyczyły komunikacji i mass mediów. W książce Content Analysis in Communication Research autor podkreśla, że analiza zawartości powinna brać pod uwagę syntaktyczne i semantyczne elementy przekazu, musi być ona obiektywnym, systematycznym i ilościowym 3 opisem jawnej zawartości przekazu . Obiektywność polega na tym, że „kategorie analizy muszą być zdefiniowane tak precyzyjnie, aby różni badacze mogli stosować je do takiego samego zespołu treści, by możliwe było uzyskiwanie 4 takich samych wyników” . Systematyczność przekazu oznacza, że „niedopuszczalna jest analiza cząstkowa, stronnicza, w której wybiera się tylko te elemen5 ty treści, które potwierdzają tezę badacza” . Biorąc pod uwagę także inne próby zdefiniowania tego, czym jest analiza zawartości (definicje zaproponowane przez Stempela, Webera, Pisarka, Krippendorfa, Kerlinga, Holstiego), można wymienić jej cechy charakterystyczne: obiektywność, aprioryczność, systematyczność, niezawodność, wiarygodność, generalizację, powtarzalność, testo6 walność hipotez badawczych, ilościowość, jawność . Autor artykułu nie pomija żadnego tekstu, o ile spełnia kryteria badań. Analizie zostają poddane zarówno te fragmenty tekstu, które potwierdzają hipotezę badawczą oraz te, które jej się sprzeciwiają. Autor podejmie również próbę interpretacji tego, co zostało zakomunikowane, posługując się teorią ram interpretacyjnych. Zostanie zatem postawione pytanie: Co oznacza to, co zostało zakomunikowane? Analiza zawartości prasowej będzie zatem uzupełniona o element hermeneutyczny, który nie stoi w sprzeczności z analizą zawartości, ale ją dopełnia. Ramy interpretacyjne                                                              3 Por. B. Berelson, Content Analysis in Communication Research, New York, 1952, za: B. Worek, Analiza wyników zogniskowanych wywiadów grupowych w badaniach marketingowych, ASK. Społeczeństwo. Badania. Metody, nr 10/2001, s. 33-34 (także w: http://kb.osu.edu/dspace/ bitstream/handle/1811/69512/ASK_2001_25_47.pdf?sequence=1); T. Gackowski, M. Łączyński, dz. cyt., s. 21-25.  4 B. Worek, dz. cyt., s. 34.  5 Tamże.  6 Por. T. Gackowski, M. Łączyński, dz. cyt., s. 21-25.  70 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników porządkują wgląd w otrzymane dane, proponują właściwy sposób interpretacji przekazów medialnych. Hermeneutyka ułatwia badaczowi z licznych zebranych danych odczytać to, co najważniejsze, najciekawsze oraz odczytać inten7 cje nadającego komunikat . W ocenie wizerunku Jana Pawła II w łódzkich gazetach, autor koncentruje się zasadniczo na metodach jakościowych. Należy jednak pamiętać, że dokonując analizy treści tekstów trudno jest abstrahować od ich formy. Zakres czasowy badań Badania obejmują przedział czasowy od 1.04.2014 do 31.05.2014, zatem czas poprzedzający uroczystości kanonizacyjne, czas kanonizacji i czas po kanonizacji. W opinii autora jest to reprezentatywna próba badawcza, która zagwarantuje obiektywność otrzymanych rezultatów. II. Materiał badawczy – charakterystyka ilościowa tekstów Do analizy zostały wzięte wszystkie teksty z internetowych wydań „Dziennika Łódzkiego” i „Expressu Ilustrowanego”, pomiędzy 1.04.2014 a 31.05.2014, których treść odnosi się do kanonizacji Jana Pawła II. Celem odnalezienia stosownych tekstów autor posłużył się internetowymi wyszukiwarkami tekstów obydwu dzienników. Słowo kluczowe, które umieścił w wyszukiwarce to „kanonizacja Jana Pawła II”. Ilościowy wynik poszukiwania jest następujący: – „Dziennik Łódzki” – http://www.dzienniklodzki.pl/tag/kanonizacjajana-pawla-ii.html – 14 tekstów opublikowanych do 27 kwietnia 2014 r., ani jeden tekst po 27 kwietnia 2014 roku – „Express Ilustrowany” – http://www.expressilustrowany.pl/tag/kanonizacja-jana-pawla-ii,1,t,n.html oraz http://www.expressilustrowany.pl/ tag/kanonizacja-jana-pawla-ii,2,t,n.html – 15 tekstów opublikowanych do 27 kwietnia 2014 r., 1 tekst opublikowany po 27 kwietnia 2014 r. Być może przeszukując internetową bazę danych tychże dwóch dzienników innymi metodami, wynik wyszukiwania nieco odbiegałby od otrzymanego rezultatu. Teksty na stronach internetowych są aktualizowane, do badań zostały wzięte wersje artykułów z dnia 16.09.2015. Z otrzymanych rezultatów w analizie zawartości autor nie wyklucza żadnego tekstu ani jego fragmentu.                                                              7 Por. tamże, s. 9; J. Sochoń, Hermeneutyka – wstępne rozpoznania, „Warszawskie Studia Teologiczne” VIII/1995, s. 220, w: http://pwtw.pl/wp-content/uploads/wst/8/Sochoń.pdf (16.09. 2015).  71 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych III. Analiza jakościowa publikacji III.1. Klucz kategoryzacyjny z definicjami III.1.1. Badana cecha: PORTAL INTERNETOWY Definicja cechy: Dane, dla jakiego dziennika w wersji internetowej są kodowane. Kategorie w ramach cechy i ich definicje: 1. Dziennik Łódzki (DzŁ) 2. Express Ilustrowany (ExIl) III.1.2. Badana cecha: DATA (pojawienia się informacji na portalu internetowym dziennika) Definicja cechy: Dzień, w którym ukazał się badany materiał na portalu dziennika. Kategorie w ramach cechy i ich definicje: Autor badań stosuje cyfry arabskie: dzień-miesiąc (informacje odnoszą się do 2014 roku, zatem rok jest zrozumiały z kontekstu). III.1.3. Badana cecha: TEMATYKA Definicja cechy: Sfera życia, do której odnosi się analizowany materiał. Autor wskazuje dominujący temat w danym artykule. Nie wyklucza, że poddany badaniom tekst zostanie przyporządkowany do kilku kategorii. Kategorie w ramach cechy i ich definicje: 1. organizacyjna – zagadnienia związane z organizacją i wyjazdem na uroczystości kanonizacyjne 27.04.2014, 2. etyczno-filozoficzna – nauczanie Jana Pawła II, nurty filozoficzne, świat wartości, aksjologia, znaczenie pontyfikatu Wojtyły dla moralności i światopoglądu Polaków itp., 3. polityczna: Jan Paweł II a polityka, opis sił politycznych, sylwetki polityków, partii itp., 4. historyczno-sprawozdawcza – związki Jana Pawła II z Łodzią, fakty z życia Jana Pawła II, program uroczystości liturgicznych 27.04.2014 na Placu św. Piotra w Rzymie, 5. inne: tematyka tekstów nie mieści się w żadnej z wyżej wymienionych kategorii. III.1.4. Badana cecha: AUTORSTWO Definicja cechy: Kto jest autorem danego materiału poddanego analizie zawartości. Kategorie w ramach cechy i ich definicje: 1. autor redakcji „Dziennika Łódzkiego” lub „Expressu Ilustrowanego” podany z imienia i nazwiska lub inicjały redaktora, 72 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników 2. autor spoza redakcji „Dziennika Łódzkiego” lub „Expressu Ilustrowanego”, np. przedruk z innego czasopisma, dziennika lub portalu internetowego, 3. materiał odredakcyjny – będący stanowiskiem całej redakcji, 4. materiał agencyjny – materiał podawany za agencją informacyjną z podaniem jej nazwy, 5. inne. III.1.5. Badana cecha: TON Definicja cechy: Dominująca tonacja materiału, wyrażona bezpośrednio lub pośrednio. Kategorie w ramach cechy i jej definicje: 1. negatywny – negatywne postrzeganie papieża i jego nauczania, krytyka sensu uczestnictwa w wydarzeniach kanonizacyjnych, 2. aprobujący – pozytywne ustosunkowanie się do papieża i kanonizacji, 3. ambiwalentny – jednoczesna krytyka i aprobata dotycząca tego samego aspektu sprawy, osoby, 4. mieszany – różne oceny na temat różnych osób i rzeczy w tym samym materiale prasowym, 5. inne. III.1.6. Badana cecha: ILUSTRACYJNOŚĆ Definicja cechy: Występowanie innych elementów materiału niż tekst, np. zdjęcie, tabela danych statystycznych, mapa. Kategorie w ramach cechy i jej definicje: 1. TAK – w materiale są obecne ilustracje, 2. NIE – w materiale brak ilustracji. III.1.7. Badana cecha: GATUNEK DZIENNIKARSKI Definicja cechy: Autor określa zgodnie z definicjami prasoznawczymi jaki gatunek dziennikarski zostaje poddany badaniom. W przypadku gdy gatunek jest mieszany, to autor badań określa gatunek dominujący. Kategorie w ramach cechy i jej definicje: 1. informacja, 2. komentarz, 3. publicystyka, 4. wywiad, 5. reportaż, 6. inne, 7. trudno określić. Do klucza kategoryzacyjnego należy dołączyć założenie, że zaklasyfikowanie materiału do danej kategorii ma miejsce wtedy, gdy dana cecha poddana 73 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych analizie przeważa. Nie jest zatem wymagana jej obecność w 100% materiału, tzn. jej wyłączność, gdyż „czyste” materiały są w dziennikarstwie rzadkością. III.2. Wyniki badań Autor publikuje wyniki badań, zgodnie z zaproponowanym w punkcie III.1 kluczem kategoryzacyjnym. Portal internetowy Ogółem analizą zostało objętych 14 materiałów wersji internetowej „Dziennika Łódzkiego” oraz 16 materiałów wersji internetowej „Expressu Ilustrowanego”. Data Istnieje wyraźna dysproporcja pomiędzy liczbą tekstów odnoszących się do kanonizacji Jana Pawła II, które ukazały się do 27.04.2014 i po 27.04.2014. W okresie od 1.04.2014 do 20.04.2014 (czyli do dnia na tydzień przed uroczystościami kanonizacyjnymi) – w DzŁ ukazały się 3 teksty, w ExIl – 3 teksty. W okresie od 21.04.2014 do 27.04.2014 (czyli w tygodniu poprzedzającym kanonizację i w dniu kanonizacji) – w DzŁ ukazało się 11 materiałów objętych badaniem, w ExIl – 12 materiałów. W okresie po kanonizacji (28.04.201431.05.2014) – w DzŁ nie ukazał się żaden tekst spełniający kryteria badania, zaś w ExIl zaledwie 1 tekst. Tematyka Kategorię „tematyka” należy uznać za podstawową w ocenie tego, w jaki sposób prasa postrzega papieża Polaka. W opinii autora można ją utożsamić z pojęciem ram interpretacyjnych. Koncepcja uramowienia informacji (framing) należy do kluczowych teorii komunikacji społecznej. W nauce o mediach tworzyć ramy oznacza „wybierać niektóre aspekty postrzeganej rzeczywistości i nadawać im większe znaczenie w przekazie komunikacyjnym w taki sposób, aby rozpowszechniać określone spojrzenie na problem, interpretację przyczynową, ocenę moralną oraz/lub zalecenie postępowania wobec opisy8 wanego przedmiotu tych działań” . Rama stanowi pewną propozycję interpretacji relacjonowanego wydarzenia. Amerykański socjolog Erving Goffman nazywa ramy schematami interpretacji, które są przewodnikami w definiowaniu, określaniu sytuacji, rzeczywistości. Rama (frame) pomaga zrozumieć sens wiadomości/przekazu i wskazuje, jaki typ rozumowania należy zastosować 9 w interpretacji . Ramy interpretacyjne kierują uwagę odbiorcy na określoną,                                                              8 R. Entman, Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm, „Journal of Communication”, 43, 3 (1993), s. 52 (za: M. McCombs, Ustanawianie agendy. Media masowe i opinia publiczna, Kraków 2008, s. 101).  9 Por. E. Goffman, Frame analysis. L’organizzazione dell’esperienza, Roma 2006, s. 25.  74 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników dominującą, uprzednio zaplanowaną perspektywę sugerującą, co jest a co nie 10 jest relewantne . Wyniki badań wykazały, że 6 tekstów można przyporządkować do kategorii organizacyjnej, co stanowi 20% materiału badawczego. Artykuł Kanonizacja Jana Pawła II. Policja apeluje: W czasie uroczystości uważajmy na dzieci stanowi ostrzeżenie policji przed kieszonkowcami i apel skie11 rowany do rodziców, aby pilnować dzieci . „Express Ilustrowany” zamieszcza na swoich łamach informacje dotyczące tego, na jakich stacjach telewizyjnych 12 istnieje możliwość oglądania uroczystości kanonizacyjnych . Istnieją również artykuły, których treść koncentruje się wokół tematów związanych z kosztami pielgrzymki do Rzymu (ceny noclegów, biletów lotniczych, autokarowych 13 itd.) . Jeden z artykułów, opublikowany w „Expressie Ilustrowanym”, opisuje program pielgrzymki do Rzymu Marka Schramma, który drogę do Wiecznego Miasta chce przebyć samochodem marki Warszawa, wyprodukowanym w 1958 roku, który był służbowym samochodem Karola Wojtyły. Pojazd ten Schramm odkupił od dalekiego krewnego szofera kard. Wojtyły i jest to spo14 sób oddania hołdu Janowi Pawłowi II . Wydarzenia kanonizacyjne w artykule „Kanonizacja stulecia”, „niedziela czterech papieży” i „mała Polska” w Watykanie opisane zostają w perspektywie sukcesu burmistrza Rzymu Ignazio Marino oraz premiera Włoch Matteo Renzi, którzy potrafili przygotować Wieczne Miasto na przyjęcie wielkiej fali pielgrzymów z całego świata. Artykuł odnotowuje również echa wydarzeń kanonizacyjnych obecne we włoskiej „La Stampa” oraz agencji ANSA, w których podkreśla się licznie obecną grupę piel15 grzymów z Polski .                                                              10 Por. S. Hall, The Rediscovery of „Ideology”: Return of the Repressed in Media Studies, w: M. Gurevitch, T. Bennett, J. Curran, J. Wollacott (red.), Culture, Society and the Media, London 1982, s. 59, (za: M. McCombs, dz. cyt., s. 103).  11 Por. PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Policja apeluje: W czasie uroczystości uważajmy na dzieci, „Dziennik Łódzki”, 25.04.2014, http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3414857,kanonizacjajana-pawla-ii-policja-apeluje-w-czasie-uroczystosci-uwazajmy-na-dzieci,id,t.html (16.09.2015).  12 Por. (jed), Kanonizacja Jana Pawła II i Jana XXIII na żywo w telewizji [GDZIE OGLĄDAĆ?], „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3416639, kanonizacja-jana-pawla-ii-i-jana-xxiii-na-zywo-w-telewizji-gdzie-ogladac,id,t.html (16.09.2015).  13 Por. A. Jasińska, Kanonizacja Jana Pawła II. Po Wielkanocy wyjadą autokary do Rzymu, „Dziennik Łódzki”, 21.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3409345,kanonizacjajana-pawla-ii-po-wielkanocy-wyjada-autokary-do-rzymu,id,t.html (16.09.2015); (IJ), Łodzianie jadą na kanonizację. 21 autokarów do Rzymu, „Express Ilustrowany”, 23.04.2014, w: http://www. expressilustrowany.pl/artykul/3412257,lodzianie-jada-na-kanonizacje-21-autokarow-do-rzymu,id, t.html (16.09.2015).  14 Por. PAP, Warszawą Jana Pawła II do Rzymu na kanonizację, „Express Ilustrowany”, 15.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3403981,warszawa-jana-pawla-ii-dorzymu-na-kanonizacje,id,t.html (16.09.2015).  15 [polskatimes.pl], „Kanonizacja stulecia”, „niedziela czterech papieży” i „mała Polska” w Watykanie [KOMENTARZE], „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl 75 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Do kategorii etyczno-filozoficznej zostało zaklasyfikowanych 8 spośród 30 tekstów, co stanowi 26,7% całego materiału badawczego. „Dziennik Łódzki” przywołuje artykuł Marty Paluch z „Gazety Krakowskiej”, w którym zawarte są wspomnienia o Janie Pawle II Danuty Michałowskiej, prof. Karola Tarnowskiego, prof. Piotra Maleckiego, Anny KarońOstrowskiej, Witolda Beresia. Z ich wypowiedzi wyłania się postać papieża, dla którego świat wartości ogólnoludzkich i chrześcijańskich, a także świat filozofii był czymś niezwykle istotnym. (Uderzyło mnie to, że on nigdy nie miał gotowych rad, recept. Bardzo uważnie słuchał i to była jedna z jego zalet. Nie było w nim też ani odrobiny klerykalizmu, kościelnego puszenia się – opowiada profesor [Tarnowski]. Ks. Wojtyła wpajał im dyscyplinę, przedwojenny „charakter”: nie wolno kłamać, trzeba się dyscyplinować. – Uczył nas odpowiedzialności za ludzi, których „oswoiliśmy” – mówi prof. Tarnowski. (…) Papież wspierał ich także w najtrudniejszych momentach. Gdy 28 lat temu u prof. Tarnowskiego operowano niebezpiecznego raka skóry, pojechał do Watykanu. – Papież bardzo się przejął, modlił się za mnie i ... do dziś jestem zupełnie zdrowy. (…) [Anna Karoń] Pisała mu też o postępach choroby ks. Tischnera. O tym, że kapłan był szykanowany, papież dowiedział się po jego śmierci. Ich relacja była prawdziwa, żywa, serdeczna. Jan Paweł II miał w nim jednego z niewielu równorzędnych partnerów intelektualnych i przyjaciół 16 zarazem) . Wywiad Marcina Dardy z o. Pawłem Gużyńskim na łamach „Dziennika Łódzkiego” jest oceną wpływu pontyfikatu Jana Pawła II na duchowość Polaków, zwłaszcza w okresie PRL. Łódzki dominikanin wypowiada się na tematy współczesnego ateizmu, skrócenia dystansu między papieżem a ludem Bożym i dysonansu, jaki istnieje pomiędzy nauczaniem Jana Pawła II i życiem codziennym Polaków (Poza żelazną kurtyną mieliśmy swojego człowieka w Watykanie, na którego patrzyło się jak na słońce z obrzydliwego, szarego PRL. Dziś politycy Twojego Ruchu chcą rozdziału państwa od Kościoła, co jest rzeczą słuszną, ale oni próbują nadać temu rozdziałowi charakter ateistyczny, a przecież ten rozdział nie powinien bazować na tym, że ateizm jest lepszy od czegokolwiek. (…) Bez działań JPII nie mielibyśmy dziś wolności. Jeśli idzie o elementy związane z duszpasterstwem i duchowością, to JPII wykonał krok milowy w skróceniu dystansu między papieżem a ludem Bożym. Razem z nim kanonizowany będzie Jan XXIII, który dał impuls soborowi i to też było skrócenie dystansu, ale on był w dużym stopniu więźniem Watykanu. To Jan Paweł II był pierwszym papieżem dla ludzi, wyznaczył trend, który dziś kontynuuje papież Franciszek. (…) Pomiędzy tymi naszymi wzruszeniami                                                              /artykul/3416919,kanonizacja-stulecia-niedziela-czterech-papiezy-i-mala-polska-w-watykanie-kom entarze,id,t.html (16.09.2015).  16 Por. M. Paluch [Gazeta Krakowska], Jan Paweł II i przyjaciele: szef, Wujek, Karol. Był dla nich oparciem w życiu, „Dziennik Łódzki”, 26.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/ 3415465,jan-pawel-ii-i-przyjaciele-szef-wujek-karol-byl-dla-nich-oparciem-w-zyciu,id,t.html (16. 09.2015).  76 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników i deklaracjami, znajomością tego, co głosił Jan Paweł II, a życiem według tego, na co on wskazywał i co pokazywał sobą, istnieje prawdziwa przepaść. Nie ma się co 17 łudzić, że jest inaczej) . „Dziennik Łódzki” korzystając z serwisu Polskiej Agencji Prasowej, przywołuje opinię postulatora procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego, ks. Sławomira Odera, który tłumaczy ewentualne niejasności związane z zarzutami przeciwników kanonizacji papieża. Chodzi m.in. o zarzuty pedofilii pod adresem założyciela zgromadzenia Legionistów Chrystusa ojca Marcialla Maciela Degollado, głosy zwolenników liberalnej teologii oraz konserwatywnych kręgów lefebrystów, ujawnienie przez włoską prasę treści zeznań nieżyjącego kard. Carlo Martiniego, z których mogłoby wynikać, że nie był on zwolen18 nikiem kanonizacji Jana Pawła II . Zarzuty te eksponują jednocześnie wierność Wojtyły Nauczycielskiemu Urzędowi Kościoła i prawowitej doktrynie katolickiej. „Dziennik Łódzki” w artykule Kard. Nycz: Kryzys na Ukrainie jest groźny dla Europy. A wydawało nam się, że jest tak spokojnie (artykuł jest tekstem PAP) dość obszernie przywołuje słowa i przesłanie homilii kard. Nycza, wygłoszonej w Niedzielę Zmartwychwstania 20 kwietnia 2014 r. w kościele pw. Zwiastowania Pańskiego na stołecznym Rakowcu. Kard. Nycz wymienia modlitwę oraz naśladowanie życia i świętości Jana Pawła II jako sposoby prawdziwego kultu papieża. Zdaniem hierarchy „naśladować to znaczy szanować małżeństwo i rodzinę. Żaden papież nie poświęcił tyle miejsca, tyle słów, tyle czasem ważnych napomnień małżeństwu, godności małżeństwa, świętości małżeństwa, sakramentalnego związku mężczyzny i kobiety, a także rodzinie gotowej na macierzyństwo. Dziś wiemy, że nie przesadzał. To myśmy czasem jako ludzie 19 nie zdali egzaminu i dlatego dźwigamy dzisiaj owoce takie, jakie dźwigamy” . Filozoficzne spojrzenie na postawę człowieka wobec śmierci zawiera artykuł Kanonizacja Jana Pawła II. Prof. Mikołejko: Papież dał nam lekcję umierania. To było pokrzepiające. W tekście tym, profesor Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, dr hab. Zbigniew Mikołejko określa znaczenie pontyfikatu Jana Pawła II w okresie reżimu komunistycznego: „Jan Paweł II sprawował swój urząd                                                              17 M. Darda [rozm.], Paweł Gużyński: Z szarego PRL patrzyliśmy na Jana Pawła II jak na słońce [WYWIAD], „Dziennik Łódzki”, 23.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3412325, pawel-guzynski-z-szarego-prl-patrzylismy-na-jana-pawla-ii-jak-na-slonce-wywiad,id,t.html (16.09.2015).  18 Por. PAP, Kanonizacja Jana Pawła II: Ks. Oder o sprawie pedofilii i przeciwnikach kanonizacji papieża Polaka, „Dziennik Łódzki”, 22.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/341 0845,kanonizacja-jana-pawla-ii-ks-oder-o-sprawie-pedofilii-i-przeciwnikach-kanonizacji-papieza-po laka,id,t.html (16.09.2015).  19 WR/PAP, Kard. Nycz: Kryzys na Ukrainie jest groźny dla Europy. A wydawało nam się, że jest tak spokojnie…, „Dziennik Łódzki”, 20.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/340 9183,kard-nycz-kryzys-na-ukrainie-jest-grozny-dla-europy-a-wydawalo-nam-sie-ze-jest-tak-spokojnie, id, t.html (16.09.2015).  77 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych szczególnie długo i przez cały ten czas odgrywał ważną rolę jako postać o znaczeniu nie tylko religijnym, ale również politycznym, kulturalnym i społecznym. Przypisuje mu się sprawczy udział w przełomie ustrojowym w Polsce. Jego obecność na papieskim tronie przez lata stanowiła stały, pozytywny element krajobrazu świata, ikonę. Dla wielu ludzi jego śmierć była więc realnym 20 ciosem, nawet dla niekatolików” . „Express Ilustrowany” w rozmowie z ks. prof. Witoldem Kaweckim przybliża czytelnikowi różnice między beatyfikacją a kanonizacją w kontekście uroczystości z dnia 27.04.2014. Pracownik naukowy UKSW wyjaśnia również 21 różnorodność form kultu w Kościele katolickim . „Express Ilustrowany” w artykule Jan Paweł II beatyfikował 1318 osób, a 478 ogłosił świętymi, przywołuje różne postaci błogosławionych i świętych, które Jan Paweł II wyniósł do chwały ołtarzy. Tekst ten może stanowić zaproszenie do podjęcia przez czytelnika refleksji nad wartością świętości życia, którą wska22 zywał papież Polak . W kontekście kanonizacji papieża, „Express Ilustrowany” publikuje rozmowę red. Jarosława Zalesińskiego z prof. Bernardem Lammkiem, rektorem 23 Uniwersytetu Gdańskiego . Prof. Lammk komentuje list do rektorów uniwersytetów europejskich, który wystosował Jan Paweł II w 2004 roku, zwłaszcza ten moment listu, kiedy Jan Paweł II mówi, że „wartości pragmatyczne nie powinny w życiu uniwersytetów podważać wartości duchowych”. Papieska refleksja – jak zauważa Jarosław Zalesiński – wpisuje się w czasy, w których kwestionuje się obecność filozofii na uniwersytetach. Prof. Lammk dzieli się osobistym świadectwem, że jako naukowiec biochemik postrzega uniwersytet jako miejsce dialogu świata nauki ze światem wartości duchowych. Zdaniem rektora Uniwersytetu Gdańskiego, ten dialog „jest nie tylko potrzebny, ale 24 i niezbędny” .                                                              20 mm/PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Prof. Mikołejko: Papież dał nam lekcję umierania. To było pokrzepiające, „Dziennik Łódzki”, 18.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/ 3407425, kanonizacja-jana-pawla-ii-prof-mikolejko-papiez-dal-nam-lekcje-umierania-to-bylo-pokrzepiajace,id,t.html (16.09.2015).  21 Por. [polskatimes.pl], Kanonizacja – ostateczny akt uznający świętość. Na czym polega? Czym różni się od beatyfikacji?, „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3416563,kanonizacja-ostateczny-akt-uznajacy-swietosc-na-czym-polega-czymroznisie-od-beatyfikacji,id,t.html (16.09.2015).  22 Por. PAP, Jan Paweł II beatyfikował 1318 osób, a 478 ogłosił świętymi, „Express Ilustrowany”, 21.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3409479,jan-pawel-ii-beatyfikowal-1318-osob-a-478-oglosil-swietymi,id,t.html (16.09.2015).  23 Por. J. Zalesiński, Kanonizacja Jana Pawła II. Rozmowa o „Liście do uniwersytetów europejskich” napisanym przez papieża, „Express Ilustrowany”, 12.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3397849,kanonizacja-jana-pawla-ii-rozmowa-o-liscie-do-uniwersytetow-europejsk ich-napisanym-przez-papieza,id,t.html (16.09.2015).  24 Tamże.  78 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników Do kategorii politycznej zostały zaklasyfikowane 2 spośród 30 tekstów, co stanowi 6,7% całego materiału badawczego. „Dziennik Łódzki”, przywołując w jednym z artykułów homilię kard. Kazimierza Nycza, temat kanonizacji umieszcza w ramach odzyskanej przez Polskę wolności w 1989 r. Jednocześnie zostaje dotknięty temat bieżących wyda25 rzeń na Ukrainie . „Express Ilustrowany” publikuje na swoich łamach tekst Tomasza Zalewskiego (PAP), który ukazuje postawę Jana Pawła II wobec systemów totalitarnych i autorytarnych, w których łamane są prawa człowieka, brak poszanowania dla godności osoby ludzkiej, jej wolności i godności. Autor artykułu przywołuje wizytę Jana Pawła II na Kubie w 1998 r., Chile w 1987 r., Haiti w 1983 r., Paragwaju w 1988 r. (tzn. w tych krajach, w których panował reżim). Zalewski wspomina również politykę Wojtyły wobec dyktatora Iraku, Saddama Husse26 ina oraz krytykę teologii wyzwolenia . Do kategorii historyczno-sprawozdawczej zostało zaklasyfikowanych 15 spośród 30 tekstów, co stanowi 50% całego materiału badawczego. Autorzy łódzkich dzienników dość szczegółowo relacjonują dotychczasowy związek Jana Pawła II z Łodzią, jego kilkukrotne wizyty w łódzkim mieście z czasów, gdy był biskupem krakowskim i później, już jako papież, gdy w 1987 r. odwiedził Łódź. Na łamach „Dziennika Łódzkiego” Anna Gronczewska w artykule Jan Paweł II. Wędrówka po Łodzi śladami świętego papieża drobiazgowo opisuje etapy wizyty Jana Pawła II jako biskupa Rzymu w Łodzi: Mszę św. na Lublinku (Jan Paweł II przyleciał do Łodzi około godziny 10, helikopterem, który wylądował na łódzkim lotnisku Lublinek. Na Ojca Świętego czekało tam 700 tysięcy ludzi! I piękny ołtarz, do budowy którego wykorzystano pięćdziesiąt metrów sześciennych drzewa i pięćdziesiąt ton stali. Podium, na którym papież odprawiał mszę świętą, miało sześć metrów wysokości. Ołtarz ozdobiono dwunastoma tysiącami kwiatów. Cały plac podzielono na sto sześćdziesiąt dwa sektory, a każdy z nich mieścił sześć tysięcy czterysta osób.), spotkanie z łódzkim włókniarkami (Kiedy 27 lat temu papież przyjechał do Łodzi, to spotkał się między innymi z łódzkimi włókniarkami z zakładów „Uniontex”, czyli dawnej fabryki Scheiblerów i Grohmanów.) oraz miejsca dzisiejszych pomników, które upamiętniają postać papieża Polaka (W Łodzi mamy kilka pomników Jana Pawła II. Nie tylko ten przy bazylice archikatedralnej.                                                              25 Por. WR/PAP, Kard. Nycz: Kryzys na Ukrainie jest groźny dla Europy. A wydawało nam się, że jest tak spokojnie…, „Dziennik Łódzki”, 20.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/ 3409183,kard-nycz-kryzys-na-ukrainie-jest-grozny-dla-europy-a-wydawalo-nam-sie-ze-jest-tak-spokojnie,id,t.html (16.09.2015).  26 Por. T. Zalewski/PAP, Upadek „Baby Doca”, ustąpienie Pinocheta i iracki sprzeciw. Jan Paweł II wobec dyktatur, „Express Ilustrowany”, 17.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl /artykul/3405963,upadek-baby-doca-ustapienie-pinocheta-i-iracki-sprzeciw-jan-pawel-ii-wobec-dyktat ur,id,t.html (16.09.2015).  79 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Pierwszy poświęcony papieżowi-Polakowi odsłonięto 27 czerwca 1998 roku przed kościołem garnizonowym pw. św. Jerzego przy ul. Jerzego. Pomnik Jana Pawła II stoi też na Widzewie-Wschodzie, przed kościołem św. Alberta Chmielowskiego. Znajduje się on też na ul. Obywatelskiej. Dokładnie między kościołem pw. św. Urszuli a Domem Zakonnym Sióstr Urszulanek. Pomnik Jana Pawła II stoi przed Domem 27 Pomocy Społecznej „Włókniarz” przy ul. Krzemienieckiej 7/9) . Autorka tekstu przywołuje także decyzję ówczesnego ordynariusza łódzkiego, abp. Władysława Ziółka, dotyczącą utworzenia tego dnia dwóch łódzkich parafii: parafii Najświętszej Eucharystii oraz Najświętszego Sakramentu (Parafia Najświętszej Eucharystii jest jedną z dwóch łódzkich parafii, której historia jest ściśle związana z pielgrzymką do Łodzi Jana Pawła II. Informacja o tym, że władze Łodzi zgodziły się na utworzenie nowej parafii na Retkini, dotarła na Lublinek 13 czerwca 1987 roku. Ku radości zebranych tam wiernych, ogłosił ją ks. arcybiskup Władysław Ziółek, ordynariusz łódzki. Tego dnia erygowano jeszcze jedną parafię w Łodzi – pod wezwaniem Najświętszego Sakramentu na Radogoszczu-Wschodzie. Wezwania obu parafii nawiązują do wydarzeń tamtych dni, a więc odbywającego się w Łodzi Kongresu Eucharystycznego). Gronczewska w tekście przywołuje również wcześniejsze wizyty Karola Wojtyły w Łodzi: z 1967 r. (pogrzeb bpa Klepacza), z 1969 r. (festiwal pieśni katolickiej „Sacrosong”), z 1960 r. (rekolekcje dla inteligencji u jezuitów), z 1970 r. (udział w uroczystościach 50-lecia diecezji w Łodzi). „Dziennik Łódzki” oraz „Express Ilustrowany”, korzystając z serwisu Polskiej Agencji Prasowej, szeroko omawiają liturgię uroczystości kanonizacyjnych, która miała miejsce na Placu św. Piotra w Rzymie 27.04.2015: podkreślają obecność papieża Franciszka, emerytowanego papieża Benedykta XVI, kard. Dziwisza, bp. Beschi, kard. Amato; streszczają najważniejsze myśli papieskiej homilii, a także zamieszczają galerię 50 zdjęć i relację video z tychże uroczysto28 ści . Łódzkie dzienniki zamieszczają również na swoich stronach internetowych inną relację PAP z koncertu Stanisława Soyki wraz z zespołem Affabre Concinui w rzymskim Chiesa Nuova, w którym wzięli udział m.in. premier Donald Tusk, wicemarszałek Sejmu Cezary Grabarczyk oraz prymas Polski Józef Kowalczyk, 29 a także relację z warszawskiego czuwania na placu Piłsudskiego .                                                              27 A. Gronczewska, Jan Paweł II w Łodzi. Wędrówka po Łodzi śladami świętego papieża, „Dziennik Łódzki”, 27.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3416357,jan-pawel-ii-w-lodziwedrowka-po-lodzi-sladami-swietego-papieza,id,t.html (16.09.2015).  28 Por. WR/PAP, Watykan: Jan Paweł II i Jan XXIII ogłoszeni świętymi [RELACJA + ZDJĘCIA +VIDEO], „Dziennik Łódzki”, 27.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3416651, watykan-jan-pawel-ii-i-jan-xxiii-ogloszeni-swietymi-relacja-zdjecia-video,id,t.html (16.09.2015); [polskatimes.pl], Watykan: Jan Paweł II i Jan XXIII ogłoszeni świętymi [RELACJA + ZDJĘCIA + VIDEO], „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www.expressilu-stro-wany.pl/artykul/ 3416651, watykan-jan-pawel-ii-i-jan-xxiii-ogloszeni-swietymi-relacja-zdjecia-video,id,t.html (16.09.2015).  29 Por. PAP, Kanonizacja Jana Pawła II: „Tryptyk rzymski” wg Soyki. Na koncercie w Rzymie m.in. Tusk i Dziwisz, „Dziennik Łódzki”, 26.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3416543, 80 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników W artykule Władze Łodzi i woj. łódzkiego lecą do Rzymu na kanonizację Jana Pawła II Matylda Witkowska relacjonuje skład delegacji diecezji łódzkiej, która wybiera się na kanonizację papieża Polaka (wśród grupy 3 tys. osób znajdują się m.in. pierwszy wiceprezydent Marek Cieślak, wojewoda Jolanta Chełmińska, marszałek województwa Witold Stępień, przedstawiciele łódzkiego Ko30 ścioła abp Marek Jędraszewski, abp Władysław Ziółek, bp Adam Lepa) . „Express Ilustrowany” relacjonuje skład oficjalnej polskiej delegacji udającej się na uroczystości kanonizacyjne (znajdują się w niej m.in. ówczesny prezydent Bronisław Komorowski, prezydenci Lech Wałęsa i Aleksander Kwaśniewski, marszałkowie Sejmu i Senatu Ewa Kopacz i Bogdan Borusewicz) oraz 31 przewidywaną liczbę pielgrzymów z poszczególnych diecezji . Maciej Kałach przedstawia z kolei inicjatywy związane z kanonizacją, mające miejsce w parafiach archidiecezji łódzkiej: czuwania modlitewne, triduum 32 kanonizacyjne, noce konfesjonałów . Artykuł Jak będzie wyglądać kanonizacja Jana Pawła II? Papież Franciszek może sprawić niespodziankę zawiera szczegółowy opis kanonizacji, jaką przewidują księgi liturgiczne, w tym wytłumaczenie trzykrotnej liturgicznej prośby o kanonizację, którą wypowiada prefekt Kongregacji ds. Kanonizacyjnych 33 (instanter postulat, instantius flagitat, instantissime supplicatio) .                                                              kanonizacja-jana-pawla-ii-tryptyk-rzymski-wg-soyki-na-koncercie-w-rzymie-min-tusk-i-dziwisz,id, t.html (16.09.2015); PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Warszawa: Czuwanie na pl. Piłsudskiego, koncert, nieudany „event światła”, „Dziennik Łódzki”, 26.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl /artykul/3416507,kanonizacja-jana-pawla-ii-warszawa-czuwanie-na-pl-pilsudskiego-koncert-nieudany-event-swiatla,id,t.html (16.09.2015); [polskatimes.pl; PAP], Kanonizacja Jana Pawła II: „Tryptyk rzymski” wg Soyki. Na koncercie w Rzymie m.in. Tusk i Dziwisz, „Express Ilustrowany”, 26.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3416543,kanonizacja-jana-pawla-ii-try ptyk-rzymski-wg-soyki-na-koncercie-w-rzymie-min-tusk-i-dziwisz,id,t.html (16.09.2015); [polskatimes.pl; PAP], Kanonizacja Jana Pawła II. Warszawa: Czuwanie na pl. Piłsudskiego, koncert, nieudany „event światła”, „Express Ilustrowany”, 26.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/ar tykul/3416507,kanonizacja-jana-pawla-ii-warszawa-czuwanie-na-pl-pilsudskiego-koncert-nie-udanyevent-swiatla,id,t.html (16.09.2015).  30 Por. M. Witkowska, Władze Łodzi i woj. łódzkiego lecą do Rzymu na kanonizację Jana Pawła II, „Dziennik Łódzki”, 25.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3414219,wladze-lodzi-iwoj-lodzkiego-leca-do-rzymu-na-kanonizacje-jana-pawla-ii,id,t.html (16.09.2015).  31 Por. PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Rozpoczynają się pielgrzymki, „Express Ilustrowany”, 21.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3409543,kanonizacja-jana-pawla-ii-rozpoczynaja-sie-pielgrzymki,id,t.html (16.09.2015).  32 Por. M. Kałach, Kanonizacja papieża Jana Pawła II. Co się będzie działo w regionie?, „Dziennik Łódzki”, 23.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3411317,kanonizacja-papiezajana-pawla-ii-co-sie-bedzie-dzialo-w-lodzi-i-regionie,id,t.html (16.09.2015).  33 Por. [polskatimes.pl], Jak będzie wyglądać kanonizacja Jana Pawła II? Papież Franciszek może sprawić niespodziankę, „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www.expressilustrowany. pl/artykul/3416557,jak-bedzie-wygladac-kanonizacja-jana-pawla-ii-papiez-franciszek-moze-sprawicniespodzianke,id,t.html (16.09.2015).  81 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych „Express Ilustrowany”, cytując PAP, podejmując temat kanonizacji, opisuje wystawne przyjęcie zorganizowane na tarasie Prefektury ds. Ekonomicznych Stolicy Apostolskiej w dniu ogłoszenia świętym Jana Pawła II. Autor tekstu przywołuje zdecydowaną postawę Franciszka, który zażądał od kard. Giuseppe Versaldiego wyjaśnień. Jak zaznacza gazeta „przed kwietniową kanonizacją Jana XXIII i Jana Pawła II w Watykanie powtarzano, że powinno być to wyłącznie wydarzenie duchowe i modlitewne, a nie okazja do hucznego świętowania 34 i „światowego życia” . Poza tym łódzka gazeta przekazuje relację fotograficzną z krakowskiego sanktuarium Miłosierdzia Bożego w Łagiewnikach w przed35 dzień uroczystości kanonizacyjnych . W „Expressie Ilustrowanym” pojawia się również artykuł dotyczący błędów, 36 jakie popełniają włoskie media w nazwisku „Wojtyła” . Inny z badanych materiałów prasowych służy natomiast zachęceniu czytelników do zwiedzania zabytków Rzymu, m.in. Koloseum, Panteonu, kościołów Santa Maria in Palmis, Domine Quo Vadis, San Pietro in Vincoli, katakumb San Callisto. Artykuł za37 wiera również galerię interesujących miejsc Wiecznego Miasta . Autorstwo Spośród 30 tekstów poddanych badaniom wyniki przeprowadzonej analizy wskazują, że w przypadku 8 tekstów autorem jest redaktor łódzkiego dziennika, w przypadku 7 tekstów autorem jest osoba spoza redakcji „Dziennika Łódzkiego” i „Expressu Ilustrowanego”, w jednym przypadku materiał jest prezentowany jako stanowisko całej redakcji, zaś 14 tekstów stanowi materiał agencyjny (Polskiej Agencji Prasowej PAP). Ton Analiza materiału badawczego wykazała, że 24 teksty cechuje pozytywne ustosunkowanie do Jana Pawła II i uroczystości kanonizacyjnych (stanowi to 80% materiału badawczego). O jednym badanym tekście można powiedzieć,                                                              34 [polskatimes.pl], Impreza w Watykanie w dniu kanonizacji Jana Pawła II. Papież Franciszek żąda wyjaśnień, „Express Ilustrowany”, 22.05.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3444691,impreza-w-watykanie-w-dniu-kanonizacji-jana-pawla-ii-papiez-franciszek-zada-wyjasnien,id,t.html (16.09.2015).  35 Por. red., Kanonizacja Jana Pawła II. Ostatnie przygotowania w Łagiewnikach [ZDJĘCIA], „Express Ilustrowany”, 26.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/ artykul/3416459,kanonizacja-jana-pawla-ii-ostatnie-przygotowania-w-lagiewnikach-zdjecia,id,t.html (16.09.2015).  36 Por. PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Przekręcają nazwisko papieża w mediach, „Express Ilustrowany”, 21.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3409471,kanonizacja-janapawla-ii-przekrecaja-nazwisko-papieza-w-mediach,id,t.html (16.09.2015).  37 Por. [polskatimes.pl], Wierni będą stąpać po świętych miejscach. Co warto zobaczyć w Rzymie [PRZEWODNIK + ZDJĘCIA], „Dziennik Łódzki”, 19.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3409085,wierni-beda-stapac-po-swietych-miejscach-co-warto-zobaczyc-w-rzymie-p rzewodnik-zdjecia,id,t.html (16.09.2015).  82 �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników że jest napisany w tonie negatywnym, o innym, że ma charakter ambiwalentny. Dwa z kolei teksty zaklasyfikowałem do kategorii „mieszany” oraz dwa do kategorii „inne”. Ilustracyjność W przypadku 18 materiałów badawczych tekstowi towarzyszy przynajmniej jedna ilustracja, zaś w przypadku 12 materiałów mamy do czynienia jedynie z tekstem. Gatunek dziennikarski W badanej próbie odnotowałem 11 tekstów, które przyporządkowałem do kategorii „informacja”, 3 teksty – do kategorii „komentarz”, 4 teksty – do kategorii – „publicystyka”, 4 teksty do kategorii „wywiad”, 8 tekstów – do kategorii „reportaż”. IV. Wnioski Przeprowadzona analiza badawcza pozwoliła zweryfikować postawione hipotezy badawcze. Łódzkie dzienniki w badanym okresie odniosły się w swoich tekstach do uroczystości kanonizacyjnych. W tygodniu poprzedzającym kanonizację autor odnotował dużą ilość tekstów poświęconych Janowi Pawłowi II (23 teksty), co daje wysoki odsetek spośród wszystkich tekstów poddanych analizie (prawie 77% poddanych analizie tekstów). Zaskakuje obecność tylko jednego tekstu w łódzkiej prasie po uroczystościach kanonizacyjnych (co stanowi nieco ponad 3% poddanych analizie tekstów). Dynamika ukazywania się tekstów spełniających kryteria badania w „Dzienniku Łódzkim” i „Expressie Ilustrowanym” jest następująca: w okresie przed kanonizacją – systematycznie narasta, po kanonizacji – gwałtownie zanika. Interesująca byłaby próba odpowiedzi na pytanie: Dlaczego w łódzkich dziennikach w wersji internetowej tak gwałtownie spadło zainteresowanie osobą papieża i uroczystościami kanonizacyjnymi po 27.04.2014? Łódzkie dzienniki w swoich relacjach znaczną ilość tekstów poświęciły informacjom na temat uroczystości kanonizacyjnych i sprawom organizacyjnym związanym z wyjazdem do Rzymu – ogółem do kategorii historyczno-sprawozdawczej zostało zaklasyfikowanych 50% tekstów. Godnym podkreślenia jest to, że analizowane teksty nie ograniczyły się jedynie do kategorii informacyjnej, ale w ośmiu dość obszernych tekstach prasowych podjęły temat osoby Jana Pawła II i uroczystości kanonizacyjnych w ramie etyczno-filozoficznej. Teksty zaproponowały spojrzenie na papieża, któremu filozofia personalistyczna była bardzo bliska, ale także zagadnienia etyki i moralności chrześcijańskiej. Łódzka prasa przywołała temat jedynej w historii Łodzi papieskiej wizyty w 1987 roku, ale również wcześniejsze związki Karola Wojtyły z Łodzią. 83 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Autor odnotował tylko cztery teksty o charakterze publicystycznym, co wskazuje na to, że „Dziennik Łódzki” i „Express Ilustrowany” trudno zaliczyć do czasopism o wysokim stopniu opiniotwórczości. Podkreślić należy przy tym, że prawie 50% tekstów stanowi materiał agencyjny. Przeprowadzona analiza ukazuje ponadto, że 80% analizowanych tekstów cechuje pozytywne ustosunkowanie do Jana Pawła II i kanonizacji. Zważywszy na charakter analizowanych łódzkich gazet, zbliżony do tabloidu, preferujących przekazywanie praktycznych informacji, należy z szacunkiem odnieść się na dokonane przez nie starania relacjonowania wydarzeń kanonizacyjnych w różnorodnych ramach interpretacyjnych, nawet jeśli 7 spośród 30 tekstów zostało napisanych przez osoby spoza redakcji łódzkich gazet, a w 14 przypadkach mamy do czynienia z tekstami stanowiącymi materiał agencyjny. Niedosyt wśród czytelników zainteresowanych relacjami kanonizacyjnymi jest ich praktyczny brak po 27.04.2014. Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. Berelson B., Content Analysis in Communication Research, New York 1952. Canonizzazione dei Beati Giovanni XXIII e Giovanni Paolo II, w: http://www. vatican.va/special/canonizzazione-27042014/index_it.html (dostęp: 16.09.2015 r.). Entman R., Framing: Toward Clarification of a Fractured Paradigm, „Journal of Communication”, 43, 3 (1993), s. 51-58. Gackowski T., Łączyński M., Metody badania wizerunku w mediach, Czym jest wizerunek. Jak i po co należy go badać, Warszawa 2009. Goffman E., Frame analysis. L’organizzazione dell’esperienza, Roma 2006. Hall S., The Rediscovery of „Ideology”: Return of the Repressed in Media Studies, w: Gurevitch M., Bennett T., Curran J., Wollacott J. (red.), Culture, Society and the Media, London 1982, s. 52-86. McCombs M., Ustanawianie agendy. Media masowe i opinia publiczna, Kraków 2008. Sochoń J., Hermeneutyka – wstępne rozpoznania, „Warszawskie Studia Teologiczne” VIII/1995, s. 219-232, w: http://pwtw.pl/wp-content/uploads/wst/8/Sochoń.pdf (dostęp 16.09.2015 r.). Worek B., Analiza wyników zogniskowanych wywiadów grupowych w badaniach marketingowych, ASK. Społeczeństwo. Badania. Metody, nr 10/2001. Materiały poddane analizie badawczej (wersje internetowe „Dziennika Łódzkiego” i „Expressu Ilustrowanego”) 1. 84 Darda M. [rozm.], Paweł Gużyński: Z szarego PRL patrzyliśmy na Jana Pawła II jak na słońce [WYWIAD], „Dziennik Łódzki”, 23.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3412325,pawel-guzynski-z-szarego-prl-patrzylismy-na-jana-pawla-iijak-na-slonce-wywiad,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. Gronczewska A., Jan Paweł II w Łodzi. Wędrówka po Łodzi śladami świętego papieża, „Dziennik Łódzki”, 27.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/34163 57,jan-pawel-ii-w-lodzi-wedrowka-po-lodzi-sladami-swietego-papieza,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). (IJ), Łodzianie jadą na kanonizację. 21 autokarów do Rzymu, „Express Ilustrowany”, 23.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3412257,lodzianie-jadana-kanonizacje-21-autokarow-do-rzymu,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). Jasińska A., Kanonizacja Jana Pawła II. Po Wielkanocy wyjadą autokary do Rzymu, „Dziennik Łódzki”, 21.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/340 9345, kanonizacja-jana-pawla-ii-po-wielkanocy-wyjada-autokary-do-rzymu,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). (jed), Kanonizacja Jana Pawła II i Jana XXIII na żywo w telewizji [GDZIE OGLĄDAĆ?], „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/a rtykul/3416639,kanonizacja-jana-pawla-ii-i-jana-xxiii-na-zywo-w-telewizji-gdzie-ogladac,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). Kałach M., Kanonizacja papieża Jana Pawła II. Co się będzie działo w regionie?, „Dziennik Łódzki”, 23.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3411 317,kanonizacja-papieza-jana-pawla-ii-co-sie-bedzie-dzialo-w-lodzi-i-regionie,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). mm/PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Prof. Mikołejko: Papież dał nam lekcję umierania. To było pokrzepiające, „Dziennik Łódzki”, 18.04.2014, w: http://www.dziennik lodzki.pl/artykul/3407425,kanonizacja-jana-pawla-ii-prof-mikolejko-papiez-dal-namlekcje-umierania-to-bylo-pokrzepiajace,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). Paluch M. [Gazeta Krakowska], Jan Paweł II i przyjaciele: szef, Wujek, Karol. Był dla nich oparciem w życiu, „Dziennik Łódzki”, 26.04.2014, w: http://www.dziennik lodzki.pl/artykul/3415465,jan-pawel-ii-i-przyjaciele-szef-wujek-karol-byl-dla-nich-oparciem-w-zyciu,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). WR/PAP, Watykan: Jan Paweł II i Jan XXIII ogłoszeni świętymi [RELACJA + ZDJĘCIA + VIDEO], „Dziennik Łódzki”, 27.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki. pl/artykul/3416651,watykan-jan-pawel-ii-i-jan-xxiii-ogloszeni-swietymi-relacja-zdjecia-video,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Kanonizacja Jana Pawła II: „Tryptyk rzymski” wg Soyki. Na koncercie w Rzymie m.in. Tusk i Dziwisz, „Dziennik Łódzki”, 26.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3416543,kanonizacja-jana-pawla-ii-tryptyk-rzymski-wg-soyki-n a-koncercie-w-rzymie-min-tusk-i-dziwisz,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Warszawa: Czuwanie na pl. Piłsudskiego, koncert, nieudany „event światła”, „Dziennik Łódzki”, 26.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/3416507,kanonizacja-jana-pawla-ii-warszawa-czuwanie-na-plpilsudskiego-koncert-nieudany-event-swiatla,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Policja apeluje: W czasie uroczystości uważajmy na dzieci, „Dziennik Łódzki”, 25.04.2014, http://www.dzienniklodzki.pl/artykul/ 3414857,kanonizacja-jana-pawla-ii-policja-apeluje-w-czasie-uroczystosci-uwazajmyna-dzieci,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Kanonizacja Jana Pawła II: Ks. Oder o sprawie pedofilii i przeciwnikach kanonizacji papieża Polaka, „Dziennik Łódzki”, 22.04.2014, w: http://www.dzienniklo 85 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 86 dzki.pl/artykul/3410845,kanonizacja-jana-pawla-ii-ks-oder-o-sprawie-pedofilii-i-przeciwnikach-kanonizacji-papieza-polaka,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Rozpoczynają się pielgrzymki, „Express Ilustrowany”, 21.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3409543,kanoni zacja-jana-pawla-ii-rozpoczynaja-sie-pielgrzymki,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Jan Paweł II beatyfikował 1318 osób, a 478 ogłosił świętymi, „Express Ilustrowany”, 21.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3409479,janpawel-ii-beatyfikowal-1318-osob-a-478-oglosil-swietymi,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Kanonizacja Jana Pawła II. Przekręcają nazwisko papieża w mediach, „Express Ilustrowany”, 21.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3409471, kanonizacja-jana-pawla-ii-przekrecaja-nazwisko-papieza-w-mediach,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). PAP, Warszawą Jana Pawła II do Rzymu na kanonizację, „Express Ilustrowany”, 15.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3403981,warszawa-janapawla-ii-do-rzymu-na-kanonizacje,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl], Wierni będą stąpać po świętych miejscach. Co warto zobaczyć w Rzymie [PRZEWODNIK + ZDJĘCIA], „Dziennik Łódzki”, 19.04.2014, w: http:// www.dzienniklodzki.pl/artykul/3409085,wierni-beda-stapac-po-swietych-miejscachco-warto-zobaczyc-w-rzymie-przewodnik-zdjecia,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl], Impreza w Watykanie w dniu kanonizacji Jana Pawła II. Papież Franciszek żąda wyjaśnień, „Express Ilustrowany”, 22.05.2014, w: http://www. expressilustrowany.pl/artykul/3444691,impreza-w-watykanie-w-dniu-kanonizacji-jana -pawla-ii-papiez-franciszek-zada-wyjasnien,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl], „Kanonizacja stulecia”, „niedziela czterech papieży” i „mała Polska” w Watykanie [KOMENTARZE], „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http:// www.expressilustrowany.pl/artykul/3416919,kanonizacja-stulecia-niedziela-cztere ch-papiezy-i-mala-polska-w-watykanie-komentarze,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl], Watykan: Jan Paweł II i Jan XXIII ogłoszeni świętymi [RELACJA + ZDJĘCIA + VIDEO], „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www. expressilustrowany.pl/artykul/3416651,watykan-jan-pawel-ii-i-jan-xxiii-ogloszeni-swie tymi-relacja-zdjecia-video,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl], Kanonizacja – ostateczny akt uznający świętość. Na czym polega? Czym różni się od beatyfikacji?, „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www. expressilustrowany.pl/artykul/3416563,kanonizacja-ostateczny-akt-uznajacy-swie tosc-na-czym-polega-czym-rozni-sie-od-beatyfikacji,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl], Jak będzie wyglądać kanonizacja Jana Pawła II? Papież Franciszek może sprawić niespodziankę, „Express Ilustrowany”, 27.04.2014, w: http://www. expressilustrowany.pl/artykul/3416557,jak-bedzie-wygladac-kanonizacja-jana-pawlaii-papiez-franciszek-moze-sprawic-niespodzianke,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). [polskatimes.pl; PAP], Kanonizacja Jana Pawła II: „Tryptyk rzymski” wg Soyki. Na koncercie w Rzymie m.in. Tusk i Dziwisz, „Express Ilustrowany”, 26.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3416543,kanonizacja-jana-pawla-ii-tryp tyk-rzymski-wg-soyki-na-koncercie-w-rzymie-min-tusk-i-dziwisz,id,t.html (dostęp: 16.09. 2015 r.). �Rafał Leśniczak, Wizerunek Jana Pawła II na łamach łódzkich dzienników 25. [polskatimes.pl; PAP], Kanonizacja Jana Pawła II. Warszawa: Czuwanie na pl. Piłsudskiego, koncert, nieudany „event światła”, „Express Ilustrowany”, 26.04.2014, w: http://www.expressilustrowany.pl/artykul/3416507,kanonizacja-jana-pawla-ii-warszawa-czuwanie-na-pl-pilsudskiego-koncert-nieudany-event-swiatla,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). 26. red., Kanonizacja Jana Pawła II. Ostatnie przygotowania w Łagiewnikach [ZDJĘCIA], „Express Ilustrowany”, 26.04.2014, w: http://www.expressilustrowany. pl/artykul/3416459,kanonizacja-jana-pawla-ii-ostatnie-przygotowania-w-lagiewnik ach-zdjecia,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). 27. Witkowska M., Władze Łodzi i woj. łódzkiego lecą do Rzymu na kanonizację Jana Pawła II, „Dziennik Łódzki”, 25.04.2014, w: http://www.dzienniklodzki.pl/ artykul/3414219,wladze-lodzi-i-woj-lodzkiego-leca-do-rzymu-na-kanonizacje-janapawla-ii,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). 28. WR/PAP, Kard. Nycz: Kryzys na Ukrainie jest groźny dla Europy. A wydawało nam się, że jest tak spokojnie…, „Dziennik Łódzki”, 20.04.2014, w: http://www.dzien niklodzki.pl/artykul/3409183,kard-nycz-kryzys-na-ukrainie-jest-grozny-dla-europya-wydawalo-nam-sie-ze-jest-tak-spokojnie,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). 29. Zalewski T., PAP, Upadek „Baby Doca”, ustąpienie Pinocheta i iracki sprzeciw. Jan Paweł II wobec dyktatur, „Express Ilustrowany”, 17.04.2014, w: http://www.expres silustrowany.pl/artykul/3405963,upadek-baby-doca-ustapienie-pinocheta-i-irackisprzeciw-jan-pawel-ii-wobec-dyktatur,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.). 30. Zalesiński J., Kanonizacja Jana Pawła II. Rozmowa o „Liście do uniwersytetów europejskich” napisanym przez papieża, „Express Ilustrowany”, 12.04.2014, w: http:// www.expressilustrowany.pl/artykul/3397849,kanonizacja-jana-pawla-ii-rozmowa-o -liscie-do-uniwersytetow-europejskich-napisanym-przez-papieza,id,t.html (dostęp: 16.09.2015 r.).   87 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Marek Łuczak Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach     Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” Streszczenie: Tygodnik katolicki „Niedziela” widział potrzebę towarzyszenia Janowi Pawłowi II od początku Jego pontyfikatu. Kolejne etapy działalności polskiego papieża były odnotowywane na jego łamach. Także zagadnienia dotyczące kanonizacji spotkały się z dużą aktywnością redaktorów i autorów pisma, którzy na wielu platformach publikowali świadectwa i osobiste wspomnienia. Byli wśród nich świadkowie czasów watykańskich oraz osoby współpracujące z Karolem Wojtyłą wcześniej. Słowa kluczowe: Pontyfikat, Jan Paweł II, kanonizacja, dokumentacja, świadectwa. Summary: The Catholic Weekly „Niedziela” saw a need to accompany John Paul II from the beginning of his pontificate. Successive stages activities of Polish pope were recorded in pages. Also issues concerning the canonization met with high activity editors and authors, who on many platforms publish testimonies and personal memories. Including collaborators from Vatican and earlier times. Key words: Pontificate, John Paul II, canonization, documentation, testimonies. I. Zagadnienia wstępne Temat konferencji sugeruje napięcie pomiędzy dwiema narracjami odnoszącymi się do osoby Jana Pawła II. Pierwsza skupia uwagę odbiorców na sakralnych aspektach posługi polskiego papieża, a druga na aspektach osobowościowych czy tych wynikających z laickiego charakteru pełnionych przez niego funkcji. Osoba papieża może być bowiem analizowana w paradygmacie katolickim, gdzie będziemy mieli do czynienia z Następcą św. Piotra czy Zastępcą Chrystusa, ale może też być analizowana na gruncie prawa międzynarodowego, gdzie każdorazowy papież jest jednocześnie zwierzchnikiem konkretnego państwa. Pomijając aspekty religijne czy prawne, można w tym kontekście 88 �Marek Łuczak, Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” wskazać jeszcze na płaszczyznę socjologiczną medialnej narracji. Dla wielu ludzi, niezależnie od ich wiary i wiedzy na temat prawa, papież może pełnić bowiem funkcję międzynarodowego lidera, ale też indywidualnego mentora. W takim przypadku czynnikiem decydującym będzie nie obiektywny fakt pełnienia określonej funkcji, ale subiektywny mechanizm oceny, w którym kluczowe okażą się emocje zainteresowanych. Przedmiotem niniejszej refleksji jest analiza przekazów medialnych w związku z kanonizacją Jana Pawła II na przykładzie tygodnika „Niedziela”. Warto w tym miejscu nakreślić kontekst, który zdradza wyraźny antagonizm dwóch wizji świata: laickiej i religijnie zaangażowanej. Istnieje bardzo wyraźny trend, który postuluje, by współczesne rozumienie nowoczesności wyrastało bezpośrednio z tego, co bywa nazywane neutralnością światopoglądową państwa. W Europie można zaobserwować bardzo różne modele współegzystencji Kościoła i państwa. Medialną konsekwencją tych modeli będzie określony dyskurs, w którym publicyści na gruncie stosowanej terminologii będą się odwoływać do wartości religijnych, albo też będą ich unikać jak ognia. Przykładem może tu być laicka Francja, która ze swojej świeckości uczyniła jeden z podstawowych aksjomatów. W państwie, na które umówiło się społeczeństwo francuskie, przestrzeń publiczna musi być wyraźnie oddzielona od sacrum, a dokładnie – w przestrzeni określonej jako profanum nie może być nawet najmniejszego miejsca dla jakichkolwiek przejawów sacrum. Zupełnie inaczej sytuacja ta będzie wyglądać na przykład w Stanach Zjednoczonych, gdzie nawet politycy z powodzeniem mogą powoływać się na swoją religijność i pewne jej przejawy przenosić do sfery publicznej. W Polsce od pewnego czasu mamy do czynienia z przechylaniem się w stronę modelu francuskiego. O ile nad Sekwaną tradycja ta ma swoje źródło w rewolucji francuskiej i w spuściźnie filozofów oświecenia, o tyle w Polsce byłoby trudno wskazać na jednoznaczne czynniki ją generujące. Warto jednak wyróżnić żywą ciągle tradycję wyrosłą z doświadczeń PRL-u, w której marksistowska koncepcja religii jako opium dla ludu zadomowiła się w wielu umysłach i po dziś dzień daje o sobie znać w antychrześcijańskich postawach. To nie oznacza oczywiście, że w przypadku wspomnianych postaw zawsze będziemy mieli do czynienia z koncepcjami Marksa. Przedstawiciele tak zwanej nowoczesnej lewicy mogliby w tym kontekście wymienić długą listę godnych następców niemieckiego filozofa. W przypadku tygodnika katolickiego paradygmat religijny jest jak najbardziej naturalny i trudno się dziwić, że pojęcie „wielki” będzie tu dominujące w stosunku do pojęcia „autorytet”, choć jedno oczywiście wcale nie musi wykluczać drugiego. Warto w tym miejscu poczynić ważne rozróżnienie. Konieczne jest ono dla porządku metodologicznego. Otóż zagadnienie świętości Jana Pawła II może 89 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych być rozpatrywane na płaszczyźnie formalnej: prawno-kanonicznej, ale też w porządku moralnym czy może bardziej egzystencjalnym. Z jednej więc strony tematem w przekazach medialnych był proces kanonizacyjny z wszystkimi jego etapami. Dzięki dziennikarskim relacjom dowiadywaliśmy się o procedurze tłumaczenia tekstów, które wyszły spod pióra Karola Wojtyły, ale też poznawaliśmy listę świadków, którzy zeznawali w tymże procesie czy okoliczności uznania cudu potrzebnego do jego sfinalizowania. Odbiorcy mediów mieli też jednak okazję dowiedzieć się na temat świętości Jana Pawła II, będącej konsekwencją określonych wyborów życiowych, w których okolicznością dominującą była bardzo bliska, wręcz intymna relacja świętego z Bogiem. Przy opisywaniu tego zagadnienia pojawiły się oczywiście kategorie ściśle religijne, jak modlitwa, ofiara z cierpienia, a nawet ekstaza czy wręcz mistyka. W tym miejscu warto też zwrócić uwagę na pewien bardzo ważny aspekt kontekstu opisywania świętości Jana Pawła II na łamach tygodnika „Niedziela”. W przeciwieństwie bowiem do przeważającej liczby innych przekaźników, w przypadku częstochowskiego tygodnika mieliśmy do czynienia z dość zażyłymi relacjami pomiędzy Redakcją pisma a osobą Jana Pawła II. Na pewno nie bez znaczenia jest tutaj fakt związku kulturowego diecezji częstochowskiej z archidiecezją krakowską. Wzajemna bliskość związana była między innymi z długoletnią lokalizacją częstochowskiego seminarium na terenie Krakowa. Sytuacja ta generowała możliwość spotkania się prezbiterium częstochowskiego z prezbiterium krakowskim choćby w ramach przestrzeni akademickiej, ale też modlitewnej. Karol Wojtyła, jako arcybiskup Krakowa, ale też profesor, niejednokrotnie pojawiał się w murach częstochowskiego seminarium, już w tamtych krakowskich czasach, dając początek wzajemnym więziom. Później, po wyborze Jana Pawła II na papieża, mieliśmy do czynienia z pogłębianiem tych więzi przez osobiste spotkania Następcy św. Piotra z Redakcją „Niedzieli”, ale też z redaktorem naczelnym, ks. inf. Ireneuszem Skubisiem. Jednym z wyrazów wspomnianej bliskości był fakt opublikowania w pierwszym numerze po jej wznowieniu, zdjęcia Jana Pawła II z kliniki Gemellego, tuż po zamachu. Redaktor Naczelny w następujących słowach skomentował tamto wydarzenie: „To był początek naszej drogi z Janem Pawłem II. Od tego pierwszego wydania byliśmy już zawsze razem. Niedziela nie odstąpiła od Ojca Świętego nigdy. Została z nim aż do ostatniego dnia, do ostatniego zdję1 cia, gdy odchodził do domu Ojca” . Redaktor Naczelny w swym słowie zwrócił uwagę na łączące więzi z Janem Pawłem II, ale też na Jego wypowiedzi skierowane pod adresem Redakcji, na papieską otwartość podczas wizyt w Wiecznym Mieście oraz na Jego liczne błogosławieństwa udzielane przy okazji wy2 słania telegramu z okazjonalnymi życzeniami .                                                              1 2 90 I. Skubiś, Był tak blisko nas, Częstochowa 2014, s. 5.  Tamże.  �Marek Łuczak, Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” Wyrazem szczególnych więzi pomiędzy osobą Jana Pawła II i tygodnikiem „Niedziela” było też powołanie do życia biuletynu „Monitor Kościelny”, zawierającego zapis działalności i nauczania Ojca Świętego, opartych na doniesieniach Radia Watykańskiego. Inicjatywa zrodziła się w gronie studentów zrzeszonych w ramach duszpasterstwa akademickiego. Chodziło im o możliwie jak najrzetelniejsze dokumentowanie pontyfikatu Jana Pawła II. Wreszcie najczytelniejszym przykładem więzi pomiędzy Janem Pawłem II i tygodnikiem „Niedziela” były bezpośrednie spotkania i przemówienia papieskie skierowane do gości z Częstochowy. W 1996 roku polski papież nakreślił niemal pewien drogowskaz, jakim powinien kierować się tygodnik katolicki. Mówił wtedy: „Stoi przed wami zadanie. Chrystus obecny w Kościele oczekuje, że ten ogromny potencjał myśli, talentów, dobrych chęci, który jest w Was, włączycie w dzieło ewangelizacji i promocji tych wartości, które często są podważane przez prasę propagującą fałszywy model ludzkiej wolności. Podejmujecie to wezwanie z zapałem i miłością do Boga i do Kościoła od sie3 demdziesięciu lat” . Powyższy kontekst zdecydował o poczuciu swoistej misji, która w przypadku „Niedzieli” przekładała się na obowiązek wyjątkowo pieczołowitego opisywania świętości Jana Pawła II w związku z jego kanonizacją. Zespół pod kierunkiem redaktora naczelnego próbował na wiele sposobów sprostać oczekiwaniom swoich czytelników. W tym miejscu należy wspomnieć o multimedialnym charakterze przekazów emitowanych za sprawą redakcji tygodnika „Niedziela”. Dysponuje ona nie tylko studiem graficznym pozwalającym na przygotowanie składu tekstów przeznaczonych do druku, ale też studiem radiowym i telewizyjnym. Osoby świadczące o świętości Jana Pawła II pojawiały się w obydwu studiach przy okazji swej wizyty w Częstochowie, by umożliwić dokumentowanie świętości polskiego papieża, ale też ekipa telewizyjna wyruszała wielokrotnie w Polskę, przywożąc ze sobą ciekawy materiał dźwiękowy i telewizyjny. Wartą docenienia rolę spełniła też redakcja internetowego wydania „Niedzieli”. Stworzyła ona specjalny folder, w którym sukcesywnie zamieszczano artykuły publicystyczne i informacyjne na tematy związane z kanonizacją. W sumie można tam po dziś dzień znaleźć kilkadziesiąt tekstów, z których część ukazała się na łamach drukowanej „Niedzieli” i była przygotowana specjalnie dla tygodnika, a część stanowiła opracowania materiałów agencyjnych. Niewątpliwie jednak na dowartościowanie zasługuje fakt, że tygodnik może się pochwalić bardzo długą listą osób bezpośrednio związanych z Janem Pawłem II, które bardzo chętnie udzielały się na rzecz częstochowskiego pi                                                             3 Jan Paweł II, Z przemówienia do redakcji Niedzieli, Watykan 29 czerwca 1996, w: I. Skubiś, Był tak blisko nas, dz. cyt., s. 11.  91 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych sma czy to jako autorzy tekstów czy jako interlokutorzy wywiadów. Okoliczność ta w oczywisty sposób utrudniła wybór materiału przeznaczonego do opracowania na potrzeby niniejszego artykułu. Autor musiał więc przyjąć określony klucz klasyfikujący bardzo bogate treści zamieszczone na łamach „Niedzieli” w związku z kanonizacją. Autorów podzielono więc na rzymskich świadków świętości Jana Pawła II oraz na świadków sprzed czasów rzymskich. Ci pierwsi dzielili się z czytelnikami „Niedzieli” swoimi osobistymi doświadczeniami świętości Jana Pawła II i ukazywali je w najróżniejszych kontekstach. Ci drudzy próbowali nakreślić możliwie wiarygodny obraz owej świętości, odwołując się do najróżniejszych przesłanek, takich jak fakty historyczne z życia Jana Pawła II, doświadczenia lat wcześniejszych czy elementy jego nauczania. Drugim rygorem metodologicznym przyjętym na potrzeby niniejszego artykułu jest obraz świętości Jana Pawła II. Autor w tekstach zamieszczonych na łamach „Niedzieli” próbował odpowiedzieć sobie na pytanie, czym w oczach autorów była świętość Jana Pawła II? Jakie są cechy charakterystyczne tej świętości? Co możemy powiedzieć o jej uwarunkowaniach? II. Świadkowie czasów watykańskich Gros rozmów przeprowadzonych w związku z kanonizacją Jana Pawła II złożyło się na album zatytułowany „Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków”. Ks. inf. Ireneusz Skubiś we wprowadzeniu do tej publikacji wyraził najpierw wdzięczność wszystkim, którzy zechcieli odpowiedzieć na stawiane pytania i którzy z niekłamaną szczerością mówili o Ojcu Świętym, powierzając czytelnikom swoje wspomnienia. Autor pytań jednocześnie bardzo trafnie wskazał na najważniejsze elementy świętości Jana Pawła II: „Z ich wypowiedzi wyłonił się obraz człowieka bardzo skromnego i bezpośredniego, który w swojej zwyczajności potrafił urzeczywistniać misję podążania za Jezusem Chrystusem. Bez obecności Chrystusa w życiu świętego Jana Pawła II nie moglibyśmy zrozumieć jego samego. To Pan, rozświetlał całe życie tego człowieka wielkiej modlitwy, żyjącego w obecności Boga, dla którego Jezus stanowił centrum 4 myśli i miłości. Bez tego umiłowania nie byłoby świętego papieża” . Wśród świadków świętości Jana Pawła II na szczególną uwagę zasługuje osoba kardynała Stanisława Dziwisza. W latach 1978-2005 był osobistym sekretarzem polskiego papieża. Wcześniej przez wiele lat towarzyszył jego pracy w kurii krakowskiej. W następujących słowach scharakteryzował świętość swego mentora i ojca: „Rozmawialiśmy nieraz o Janie Pawle II. Zawsze mówiłem:                                                              4 I. Skubiś, Ze słowa wstępnego, Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków, Częstochowa 2014, s. 8.  92 �Marek Łuczak, Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” patrz, jak on się modli, jak traktuje drugiego człowieka, jakie umartwione życie prowadzi. To wszystko składało się na jego niezwykłą łączność z Bogiem. A byliśmy bardzo blisko niego. Ja sam w Krakowie 12 lat, a potem 27 lat w Watykanie. Całe moje kapłańskie życie związane jest z osobą Jana Pawła II. Teraz jednak jeszcze wyraźniej widzę, jak ta świętość była tam obecna, czym się przejawiała. Ojciec Święty na przykład nigdy nie sprawował Mszy Świętej rano bez wcześniejszego przygotowania. Czynił rozmyślanie najmniej 15 min. 5 Nigdy nie odszedł po Mszy Świętej, żeby nie uczynić dziękczynienia” . Pozornie mogło by się wydawać, że w powyższej opinii nie kryje się żadna wyjątkowa okoliczność. Każdy duchowny zobowiązany jest bowiem do stosownego przygotowania się do sprawowania sakramentów, a później do stosownego dziękczynienia. Jednak o ile szybki nurt bieżących wydarzeń w ciągu dnia w przypadku poszczególnych osób może marginalizować modlitwę, sytuacja ta mogłaby być zrozumiała w sytuacji człowieka spełniającego na co dzień bardzo wiele obowiązków. Jednak nie tylko nie było tak w przypadku Karola Wojtyły, a nawet mieliśmy do czynienia z sytuacją odwrotną: im więcej miał obowiązków, tym gorliwiej i dłużej się modlił. Chociażby ten fakt świadczył o jego wyjątkowym odniesieniu do Chrystusa. Jak opowiadał kardynał Dziwisz, ludzie, którzy przychodzili na Mszę Świętą, w jego prywatnej kaplicy, także w Krakowie, mówili potem, że on jakby się przemieniał, że modląc się czy sprawując Eucharystię, wprowadzał ludzi w klimat zjednoczenia z Panem Bogiem. Choćby takie odniesienie do Chrystusa eucharystycznego świadczyło 6 o jego świętości . Drugim, wartym zauważenia, świadkiem świętości Jana Pawła II był abp Mieczysław Mokrzycki, który także był wieloletnim sekretarzem papieża, najpierw Jana Pawła II, a później Benedykta XVI. O świętym papieżu wypowiedział następującą opinię: „Zalecał nam otworzyć się na Chrystusa, całkowicie Mu zawierzyć. Myślę, że przygotował się do tego przez poprzednie lata swojego życia, kapłaństwa i biskupstwa. Wzorem pełnego zawierzenia Bogu była dla niego Maryja, stąd zawołanie Totus Tuus – cały Twój. Ojciec Święty, mimo wielu trudności, wielkiej odpowiedzialności za cały Kościół – bo Kościół to ludzie 7 – miał w sobie wewnętrzny pokój” . W wypowiedzi tej można zauważyć podwójny rys duchowości świętego. Z jednej strony charakteryzował się on silnym chrystocentryzmem, a z drugiej strony zdrową pobożnością maryjną. Polegała ona na silnym przekonaniu, że Maryja zawsze prowadzi do swego Syna.                                                              5 S. Dziwisz, Znaki świętości Jana Pawła II, w: Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków, dz. cyt., s. 15.  6 Tamże.   7 M. Mokrzycki, Niczego nie robił na pokaz, „Niedziela” 17 (2004), s. 16.  93 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Wyjątkowym świadkiem świętości Jana Pawła II był jego osobisty fotograf Arturo Mari. Można zaryzykować twierdzenie, że był on nawet osobą dokumentującą świętość polskiego papieża. Przez wszystkie lata jego pontyfikatu niemal nie odstępował go na krok. Na szczególną uwagę zasługują obrazki, którymi podzielił się z czytelnikami „Niedzieli”. Były to jego osobiste doświadczenia zdobyte podczas bezpośredniego kontaktu z Janem Pawłem II. „Spotkaniem, które zrobiło na mnie ogromne wrażenie, była wizyta Jana Pawła II na wyspie trędowatych. Było to podczas wizyty duszpasterskiej w Korei Południowej. Kardynał Kim, arcybiskup Seulu, chciał wtedy ograniczyć program wizyty Ojca Świętego, wykreślając między innymi to spotkanie. Ale Jan Paweł II z niczego nie zrezygnował. Polecieliśmy więc helikopterem na wyspę zamieszkałą jedynie przez trędowatych. Po powitaniu przez dzieci kardynał zaprosił papieża do długiego, białego budynku. Wizyta była przewidziana na kilka minut. Ojciec Święty przybył, spojrzał, upadł na kolana i około 8 min. modlił się. Potem wstał. Protokół spotkania przewidywał, że papież powie kilka słów i udzieli błogosławieństwa. Ale on skierował się bezpośrednio do trędowatych. Kardynał Kim próbował go zatrzymać. Ojciec Święty jednak zdecydowanym gestem odtrącił jego rękę, idąc dalej, w kierunku trędowatych. Spotkał się wtedy z około 800 trędowatymi, z każdym z osobna, dotykając ich twarzy 8 i całując je” . W tym miejscu nie trzeba nikomu tłumaczyć, że z postawą taką wiązało się ryzyko zarażenia. Sam obserwator tej sceny, Arturo Mari, powtarzał później wielokrotnie, że dla niego osobiście fakt wyniesienia Jana Pawła II na ołtarze miał znaczenie tylko formalne. Przez długie bowiem lata miał okazję osobiście doświadczać świętości tego człowieka. III. Świadkowie czasów pozarzymskich Na pełniejszy obraz świętości Jana Pawła II składają się opinie osób, które nie tylko towarzyszyły mu w czasie pełnienia funkcji związanych z pontyfikatem, ale też opinie osób, które znały go z czasów krakowskich czy lubelskich. Na pierwszym miejscu w tym kontekście należałoby wymienić dr Wandę Półtawską, która jako psychiatra i osoba zajmująca się poradnictwem rodzin, towarzyszyła kardynałowi Karolowi Wojtyle w jego przedsięwzięciach na gruncie diecezjalnym. Następujące jej słowa wydają się ukazywać sedno zagadnienia: „Dla Jana Pawła II priorytety sprowadzały się do świętości, o której mówił bez końca, w sposób zupełnie inny niż przeciętni ludzie. Na ogół uważa się, że święty jest nadzwyczajny. A on mówił, że świętość ma być sposobem życia chrześcijanina. Po prostu: masz być święty, bo musisz wrócić do nieba, jesteś stworzony dla nieba. Świętość jest prosta, jest bardzo łatwa, ponieważ polega                                                              8 94 A. Mari, Błogosławione narzędzie, „Niedziela” 41 (2014), s. 10.  �Marek Łuczak, Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” 9 wyłącznie na posłuszeństwie. To cała filozofia” . W opinii powyższej zdumiewające jest bardzo proste, a nawet w jakimś sensie, pragmatyczne podejście do zagadnienia. Święty, w myśl powyższej opinii, to człowiek, który podchodzi bardzo poważnie do swoich codziennych obowiązków i nie stroni od krzyża codzienności. Na bardzo podobną, ludzką cechę osobowości Jana Pawła II zwróciła uwagę s. prof. Zofia Zdybicka, która na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim miała okazję współpracować z przyszłym świętym, a nawet pod jego kierunkiem i z jego namowy pozostała na uczelni, by zajmować się nauką profesjonalnie. W tym miejscu warto też poczynić pewną dygresję. Istnieje stereotyp, że kobiety z katolickiego punktu widzenia nie powinny się zajmować robieniem kariery. Tym bardziej stereotyp ten dotyczy sióstr zakonnych. Okazuje się, że ks. Karol Wojtyła, późniejszy papież, już w dość zamierzchłych czasach w katedrze akademickiej widział miejsce nie tylko dla kobiety, ale też dla zakonnicy. S. Zofia Zdybicka pozostawiła następujące świadectwo świętości Jana Pawła II z czasów lubelskich: „Jan Paweł II był naprawdę człowiekiem, nie miał nic z wyniosłości. Nigdy, w żadnej sytuacji. Poza tym odznaczał się heroiczną miłością bliźniego, heroicznymi dokonaniami. Przenika mnie głęboka myśl: że był tak zjednoczony z Bogiem, tak wiele czasu poświęcał na modli10 twę, na dialog z Bogiem” . Podobne świadectwo o swoim mistrzu z czasów krakowskich wypowiedział abp Stanisław Nowak. Emerytowany ordynariusz archidiecezji częstochowskiej wzrastał u boku świętego jako przełożony krakowskiego seminarium, a późnij także jego wykładowca. W pewnym sensie był on też wspókonstruktorem kultu Bożego Miłosierdzia według s. Faustyny. Gdy kult ten był zakazany z powodu m.in. błędów w tłumaczeniu „Dzienniczka”, razem z innymi krakowskimi księżmi skoncentrował się wokół osoby ówczesnego biskupa krakowskiego, by przyczynić się do zapalenia zielonego światła dla tego kultu w Watykanie. Na łamach „Niedzieli” znajdujemy taką jego opinię: „To był człowiek święty w każdym calu. Od młodości, 52 lata, patrzyłem na niego na różnych etapach jego życia i widziałem takie piękne sceny, że nie miałem wątpliwości, iż on będzie świętym. Nieraz nawet z kardynałem Macharskim mówiliśmy: nasz kardynał i tak zostanie świętym, nawet gdyby nie był papieżem. Tak go odbieraliśmy. Bo to był człowiek ogromnej modlitwy, skupienia, dobroci, promieniowania człowieczeństwem, otwarcia na każdego człowieka, umiło11 wania rodzin, człowiek znający swój czas” . Spośród hierarchów Kościoła w Polsce nie może w tym kontekście zabraknąć wypowiedzi prymas Polski kardynała Józefa Glempa, który dał następujące                                                              9 W. Półtawska, Ratować świętość, „Niedziela”, 12 (2014), s. 10.  http://www.niedziela.pl/artykul/118030/nd/Mowia-swiadkowie-zycia-Papieza-Polaka  11 S. Nowak, I tak będzie święty, w: Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków, dz. cyt., s. 97 nn.  10 95 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych świadectwo: „Nie myślałem wtedy jeszcze o jego świętości, ale dostrzegałem, że był to człowiek ogromnie skupiony, dobry, że potrafił być pogodny i dla każdego miał uśmiech, a jednocześnie był na bieżąco z problemami życia ówczesnej Polski. To była znakomita osobowość, bardzo oddana Kościołowi. Kształtowanie się świętością Karola Wojtyły to wielki temat, a także tajemnica. Widziałem, jak odprawia Mszę św., jak zatopiony jest w Eucharystii. Widziałem go rozmodlonego... Kiedyś, podczas wspólnej podróży samochodem z Krakowa do Warszawy, widziałem, że cierpi na ból głowy. Odrzucił jednak 12 propozycję podania pigułki...” . W powyższej opinii prymasa Polski zawarta jest bardzo ważna informacja odnosząca się do stosunku Jana Pawła II do zagadnienia cierpienia. Wśród wielu tematów związanych z polskim papieżem na szczególną uwagę zasługuje to, co bywa nazywane Ewangelią cierpienia, a co uwydatniło się w szczególny sposób pod koniec życia polskiego papieża, kiedy cierpienie niejako wkomponowało się w jego życie i posługiwanie. IV. Podsumowanie Życie Jana Pawła II obfitowało w bardzo wiele płaszczyzn jego działalności naukowej i duszpasterskiej. Z racji wykonywanych przez siebie obowiązków, był on medialnie prześwietlany niemal w każdym aspekcie swej działalności. Jeśli jednak coś dominowało z przekazów tygodnika „Niedziela” w związku z opisywaniem faktu kanonizacji Jana Pawła II, to przede wszystkim jego ontologiczne zjednoczenie z osobą Jezusa Chrystusa przez Maryję, Jego Matkę. Autorzy „Niedzieli” i interlokutorzy odpowiadający na pytania dziennikarzy koncentrowali się na religijności papieża oraz na jego cechach osobowościowych, które w dużej mierze nie tyle wypływały z temperamentu, ile raczej z głębokiej formacji. Wieloletni związek redakcji „Niedziela” z Ojcem Świętym, a także z jego środowiskiem w Rzymie spowodował, że na łamach tygodnika stosunkowo często pojawiały się nie analizy pontyfikatu dokonywane z odległości, ale raczej świadectwa osób, które bezpośrednio ocierały się o jego świętość. Bibliografia 1. Dziwisz S., Znaki świętości Jana Pawła II, w: Skubiś I., Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków, Częstochowa 2014, s. 13-20. Glemp J., Wykorzystać życie jak Karol Wojtyła, „Niedziela” 8 (2011), s. 4-5. Jan Paweł II, Z przemówienia do redakcji Niedzieli, Watykan 29 czerwca 1996, w: I. Skubiś, Był tak blisko nas, Częstochowa 2014, s. 11. 2. 3.                                                              12 96 J. Glemp, Wykorzystać życie jak Karol Wojtyła, „Niedziela” 18 (2011), s. 4.  �Marek Łuczak, Kanonizacja Jana Pawła II w przekazie tygodnika „Niedziela” 4. 5. 6. 7. 8. 9. Mari A., Błogosławione narzędzie, „Niedziela” 41 (2014), s. 10-11. Mokrzycki M., Niczego nie robił na pokaz, „Niedziela” 17 (2004), s. 16-17. Nowak S., I tak będzie święty, w: Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków, dz. cyt., s. 95-106. Półtawska W., Ratować świętość, „Niedziela” 12 (2014), s. 10-11. Skubiś I., Był tak blisko nas, Częstochowa 2014. Skubiś I., Ze słowa wstępnego, Święty Jan Paweł II we wspomnieniach świadków, Częstochowa 2014, s. 7-8. 97 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Teresa Sasińska-Klas Uniwersytet Jagielloński Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. – jej medialny wizerunek w opiniotwórczych mediach drukowanych w Polsce – rok po wydarzeniu Streszczenie: Wyniki badań opinii publicznej przeprowadzone przez CBOS ukazują, że autorytet papieża Jana Pawła II jest w dalszym ciągu bardzo wysoko ceniony przez Polaków. Jednakże ani media opiniotwórcze, ani media katolickie nie podjęły dialogu ze spuścizną intelektualną Jana Pawła II w okresie pierwszego roku, jaki upłynął od kanonizacji. Żadne z mediów – jak się okazało – nie były dostatecznie uwrażliwione na ten temat, a sternicy mediów pominęli dziedzictwo Jana Pawła II w debacie publicznej w rocznicę Jego kanonizacji. Zwraca uwagę zauważalny brak nawiązania do dorobku i nauczania, a także brak refleksji nad tym, co pozostawił Jan Paweł II w swojej spuściźnie intelektualnej i duchowej. Refleksja, przypomnienie, wybrane myśli i fragmenty z nauczania Jana Pawła II przechodzą do kręgu katolickich mediów niszowych oraz czasopism naukowych. Jeśli idzie o czasopisma naukowe, można zauważyć, że pogłębiona refleksja nad spuścizną teologiczną Jana Pawła II dopiero się rozpoczyna i można wstępnie zakładać oraz oczekiwać, że będzie się systematycznie poszerzać. Słowa kluczowe: Jan Paweł II, kanonizacja, badania opinii publicznej, autorytet, media opiniotwórcze. Summary: Findings of the public opinion polls conducted by CBOS are showing, that the authority of the Pope John Paul II is still very much high valued by Poles. However neither opinion-forming media, nor Catholic media took the dialogue with the intellectual legacy of John Paul II in the period of the first year which passed from the canonization. None of media – as it turned out – sufficiently they weren't sensitized to this subject, and steersmen of media omitted the legacy of John Paul II in the public debate into the anniversary of his canonization. A noticeable lack of referring to achievements and teaching is paying attention, as well as lack of intellectual and spiritual reflection over what John Paul II left in its legacy. 98 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. Reflection, reminding, chosen thoughts and fragments from John Paul II teaching are going to the circle of Catholic niche media and scientific journals. If it is going for scientific journals, is possible to notice, that deepened reflection over the theological legacy of John Paul II is only starting and it is possible initially to estimate and expect that will systematically grow wider. Key words: John Paul II, canonization, public opinion polls, authority, opinion media. Podejmując analizę powyżej przedstawionego tematu przyjęto założenie, że pamięć o papieżu Polaku, niezwykłej osobowości światowej sceny publicznej, przewodzącym przez 27 lat (1978-2005) wspólnocie Kościoła katolickiego w wymiarze globalnym, jest wciąż żywa w społeczeństwie polskim. Zrealizowane przez Centrum Badania Opinii Społecznej badania opinii publicznej w 2014 i 2015 r. dostarczyły wyraźnych, a także przekonywujących sygnałów wskazujących na to, że osoba papieża-Polaka w świadomości społeczeństwa polskiego zajmuje poczesne miejsce i obdarzana jest przez obywateli wysokim autorytetem. Zanim podjęta zostanie analiza głównego wątku tematycznego, czyli pogłębiona analiza zawartości treści dotyczącej osoby i nauczania Jana Pawła II rozważanej w kontekście procesu kanonizacyjnego po upływie pierwszego roku po zakończeniu tych uroczystości, przedstawione zostaną rezultaty badań opinii publicznej, które ukażą, jak przedstawiał się w okresie okołokanonizacyjnym odbiór społeczny papieża w świadomości społeczeństwa polskiego. I. Pamięć o papieżu Janie Pawle II w oczach polskiej opinii publicznej w okresie 2014-2015 Centrum Badania Opinii Społecznej w Warszawie na początku kwietnia 2014 r. zrealizowało badania opinii publicznej mające na celu ustalenie tego, jak żywa jest w świadomości obywateli w naszym kraju pamięć o papieżuPolaku zmarłym 2 kwietnia 2005 r. w Rzymie. Kanonizacja Jana Pawła II przewidziana została na dzień 27 kwietnia 2014 r. w Watykanie. Zatem z badawczego punktu widzenia istotne było ustalenie tego, jak po dziewięciu latach od śmierci Jana Pawła II, a równolegle w kontekście toczącego się przez ten okres czasu procesu beatyfikacyjnego, a następnie kanonizacyjnego, obywatele w naszym kraju pamiętają i odbierają tę znaczącą postać światowej sceny publicznej i czy swoje postępowanie oceniają jako zgodne z nauczaniem papieża, czy też taka sytuacja nie zachodzi. 99 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Badania opinii publicznej zrealizowano w dniach 3-9 kwietnia 2014 r. na próbie reprezentatywnej losowo dobranych dorosłych mieszkańców w naszym kraju (N=1028 osób) i przeprowadzono je poprzez wywiady bezpośrednie (face-to-face), które zostały wsparte wykorzystanym do tego celu programem 1 komputerowym typu CAPI . Powyżej wzmiankowane badania opinii publicznej dostarczyły – należy to wyraźnie zaznaczyć – interesujących, jak i obiecujących rezultatów wskazujących na to, że dominująca większość obywateli w naszym kraju (97%, z czego 72% oświadcza to w sposób zdecydowany) deklaruje żywą pamięć o osobie 2 Karola Wojtyły, a od 1978 r. papieża Jana Pawła II . Niemal rok po uroczystościach kanonizacyjnych w Watykanie po raz kolejny CBOS zrealizował w dniach 5-11 marca 2015 r. badania opinii publicznej typu panelowego, których rezultaty wskazują na to, że przeważająca część 3 społeczeństwa polskiego jest zdania, że pamięć o Janie Pawle II wśród rodaków jest wciąż żywa. 94% badanych deklarowało, że pamięć o Janie Pawle II w rok po jego kanonizacji i w dziesięć lat po jego śmierci jest w dalszym ciągu obecna w świadomości społeczeństwa polskiego, z czego 61% wyrażała zdecy4 dowany pogląd w tej kwestii . A zatem należy stwierdzić, że z jednej strony, pamięć o papieżu-rodaku jest w dalszym stopniu bardzo silna, niemniej jednak należy odnotować zachodzące w świadomości zmiany wskazujące na to, że ta pamięć o osobie Jana Pawła II zaczyna słabnąć, na co wskazuje spadek o 11 punktów procentowych w deklaracjach badanych uzyskanych pomiędzy 2014 i 2015 r. Ten wynik badawczy sygnalizuje, że trzeba w dalszym ciągu poddawać pogłębionemu oglądowi społecznemu pamięć o Janie Pawle II i rejestrować zachodzące przesunięcia w tym zakresie. II. Znajomość nauczania Jana Pawła II Interesujące poznawczo są rezultaty badań opinii publicznej dotyczące tego, czy Polacy znają treść nauczania Jana Pawła II. Problem ten był przedmiotem badań CBOS w 2014 oraz w 2015 r. Co nowego badania ujawniły? Sygnalizują one zmiany w pamięci o Janie Pawle II odnoszące się do znajomości papieskiego nauczania. Wprawdzie na takim samym poziomie w roku 2014 i 2015 utrzymuje się przekonanie, że Polacy znają treści nauczania Jana Pawła II i wynosi ono 71%, natomiast zarejestrowane istotne przesunięcia,                                                              1 Komunikat z badań nr 51/2014: „W oczekiwaniu na kanonizację Jana Pawła II”, CBOS: Warszawa, kwiecień 2014.  2 Tamże, s. 1, rys. 1.  3 Komunikat z badań nr 46/2015: „Jan Paweł II w pamięci Polaków po dziesięciu latach od śmierci”, CBOS: Warszawa, marzec 2015.  4 Tamże, s. 1, rys. 1.  100 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. wskazujące na tendencję spadkową, dotyczyły siły deklaracji badanych w tym zakresie. W kwietniu 2014 r., co czwarty dorosły Polak (26%) wyrażał zdecydowanie w tej kwestii, a rok później ujawnił się istotny statystycznie spadek o 8 punktów procentowych (do poziomu 18%), wskazujący na to, że słabnie zdecydowane przekonanie obywateli w naszym kraju co do tego, czy w dal5 szym ciągu zachowują oni w pamięci treść nauczania Jana Pawła II . Należy interpretować to jako istotny sygnał zmian, który wymaga dalszego, systematycznego oglądu naukowego w dłuższej perspektywie czasowej i dopiero wyniki badań weryfikujące zarejestrowane zmiany w tym zakresie, pozwolą na wyprowadzenie wiążących wniosków co do kierunku i siły zmiany przekonań obywateli odnośnie tego, w jakim stopniu i z jakim wewnętrznym przekonaniem uważają, że znana jest im treść nauczania Jana Pawła II. Kolejnym problemem badanym przez CBOS w 2014 i 2015 r. była kwestia dotycząca tego, w jakim stopniu dorośli Polacy kierują się w swoim życiu wskazaniami zaproponowanymi przez Jana Pawła II w ramach swojej służby Bogu i wiernym w trakcie Jego działalności duszpasterskiej w kraju oraz 6 w toku 27-letniego pontyfikatu realizowanego w Watykanie . Co wyniki badań sygnalizują w tej kwestii? Wyraźnie ujawnia się ambiwalencja ocen odnośnie tego, czy Polacy kierują / czy nie kierują się w swoim życiu wskazaniami Jana Pawła II. W 2014 r. blisko co drugi badany był zdania (48% odpowiedzi), że w większości Polacy kierują się w życiu wskazaniami Jana Pawła II, ale tylko co dzie7 siąty (10% badanych) deklarował zdecydowany pogląd w tym zakresie . 38% badanych w sposób umiarkowany deklarowało to stanowisko. I podobnie, 36% badanych było zdania, że dorośli nie kierują się w swoim życiu wskazaniami 8 Jana Pawła II . Rok później, w marcu 2015 r. porównywalny odsetek osób deklarował swoje stanowisko w tej sprawie. 45% dorosłych było zdania (spadek o 3 punkty procentowe), że Polacy w większości kierują się w życiu wskazaniami Jana Pawła II, z czego 8% wyrażało zdecydowany pogląd w tej sprawie (spadek o 2 punkty procentowe w stosunku do roku 2014), natomiast 44% (wzrost o 2%) badanych było zdania, że Polacy nie kierują się w swoim życiu 9 wskazaniami Jana Pawła II . Zarówno w 2014 r., jak i w 2015 r. co szesnasty dorosły Polak (po 6% wskazań) wyraża zdecydowane stanowisko co do tego, 10 że Polacy w większości nie żyją zgodnie z nauczaniem Jana Pawła II .                                                              5 Tamże, s. 2, rys. 2.  Pytanie dotyczące tej kwestii: „Jak Pan/i/ uważa, czy Polacy w większości kierują się w życiu wskazaniami Jana Pawła II?” umieszczone zostało w badaniach zarówno w 2014, jak i w 2015 r.  7 Komunikat z badań nr 51/2014: „W oczekiwaniu na kanonizację...”, s. 2.  8 Tamże, s. 2, rys. 3.  9 Komunikat z badań nr 46/2015: „Jan Paweł II w pamięci Polaków...”, s. 2, rys. 3.  10 Tamże, s. 2.  6 101 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych W dalszym ciągu utrzymuje się na wysokim poziomie przekonanie, że większość Polaków zna treść papieskiego nauczania. Takie deklaracje rejestrowane były w badaniach opinii publicznej począwszy od 2003 r., co ilustruje poniższa tabela. Rok Odsetek badanych deklarujących znajomość nauczania Jana Pawła II 2003 2005 2006 2009 2010 2014 2015 65% 79% 72% 70% 56% 68% 70% 11 Jednak tylko 15% badanych wyraża to stanowisko w sposób zdecydowany . Wyraźnie da się zauważyć, że od momentu śmierci papieża w kwietniu 2005 r. aż do 2010 r. systematycznie obniżał się odsetek osób, które deklarowały, że znają treść nauczania Jana Pawła II. Wzrastała natomiast liczba osób, które deklarowały, że nie znają papieskiego nauczania (w 2005 r. było to 17% badanych, w 2010 r. – 39% (wzrost o 22 punkty procentowe!), w 2014 r. – 30%, 12 a w r. 2015 – 27% . Obecnie poziom nieznajomości nauczania Jana Pawła II jest o 10 punktów procentowych wyższy niż w roku jego śmierci, tj. w 2005 r., ale należy zauważyć, że trend spadkowy w tym zakresie, który zarejestrowano począwszy od 2010 r. utrzymuje się na stabilnym poziomie z nieznaczną ten13 dencją spadkową (z 30% w 2014 r. do poziomu 27% w roku 2015) . Reasumując, można stwierdzić, że proces beatyfikacji, a następnie kanonizacji papieża Jana Pawła II w dość zdecydowany sposób wyhamował niekorzystny trend, co świadczy o tym, że zmniejsza się w ostatnich pięciu latach odsetek dorosłych Polaków deklarujących, że nie orientują się, czego nauczał Jan Paweł II. III. Samoocena własnego postępowania a nauczanie Jana Pawła II Dwie trzeci dorosłych Polaków, tj. 68% badanych w najnowszych badaniach CBOS z 2015 r. deklaruje, że ich postępowanie jest zgodne ze wskazaniami papieża Jana Pawła II. Po raz pierwszy samoocena własnego postępowania była przedmiotem badań opinii publicznej w 2002 r. i wówczas 77%                                                              11 Tamże, s. 3, tab. 1.  Tamże.   13 Tamże.  12 102 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. badanych deklarowało, że w swoim życiu postępuje zgodnie ze wskazaniami 14 Jana Pawła II . Badanie to zostało wówczas przeprowadzone na krótko przed oficjalną wizytą papieża Jana Pawła II w Polsce, która okazała się być Jego ostatnią wizytą w kraju. W 2005 r. 84% badanych deklarowało pogląd, że kieruje się w życiu wskazaniami Jana Pawła II, następnie w 2010 r. – 65%, w 2012 r. – 73%, w 2014 r. – 72% 15 w 2015 r. – 68% (spadek o 4 punkty procentowe w stosunku do roku 2014). A zatem, w badanym okresie pomiędzy 2002 r. a 2015 r. wahania co do deklaracji, czy dorośli Polacy postępują zgodnie ze wskazaniami Jana Pawła II wyniosły 19 punktów procentowych z wyraźną tendencją spadkową w tym zakresie. W 2015 r. co czwarty dorosły (25%) przyznaje się, że nie kieruje się w swo16 im życiu wskazaniami Jana Pawła II . Reasumując, w świetle najnowszych badań opinii publicznej z 2015 r. blisko 2/3 dorosłych Polaków (59%) deklaruje, że zna treść nauczania papieskie17 go oraz kieruje się w życiu jego wskazówkami . Te deklaracje, biorąc pod uwagę kryteria socjo-demograficzne wyrażają najczęściej rolnicy (86%), gospodynie domowe (73%), bezrobotni (71%), a także emeryci (67%). Są to osoby określające się jako bardzo religijne (72%), głównie mieszkańcy wsi (71%), w wieku od 65 lat wzwyż (68%), mające wykształcenie podstawowe (67%) 18 i deklarujące prawicowe poglądy polityczne (65%) . Stanowią one – w świetle badań opinii publicznej oraz systematycznie prowadzonej obserwacji socjologicznej – trzon religijności społeczeństwa polskiego. I ten rozkład cech ma charakter stabilny w długim wymiarze czasowym. IV. Jan Paweł II jako autorytet moralny w odbiorze społecznym Na szczególną uwagę i podkreślenie zasługuje wysoce stabilny poziom przekonania dorosłych Polaków, że Jan Paweł II jest dla nich autorytetem moralnym. W świetle najnowszych ustaleń płynących z badań opinii publicznej zrealizowanych w 2015 r. 95% dorosłych Polaków deklaruje, że Jan Paweł II 19 jest dla nich cenionym wzorem w zakresie tego, jak należy postępować . W okresie czasu pomiędzy 2010 a 2015 r. utrzymywało się na poziomie stabilnym (pomiędzy 92% a 95% deklaracji) wyrażane w sposób zdecydowany (pomiędzy 64% a 72% deklaracji w ramach całej przebadanej populacji) przeko                                                             14 Komunikat z badań nr BS 138/2002: „Rachunek sumienia Polaków w przededniu wizyty Jana Pawła II w kraju”, CBOS: Warszawa lipiec 2002, s. 3.  15 Komunikat z badań nr 46/2015: „Jan Paweł II w pamięci...”, s. 4, tab. 2.  16 Tamże, s. 4.  17 Tamże, s. 6.  18 Tamże, s. 6.  19 Tamże, s. 6, rys. 6.  103 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych nanie wśród dorosłych obywateli w naszym kraju, że papież Jan Paweł II jest 20 dla nich autorytetem moralnym . Ponadto, w celach porównawczych, w badaniach opinii publicznej zrealizowanych przez CBOS w 2015 r. zapytywano dorosłych Polaków o to, w jakim stopniu obecny papież Franciszek jest dla nich autorytetem moralnym. Odpowiedzi wskazują na to, że także papież Franciszek – aktualnie sprawujący ten urząd – jest w oczach polskiej opinii publicznej wysoko ceniony pod względem moralnym. Niemniej jednak ta ocena jest niższa w odniesieniu do papieża Franciszka (w porównaniu do oceny wyrażanej wobec Jana Pawła II jest to różnica 11 punktów procentowych). W 2015 r. 84% badanych deklarowało, że papież Franciszek jest dla nich auto21 rytetem moralnym . Ponad 2/3 badanych (78%) jest zdania, że także dla osób religijnie niepraktykujących Jan Paweł II jest dla nich wzorem właściwego postępowania. Dla wszystkich badanych. którzy określają się jako osoby wierzące i postępujące zgodnie z nauczaniem Kościoła katolickiego Jan Paweł II pozostaje autoryte22 tem moralnym . W sumie należy stwierdzić, że przytoczone wyniki badań stanowią wysoce obiecujące sygnały płynące z badań opinii publicznej wskazujące na to, że osoby stojące na czele wspólnoty Kościoła katolickiego w świecie są postrzegane przez pryzmat ich cnót moralnych i te oceny są wysoce korzystne w odniesieniu do obu papieży. Pamięć o Janie Pawle II od momentu śmierci w 2005 r. do kanonizacji w 2014 r. aktywnie utrzymywała się dzięki wspomnieniom o nim, a także modlitwom/prośbom wznoszonym do niego, które zdecydowanie przeważały w ostatnich latach. W okresie od 2009 r. do 2015 r. utrzymywały się na dość stabilnym poziomie deklaracje o tym, że wspominano w tym czasie osobę papieża Jana Pawła II (poziom deklaracji pomiędzy 40% a 51%). Natomiast tendencję wzrostową odnotowano – w badanym okresie – w odniesieniu do modlitw i próśb wznoszonych do Jana Pawła II w jakiejś konkretnej sprawie (po23 ziom deklaracji pomiędzy 52% a 64% w okresie pomiędzy 2006 a 2015 r.) . V. Wizerunek kanonizacji Jana Pawła II w rok po wydarzeniu – w opiniotwórczych mediach drukowanych w Polsce W tytule rozdziału można wyraźnie zauważyć, że przedmiotem dalszej analizy będzie tematyka dotycząca dziedzictwa kulturowo-religijnego i intelektualnego Jana Pawła II rozważana w rok po uroczystościach kanonizacyjnych,                                                              20 Tamże, s. 6, rys. 6.  Tamże, s. 7, rys. 7.  22 Tamże, s. 7, tab. 4.  23 Tamże, s. 9, rys. 8 i 9.  21 104 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. jakie miały miejsce 27 kwietnia 2014 r. w Rzymie. Chodzi o to, by pokazać w konsekwencji prowadzonej analizy, jak po roku czasu, który upłynął od kanonizacji, obecne jest w medialnym dyskursie publicznym nauczanie, wkład teologiczny i spuścizna intelektualna, jakie pozostawił po sobie Jan Paweł II. Chodzi o to, by poznać i przedstawić, jak media przybliżają wiernym, obywatelom w kraju to, co pozostaje trwałą wartością z tego, co pozostawił Polakom papież-rodak, czym przyciąga się uwagę i pobudza refleksję wiernych odnośnie dziedzictwa kulturowego wniesionego przez Jana Pawła II do kultury i religijności społeczeństwa polskiego. Czy podtrzymuje się pamięć i więź z papieżem Janem Pawłem II? Jako okres badawczy do analizy wybrano: miesiąc kwiecień (1-30) i pierwszy tydzień maja (1-7) 2015 r. W wybranym do badań przedziale czasu dokonano analizy zawartości tematycznej tekstów, jakie ukazały się w tytułach prasowych wybranych do analizy i dotyczyły badanego wątku tematycznego, czyli kanonizacji Jana Pawła II oraz jego nauczania. Były to następujące tytuły opiniotwórcze, cenione przez polskich czytelników: „Polityka”, „Newsweek”, „Wprost”, „Forum”, „Tygodnik Powszechny”, „W sieci”, „Do rzeczy”, „Znak”. Ponadto, w obrębie prasy katolickiej do analizy wybrano następujące tytuły: „Źródło”, „L’Osservatore Romano” (wydanie w jęz. polskim), „Więź”, „Gość Niedzielny”, „Niedziela”, „List do Pani”, „Polska Gazeta Krakowska”, „Wiadomości KAI”, „Droga”, „Apostoł”, „Wzrastanie”, „Polonia Christiana”, „Jasna Góra”, „W drodze”, „Słowo wśród nas”, „Posłaniec Serca Jezusowego”, „Wstań”. Łącznie do analizy wybrano 25 tytułów prasowych. Analiza zawartości tematycznej Podejmując analizę powyżej zakreślonego tematu badawczego założono, że w rocznicę po zakończonej kanonizacji papieża Jana Pawła II media w Polsce, zwłaszcza media opiniotwórcze, a także katolickie, adresowane do wspólnoty wiernych będą przypominać swoim odbiorcom, wiernym, a także pozostałym obywatelom w kraju o tak ważnym i precedensowym wydarzeniu, jakim była kanonizacja Jana Pawła II przeprowadzona w dniu 27 kwietnia 2014 r. w Rzymie. Nadmienić należy, że w uroczystościach z okazji kanonizacji Jana Pawła II uczestniczyło wiele tysięcy wiernych z Polski, którzy z wielkim zaangażowaniem, jak i poświęceniem wzięli udział w tak znaczącym dla wspólnoty Kościoła katolickiego wydarzeniu. Co zwróciło uwagę w analizie tematu dotyczącego medialnego przywołania echa tych uroczystości oraz spuścizny i nauczania, jakie pozostawił po sobie Jan Paweł II? Przede wszystkim, zwraca uwagę śladowa, wysoce sporadyczna prezentacja tego wątku tematycznego w rocznicę uroczystości kanonizacyjnych. W tym miejscu zasadne jest postawienie pytania już po zrealizowanych badaniach empirycznych: czy takie sformułowanie tematu badawczego było poprawne 105 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych z metodologicznego punktu widzenia? Wydaje się, że tak, bowiem z metodologicznego punktu widzenia decyzja o przeprowadzeniu badania tematycznie mieszczącego się w kanonie badań panelowych, realizowana jest po upływie jakiegoś okresu czasu od wydarzenia, aby uchwycić zmianę, jaka dokonała się w przestrzeni medialnej. Z tego względu należy stwierdzić, że decyzja o podjęciu badań mających ukazać znaczącą postać sceny publicznej, jaką był Jan Paweł II – w rok po przeprowadzonej kanonizacji – była metodologicznie poprawna i uzasadniona. Można było oczekiwać, że po roku czasu, jaki upłynął od momentu kanonizacji Jana Pawła II uwaga medialna zostanie skierowana na wymiar Jego świętości, a także nauczanie oraz spuściznę intelektualną i – w konsekwencji – przybierze pogłębiony oraz refleksyjny charakter. Przyczyni się do utrwalania obecności kanonizowanego Jana Pawła II jako autorytetu nie tylko w roli świętego, ale w szerszym wymiarze – jako wybitnego teologa, myśliciela, intelektualisty – funkcjonującego w przestrzeni publicznej. Tak się jednak nie stało. Temat kanonizacji, nauczania i dziedzictwa intelektualnego Jana Pawła II nie znalazł się w sposób wystarczająco przyciągający publiczną uwagę w agendzie medialnej w rok po wydarzeniu i nie zaznaczył się znacząco w debacie publicznej w naszym kraju. Poniżej przedstawione zostaną rezultaty badawcze, które uwiarygodnią powyższe stwierdzenia i oceny. Analizę rozpocznie omówienie tych nielicznych wątków tematycznych, które zostały podjęte w debacie publicznej w rocznicę po kanonizacji Jana Pawła II i pozytywnie zaznaczyły się w tym dyskursie medialnym. Tych materiałów prasowych jest niewiele, ale ich merytoryczny wkład należy ocenić wysoko. Na szczególne wyróżnienie zasługuje kwietniowe wydanie miesięcznika „Znak” nr 719, kwiecień 2015 r. w którym opublikowano bardzo obszerny wywiad zrealizowany przez Artura Madalińskiego pod tytułem „Przywracanie świętego do życia” z Jarosławem Makowskim – filozofem i teologiem oraz ks. Grzegorzem Strzelczykiem – prezbiterem Archidiecezji Katowickiej, doktorem teologii dogmatycznej, autorem podręcznika do chrystologii, aktualnie sekretarzem II Synodu Archidiecezji Katowickiej. Obaj teologowie wskazują na to, że Jan Paweł II w ciągu ostatnich dziesięciu lat, jakie upłynęły od Jego śmierci stał się elementem popkultury religijnej, co powoduje różnorakie skutki, a przede wszystkim, znacząco utrudnia odbiór Jego myśli i nauczania. Zwracają uwagę na to, że nie podjęto – jak dotąd – pogłębionych studiów nad myślą Jana Pawła II i rozpoznaniem Jego wkładu w dyskurs religijny i postulują, że takie działanie należy podjąć. Podkreślają, że brakuje refleksji nad tym, co powiedział, co napisał Jan Paweł II. Przeważają streszczenia Jego wypowiedzi, a nie próba wyjaśnienia, dlaczego powiedział to czy tamto. Nie podejmuje się – jak wskazują ustalenia – tego, co jest osobistym wkładem Jana Pawła II w dokumenty pontyfikatu, brak refleksji nad teologią pracy, teologią rodziny, teologią wy- 106 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. zwolenia, zagadnieniami związanymi z teologią ciała – tymi zagadnieniami, które zostały wprowadzone w obieg instytucjonalny w Kościele katolickim w trakcie pontyfikatu Jana Pawła II. Zdaniem rozmówców są to kwestie istotne dla przyszłości Kościoła katolickiego. Podkreślają, że brakuje twórczej interpretacji myśli Jana Pawła II, brak refleksji nad tym, co pozostało z myśli Jana Pawła II w nauczaniu Kościoła, zwłaszcza w Polsce. Nie podejmuje się refleksji – sygnalizują rozmówcy – nad stosunkiem Jana Pawła II do kwestii ekumenicznych, społecznych, antropologicznych, pomiędzy różnymi religiami, Jego stosunkiem do Europy, zderzenia fundamentalizmu i cywilizacji, stosunku do etyki – najważniejszej strony Jego zainteresowań filozoficznych, stosunku do niesprawiedliwości, nierówności, niemoralności kapitalizmu, itd. Rozmówcy podkreślają, że brakuje także refleksji nad jedną z głównych myśli tego pontyfikatu, że „nie Kościół jest drogą człowieka, ale człowiek jest drogą Kościoła” (s. 71), co zawarł Jan Paweł II w encyklice Redemptor hominis. Ich zdaniem, jest to zasługująca na pogłębioną refleksję myśl postulująca ewangeliczną redefinicję duszpasterstwa i zmiany obecności człowieka, czyli laikatu w Kościele. A także koncepcja dialogu postulowana przez Jana Pawła II wskazująca, że istotne są kategorie relacyjne, że tożsamość prezbitera ma charakter relacyjny. Wywiad zamykają postulaty wyrażane przez obu rozmówców wskazujące, że brak debaty nad myślą Jana Pawła II, nad chrześcijańską perspektywą w życiu społecznym współcześnie wskazuje na to, że należy ożywić i poddać refleksji myśli i nauczanie Jana Pawła II. Na szczególne podkreślenie zasługuje rozbudowane tematycznie i w sposób wielowątkowy odwołanie się do kanonizacji Jana Pawła II podjęte w badanym okresie (tj. od 1.04 do 7.05.2015 r.) na łamach tygodnika katolickiego „Niedziela”. W wydaniu nr 13 z dnia 29 marca 2015 r. umieszczona jest w tekście „Listy do papieża w niebie” informacja o nowej pozycji wydawniczej, która ukazała się drukiem pod tytułem „Święty Jan Paweł II. Adres: Niebo”. W tekście o charakterze promocyjnym zwraca się uwagę, że „Fenomenem procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego Jana Pawła II jest fakt, że ludzie z całego świata pragnęli zaświadczyć o jego świętości” (s. 14). Następnie red. naczelna tygodnika Lidia Dudkiewicz w wywiadzie z Arturo Marim – włoskim fotografem towarzyszącym papieżowi w jego działaniach podejmowanych w wymiarze publicznym i dokumentującym tę działalność – zatytułowanym „Papież, który zmienił świat” rozmawia o fenomenie, także w wymiarze komunikacyjnym, pontyfikatu Jana Pawła II i zmianach w wymiarze globalnym, które wywołał ten szczególny sposób pełnienia przez niego duchowego przywództwa w Kościele katolickim przez okres ponad ćwierćwiecza. Wywiad ilustruje zdjęcie Jana Pawła II oraz dwa zdjęcia Arturo Mari. Grzegorz Polak w artykule „Papież, który przekraczał próg nadziei” (s. 18-19) nawiązuje do spuścizny duchowej, teologicznej oraz moralnej, którą Jan 107 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Paweł II pozostawił potomnym jako wkład w dziedzictwo religijne i społecznokulturowe. Materiał opatrzony jest zdjęciem Jana Pawła II. W kolejnym, 14 numerze „Niedzieli” w dnia 5 kwietnia 2015 r. przywołany jest fragment apelu papieża Franciszka wygłoszony na audiencji generalnej, w którym podkreśla on, że: „Świat dziękuje Janowi Pawłowi II za Evangelium Vitae” (s. 4) i w ten sposób nawiązuje do synodu na temat rodziny, który zapowiedziany został na jesień 2015 r. Na łamach tego wydania tygodnika przytoczona jest wypowiedź Jana Pawła II odnośnie motywów podejmowania działań mających na celu odkrywanie nowych problemów. Motto zawiera następującą inspirację: „Droga odkryć naukowych jest zawsze drogą do prawdy. Dlatego każdy człowiek, który szuka prawdy, w rzeczywistości porusza się drogą, która prowadzi do Boga” (s. 5). Innym, wysoce interesującym wątkiem tematycznym podjętym przez Edytę Kielniacz w artykule „Największy żywy pomnik Św. Jana Pawła II” jest opis działalności Fundacji „Dzieło Nowego Tysiąclecia” i jej programu stypendialnego obejmującego 2,5 tys. młodych, który często określa się – ze względu na szczególne zaangażowanie papieża w rozwój młodego pokolenia oraz prowadzony przez niego aktywny dialog z tą grupą pokoleniową – jako „żywy pomnik Jana Pawła II” (s. 23). Kolejne 15 wydanie „Niedzieli” z dnia 12 kwietnia 2015 r. zawiera bardziej osobiste odniesienie do osoby Jana Pawła II w tekście Artura Stelmasika „O Janie Pawle II mówią jego przyjaciele” (s. 28), które przywołuje i przybliża kontakty papieża z przyjaciółmi. Następnie wydawnictwo Michalineum rekomenduje nowy album papieski, który ukazał się drukiem – z okazji kanonizacji – pt. „Rodzina miłością wielka” Zawiera on treści tematycznie dotyczące rodziny, kościoła i świata. W 16 numerze tygodnika „Niedziela” z dnia 19 kwietnia 2015 r. ukazała się informacja „W roku Św. Jana Pawła II” dot. decyzji podjętej przez obie izby Parlamentu RzP o tym, że rok 2015 ogłoszono jako Rok św. Jana Pawła II. Następnie w tekście „Pamięci Jana Pawła II” opisującym działalność sanktuarium górskiego na Groniu w Beskidzie Małym przedstawiona została idea konkursu zorganizowanego z okazji XX-lecia powstania w tym miejscu kaplicy nt. „Moje wspomnienia z wędrówek na Groń Jana Pawła II”. W dziale Listów do redakcji opublikowano list czytelniczki Kazimiery, w którym opisuje ona duchowe wsparcie Jana Pawła II, którego doświadczyła w 2003 r., gdy nastąpił w jej organizmie nawrót choroby nowotworowej i – jak pisze Kazimiera – poprzez aktywną modlitwę i zwracanie się tą drogą do papieża pokonała chorobę. Kulminacyjnym wydaniem nawiązującym bezpośrednio do rocznicy kanonizacji jest numer 17 „Niedzieli” z dnia 26 kwietnia 2015 r. Na okładce tygodnika umieszczono napis: „1 rok kanonizacji dwóch papieży” wraz ze zdjęciem 108 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. Jana Pawła II przedstawionym na tle uroczystości kanonizacyjnych w Watykanie w dniu 27 kwietnia 2014 r. Zwraca uwagę brak zdjęcia drugiego kanonizowanego papieża – Jana XXIII, co należy uznać za potknięcie redakcji, bowiem tytuł okładki informuje o dwóch kanonizacjach i – konsekwentnie – materiał zdjęciowy powinien korespondować z zapowiedzią tematyczną numeru tygodnika. Znaczna część zawartości numeru „Niedzieli” w części zatytułowanej „1 rocznica kanonizacji” nawiązuje, na tematycznie wyodrębnionych stronach, do uroczystości beatyfikacyjnych, a następnie kanonizacyjnych, które odbyły się rok wcześniej w Watykanie i prezentuje głównie jubileuszowy charakter. Ostatni, w badanym okresie wybranym do analizy, numer tygodnika „Niedziela” z dnia 3 maja 2015 r. zawiera motto Jana Pawła II dotyczące jedności Europy, w którym podkreśla on, że: „Nową jedność Europy winniśmy budować na tych duchowych wartościach, które ją kiedyś ukształtowały” (s. 5). Zwraca uwagę temat, który został podjęty w artykule Joanny Szafran w części regionalnej „Niedziela Małopolska” (do analizy wzięto tylko te wydania „Niedzieli”, które zawierają wkładkę regionalną „Niedziela Małopolska” ze względu na bezpośredni osobisty związek z regionem, z którego wywodził się Karol Wojtyła, następnie papież Jan Paweł II i aktualnie – św. Jan Paweł II) pt. „O patriotyzmie w nauczaniu św. Jana Pawła II”. W artykule opisano szczegółowo przebieg konwersatorium, które zorganizowano 20 kwietnia 2015 r. w sali R. Sichrawy w MCK „Sokół” w Nowym Sączu. Autorka artykułu ukazuje, jak tematyka patriotyzmu w nauczaniu Jana Pawła II analizowana była w trakcie zorganizowanego konwersatorium. Dotyczyło ono głównie analizy patriotyzmu na osi: wspólne terytorium – wspólny język – pamięć – wspólny cel. Przywołane zostały te treści, które – w ujęciu św. Jana Pawła II – konstytuują patriotyzm. To: ziemia, ludzie, język, kultura, religia i wyzwania. Na s. II. tygodnika przeprowadzona została także analiza wiersza Karola Wojtyły „Myśląc Ojczyzna” pod kątem wyżej wymienionych sześciu elementów składowych patriotyzmu. Analizę nauczania Jana Pawła II w kwestii patriotyzmu zamyka wysoce obiecująca informacja, że omówione powyżej konwersatorium stanowi tylko fragment większej inicjatywy mieszkańców Nowego Sącza. Jest to inicjatywa zatytułowana „Trzeba iść po śladach – Święty Jan Paweł II w pamięci Sądeczan”. Projekt ten realizowany jest przez Centrum „Kana” przy wsparciu finansowym władz województwa małopolskiego w ramach obszernego projektu z dziedziny kultury pt. „Mecenat Małopolski” i projekt ten będzie kontynuowany. Patronuje tej inicjatywie redakcja tygodnika „Niedziela” oraz bp. Andrzej Jeż – ordynariusz diecezji tarnowskiej, patron honorowy inicjatywy. Na odnotowanie zasługuje także pomysłowość, a następnie inicjatywa, podjęta już wcześniej przez tygodnik „Niedziela”, angażująca w aktywność 109 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych i nauczanie Jana Pawła II czytelników tego tytułu. To konkurs o tematyce: „Święty Janie Pawle – pamiętamy”. Formuła konkursu polegała na tym, że w każdym kolejnym numerze tygodnika w badanym okresie umieszczane były pytania dotyczące działalności papieża Jana Pawła II. Regulamin konkursu był dostępny elektronicznie na stronie: www.niedziela.pl Z kolei, na łamach „Więzi” (nr 1/659, 2015) Janusz Poniewierski w artykule „Papieska metanoia. Jak zmieniło się nauczanie Jana Pawła II o Żydach i judaizmie” rozważa, jak stopniowo papież dojrzewał do dialogu z Żydami i przedstawicielami religii żydowskiej, co stanowi współcześnie wzorzec do naśladowania w zakresie otwierania się na innych, obcych, wrogich. Katolicyzm ciągle ma wiele do zrobienia w tym zakresie, a Jan Paweł II otworzył tę płaszczyznę dialogu, którą należy – jak podkreśla się w artykule – dalej pogłębiać. W „Tygodniku Powszechnym” w wydaniu z 3 maja 2015 r. (nr 1893433) w adresie okazjonalnym z okazji 70-lecia tego tytułu kardynał Stanisław Dziwisz nawiązuje w swojej wypowiedzi do tego, jaki był stosunek Jana Pawła II wobec mediów, a przede wszystkim do osób odpowiedzialnych za media. Przestrzegał, „aby mass media były w coraz mniejszym stopniu narzędziem manipulacji człowiekiem. Niech stają się natomiast coraz bardziej sprzymierzeńcami pokoju i środkami umocnienia, wzrastania, dojrzewania prawdziwej wolności, wolności człowieka” (to przywołanie orędzia Jana Pawła II na XV Światowy Dzień Środków Społecznego Przekazu w 1981 r. (s. 69)). W piśmie Polskiego Związku Kobiet Katolickich „List do Pani” (nr 5/234, maj 2015) ks. Roman Tomaszczuk stawia w artykule „Co pozostało w nas po Janie Pawle II?” pytania, na które nie sposób udzielić prostej odpowiedzi, a dotyczą one następujących kwestii: „Często mówi się, że Polacy zapomnieli o jego nauczaniu, że jakoś je zaprzepaścili. Czy rzeczywiście? Jak powracać do tego, co nam pozostawił? Czy wierność Bogu jest równoznaczna z wiernością dziedzictwu papieża Polaka?” (s. 4). W innym tekście w tym samym wydaniu „Listu do Pani” Dobromiła Salik w artykule „Kremówki tak i nauka tak!” zwracając uwagę na trudność przyswojenia przez wiernych nauczania Jana Pawła II tak pisze: „Jego nauczanie było piękne, ale zarazem trudne, łatwiej nam bowiem w życiu wybierać to, co wygodniejsze” (s. 4). Następnie konkluduje: „Jan Paweł II niech jednak pozostanie dla nas – obok innych polskich świętych – orędownikiem codziennych spraw. Nawet, jeśli nie do końca dorastamy do jego nauk, on na pewno towarzyszy nam w zmaganiach o lepsze życie – osobiste i społeczne” (s. 4). Biuletyn Katolickiej Agencji Informacyjnej „Wiadomości KAI” w numerze 14/15(1200/1201) z 5/12 kwietnia 2015 r. na okładce umieszcza zdjęcie Jana Pawła II w samochodzie pozdrawiającego dziecko oraz tytuł „Co jeszcze musimy zrobić, by wcielić w życie naukę Jana Pawła II?”. Na s. 2 w rozważaniach na ten temat zwraca się uwagę na następującą kwestię: „mamy też problem z na- 110 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. uczaniem papieskim. Tak naprawdę bardzo niewiele z niego zrealizowaliśmy. To, co dotyczy spraw społecznych, nadal jest aktualne, mimo, że czasy się zmieniły. Wciąż pozostaje do zrealizowania jego nauczanie o solidarności, o trosce o najsłabszych, o tym, żeby w Polsce było miejsce dla wszystkich. Ta lekcja pozostaje do odrobienia” (s. 2). W dwutygodniku młodzieży katolickiej „Droga” (nr 6 z dn. 22.03-4.04/ 2015) red. Agnieszka Konik-Korn przeprowadziła wywiad z Ewą Wisłocką ze Środowiska – nieformalnej grupy duszpasterskiej skupionej wokół ks. Karola Wojtyły i dociekała źródeł trudności przyswojenia nauczania Jana Pawła II. W tej rozmowie zatytułowanej „Święty trudny do ogarnięcia” Ewa Wisłocka tak mówi na ten temat: „Potrzeba było czasu i refleksji, by docenić wszystkie niewiarygodne dzieła, których dokonał. W rzeczywistości one są wciąż trudne do ogarnięcia” (s. 10-11). W powyższych, nielicznych (co łatwo zauważyć, biorąc pod uwagę to, że do analizy wzięto 25 tytułów), tekstach prasowych dotyczących odbioru myśli Jana Pawła II przeważa ton pesymistyczny wskazujący na trudność w percepcji Jego nauczania. To bariera niełatwa do pokonania i informacja o niej jest ważnym sygnałem społecznym wpływającym niekorzystnie na zainteresowanie, a także gotowość do odbioru myśli i nauczania Jana Pawła II przez Polaków. Spośród wybranych do analizy tytułów prasowych odnośnie badanej w nich tematyki dotyczącej kanonizacji Jana Pawła II, jego autorytetu oraz znajomości papieskiego nauczania zwraca uwagę to, że – poza tytułami omówionymi powyżej – rocznica kanonizacji nie była tematem szczególnie znaczącym i wnikliwie omawianym w pozostałych badanych tytułach. Wiele z nich w ogóle nie odnotowało tego, że upłynął rok od wydarzenia i można już z dystansu zastanowić się, co to niezwykle ważne wydarzenie dotyczące wyniesienia Jana Pawła II do pozycji świętego w Kościele katolickim oznacza dla wspólnoty Kościoła katolickiego w Polsce. Rocznicy dotyczącej kanonizacji Jana Pawła II i szerzej: Jego osoby jako przywódcy duchowego Kościoła katolickiego, jego spuścizny nie odnotowały następujące tytuły prasowe: „Polityka” „Wprost”, „Newsweek”, „W sieci”, „Forum”, „L’Osservatore Romano” (z wyjątkiem zdjęcia Jana Pawła II na końcowej okładce od strony wewnętrznej i adnotacja o dziesiątej rocznicy śmierci Św. Jana Pawła II, wydanie z 2.04.2015 r.), „Apostoł”, „Wzrastanie”, „Słowo wśród nas”, „Posłaniec Serca Jezusowego”, „Wstań, „W drodze”, „Polonia Christiana”. W pozostałych tytułach przeważały teksty, adnotacje, komentarze, informacje najczęściej w luźny, peryferyjny sposób nawiązujące do badanego tematu (np. w „Do rzeczy”). Na zakończenie analizy należy przytoczyć trafną refleksję ks. Alfreda Wierzbickiego zawartą w artykule „Odwaga myślenia według Wojtyły” opublikowanym w „Więzi”. Autor pisząc na temat nauczania o rodzinie i małżeństwie i wskazując na nieobecność myśli Jana Pawła II, w prowadzonych w debacie 111 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych publicznej rozważaniach na temat rodziny konkluduje: „im bardziej oddalamy się od czasu, w którym żył św. Jan Paweł II, tym mniej rozumiemy jego myśl” (s. 126). VI. Wnioski z analizy Z przeprowadzonej analizy zawartości wybranych w okresie badawczym, czyli: rok po kanonizacji Jana Pawła II (od 1 kwietnia 2015 do 7 maja 2015 r.) tytułów prasowych opiniotwórczych dla polskiego czytelnika zainteresowanego osobą papieża i jego spuścizną intelektualną oraz duchową można wyprowadzić następujące wnioski: 1) autorytet papieża Jana Pawła II jest bardzo wysoko ceniony przez Polaków, co potwierdzają wnioski płynące z badań opinii publicznej, 2) myśl, nauczanie, dziedzictwo intelektualne Jana Pawła II rok po kanonizacji jest w niewielkim stopniu obecne w mediach opiniotwórczych. W jakim znaczeniu? – występuje zauważalny brak nawiązania do dorobku i nauczania, a także brak refleksji nad tym, co pozostawił Jan Paweł II w swojej spuściźnie intelektualnej i duchowej, 3) refleksja, przypomnienie, wybrane myśli i fragmenty z nauczania Jana Pawła II przechodzą do kręgu katolickich mediów niszowych oraz czasopism naukowych. Jeśli idzie o czasopisma naukowe, można zauważyć, że pogłębiona refleksja nad spuścizną teologiczną Jana Pawła II dopiero się rozpoczyna i można wstępnie zakładać oraz oczekiwać, że będzie się systematycznie poszerzać, 4) należy stwierdzić, że ani media opiniotwórcze, ani media katolickie nie podjęły pogłębionego dialogu ze spuścizną intelektualną Jana Pawła II w okresie pierwszego roku, jaki upłynął od kanonizacji. Żadne z mediów nie okazały się być dostatecznie uwrażliwione na ten temat, a sternicy mediów pominęli dziedzictwo Jana Pawła II w debacie publicznej w rocznicę Jego kanonizacji. Wyjątkiem jest tylko miesięcznik Znak, który jako jedyny podjął refleksję na temat tego, co pozostawił po sobie w sensie intelektualnym Jan Paweł II, 5) media w większości zaprzestały po roku, jaki upłynął od momentu kanonizacji, kreacji Jana Pawła II w kontekście Jego myśli, refleksji teologicznej, szerzej: dorobku intelektualnego. Z przeprowadzonej analizy można wyciągnąć następujący wniosek zamykający przeprowadzoną analizę: Jan Paweł II w roku 2014 w wyniku pomyślnie zakończonego procesu kanonizacyjnego wszedł do grona świętych, do modlitwy, na obrazy, natomiast wyszedł z obiegu medialnego w naszym kraju jako znaczący autorytet intelektualny. Szkoda, że tak się stało i to w tak krótkim okresie – roku czasu, jaki upłynął od Jego kanonizacji. 112 �Teresa Sasińska-Klas, Kanonizacja Jana Pawła II w 2014 r. Wydaje się, że byłoby społecznie korzystne i wysoce pożądane podjęcie próby przywrócenia w sferze publicznej dorobku tego wielkiego autorytetu, jakim był i pozostał papież Jan Paweł II oraz jego intelektualna spuścizna, która z pełnym przekonaniem zasługuje na godne potraktowanie i pogłębioną 24 refleksję oraz wnikliwą analizę . Jeśli tak się nie stanie, jeśli jako obywatele zignorujemy tę szansę tu, w kraju, który tak bardzo kochał Karol Wojtyła, a następnie papież Jan Paweł II, to ta refleksja zostanie podjęta poza Jego ukochaną Ojczyzną. Miejmy nadzieję, że tak się nie stanie! Święty Jan Paweł II w pełni zasługuje na to, by Jego dorobek teologiczny, autorytet i nauczanie stały się przedmiotem rzetelnych badań i wnikliwej refleksji w dyskursie publicznym, jaki winien zostać podjęty i być prowadzony w naszym kraju. I na zakończenie zwraca uwagę oraz skłania do pogłębionej refleksji opinia, jaką przedstawił Kardynał Stanisław Dziwisz w homilii wygłoszonej w Centrum Jana Pawła II w Krakowie pod koniec marca 2015 r. odnosząc się do wartości spuścizny intelektualnej i duchowej oraz nauczania papieża, gdy zwrócił wysoce trafną uwagę, z którą należy się w pełni zgodzić, że: „Duchowe dziedzictwo Jana Pawła II nie zostało zamknięte w kościelnych archiwach i bibliotekach. On nadal przemawia i inspiruje, wskazuje drogę. On nadal, i to 25 w sposób znaczący, jest obecny w życiu Kościoła” . Bibliografia I. Raporty badawcze 1. Komunikat z badań BS/131/2002: „Rachunek sumienia Polaków w przededniu wizyty Jana Pawła II w kraju”, CBOS: Warszawa, lipiec 2002. Komunikat z badań nr 51/2014: „W oczekiwaniu na kanonizację Jana Pawła II”, CBOS: Warszawa, kwiecień 2014. Komunikat z badań nr 26/2015: „Zmiany w zakresie podstawowych wskaźników religijności Polaków po śmierci Jana Pawła II”, CBOS: Warszawa, luty 2015. Komunikat z badań nr 46/2015: „Jan Paweł II w pamięci Polaków po dziesięciu latach od śmierci”, CBOS: Warszawa, marzec 2015. 2. 3. 4. II. Tytuły prasowe wybrane do analizy (w okresie 1 kwietnia – 7 maja 2015 r.) 1. 2. Polityka. Wprost.                                                              24 Więcej informacji na ten temat zawierają wyniki badań CBOS: Komunikat nr 26/2015: „Zmiany w zakresie podstawowych wskaźników religijności Polaków po śmierci Jana Pawła II”, Warszawa: CBOS, luty 2015.  25 http://www.radiopik.pl/3,2 1520,dziwisz-czynmy-wszystko-by-przy-polskim-stole-byl, 29.03. 2015.  113 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. 25. Newsweek. W sieci. Do rzeczy. Forum. Tygodnik Powszechny. Znak. Więź. L’Osservatore Romano (wydanie w jęz. polskim). Źródło. List do Pani. Polska Gazeta Krakowska. Wiadomości KAI. Droga. Apostoł. Wzrastanie. Polonia Christiana. Jasna Góra. W drodze. Słowo wśród nas. Posłaniec Serca Jezusowego. Wstań. Gość Niedzielny. Niedziela. III. Źródła internetowe 1. http://www.radiopik.pl/3,2 1520,dziwisz-czynmy-wszystko-by-przy-polskim-stole-byl, 29.03.2015. Data pobrania: 7 listopada 2015 r. 114 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej Anna Sugier-Szerega Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej Streszczenie: Celem artykułu jest ukazanie obrazu Jana Pawła II w wybranych tytułach prasy kobiecej, ukazującej się w okresie tuż przed i tuż po kanonizacji (kwiecień – maj 2014 r.). Autorka analizuje zarówno kwestie formalne, np.: w jakich tytułach prasowych, za pomocą jakich gatunków dziennikarskich i fotografii ukazywano sylwetkę Papieża, jak i merytoryczne: w jakim kontekście najczęściej przywoływano tę postać, które cechy osobowości, zachowania, wydarzenia z Jego życia eksponowano. Istotną częścią analizy jest również poszukiwanie dominujących kontekstów, w których przywołuje się działalność papieża Polaka (religijny, polityczny, kulturowy, naukowy i inne). Zastosowana metoda analizy zawartości dotyczy zarówno przekazu słownego, jak i materiałów wizualnych, które są zasadniczym elementem, wokół których czasopisma kobiece budują swoją narrację. Artykuł wskazuje, iż obraz Papieża podczas kanonizacji ukazany w prasie kobiecej jest spójny, ale jednowymiarowy, schematyczny. Zasadniczo opiera się na wspomnieniach, ma charakter sentymentalny, nawiązuje do Jego pogodnej osobowości. W treściach opublikowanych rzadko porusza się wątki związane z jego spuścizną filozoficzno-naukową, twórczością literacką czy nauką Kościoła. Słowa kluczowe: prasa kobieca, Jan Paweł II, kanonizacja. Summary: The aim of this article is to present the image of John Paul II in selected titles from the women's press, published in the period just before and after the canonization (April – May, 2014). The author analyzes both the formal issues: in what press titles and trough which journalistic genres and photographs was the figure of the Pope presented, as well as factual: in what context was this figure recalled the most, which personality traits, behaviors and events from his life were highlighted. The search for the dominant contexts (religious, political, cultural, scientific and other), in which the activities of the Polish Pope were recalled, is also an important part of this analysis. The applied method of contents analysis refers both to the verbal message and the visual materials, which are an essential element around which women's magazines build their narration. The article points out that the image of the Pope during his canonization, as shown in the women’s press, is coherent, but one-dimensional and 115 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych schematic. It is essentially based on the memories, has got a sentimental character, alludes to his cheerful personality. The topics related to his philosophical and scientific heritage, literary work or the teachings of the church are rarely present in the issues raised. Key words: women’s press, John Paul II, canonization. Dzień kanonizacji Papieża był dla wierzących na całym świecie wielkim świętem. Wielu z nich ponownie po dziewięciu latach od jego śmierci powróciło do Rzymu, by uczestniczyć osobiście w tym wydarzeniu. Wyjątkowość 27 kwietnia 2014 r. polegała nie tylko na wyniesieniu na ołtarze dwóch papieży w jednym dniu, ale i na zwieńczeniu najszybszego w historii Kościoła katolickiego procesu kanonizacyjnego. Pamiętne „Santo subito” skandowane przez wiernych zgromadzonych na Placu św. Piotra 2 kwietnia 2005 r. wieczorem, urzeczywistniło się zaledwie 9 lat później. Zainteresowanie mediów i dziennikarzy w dniach poprzedzających odejście Jana Pawła II było niemal powszechne, ale również, co podkreślają zgodnie medioznawcy, wyważone, empatyczne, ludzkie, wspólnotowe. Pytanie czy zaangażowanie dziennikarzy i ludzi mediów było podobne w przypadku kanonizacji? Czy istotne i wyjątkowe dla Polaków wydarzenie przyciągnęło uwagę prasy, radia, telewizji, internetu? Z pobieżnych analiz, dyskusji medioznawców i zwykłych obywateli naszkicować można obraz kanonizacji, jako święta przede wszystkim katolików zaangażowanych w życie Kościoła. O ile przy odchodzeniu Jana Pawła II świat mediów „wstrzymał oddech”, a kamery niemal wszystkich telewizji świata pracowały globalnie lecz z niezwykłą subtelnością, o tyle podczas kanonizacji widzowie, czytelnicy odnosili wrażenie, że kanonizacja Polaka jest jednym z wielu wydarzeń, mało wyjątkowym i nie wartym, by poświęcać mu wielkiej uwagi. Przedmiotem zainteresowania niniejszych rozważań będzie próba przeanalizowania prasy kobiecej w dniach poprzedzających i następujących po kanonizacji pod kątem obecności materiałów odnoszących się do tego wydarzenia. Na ogół traktuje się ów segment prasy w sposób lekceważący, treściom nie przypisuje się znaczenia, wskazując na ich rozrywkowy, plotkarski, poradnikowy, a zarazem ulotny charakter. Tymczasem ta kategoria ma długą tradycję i sporą liczbę tytułów o zróżnicowanych profilach zainteresowań: od poradnictwa w sprawach urody, mody, wychowania do stylu życia różnych grup zawo1 dowych kobiet . Jakie elementy składają się więc na obraz Jana Pawła II w prasie kobiecej, które jego cechy, zachowania, a także działania są uwypuklane,                                                              1 T. Kowalski, B. Jung, Media na rynku. Wprowadzenie do ekonomiki mediów, Wyd. Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2006, s. 140.   116 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej powtarzane? Biorąc pod uwagę liczbę tytułów określanych jako kobiece, ich różnorodność, odmienne grupy docelowe (zarówno pod względem wieku, pozycji społecznej i zawodowej czytelniczek) warto przeanalizować ów materiał za pomocą analizy zawartości i treści, by dowiedzieć się za pomocą jakich środków warsztatowych, językowych i wizualnych kreśli się obraz największego Polaka XX wieku w czasie poprzedzającym kanonizację i następującym tuż po niej. W artykule odpowiem na pytanie na czym polega specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej, a przydatne będą tu kwestie szczegółowe dotyczące: warsztatu dziennikarskiego, głównych wątków tematycznych, określeń i fotografii Jana Pawła II obrazujących teksty nawiązujące do kanonizacji. I. Charakterystyka badanego materiału W celu wyselekcjonowania materiału przejrzano 20 tytułów kobiecych uka2 zujących się między 1 kwietnia a 31 maja 2014 r. Założono, że dziennikarze mogli być zainteresowani tematem zarówno przed 27 kwietnia realizując materiały o charakterze zapowiadającym, jak i po wydarzeniu, publikując materiały o charakterze relacjonującym. Wśród tytułów znalazły się zarówno miesięczniki, dwutygodniki, jak tygodniki, które kierowane są do odmiennych grup kobiet. Można więc mówić o zróżnicowanym charakterze tej prasy – znajdują się tu tytuły tzw. luksusowe, rozrywkowe oraz poradnikowe. Ich wykaz znajduje się w tabeli nr 1. Tabela 1. Wykaz analizowanych tytułów Tytuły „Kobieta i życie” „Życie na gorąco” „Chwila dla Ciebie” „Przyjaciółka” „Tina” „Claudia” „Gala” „Pani” „Party” „Twój Styl” „Viva!” Suma Częstotliwość ukazywania miesięcznik tygodnik tygodnik dwutygodnik dwutygodnik miesięcznik dwutygodnik miesięcznik dwutygodnik miesięcznik dwutygodnik Liczba materiałów przed kanonizacją 1 1 2 1 1 1 1 0 1 1 0 10 Liczba materiałów po kanonizacji 2 2 0 1 1 0 0 1 0 0 1 8 Źródło: analiza własna                                                              2 Pozostałe tytuły, w których nie znaleziono materiałów nt. kanonizacji: miesięczniki: „Cienie i blaski”, „Cosmopolitan”, „Elle”, „Olivia”, „Świat Kobiety”, „Zwierciadło”; dwutygodniki: „Grazia”, „Naj”, „Show”.  117 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Zainteresowanie prasy kobiecej tym wydarzeniem było w miarę proporcjonalne przed i po 27 kwietnia. Wśród 18 materiałów nawiązujących do kanonizacji przed 27 kwietnia opublikowano ich 10, po wydarzeniu 8. Z zestawienia wynika, że miesięczniki luksusowe („Twój Styl”, „Claudia”, „Pani”) nie wracały do tematu, zazwyczaj poświęcały tematowi kanonizacji jeden obszerny materiał. Temat zdecydowanie powracał w pismach typu poradnikowego, rozrywkowego, skierowanych do czytelniczek o niższym statusie zawodowym. II. Charakterystyka tytułów publikacji i zastosowanych gatunków dziennikarskich Warto przyjrzeć się tytułom analizowanych materiałów – można wśród nich wyróżnić trzy kategorie. Pierwsza zawiera określenia odnoszone wprost do osoby świętego. Nasycone emocjonalnością, niemal personifikujące relację z Papieżem, wskazują na bliską więź odczuwaną przez głównych bohaterów z osobą Jana Pawła II (np. Mój Papież – nigdy go nie zapomnę, Dla mnie wujek był zawsze święty, Cudowny rodak, Cud Bożego Miłosierdzia, Tak dużo zawdzięczamy Ojcu Świętemu). Do drugiej kategorii należą tytuły zapowiadające opis działań, zachowań Jana Pawła II decydujących o tym, że został świętym (Święty Jan Paweł II oczami K. Kolendy-Zaleskiej, Droga Papieża Polaka do świętości, Barką do nieba, Łaski i cuda Jana Pawła II, Droga do świętości). Wskazane grupy tytułów nie mają charakteru neutralnego, jednoznacznie wskazują na pozytywny stosunek do osoby i działań papieża, przy czym powtarzający się motyw drogi jest w tym przypadku próbą uchwycenia konsekwencji z jaką żył na ziemi, widząc przed sobą zadanie zdobycia wieczności. Trzecia kategoria tytułów nie nawiązuje bezpośrednio do osoby Papieża, ale do Rzymu – miasta, w którym żył od 1978 r. i zmarł, a które będzie lub było odwiedzane przy okazji kanonizacji. W tych materiałach przedstawia się porady, wskazuje miejsca warte odwiedzenia ze względu na osobę świętego (np. Porady dla pielgrzyma, Spacer po Rzymie, Rzym śladami Jana Pawła II, Rzym – papieskie miasto), nie są więc one nacechowane emocjonalnością jak w przypadku poprzednich kategorii, a raczej opisowe. Ponadto pojawiają się tytuły nawiązujące do relacjonującego charakteru danego materiału (Wielki dzień czterech Papieży, Kanonizacja Jana Pawła II – mamy świętego). Pełny zestaw tytułów znajduje się w tabeli nr 2. Materiały charakteryzują się zróżnicowaniem pod względem zastosowania gatunków dziennikarskich. Najwięcej pojawiło się fotoreportaży (4) i artykułów informacyjnych w formie poradników, które nawiązują do formy relacji ze spaceru po ważnych miejscach w Rzymie (4). Pełnią one rolę przewodników po mieście, zwracają uwagę na niezwykłe atrakcje, ale i zawierają konkretne informacje dla pielgrzymów wybierających się na kanonizację. W dalszej ko- 118 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej lejności znalazły się wspomnienia o Karolu Wojtyle sprzed okresu papieskiego (3), wywiady – z uzdrowioną za wstawiennictwem Jana Pawła II Floribeth Mora Diaz oraz Jackiem Pałasińskim, wieloletnim korespondentem TVN24 3 z Rzymu (2), artykuły publicystyczne (2), reportaże (2) , listy czytelników (1). Warto jednak zwrócić uwagę, że materiały te, chociaż operują słowem, są bogato uzupełniane fotografiami. Zdecydowanie fotografie są elementem przyciągającym czytelników, szczególnie, że część z nich odnosi się do słabo znanego okresu życia Karola Wojtyły jako księdza, potem kardynała. Dominacja gatunku jakim jest fotoreportaż koresponduje z charakterem prasy kobiecej, w której zawartość merytoryczną obudowuje się jej wizualizacją. Tabela 2. Tytuły materiałów opublikowanych przed i po kanonizacji Tytuł czasopisma Opublikowane przed 27.04. Opublikowane po 27.04. „Kobieta i Życie” Mój Papież – nigdy go nie zapomnę „Życie na gorąco” Dlaczego ja? Wywiad z Floribeth Mora Diaz „Przyjaciółka” Rady dla pielgrzyma „Chwila dla Ciebie” „Pani” Tak dużo zawdzięczamy Ojcu Świętemu Rzym śladami Jana Pawła II Droga Papieża Polaka do świętości Barką do nieba. Wywiad z Jackiem Pałasińskim – Mój Papież – listy czytelników Spacer po Rzymie Cud Bożego Miłosierdzia Wielki dzień czterech Papieży Dla mnie wujek był zawsze święty – „Claudia” „Party” „Gala” „Viva!” Rzym – papieskie miasto Droga do świętości Cudowny rodak – „Tina” „Twój Styl” Łaski i cuda Jana Pawła II – Alfabet Jana Pawła II. Święty Jan Paweł II oczami K. Kolendy-Zaleskiej – – – Kanonizacja Jana Pawła II – mamy świętego Źródło: analiza własna                                                              3 Ze względu na pobieżne relacje, krótkie teksty opatrzone zdjęciami należałoby mówić raczej o gatunku zwanym feature, czyli „szkicu reportażowym, przedstawiającym podstawowe fakty, zgodnie z ich chronologicznym przebiegiem”. Cechy tego gatunku opisują medioznawcy w pracy: K. Wolny-Zmorzyński, A. Kaliszewski, W. Furman, J. Snopek, Prasowe gatunki dziennikarskie, Kraków 2014, s. 68.   119 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych III. Kluczowe wątki tematyczne W materiale dało się wyróżnić powtarzające się bloki tematyczne, które zasadniczo dotyczyły dwóch kwestii. Pierwszy koncentrował się na wydarzeniu jakim była kanonizacja Polaka, co świadczy o jego niezwykłej randze skoro odnotowuje się je nawet w prasie kobiecej. W tym bloku najczęściej i najobszerniej rozbudowanym wątkiem był szczegółowy opis przykładów uzdrowień dokonanych za wstawiennictwem Jana Pawła II. W dużej mierze uznano je za główne przesłanki do uzasadnienia procesu kanonizacyjnego (podnoszono ten wątek w materiale 8-krotnie). Przykłady uzdrowień nie dotyczą wyłącznie osób uznanych za kluczowe dla procesu kanonizacyjnego (Kostorykanka Floribeth Mora Diaz), ale odnoszą się do zwykłych ludzi, którzy wierzą, że w ich przypadku cudowna interwencja Ojca Świętego za pośrednictwem modlitwy do Niego, przyniosła uwolnienie od choroby i uzdrowienie. Opowiada jedna z bohaterek: ,,Byłam w 26 tygodniu [ciąży] gdy dowiedziałam się, że moja córka od dawna nie rośnie. Zatrzymała się na 467 gramach i nie rozwija się dalej (…). Jeśli przeżyje poród nie będzie miała szansy na przetrwanie (…). Lekarze nie ukrywali, że są całkowicie bezsilni. – Byliśmy z mężem załamani, ale jesteśmy ludźmi wierzącymi i uznaliśmy, że tam, gdzie człowiek jest bezradny, może pomóc tylko Bóg – opowiada Joanna. – Sięgnęłam po obrazek przedstawia4 jący Jana Pawła II, upamiętniający Jego wizytę na Wawelu w 1983 roku” . Po dramatycznym porodzie rodzicom kazano pożegnać się z dzieckiem, w szpitalnej Sali zaś Joanna dostrzegła kalendarz z tym samym zdjęciem Ojca św., przy którym modliła się wcześniej. Nad ranem okazało się, że dziecko ma jednak wykształcone nerki i żyje. Dzisiaj dziewczynka ma 9 lat, jest zdrowa, a lekarze mówią, że to się wymyka konwencjonalnej medycynie. Inne wątki wprost nawiązujące do kanonizacji podkreślają, że okres oczekiwania na kanonizację był wyjątkowo krótki (3-krotnie), podaje się też przebieg, plan uroczystości kanonizacyjnych (3), pokazuje znane postaci życia politycznego i kulturalnego, które uczestniczyły w kanonizacji (2), akcentuje wyjątkowość dnia 27 kwietnia 2014 r. ze względu na obecność czterech papieży na Placu św. Piotra w tym dniu. Drugi blok tematyczny nawiązywał ściśle do osoby Jana Pawła II. Najczęściej poruszano w nim wątki będące wspomnieniami dalszej rodziny Karola Wojtyły z okresu jego młodości i dojrzałości, zanim został wybrany papieżem (5) lub tuż po wyborze, kiedy odwiedzano go w Rzymie. Bliska krewna papieża przekonuje: „dla mnie będzie to usankcjonowanie przez Kościół tego, co czuło wielu ludzi (…). Bo ja wiele razy odczułam, jakby od niego bił blask i ciepło,                                                              4 A. Ptak, Mój Papież – nigdy go nie zapomnę, „Kobieta i Życie”, 2014, nr 4, s. 43.  120 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej które wyzwalało chęć przytulenia się. Potrafił przenikać człowieka, znał jego 5 myśli i uczucia. Dla mnie wujek zawsze był święty” . Następnie podkreślano działalność papieża Jana Pawła II na arenie globalnej (4) jako wyjątkowego przywódcę duchowego, przekraczającego granice religijne, kulturowe, społeczne. Spotykał się z głowami wielu państw, odwiedzał kraje, w których niekoniecznie mile go witano, ale w trakcie wizyt przełamywał wrogość tłumów. Wspomina dziennikarz Jacek Pałasiński: ,,W 1996 roku papież wystąpił na stadionie w Managui, stolicy Nikaragui, wypełnionym po brzegi sandinistami. Ci opracowali okrzyki i akcje, które miały zakłócić, a nawet uniemożliwić mszę. Papież miał zapamiętać, że do ich socjalistycznego kraju przyjeżdżać nie warto. Gdy Ojciec Święty się pojawił, cały stadion wył, skandował antykościelne i antypapieskie hasła. Papież wstąpił na ołtarz i krzyknął: Silencio!!!” mocnym, wręcz rozkazującym głosem. Rozwrzeszczany tłum zamilkł w jednej se6 kundzie. I do końca Mszy była cisza jak makiem zasiał” . O łamaniu barier między ludźmi w przeróżnych sytuacjach, w jakich się znajdował decydowały specyficzne cechy osobowości, które również są przedmiotem refleksji w analizowanym materiale (4): „Jan Paweł II był pierwszym Papieżem, który gościł w Białym Domu. Podczas spotkania z rodziną Jimmy’ego Cartera Wojtyła dostrzegł, że wnuczka prezydenta z przejęcia nie może wygłosić powitania, bo zacina się na słowach: „Jego świątobliwość”. Szybko wybawił dziewczynkę 7 z opresji: „Mów mi wujaszku”, zaproponował” . W większości tekstów, w których pojawia się kwestia usposobienia, charakteru, osobowości papieża podkreśla się jego pogodę ducha, poczucie humoru, dystans do siebie i sprawowanej funkcji. Równie znaczącym powtarzającym się wątkiem był jego wyjątkowo aktywny, sportowy, a zarazem ascetyczny styl życia (4), wspominany przez dziennikarzy i przyjaciół obserwujących go na co dzień. Katarzyna Kolenda-Zaleska w artykule Alfabet Jana Pawła II umieściła specjalne hasło na literę B – jak basen, które wyjaśnia w następujący sposób: „Gdy Jan Paweł II został papieżem, kazał wybudować basen w Castel Gandolfo. Oczywiście natychmiast pojawiła się krytyka, wypominano niepotrzebne marnowanie pieniędzy. Papież skwitował to: „Nowe konklawe kosztuje drożej”. Był miłośnikiem sportu – nart, pływania, kajaków i pieszych wędrówek. Uważał, że sport 8 trzyma w ryzach także ducha” . Niewątpliwie ten wątek dotyczy bardziej prywatnej strony życia Jana Pawła II, Jego umiłowania „życia”, piękna przyrody, dbałości o kondycję, a prezentowanie codzienności, intymności, upodobań w tego rodzaju prasie jest dla czytelników najatrakcyjniejsze.                                                              5 M. Wilczyńska, Dla mnie wujek zawsze był święty, „Przyjaciółka” 2014, nr 9, s. 19.  A. Litorowicz-Siegert, Barką do nieba, „Twój Styl”, 2014 nr 5, s. 63.  7 E. Zadrożna, Droga do świętości, „Party”, 2014 nr 9, s. 81.  8 K. Kolenda-Zaleska, Alfabet JP II, „Pani”, 2014 nr 5, s. 40.   6 121 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych IV. Jan Paweł II na fotografiach W analizowanym materiale wszystkie analizowane teksty są uzupełniane fotografiami, bądź ich główna oś konstrukcyjna zbudowana jest wokół pamiątkowych zdjęć Karola Wojtyły z różnych okresów życia. Dysproporcje między słowem a obrazem są widoczne w liczbie zdjęć – 18 materiałów dziennikarskich opatrzono aż 103-ma fotografiami, z czego 75 bezpośrednio nawiązuje do osoby świętego. Wyraźne doświadczenie dominacji obrazu nad słowem, obserwuje się więc także i w przypadku opisywania wątku kanonizacji podjętego w prasie kobiecej. Wydawałoby się, że ów temat, wymagający intelektualnego zaangażowania, analiz merytorycznych, argumentacji będzie realizowany przede wszystkim słowem. Tymczasem tendencja do „przemawiania obrazem”, której realizację, modyfikację, multiplikację ułatwiła technologia cyfrowa widoczna jest również w tematach trudnych, wydawałoby się nie przystających do lekkiego charakteru prasy kobiecej. Zdjęcia wielokrotne powtarzają się, zapadając w pamięć czytelników chociaż zdaniem niektórych medioznawców, dzisiejsza łatwość dystrybucji fotografii w wersji cyfrowej nadaje im ulotne 9 znaczenie . Być może jednak zasada ta nie sprawdza się w przypadku fotografii osób publicznych, do których niewątpliwie należał Jan Paweł II. Podstawowy podział zdjęć opiera się głównie na celu w jakim zrealizowano fotografię. Zdjęcia zazwyczaj funkcjonują albo jako artefakty w obiegu prywatnym – wówczas ogląda się je w wąskim gronie rodziny, znajomych, przyjaciół, 10 albo w obiegu publicznym . W przypadku analizowanych zdjęć znaleźć można reprezentację obydwu grup. W wielu przypadkach bohaterami artykułów są dalsi krewni lub znajomi papieża, którzy snując opowieści o nim (często ujawniające dosyć osobiste kwestie, jak śluby, narodziny dzieci, itp.) jednocześnie udostępniają prasie, a więc szerokiemu gronu czytelników, zdjęcia z prywatnych archiwów rodzinnych. Tym samym pokazują zażyłość z Karolem Wojtyłą, najczęściej w okresie Jego wczesnego kapłaństwa. Co ciekawe rozmówcy zgodnie podkreślają niezwykłą pamięć Jana Pawła II, który do późnych lat poznawał krewnych odwiedzających go w Rzymie, starał się także podtrzymywać z nimi kontakty listowne, interesował się ich życiem. Szczegółowy wykaz zdjęć o charakterze prywatnym umieszczono w tabeli nr 3.                                                              9 Dijck J. Van, Zmediatyzowane wspomnienia w epoce cyfrowej, „Kultura Popularna” 2010 nr 1, s. 134.  10 E. Goffman, Ramy fotografii, w: Fotospołeczeństwo. Antologia tekstów z socjologii wizualnej, Bogunia-Borowska M., Sztompka P. (red.), Kraków: „Znak” 2012, s. 265.  122 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej Tabela 3. Zdjęcia o charakterze prywatnym Główna postać na zdjęciu Treść Karol Wojtyła/Jan Paweł II Z dalszą rodziną i krewnymi, jako kardynał oraz Papież Karol Wojtyła w dzieciństwie i wczesnej młodości, rodzice Wojtyły Zdjęcia z I Komunii Św., Zdjęcie ślubne rodziców 5 Karol Wojtyła odpoczywający Na tle przyrody, na biwaku, na nartach w górach, z przyjaciółmi 2 Suma Liczba 13 20 Źródło: analiza własna Zdjęcia o charakterze publicznym są ściśle związane z funkcją, jaką w Kościele katolickim pełnił Karol Wojtyła już po wyborze na tron papieski – jest ich 37. Wśród nich dominują fotografie z innymi (23), w tym najliczniejszą grupą są zdjęcia świadczące o niezwykłym kontakcie z pielgrzymami różnych krajów oraz z dziećmi, które przyjmował z wielką życzliwością. Niezwykle wymowne są fotografie upamiętniające samotną postać Jana Pawła II, najczęściej modlącego się (14). Sylwetka lub sama twarz, kontemplująca, skupiona, jest fotografowana w wielu odsłonach, w różnych fazach życia – młodości, dojrzałości, starości. Dominuje jednak kontekst pokazywania Jana Pawła II jako pielgrzyma – podróże i spotkania z ludźmi są przedmiotem zainteresowania reporterów. Dzięki tym fotografiom czytelnik utwierdza się w przekonaniu, że Jan Paweł II był nieprzeciętnym człowiekiem o niezwykle otwartym, ciepłym usposobieniu, o sile fizycznej, ale i psychicznej, który w tłumie pozostawał odprężony, uśmiechnięty, żartujący i nieustannie błogosławiący zgromadzonym. Ta radość i swoboda nie byłyby niczym nadzwyczajnym, gdyby nie zamach na życie papieża dokonany przez Ali Agcę 13 maja 1981 r. To trudne wydarzenie nie osłabiło chęci Ojca Świętego do głoszenia Dobrej Nowiny, a ogłoszone publicznie tuż po uratowaniu życia przebaczenie niedoszłemu zabójcy uzmysłowiło światu potęgę i siłę chrześcijańskiego przesłania. Fotografie z zamachu, a także zdjęcia z celi więziennej Ali Agcy powtarzają się w badanym materiale dwukrotnie. Fotografie typu reporterskiego, wykonywane z oddalenia, ukazujące Jana Pawła II na tle bądź w otoczeniu tłumu świadczą o jego niezwykłej umiejętności zjednywania ludzkich serc na różnych kontynentach. Podkreślają też konsekwencję i nieustanność pielgrzymowania Jana Pawła II. W trakcie swojego pontyfikatu odbył on 104 podróże do 132 krajów, co zajęło mu w sumie około dwóch lat. 123 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Tabela 4. Zdjęcia Jana Pawła II o charakterze publicznym z innymi osobami Jan Paweł II z innymi Liczba JP II wśród pielgrzymów 9 JP II z dziećmi 6 JP II z przywódcami innych religii 3 JP II z Ali Agcą 2 JP II z politykami 2 JP II z chorymi 1 Suma 23 Źródło: analiza własna Wśród zdjęć z osobami trzecimi nie brakuje fotografii Papieża z przywódcami innych religii, co świadczy o podkreśleniu jego znamienitej roli w budowaniu dialogu ekumenicznego (za który niejednokrotnie był krytykowany jeszcze za życia). Wspólna fotografia ze zwierzchnikiem greckiego kościoła prawosławnego Christodoulosem zrobiona podczas spotkania w Atenach 11 w 2001 roku , czy z Dalajlamą, zatytułowana Papież i Dalajlama XIV – audien12 cja w roku 1986. Jedno z wielu spotkań przyjaciół , czarno-biała fotografia ze 13 spotkania z przedstawicielami innych religii z 1986 r. budują obraz Jana Pawła II jako osoby otwartej na dialog z przedstawicielami różnych wyznań i religii. Inne znaczące postaci, które pojawiają się na zdjęciach to Królowa Elżbieta 14 15 (głowa kościoła anglikańskiego) czy Bill Clinton – podkreśla się więc znaczenie Jana Pawła II również na arenie polityki globalnej. W tej grupie dominują jednak zdjęcia ukazujące jego ścieżki wiodące do świętości (14) – reporterskie zdjęcia z przebiegu nabożeństw i uroczystości, na których udało się autorom uchwycić niezwykłe skupienie na twarzy Jana Pawła II bądź wymowne, trzykrotnie pojawiające się zdjęcie Papieża modlącego się przy Ścianie Płaczu. Fotografie z wydarzenia jakim była kanonizacja Jana Pawła II w dniu 27 kwietnia 2014 r. pojawiają się w dwóch publikacjach po 27 kwietnia i mają charakter relacji, bogato uzupełnionej zdjęciami, najczęściej znanych osób: polityków (8), przedstawicieli Kościoła katolickiego (4), rodzin królewskich (2), które uczestniczyły w tym wydarzeniu.                                                              11 A. Litorowicz-Siegert, Barką do nieba, „Twój Styl”, 2014 nr 5, s. 63.  Tamże.  13 Tamże.  14 Tamże, s. 86.  15 K. Kolenda-Zaleska, Święty Jan Paweł II oczami Katarzyny Kolendy-Zaleskiej. Alfabet JP II, „Pani”, 2014 nr 5, s. 41.  12 124 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej Tabela 5. Zdjęcia Jana Pawła II o charakterze publicznym bez osób trzecich Postać Jana Pawła II Liczba Modlącego się w trakcie nabożeństw 6 Modlącego się przy Ścianie Płaczu 3 Na tle obrazu Jezusa Miłosiernego 1 Całującego ziemię w Polsce 1 Żartującego 1 Zmarłego 2 Suma 14 Źródło: analiza własna Pozostałe fotografie nie łączą się ściśle z osobą świętego, a raczej z innymi znaczącymi osobami bądź symbolami istotnymi dla Kościoła katolickiego. Pojawia się więc zdjęcie Matki Bożej Fatimskiej, której Ojciec św. zawierzył swój pontyfikat, siostra Faustyna Kowalska, św. Jan XXIII, żyjący i obecni na kanonizacji papieże Benedykt XVI i Franciszek. Obecne są również 3 fotografie ukazujące żałobę wśród pielgrzymów na Placu św. Piotra w dniu odejścia Jana Pawła II oraz relikwiarz z krwią świętego. Znacząca jest również grupa zdjęć pokazująca ulubione miejsca papieskie i szerzej zabytki oraz charakterystyczne miejsca w Rzymie. V. Role Jana Pawła II Na pytanie w jakich rolach i w jaki sposób werbalnie opisuje się Jana Pawła II można odpowiedzieć po analizie merytorycznej zawartości tekstów. Jana Paweł II pojawia się najczęściej jako pielgrzym, który odbył 104 podróże do 134 krajów, w tym 8 do Polski. W kontekście pełnienia tej roli podkreśla się siłę oddziaływania na gromadzące się tłumy, umiejętność łamania barier komunikacyjnych poprzez cechy otwartej osobowości, ale i zdolności aktorskie. Określa się Go jako „mistrza gestów”, wykorzystującego swój talent oratorski, ale co istotne – nie grającego przed publicznością lecz przebywającego wśród ludzi i będącego z nimi. W trakcie pielgrzymek dokonywał cudu jednoczenia ludzi, przełamywania stereotypu statycznego i nieosiągalnego papieża, łamał granice między kulturami i religiami, zdobywając sympatię niechętnego początkowo tłumu np. w Egipcie. Jego stanowczość, a zarazem otwartość i duch modlitwy spowodował, iż Egipcjanie odebrali zachowanie Papieża jako przyjeżdżającego „brata, który oferował przyjaźń”, chociaż początkowo wyrażali głośno niezadowolenie z obecności w ich kraju. 125 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Kolejna rola wiąże się z pełnieniem przywództwa duchowego, które realizował poprzez przypominanie podstawowych zasad wiary mówiących o świętości każdego życia, powołaniu człowieka do miłości, niesienia nadziei, miłosierdzia, przebaczenia, pokoju. Podczas pierwszej pielgrzymki do Polski wzywał rodaków do porzucenia lęku, bierności, dodawał otuchy i nadziei zwykłym ludziom, przytłoczonym duszną atmosferą reżimu komunistycznego. Z roli kierownika duchowego nie zrezygnował również w czasie kolejnych pielgrzymek do Polski, karcąc za nagłe zachłyśnięcie się rodaków „wolnością”, która przeradza się w samowolę (nawiązując do dyskusji o aborcji). Często ukazywaną jest rola przyjaciela młodzieży i dzieci oraz pocieszyciela chorych, co szczególnie uwidacznia się w relacjach osób uznających, że swe uzdrowienia zawdzięczają wstawiennictwu modlitewnemu Papieża. Część świadectw mówi o Nim jako o człowieku nieustannej modlitwy i kontemplacji, w każdej chwili budującego niezwykle osobistą relację z Bogiem. Rzadko zdarza się mówić w analizowanych materiałach o papieżu jako o przywódcy politycznym, co miało miejsce przy okazji analizy materiałów o odchodzeniu Jana 16 Pawła II , kiedy wręcz podkreślano jego zasługi dla obalenia komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej. W analizowanym materiale Jan Paweł II nie pojawia się jako przywódca polityczny czy naukowiec bowiem akt kanonizacyjny przeprowadza się w oparciu o argumenty związane z życiem duchowym, jego bogactwem, z cnotami i sposobem życia w codzienności. VI. Cechy charakteru i styl życia Jana Pawła II Charakterystycznym wątkiem pojawiającym się w większości tekstów odnoszących się wprost do osoby Papieża jest próba opisania jego cech charakteru, specyficznych zachowań oraz stylu życia, które uzasadniają czytelnikowi dlaczego Jan Paweł II został świętym. Do najczęściej wymienianych cech należą: uśmiechnięty, serdeczny, nie zadzierał nosa, nieprzeciętnie odważny, mądry, dobry, życzliwy, pogodny, szczery. Inne przymioty, które wskazują bardziej na charyzmaty to: niesamowity dar mówienia wprost, zjednywania ludzi, trafiał w sedno, rozładowywał napięcie, miał ludzkie, wyrafinowane poczucie humoru, luz, a wobec siebie wiele autoironii, szybko skracał dystans wobec innych, poczuciem humoru przełamywał wszelkie bariery, mistrz gestów. Elementy stylu życia wskazywane w tekstach odnoszą się głównie do centralnej wartości wyznaczającej Jego rytm życia – budowania nieustannej relacji z Bogiem. W wielu tekstach, osoby, które znały Papieża bezpośrednio, prze                                                             16 J. Szulich-Kałuża, Obraz Jana Pawła II w tygodnikach opiniotwórczych i kobiecych, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, red. L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki, Katowice 2008, s. 315-316.  126 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej bywały w Jego otoczeniu podkreślały ciągłą gotowość do modlitwy prowadzonej w odmiennych okolicznościach (leżąc krzyżem, w kaplicy, na głos, podczas spaceru). Drugi charakterystyczny rys to ciągłe bycie w drodze, pielgrzymowanie po świecie, wymagające siły, energii, dobrej kondycji psychicznej i fizycznej (młodniał w oczach podczas spotkań z młodzieżą, służył do końca, chciał się komunikować także podczas choroby). Najbliżsi z otoczenia Jana Pawła II zwracali uwagę na wyjątkowo ascetyczny tryb życia (jadł mało, nigdy nie narzekał na warunki zewnętrzne – brak bieżącej wody, prądu) oraz zamiłowanie do sportu uprawianego w wolnym czasie (piesze wycieczki w góry, spacery, spływy kajakowe, pływanie, jazda na nartach). Aktywność fizyczna pozwalała zregenerować siły po wyczerpujących wyjazdach w różne miejsca na świecie. VII. Analiza wydań specjalnych magazynów kolorowych poświęconych wyłącznie Janowi Pawłowi II Temat kanonizacji stał się pretekstem do wypuszczenia na rynek prasowy dodatków tematycznych poświęconych już nie tylko samej kanonizacji, ale szerzej postaci świętego Jana Pawła II. W prasie kobiecej dwa tytuły wydały z tej okazji specjalne edycje podkreślając tym samym ważność uroczystości jaką jest kanonizacja. Były to „Party” oraz „Życie na gorąco”. Zastosowano w nich podobny zabieg marketingowy w postaci atrakcyjnej okładki przyciągającej uwagę czytelnika. Na obydwu wyeksponowano postać silnego, pogodnego, charyzmatycznego Papieża. Dodatek „Party” zatytułowano Święty Jan Paweł II, eksponując na okładce postać Papieża w bogatym ornacie, w mitrze na głowie, wznoszącego dłoń w geście pozdrawiającym pielgrzymów. W drugiej ręce Papież trzyma srebrny krzyż z postacią Jezusa Chrystusa. Znaczący wydaje się podpis pod zdjęciem: Wreszcie święty! Na to czekała cała Polska. Jan Paweł II wyniesiony na ołtarze! Relacja z niezwykłej uroczystości. Po lewej stronie umieszczono trzy mniejsze fotografie: zdjęcie komunijne Karola Wojtyły, Papieża ściskającego dłoń w akcie przebaczenia Ali Agcy oraz Ojca Świętego w oknie papieskim wypuszczającego z dziećmi gołębie pokoju. „Życie na gorąco” na okładce umieściło portretowe zdjęcie Jana Pawła II w piusce, z zagadkowym uśmiechem na ustach, podpisane: Jan Paweł II. Aktor, który został świętym. W obydwu przypadkach widać silnego, niezależnego człowieka o pogodnym usposobieniu. Zawartość dodatków jest podobna, co widać po tytułach wyeksponowanych na okładkach, ale ze względu na brak dostępu do szczegółowej zawartości „Party” omówię pokrótce wątki w dodatku „Życia na gorąco”. Materiały o Papieżu koncentrują się na zagadnieniach: pochodzenie i związki rodzinne Jana Pawła II, Jego tajemnice, Jego nauczanie i pamięć o Nim, żywa wśród Polaków. Funkcjonuje ona w postaci zachowanych pamiątek, gromadzonych 127 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych w muzeach i miejscach, gdzie przebywał. W dodatku tym znaleźć można nowe, mało rozpowszechnione wcześniej treści o bliskich i znaczących osobach (np. matce, ojcu, bracie Edmundzie, przewodniku duchowym Janie Tyranowskim, mentorze teatralnym Mieczysławie Kotlarczyku). Postaci te wpłynęły znacząco na dokonanie wyboru drogi życiowej Karola Wojtyły, więc ich losy i rola jaką odegrali w życiu młodego Wojtyły jest opisana w odrębnych artykułach. W specjalnym dziale zatytułowanym Tajemnice poruszane są kwestie, które do dzisiaj wywołują emocje: objawienia fatimskie, powściągliwość papieża w sprawie objawień w Medjugorje, zleceniodawcy zamachu na Jana Pawła II, czy los prywatnych zapisków papieża zachowanych i opublikowanych bez Jego zgody. Interesującą kwestią jest również umieszczenie specjalnego działu poświęconego nauczaniu papieskiemu, który to wątek w ogóle nie pojawia się w innych tytułach. Powodem może być sprzeczność między propozycją wartości promowanych w popularnej prasie kobiecej, a wartościami głoszonymi w encyklikach i listach papieskich. Główne wątki nauczania papieskiego poruszone w tym tytule to: budowanie specyficznej więzi z Maryją, która ratuje w sytuacjach beznadziejnych (tak jak uratowała życie Janowi Pawłowi II po zamachu), szerzenie orędzia Miłosierdzia dla świata przez osobę kanonizowanej przez Jana Pawła II w kwietniu 2000 r. Faustyny Kowalskiej. Kolejnym wątkiem jest upadek komunizmu i przemiany w Polsce, które są przyczynkiem do nauczania rodaków, swojego narodu, mozolnie budującego demokrację i uczącego się na nowo patriotyzmu. Jedno z najbardziej niezwykłych, a zarazem budujących Polaków spotkań, które odbyło się na warszawskim Placu Zbawiciela 2 czerwca 1978 r., uwiecznione na czarno-białej fotografii, nie przedstawia papieża i pielgrzymów, ale wiwatujący, radosny tłum. Autorzy artykułu podkreślają tym samym, że poprzez słynne słowa: „Niech zstąpi Duch Twój! Niech zstąpi Duch Twój i odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi” (są również cytowane w tekście). Papież Polak obudził uśpionego ducha rodaków, wezwał do pokojowego działania w obronie wolności ojczyzny. Znaczące wezwanie „Szukajcie Jezusa Chrystusa”, jest zaś kierowane do młodych podczas spotkania w Rzymie w 2004 r. Pobieżnie zaznaczone są wątki dotyczące świętości życia (Papież trzyma na zdjęciu dziecko) oraz konieczności oddawania cierpienia Jezusowi (Papież błogosławi chorego leżącego na łóżku wśród tłumu pielgrzymów). Podsumowując można stwierdzić, iż ów dodatek wyłamuje się z typowo rozrywkowej narracji, jakiej należałoby się spodziewać po tytule „Życie na gorąco”. W tym wypadku na jego łamach prezentowane są głębokie treści dotyczące osoby Papieża i Jego historii życia. Czytelników pobudzają do refleksji główne wątki nauczania papieskiego czy znaczące dla Jego świętości osoby, także wyniesione na ołtarze. Istotna jest również forma przekazu – trudne 128 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej w treści kwestie są opracowane w przystępny i atrakcyjny dla przeciętnego czytelnika sposób, zarówno w warstwie werbalnej, jak i wizualnej. VIII. Wnioski Z analizy materiału badawczego pochodzącego z prasy kolorowej wyłania się spójny, pozytywny obraz Jana Pawła II. Ma on charakter zdecydowanie sentymentalno-wspomnieniowy, o czym świadczą liczne relacje świadków, którzy albo go znali, albo za Jego pośrednictwem modlitewnym zostali uzdrowieni (przede wszystkim fizycznie). Ich stosunek do osoby świętego jest osobisty, niemal emocjonalny, co podkreślają wyrażenia typu: „nasz papież”, „mój papież”, „cudowny rodak”, „święty, od którego bije blask”, „święty człowiek”, „święty autorytet”, pojawiające się zarówno w tytułach, jak i treści artykułów. Specyfiką prasy kolorowej jest dominacja sfery wizualnej, co również znajduje potwierdzenie w przeprowadzonej analizie. Wszystkie materiały są bogato ilustrowane, przede wszystkim fotografiami reporterskimi, bądź materiałami archiwalnymi, udostępnianymi przez bliskich krewnych Papieża. Walor ich unikatowości polega na fakcie ich pochodzenia z prywatnych archiwów krewnych. Najczęściej na fotografiach przywołuje się postać Papieża młodego, uśmiechniętego, wysportowanego, którego gesty charakteryzują się serdecznością wobec osób, do których się zwraca. Pojawiają się również zdjęcia Karola Wojtyły sprzed okresu papieskiego, najczęściej w sytuacjach prywatnych, podczas wypraw z przyjaciółmi w góry. W treściach odnoszących się wprost do kanonizacji Jana Pawła II, podkreśla się liczne cuda dokonujące się za wstawiennictwem świętego, także te, których wcześniej nie podawano do publicznej wiadomości. Te przypadki są szczegółowo omawiane, opatrzone fotografiami zarówno bohaterów, jak i Ojca Świętego. Poza dwoma tekstami: w „Pani” i „Twoim Stylu” analiza materiału wykazuje dosyć prostą narrację, zbudowaną wokół celu, jakim jest zainteresowanie, rozbudzenie ciekawości czytelnika. Natomiast teksty we wskazanych tytułach luksusowych są o tyle charakterystyczne, że tworzyli je dziennikarze wielokrotnie przebywający z Janem Pawłem II, relacjonujący Jego pielgrzymki i wizyty. W wypowiedziach Katarzyny Kolendy-Zaleskiej i Jacka Pałasińskiego (z którym przeprowadzono wywiad), znaleźć można głębokie, refleksyjne poszukiwanie odpowiedzi na pytania: Kim był ów fascynujący Polak, który dokonał w Kościele rewolucyjnych zmian, kim był jako człowiek i głowa Kościoła katolickiego. Dlaczego pod wpływem Jego obecności i nauczania zmieniał się świat, życie poszczególnych ludzi na różnych kontynentach? Dziennikarze ci, w atrakcyjny w formie i treści sposób, uzasadniają wyjątkowość Jego osoby, osobowości poprzez spostrzeżenia pochodzące z własnych doświadczeń i kontaktów z Nim. Podkreślają, że ów Papież nie był wyłącznie „nasz”, „pol- 129 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych ski”, ale „powszedni” – dostępny i życzliwy ludziom różnych kultur, ras, kontynentów – i ów kontekst ukazywania Papieża jako pielgrzyma dla całego świata dominuje w prasie kobiecej. Teksty w pozostałych tytułach mają płytszy, co nie znaczy zupełnie powierzchowny charakter, są dostosowane do wyodrębnionej dla danego tytułu grupy odbiorców. Autorzy materiałów w prasie o charakterze rozrywkowoporadnikowym kreślą bardziej bliski, emocjonalno-sentymentalny obraz Jana Pawła II, nawiązujący raczej do „polskości Papieża” niż Jego „powszechności”, przywołują przykłady uzdrowień w zwykłych, przeciętnych rodzinach, pokazują wiarę i nawrócenia ludzi w kontekście modlitw zanoszonych do Niego w trudnych, wręcz beznadziejnych sytuacjach. Zwyczajni ludzie, bazując na osobistych doświadczeniach, argumentują dlaczego Jan Paweł II został świętym, dzięki czemu czytelnik może z łatwością identyfikować się z losami przedstawianych bohaterów. Jan Paweł II rozumiał ludzi mediów, prowadził z nimi dialog, podkreślał ich odpowiedzialność i misyjność, wierzył w potencjał komunikacji społecznej realizowanej na rzecz głoszenia Dobrej Nowiny. Prasa kobieca, będąca jednym z wielu narzędzi medialnych, pełni zupełnie inne funkcje: najczęściej rozrywkowe, poradnikowe, nigdy ewangelizacyjne. Wyłamując się jednak z obowiązujących komercyjnych reguł gry rynkowej, wskazane tytuły, a wraz z nimi redakcje, zdecydowały się wejść w narrację o duchowości, religijności ludzi i świętości Jana Pawła II, co z pewnością nie było zadaniem łatwym. Odnotowanie na łamach tego rodzaju prasy wydarzenia, jakim była kanonizacja Jana Pawła II, daje jej przeciwnikom powód do refleksji – czy jej lekceważenie jest zasadne? Skierowana do odmiennych grup czytelniczek może bowiem w wielu wypadkach poza wskazanymi funkcjami pełnić rolę poznawczą, edukacyjną, informacyjną pod warunkiem, że znajdą się dziennikarze, którzy religijne, moralne czy nawet filozoficzne zagadnienia ubiorą w przystępny i atrakcyjny dla różnych czytelników styl. Kanonizacja Papieża Polaka bez wątpienia była wydarzeniem nadzwyczajnie pozytywnym, budującym nie tylko Polaków. Być może to jest główny powód, dla którego nie wywołała tak znaczącego oddźwięku medialnego, jak godziny odchodzenia Jana Pawła II w 2005 r. Małe zainteresowanie mediów kanonizacją okazało się współgrać z regułą głoszącą, iż „śmierć i zło sprzedają się w mediach”, dobro pokazać znacznie trudniej. I w tym kontekście należy docenić wkład tytułów należących do prasy kobiecej za przedstawienie tego wyjątkowego wydarzenia i osoby Jana Pawła II, nawet jeśli ich charakter na co dzień odbiega od treści, których nauczał Papież. 130 �Anna Sugier-Szerega, Specyfika obrazu Jana Pawła II w prasie kobiecej Bibliografia 1. 2. 3. 4. Dijck J. Van, Zmediatyzowane wspomnienia w epoce cyfrowej, „Kultura Popularna” 2010 nr 1. Goffman E., Ramy fotografii, w: Fotospołeczeństwo. Antologia tekstów z socjologii wizualnej, Bogunia-Borowska M., Sztompka P. (red.), Kraków: „Znak” 2012. Kowalski T., Jung B., Media na rynku. Wprowadzenie do ekonomiki mediów, Wyd. Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2006. Wolny-Zmorzyński K., Kaliszewski A., Furman A., Snopek J., Prasowe gatunki dziennikarskie, Kraków: poltext 2014. Źródła badawcze „Chwila dla Ciebie”. Januszewski P., Tak dużo zawdzięczamy Ojcu Świętemu, „Chwila dla Ciebie” 2014 nr 17. Lipnicka S., Rzym śladami Jana Pawła II, „Chwila dla Ciebie” 2014 nr 17. „Claudia”. Wichrowska E. Rzym – papieskie miasto, „Claudia” 2014 nr 15. „Gala”. Rokita Z., Cudowny rodak, „Gala” 2014 nr 8. „Kobieta i życie”. Mój papież – listy od czytelników, „Kobieta i Życie” 2014 nr 5. Ptak A., Mój Papież – nigdy go nie zapomnę, „Kobieta i Życie”, 2014 nr 4. Urbańska M., Spacer po Rzymie, „Kobieta i Życie” 2014 nr 5. „Pani”. Kolenda-Zaleska K., Alfabet JP II, „Pani”, 2014 nr 5. „Party”. Zadrożna E., Droga do świętości, „Party”, 2014 nr 9. „Przyjaciółka”. Maik Hass. Grzelczak, Rady dla pielgrzyma, „Przyjaciółka” , 2014 nr 8. Wilczyńska M., Dla mnie wujek zawsze był święty, „Przyjaciółka” 2014 nr 9. „Tina”. Br. aut., Droga papieża Polaka do świętości, „Tina” 2014 nr 9. Br. aut., Łaski i cuda Jana Pawła II, „Tina” 2014 nr 10. „Twój Styl”. Litorowicz-Siegert A., Barką do nieba, „Twój Styl”, 2014 nr 5. „Viva!”. Br. aut., Mamy świętego, „Viva”, 2014 nr 10. „Życie na gorąco”. TP., Cud Bożego Miłosierdzia, „Życie na gorąco” 2014 nr 18. TP., Wielki dzień czterech papieży, „Życie na gorąco” 2014 nr 18. Żuchowski P., Dlaczego ja?, „Życie na gorąco” 2014 nr 17. Dodatek specjalny 2014 nr 6. 131 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Justyna Szulich-Kałuża Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach wysokonakładowych tygodników z okresu kanonizacji Streszczenie: W referacie podjęta jest próba odtworzenia medialnego dyskursu o świętości Jana Pawła II w tygodnikach: „Gość Niedzielny”, „Polityka”, „Newsweek Polska”, „Do Rzeczy”, „Wprost” w dniach kanonizacji. Medialny wizerunek świętości Jana Pawła II tworzą cechy osobowości, aktywności podejmowane przez Jana Pawła II, opinie o pontyfikacie, na które wskazują dziennikarze tygodników opiniotwórczych. Poszczególne wymiary medialnego wizerunku świętości Jana Pawła II strukturalizują poszczególne części opracowania. W pierwszej części dokonana jest charakterystyka materiału badawczego z uwzględnieniem gatunków dziennikarskich i semantycznej analizy tytułów. W drugiej opisane są poszczególne wymiary świętości składające się na medialny wizerunek świętości. W badaniu publikacji wykorzystano technikę analizy zawartości, jakościowej analizy treści oraz semantyczno-kompozycyjną analizę tytułów. Słowa kluczowe: tygodniki opiniotwórcze, medialny wizerunek świętości, analiza zwartości, analiza treści. Summary: The theme of the article is an attempt to recreate the discourse in the media about the holiness of John Paul II in the days of the canonization in the weekly magazines: „Gość Niedzielny”, „Polityka” „Newsweek”, „Do Rzeczy” and „Wprost”. In particular, I am interested in the image of holiness of John Paul II in the media. It consists of personality traits and activity of John Paul II, opinions about his pontificate formed by the journalists of the opinion weekly magazines. The main question is: what are the features of the media image of the holiness of John Paul II. This question is the central issue raised in this study and it structures the various parts of it. In the first part there is the characteristics of the research material with regard to journalistic genres and semantic analysis of titles. The second part describes the different dimensions of holiness that create the media image of holiness. Techniques used in the study: content analysis, qualitative content analysis and semantic and compositional analysis of titles. Key words: opinionforming weekly magazines, media image of the holiness of John Paul II, dimensions of holiness, content analysis. 132 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników I. Wprowadzenie W dniach poprzedzających kanonizację papieży Jana XXIII i Jana Pawła II 27 kwietnia 2014 roku, media w Polsce ponownie pochyliły się nad osobą Jana Pawła II i jego pontyfikatem. W dniach jego śmierci i pogrzebu, pamiętnego kwietnia 2005 roku, przekazy medialne w pozytywnym świetle ukazywały Ojca Świętego. Wówczas media informowały, że to papież wielki, święty i poświęciły mu sporo uwagi, czasu i miejsca. Czy kanonizacja papieża z Polski stała się ponownie okazją do przypomnienia wydarzeń z życia, jego cech osobowości, aktywności, papieskich homilii i nauczania? Jaki był stopień koncentracji mediów na tematach łączących się z osobą Jana Pawła II? Jaki medialny wizerunek jego świętości utrwalił się w tamtym okresie? Oto pytania nad którymi warto ponownie pochylić się z naukową refleksją. II. Charakterystyka badanego materiału prasowego W celu scharakteryzowania medialnego wizerunku świętości Jana Pawła II do szczegółowej analizy wybrano polskie tygodniki opiniotwórcze z 2014 roku o średnim jednorazowym nakładzie przekraczającym 100 000 egzemplarzy, o różnej linii redakcyjnej. Warunek spełniły następujące tytuły: „Gość Niedzielny”, „Polityka”, „Newsweek Polska”, „Do Rzeczy” i „Wprost”. Szczegółowe dane o liczbach nakładów i sprzedaży prezentuje tabela nr 1. Tabela 1. Nakłady i sprzedaż analizowanych tygodników Średni nakład jednorazowy (luty 2014) Sprzedaż ogółem1 „Gość Niedzielny” 197 855 137 927 „Polityka” 172 733 117 832 „Newsweek Polska” 175 892 117 382 „Do Rzeczy” 151 493 68 344 „Wprost” 120 490 51 920 Tytuł tygodnika (luty 2014) Źródło: www.zkdp.pl, dostęp: 11.10.2015                                                              1 Sprzedaż ogółem jest to suma sprzedaży egzemplarzowej wydań drukowanych, sprzedaży egzemplarzy e-wydań oraz wszystkich form prenumeraty wydań drukowanych i prenumeraty e-wydań.  133 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych W analizach własnych skorzystałam z archiwów elektronicznych każdego tygodnika posiłkując się w wyszukiwaniu publikacji techniką słów kluczowych. W efekcie w materiale badawczym znalazło się 27 samodzielnych publikacji tematycznie powiązanych z osobą Jana Pawła II. Liczba ta wskazuje na raczej średnie zainteresowanie publicystów mediów drukowanych wydarzeniem kanonizacji. Dla porównania w okresie śmierci i pogrzebu Jana Pawła II w ówcześnie ukazujących się tygodnikach opiniotwórczych ukazało się 57 różno2 rodnych publikacji o Ojcu Świętym . Poniżej w tabeli nr 2 zamieszczono rozkład gatunków w materiale badawczym. Tabela 2. Gatunki dziennikarskie w analizowanym materiale Editorial Felieton Wywiad Artykuł biograficzny „Gość Niedzielny” 1 - 2 1 - 3 „Polityka” - - 1 - 2 3 „Newsweek Polska” - - - - - 2 - 2 - 1 3 Tytuł „Do Rzeczy” - Artykuł Artykuł informacyjny publicystyczny „Wprost” - 1 3 - - 1 Suma 1 1 8 1 3 12 Źródło: analiza własna Wśród zgromadzonych publikacji najwięcej ukazało się artykułów publicystycznych w sumie 12. W „Gościu Niedzielnym”, „Do Rzeczy”, i „Polityce” – po 3, w „Do Rzeczy” – 2 i we „Wprost” – 1. Artykuły publicystyczne wyróżnia luźna struktura stylistyczno-kompozycyjna oraz postawienie określonych odautorskich tez, a następnie ich dowodzenie z wykorzystaniem treści informacyjnych i publicystycznych. Można przypuszczać, że intencją dziennikarzy było wieloaspektowe, choć raczej subiektywne przedstawienie faktów i wyda                                                             2 Zob. J. Szulich-Kałuża, Obraz Jana Pawła II w tygodnikach opiniotwórczych i kobiecych, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Fundacja Dzieło Nowego Tysiąclecia, Księgarnia św. Jacka Sp. z o.o., Katowice 2008, s. 306-321.  134 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników rzeń związanych z życiem i nauczaniem przed wyborem, w okresie pontyfikatu oraz z procesami beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II. Na drugim miejscu wśród gatunków dziennikarskich sytuują się wywiady, których pojawiło się 8. W „Gościu Niedzielnym” opublikowano wywiad z kardynałem Stanisławem Dziwiszem i wywiad z arcybiskupem Mieczysławem Mokrzyckim. We „Wprost” rozmówcami dziennikarzy byli Jerzy Kluger, Marco Roncalli (bratanek papieża Jana XXIII) i Tadeusz Pieronek. W „Do Rzeczy” przeczytamy wywiad z ks. prałatem Pawłem Ptasznikiem (pracownikiem Sekcji Polskiej Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej) i Lino Zanim (przewodnikiem górskich wędrówek papieża), natomiast w „Polityce” – z antropologiem kulturowym, profesorem Wojciechem Bursztą. W materiale znalazły się także gatunki dziennikarskie, które występują rzadko, po jednym razie. W „Gościu Niedzielnym” ukazał się artykuł biograficzny: „Dziesięć dotknięć łaski”, streszczający w dziesięciu punktach życie Jana Pawła II. Na łamach tego tygodnika przeczytamy także editorial zatytułowany „Fascynująca historia”, w którym redaktor naczelny ks. Marek Gancarczyk wyraził swój głos w sprawie kanonizacji. We „Wprost” znajdziemy felieton autorstwa Magdaleny Środy „Wszystkie cuda Jana Pawła”. W artykule autorka przedstawiła i subiektywnie udokumentowała własną charakterystykę największych dokonań papieża Jana Pawła II. To przykład jednotematycznego felietonu dyskursywnego, w którym stylizacja kompozycyjna została zredukowana do minimum. We fragmencie kończącym pojawiło się zdanie: „(…) papież to kolejne marketingowe narzędzie służące do 3 łowienia wyborców” , jedyne nawiązujące do ramy krytycznego wydźwięku felietonu. Z przeprowadzonej analizy gatunków dziennikarskich wynika, że dominują gatunki wyraziste, łatwo identyfikowalne przez czytelników, mające intencjonalnie wywołać intelektualne i emocjonalne reakcje na opisywane tematy. Kolejnym zamierzeniem badawczym było prześledzenie ogólnego wydźwięku poszczególnych artykułów na podstawie wartościującej leksyki oraz kontekstu opisywanych zagadnień. Przewagę mają publikacje o wydźwięku pozytywnym, mniej jest wypowiedzi dziennikarskich, w których mieszają się treści pozytywne i negatywne o pontyfikacie papieża, nie odnotowano jednoznacznie negatywnych publikacji. Interesujące poznawczo jest przeanalizowanie tytułów zebranych publikacji od strony ich struktury kompozycyjnej oraz semantycznego znaczenia.                                                              3 M. Środa, Wszystkie cuda Jana Pawła II, „Wprost”, nr 18, 2014, www.wprost.pl/archiwum/ (dostęp: 25.09.2015).  135 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Tabela 3. Wydźwięk artykułów Wydźwięk pozytywny Wydźwięk negatywny Wydźwięk mieszany „Gość Niedzielny” 7 - - „Polityka” 1 - 5 Tytuł „Newsweek Polska” 2 „Do Rzeczy” 7 - - „Wprost” 2 - 2 17 0 9 Suma Źródło: opracowanie własne Tabela 4. Analiza tytułów publikacji Funkcja nominatywna Funkcja deskryptywna (streszczająca) Funkcja pragmatyczna (gry stylizacyjne) Papież prostej modlitwy Dziesięć dotknięć łaski Pogromca smoków Papież, który lubił naukowców Świadectwo kardynała Bergoglio To święci tworzą historię Dobry i Wielki razem święci Wszystkie cuda Jana Pawła Dzień świętych papieży Polityka świętości Kanonizacja nie jest dla świętego Wojtyła uwieczniony Dziedzictwo Świętego On jest u Ojca i patrzy na nas Sakrowirtual Relikwie Wielkiego Polaka Papież na wagarach Jan Paweł II – antykomunista Cuda i modlitwa Czy KGB chciało zabić papieża? Zapomniany papież Drogi do Watykanu Nasi tu byli Pomnik na kanonizację, czyli jak ogrodowy krasnal Duch i puch Byłem łącznikiem Jan Paweł II utopiony w utopii Źródło: opracowanie własne Analiza kompozycyjna i strukturalna tytułów zgromadzonych publikacji pozwala na wyodrębnienie ich podstawowych cech strukturalno-funkcjonalnych. Wszystkie tytuły pełnią funkcje nominatywne – nazywają i tematyzują osobę, obiekty, wydarzenia opisywane w publikacjach. Zwykle funkcja nominatywna połączona jest z innymi funkcjami – streszczającą (inaczej deskryptywną) i pragmatyczną – umiejętnego oddziaływania na czytelników po- 136 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników przez zatrzymanie uwagi czytelnika, przekonanie do wyrażanych w tytule treści. W tytułach z dominującą funkcją nominatywną pojawia się leksyka wartościująca pozytywnie, typu: dobry, wielki, święty, papież, który lubił naukowców, papież prostej modlitwy. Większego zaangażowania lekturowego wymagają tytuły z pozostałymi funkcjami streszczającą i przede wszystkim pragmatyczną, których konstrukcja oparta jest na zasadzie kontrastowania tytułu i tekstu. Do podstawowych sposobów uatrakcyjniania tytułów zaliczyć należy zastosowanie formy fonicznej z zastosowaniem rymu, np. „Duch i puch”, „Papież utopiony w utopii”; cytowanie lub parafrazowanie fragmentów korpusu tekstu np. „To święci tworzą historię”, „On jest u Ojca i patrzy na nas”; wykorzystanie potocznej leksyki: „Pogromca smoków”, „Papież na wagarach”. III. Wymiary medialnego wizerunku świętości Jana Pawła II Medialny wizerunek świętości Jana Pawła II to konstrukt teoretyczny utworzony na podstawie wypowiedzi dziennikarskich w wyselekcjonowanych publikacjach tygodników opiniotwórczych. Dwa zasadnicze pytania, które posłużą do jego wykreślenia można sformułować następująco: – – pierwsze, na jakie cechy życia, działalności i nauczania Świętego wskazują dziennikarze polskich wysokonakładowych tygodników opiniotwórczych?; drugie, czy cechy osobowości Jana Pawła II upowszechniane w tygodnikach pozwalają na określenie charakterystycznych rysów modelu Jego świętości? Wstępna analiza zawartości zgromadzonych publikacji pozwoliła na wyróżnienie następujących kategorii tematycznych: 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. wartość modlitwy, kult Maryi, kult Miłosierdzia Bożego, wzorowanie się na świętych, szacunek dla życia, nauczanie Soboru Watykańskiego II, świętość wpisana w codzienność (zdyscyplinowanie, uporządkowanie, relacje z innymi), 8. ekumenizm (dialog z protestantami i prawosławnymi), 9. dialog z wyznawcami judaizmu, 10. zaangażowanie społeczno-polityczne w polskie i europejskie przemiany, 11. wartość kultury, literatury, sztuki, 137 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 12. 13. 14. 15. 16. 17. aktywność duszpasterska, szacunek do cierpienia, do ludzi starszych, do śmierci, wartość nauki, szacunek dla naukowców, pojednanie polsko-ukraińskie, patriotyzm, uznanie błędów chrześcijaństwa. Celem uporządkowania, kategorie tematyczne podzielone zostały na dwie grupy wymiarów świętości. Są to, po pierwsze, elementy duchowo-religijne oraz po drugie, elementy pozareligijne. Elementy duchowo-religijne tworzą: wartość modlitwy, kult Maryi, kult Miłosierdzia Bożego, wzorowanie się na świętych (z publikacji wykreślono następującą listę postaci świętych: Albert Chmielowski, Jan Maria Vianney, Ignacy Loyola, Ambroży, Augustyn, Tomasz z Akwinu), wierność nauki Soboru Watykańskiego II, dialog ekumeniczny (dialog z protestantami i prawosławnymi), dialog z wyznawcami judaizmu. Do elementów pozareligijnych zaliczono: świętość wpisaną w codzienność (uporządkowane życie, relacje z drugim człowiekiem w zwykłym codziennym życiu), zaangażowanie w społeczno-polityczne przemiany w Europie, wartość kultury, sztuki, języka polskiego, szacunek dla cierpienia, ludzi starszych, śmierci, docenienie nauki i naukowców, pojednanie polsko-ukraińskie, miłość do Polski. Zliczono następnie częstotliwość pojawiania się poszczególnych wątków. Z uwagi na niskie liczby, opisujące występowanie poszczególnych elementów w tekstach posłużyły one informacyjnemu określeniu ekspozycyjności poszczególnych treści, bez intencji uogólniania wnioskowania. Poszczególne wymiary tworzą dość zróżnicowany i niejednorodny medialny wizerunek świętości Jana Pawła II w mediach drukowanych. Można właściwie określić go bogatym w wielowymiarowość z wyraźnie zaznaczonymi akcentami. Dominantami w tym medialnym wizerunku świętości okazały się rysy wykraczające poza wymiar teologiczny. Charakteryzują one bardziej praktyczne przejawy świętości kształtującej przede wszystkim życie codzienne, w następnej kolejności życie społeczno-polityczne, a na trzecim miejscu religijne. Są nimi: świętość wpisana w życie codzienne, zaangażowanie w społecznopolityczne przemiany w Europie oraz dialog ekumeniczny. Teologicznym wymiarom z wyjątkiem tematyki ekumenizmu dziennikarze poświęcają mniej uwagi, wyjątek stanowią publikacje „Gościa Niedzielnego” – tu przeczytamy o następujących: wartość modlitwy, kult Maryi, kult Miłosierdzia Bożego. Wymienione wymiary, które okazały się podstawowymi elementami w medialnym wizerunku świętości Jana Pawła II poddane zostaną szczegółowym analizom i opisom. 138 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników Tabela 5. Liczebność kategorii tematycznych w publikacjach Kategorie tematyczne Częstotliwość w publikacjach Świętość wpisana w codzienność 18 Zaangażowanie społeczno-polityczne w europejskie przemiany 14 Ekumenizm 11 Wartość modlitwy 8 Kult Maryi, kult Miłosierdzia 7 Wzorowanie się na świętych 5 Wartość polskiej kultury, sztuki, języka 4 Szacunek dla starości, cierpienia, śmierci 3 Nauczanie Soboru Watykańskiego II 2 Dialog z wyznawcami judaizmu 2 Wartość nauki 2 Pojednanie polsko-ukraińskie 2 Aktywność duszpasterska 2 Miłość do Polski 2 Uznanie win chrześcijaństwa 1 Szacunek dla życia 1 Źródło: analiza własna IV. Świętość wpisana w codzienność Publikacje w tygodniku „Gość Niedzielny” najszerzej charakteryzują fenomen świętości Jana Pawła II. Papież w liście apostolskim „Novo millenio ineunte” określił świętość następująco: „świętość to dążenie do wysokiej miary 4 zwyczajnego życia chrześcijańskiego” . Poprzez te słowa dowartościował świętość nie tylko w wymiarze teologicznym, lecz także w wymiarze bardziej praktycznym, duszpasterskim. Ważne jest zatem, zgodnie z tą definicją, by uświęcać siebie w najzwyklejszych okolicznościach codziennego życia, bowiem 5 w ten sposób „świętość realizuje się tu i teraz” . Poniżej zebrano fragmenty pochodzące z tygodnika „Gość Niedzielny” charakteryzujące osobowość i styl chrześcijańskiego życia Jana Pawła II. Doskonale wpisują się one w hasłowo ujętą „świętość codzienną”: „Widziałem świętość zwyczajną wpisaną w co                                                             4 Jan Paweł II, Novo millenium ineunte, 31 http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/ jan_pawel_ii/listy/novo_millenio_06012001.html (dostęp: 25.09.2015).   5 Z. Niemirski, Dzień świętych papieży, „Gość Niedzielny” nr 18, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014).  139 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 6 dzienność” ; „Dziś coraz wyraźniej wychodzi jego świętość przejawiająca się w zdyscyplinowanym, uporządkowanym życiu, w jego zjednoczeniu z Bogiem, 7 w otwarciu na człowieka” ; „(…) cechowały go wielkie zdyscyplinowanie i po8 rządek w pracy” ; „Świętość składa się z nawet drobnych elementów z jakich 9 zbudowana jest codzienność. Świętość to wielka harmonia życia” ; „(…) niesłychanie solidny w sprawach drobnych, żadnej sprawy nie pozostawiał niezała10 twionej” ; „Przykładał wagę do każdego wydarzenia, a szczególnie do ludzi, 11 których napotkał na swojej drodze” ; „Bardzo wielką wagę przywiązywał do 12 swoich obietnic, był wierny słowu, które wypowiedział” ; „Był człowiekiem bardzo serdecznym. Zawsze modlił się za tych, którzy obchodzili imieniny czy 13 urodziny” . W tygodniku „Do Rzeczy” publicyści również poruszają temat świętości Jana Pawła II. Wskazują na szczególny rys jego świętości, którym jest otwarcie się na drugiego człowieka i potrzeba bliskiego kontaktu z nim. Na łamach „Do Rzeczy” znajdziemy następujące fragmenty: „Jego świętość polegała na tym, że potrzebował ludzi, chciał być z nimi, pomagać im. Czasem wystarczyło spojrzenie. Nie mógł już nikogo mocno przytulić człowieka ramieniem, 14 ale obejmował go oczami. Tyle było w nim ciepła, wciąż je czuję ; „(…) nie tworzył wokół siebie paraliżującego majestatu (…) Posiadał umiejętność doce15 niania tego, co drugi człowiek może wnieść w jego działanie i myślenie” , „Ojciec Święty uczył również tego, aby pod stertą papierów dostrzegać ludzkie sprawy. Dla niego każdy list to był człowiek, a nie tylko zadanie do wyko16 nania” . W publikacjach „Wprost” przeczytamy, że świętość Jana Pawła II powiązana jest z typowymi ludzkimi cechami: „Jan Paweł II to człowiek absolutnie 17 normalny, nie wydziwiał, nie żądał tytułów” ; „Nie widziałem go nigdy zde                                                             6 P. Legutko. To święci tworzą historię, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/ wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014).  7 Tamże.  8 Tamże.  9 Tamże.  10 Tamże.  11 Świadectwo kardynała Bergoglio, tłum. B. Zajączkowska, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014).  12 P. Legutko, To święci tworzą historię...  13 Tamże.  14 J. Kowalski, Papież na wagarach, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/ archiwum-wydan/ (dostęp:26.09.2015).  15 J. Przybylski, Kanonizacja nie jest dla świętego, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik. dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015).   16 Tamże.  17 M. Rigamonti, Wojtyła uwieczniony, „Wprost”, nr 17, 2014, www.wprost.pl/archiwum/(dostęp: 26.09.2014).  140 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników nerwowanego. Czasem może lekko podnosił głos, ale na nikogo nie krzyczał. 18 Nie wiem czy miał taki charakter, czy był tak opanowany” ; „Wojtyła miał po19 czucie humoru, był spokojny, miał doskonałe ucho” . V. Zaangażowanie społeczno-polityczne Kolejny wymiar medialnego wizerunku świętości Jana Pawła II dotyczy jego zaangażowania społeczno-politycznego W tygodnikach wielokrotnie wskazywano na zasługi Jana Pawła II w kształtowaniu porządku społeczno-politycznego Polski, Europy i całego świata. Wątek ten szczególnie często podejmowany był w „Polityce” i tygodniku „Do Rzeczy”. Publicyści „Polityki” określali pontyfikat Jana Pawła II słowami: „To był długi, niezwykły pontyfikat (…) najważniejsze wątki – w latach 90. był to triumf nad komunizmem”. Samemu papieżowi przypisano szereg pozytywnych określeń: „Patron walki o wolność 20 i niepodległość ; „Był instancją nie tylko duchową ale i polityczną (…) przekonywał, że Unia nie jest dziełem szatana (…) interwencja ta pozytywnie wpłynęła 21 na wynik polskiego referendum europejskiego” ; „Był ikoną, miał wpływ na wiele 22 23 zmian”; „Był symbolem nadziei, opoką ”; „(…) pogromca czerwonego smoka 24 25 z Kremla” ; „(…) przyczynił się do upadku żelaznej kurtyny” . Publicyści „Polityki” nie pomijali zasług dla Polski: „Cuda narodowopolityczne papieża z Polski znaczą więcej dla szerszej publiczności. Jego wsparcie ruchu Solidarności, wizyty w kraju ogarniętym traumą stanu wojennego, odnowa polskiego myślenia o miłości do ojczyzny w czasie marnym. Karol Wojtyła był de facto ostatnim królem Polski, przywódcą nie tylko ko26 ścielnym, lecz także narodowym” ; „(…) wspierał Solidarność, ale zarazem na27 legał na dialog i nie odmawiał stronie rządzącej partnerstwa w nim” . Równie często jak w „Polityce” temat społeczno-politycznego zaangażowania papieża poruszano w tygodniku „Do Rzeczy”. Zwracano uwagę, że Jan                                                              18 Tamże.  M. Dzierżanowski, Byłem łącznikiem, „Wprost”, nr 17, 2014, www.wprost.pl/archiwum (dostęp: 26.09.2015).  20 J. Podgórska, Duch i puch, „Polityka” nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 26.09. 2014).  21 A. Krzemiński, Pogromca smoków, „Polityka”, nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 25.09.2014).  22 J. Podgórska, Duch i puch...  23 A. Krzemiński, Pogromca smoków...  24 Tamże.  25 Tamże.  26 A. Szostkiewicz, Polityka świętości, „Polityka” nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 25.09.2014).  27 A. Krzemiński, Pogromca smoków...  19 141 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 28 Paweł II „(...) stanowi poważne wsparcie dla Solidarności” , to „(...) duchowy pogromca komunizmu (…) zamiast walki klas podkreśla pojęcie solidarności; zamiast indywidualizmu przypomina o pozytywnych walorach poczucia wspólnoty narodowo-kulturowej, wskazywał, że nowoczesność przynosi nowe za29 grożenia dla wolności duchowej człowieka” . Zaskakujące określenia w postrzeganiu papieża znajdziemy w opisie: „(…) chytry gracz polityczny, który 30 wspólnie z Ronaldem Reaganem CIA potrafili zabić komunistyczny system . Szczególnie bliskie papieżowi były sprawy Europy Wschodniej, zwłaszcza Ukrainy: „Ukraińcy mogli się przekonać, że papież nie jest dla nich zagrożeniem, ale przeciwnie szansą dla całej ich ojczyzny na przezwyciężenie dzie31 dzictwa komunizmu i historycznych nienawiści” . W tygodnikach „Gość Niedzielny” i „Wprost” aspekt zaangażowania polityczno-społecznego jest skromniej zaakcentowany. W „Gościu Niedzielnym” pojawił się fragment: „Jan Paweł II był Mojżeszem, który idąc na czele swojego narodu w mocy wiary i z mądrością wyprowadził go z czasów totalitarnego ustroju ku wolności”. We „Wprost” przeczytamy opinię o uwikłaniu politycznym pontyfikatu: „Na 27 letnim pontyfikacie zaciążyła polityka, bo takie były czasy”. VI. Dialog ekumeniczny Zaangażowanie papieża w dialog ekumeniczny to wyraz jego troski w dążeniu do pełnej jedności chrześcijan i powiązanie tej jedności ze świętością. Teksty w tygodnikach włączyły się w dyskurs o ekumenizmie i wymiar ten jest wieloaspektowo rozpatrywany. Najsilniejsze zaangażowanie ekumeniczne papieża widoczne jest w „Polityce”. Oto przykłady: „Początek trzeciego tysiąclecia był dla papieża okazją do dialogu z „braćmi odłączonymi” – prawosła32 wiem i protestantyzmem ; W „Ut unum sint” („Niech będą jednością”) wyciągnął rękę do prawosławnych. Był przekonany, że jego powołaniem jest pojed33 nanie z prawosławiem ; „W odróżnieniu od wszystkich swoich poprzedników znał języki słowiańskie, rozumiał rumuński i sprzed wojny znał zachodnią Ukrainę. Znając polską historię, powtarzał, że Europa musi oddychać oboma                                                              28 P. Zychowicz, Czy KGB chciało zabić papieża?, „Do Rzeczy” nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015).  29 P. Semka, Jan Paweł II antykomunista „Do Rzeczy” nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/ archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015).   30 A. Nowak, Dziedzictwo Świętego, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy. pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015).  31 Tamże.  32 J. Podgórska, Duch i puch...  33 Tamże.  142 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników 34 płucami, zachodnim i wschodnim” ; „Ekumenizm sprowadzał się do spotkań w świetle kamer, do gestów, co samo w sobie było wartością, bo z historyczne35 go punktu widzenia nie były to częste sytuacje” . W opinii publicystów dialogowi towarzyszyły pewne trudności, które Jan Paweł II umiejętnie pokonywał: „Ten dialog szedł jak po grudzie (…) duża część prawosławnego duchowieństwa była niechętna dialogowi. W Bukareszcie Jan Paweł II przełamał lody, klękając przed grobem prawosławnego bisku36 pa, zamordowanego w 1950 roku przez stalinowców . W „Gościu Niedzielnym” doceniono dokonania papieża w poprawę relacji z wyznawcami prawosławnymi ze Wschodu: „Jan Paweł II poświęcał kwestii unickiej wiele uwagi (…) Unici we Lwowie uważają Jana Pawła za swojego świętego (…) Jan Paweł II był orędownikiem polsko-ukraińskiego pojednania – za37 chęcał do leczenia ran, przebaczania i pojednania” . Podobnie w tygodniku „Do Rzeczy” pojawiają się treści o potrzebie dialogu z prawosławnymi z przyznaniem win leżących także po stronie katolików: „Jan Paweł II powtarzał prośbę o wybaczenie przewin jakich również na ziemi ukra38 ińskiej dopuszczali się katolicy względem wyznawców prawosławia” . VII. Wartość modlitwy Nietrudno przewidzieć, że wartość modlitwy najpełniej wyeksponowana jest w tygodniku katolickim „Gość Niedzielny”. W artykule biograficznym „Dziesięć dotknięć łaski” dziennikarz ks. Tomasz Jaklewicz przypomina o rodzinnej transmisji wartości religijnych. Opisuje ojca papieża, jako wzór człowieka modlitwy dla młodego Karola Wojtyły: „Od ojca nauczył się, że męskość, 39 życie modlitwy nie są przeciwstawne” . Jan Paweł II nazwany został papieżem prostej modlitwy. Stanowi to swoisty kontrast do jego pozycji w świecie nauki, teologii i filozofii: „Choć był wielkim filozofem, teologiem i mistrzem słowa nie wstydził się form ludowej pobożności. Były mu one bardzo bliskie i był przekonany o ich skuteczności. Zawsze nosił szkaplerz, bardzo często w jego ręku 40 widziałem różaniec” . Każdą aktywność poprzedzał modlitwą: „Zawsze naj41 pierw była modlitwa, a później działanie” .                                                              34 Tamże.  J. Podgórska, Duch i puch...  36 A. Krzemiński, Pogromca smoków...  37 A. Grajewski, Papież prostej modlitwy, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/ wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.12.2014).  38 A. Nowak, Dziedzictwo Świętego...  39 T. Jaklewicz, Dziesięć dotknięć łaski...  40 A. Grajewski, Papież prostej modlitwy...  41 Tamże.  35 143 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Na znaczenie modlitwy w życiu Jana Pawła II wskazują także dziennikarze tygodnika „Do Rzeczy”. Zwracają uwagę na modlitewne zaangażowanie i troskę papieża o szeroką wspólnotę Kościoła katolickiego oraz najbliższe otoczenie: „Codziennie modlił się za Kościół, każdego wieczora stawał przy swo42 im oknie i patrząc na Rzym modlił się za mieszkańców i im błogosławił” . Jasno doprecyzowano stanowiska Jana Pawła II co do roli modlitwy w cudach i cudownych uzdrowieniach: „Ojciec święty nigdy nie przypisywał sobie najmniejszej zasługi w uzdrowieniu kogokolwiek. Cuda czyni Bóg. Ja się tylko 43 modlę” . VIII. Kult Maryi, kult Miłosierdzia W „Gościu Niedzielnym” wymieniany jest rys maryjnej pobożności Jana Pawła II wyniesionej z domu rodzinnego: „Miłości do Maryi Wojtyła nauczył się od matki Emilii. Wytrwałej modlitwy na różańcu, jak i pielgrzymowania do sanktuariów maryjnych uczył ojciec. Jan Paweł II nazywał różaniec ulubioną modlitwą. (…) Dla Niego Matka Boża to konkretna rzeczywista osoba, o której myśli jak o krewnej, będącej częścią jego własnej rodziny. Karol Wojtyła był 44 w Niej rozmiłowany” . W „Newsweeku” papieżowi przypisane jest określenie 45 „autentyczny wyznawca kultu maryjnego” . Kult Miłosierdzia Bożego to kolejny wymiar charakteryzujący świętość Jana Pawła II w mediach. W „Gościu Niedzielnym” zamieszczono określenie „pa46 pież Bożego Miłosierdzia” , W „Do Rzeczy” przeczytamy: „Cały jego pontyfi47 kat był związany z ideą miłosierdzia, którą wyniósł z Krakowa” , „zamiast sta48 wiania na piedestale własnego ja, przypomina wyzwanie miłosierdzia” . IX. Rola świętych Ostatnim wymiarem świętości Jana Pawła II, na który chcę wskazać jest rola osób świętych w kształtowaniu osobowości i życia samego Ojca Świętego jak i szerzej – chrześcijan. W „Gościu Niedzielnym” przeczytamy: „Tchnął w chrześcijan na całym świecie nowy ewangeliczny zapał, pokazał, że Bóg                                                              42 J. Przybylski, Kanonizacja, nie jest dla świętego...  T. P. Terlikowski, Cuda i modlitwa, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy. pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 28.09.2015).  44 R. Skrzypczak, Dobry i Wielki razem święci, nr 17, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/wydania/ 3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014).  45 R. Kalukin, Jan Paweł II utopiony w utopii, „Newsweek”, nr 16, 2014, www.newsweek. pl/Listawydan/ (dostęp: 24.09.2014).   46 R. Skrzypczak, Dobry i Wielki razem święci...  47 J. Przybylski, Kanonizacja nie jest dla świętego...  48 P. Semka, Jan Paweł II antykomunista...   43 144 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników 49 zmienia oblicze ziemi, posługując się świętymi . Papież zestawiony został z takimi świętymi jak: Ambroży, Augustyn, Tomasz z Akwinu, Ignacy Loyola, Albert Chmielowski, Jan Maria Vianney. Postać Alberta Chmielowskiego jest szczególnie wyróżniona: „Postacią, która pomogła mu podjąć decyzję o odejściu od sztuki, literatury i teatru na rzecz kapłaństwa był brat Albert – krakow50 ski święty – artysta, który poświęcił się ubogim” . W tygodniku „Polityka” scharakteryzowano politykę świętości papieża: „Kanonizacje są częścią polityki papieskiej, pokazują kogo Kościół promuje jako wzór do naśladowania dla wiernych jako nosiciela i promotora szczególnie ważnych wartości chrześcijańskich. Jan Paweł II podpisał prawie 500 kanonizacji i prawie 1400 beatyfikacji. To rekord wydajności, prawdziwa fabryka świętych, ale też efekt przemyślanej polityki świętości Wojtyły. Jego święci pochodzą ze wszystkich stron Kościoła, a część z nich, i tu można zrozumieć 51 ’kod Wojtyły’ – to męczennicy totalitaryzmów” . X. Wnioski końcowe Zamierzeniem badawczym było wykreślenie medialnego wizerunku świętości Jana Pawła II upowszechnianego w dniach kanonizacji w prasie. Zainteresowanie publicystów określić należy jako średnie. W analizowanych tygodnikach opiniotwórczych pojawiły się publikacje z dominacją gatunków wyrazistych, łatwo identyfikowalnych przez czytelników: artykuły publicystyczne i wywiady. Udzielili ich: kard. Stanisław Dziwisz, abp Mieczysław Mokrzycki, Jerzy Kluger, Marko Roncalli, prof. Wojciech Burszta, bp Tadeusz Pieronek, ks. Paweł Ptasznik, Lino Zani. Tytuły publikacji nie są zbyt wyszukane, pełnią przede wszystkim funkcję nominatywną i deskrypcyjną. Funkcja pragmatyczna – oddziaływania na czytelnika realizowana jest przez zabiegi stylizacyjne, takie jak: przytaczanie i parafrazowanie wypowiedzi innych osób, zestawienie określeń opartych na potocznej leksyce, współbrzmienie głoskowe, aliteracje. Medialny wizerunek świętości Jana Pawła II nie jest jednorodny. Można właściwie określić go bogatym w wielowymiarowość ze szczególnym uwzględnieniem cech świętości świeckiej. Dominantami w medialnym wizerunku modelu świętości Jana Pawła II są: świętość wpisana w życie codzienne, zaangażowanie w społeczno-polityczne przemiany w Europie, na dalszych pozycjach dialog ekumeniczny oraz wartość modlitwy. Teologicznym wymiarom w medialnym wizerunku świętości Jana Pawła II dziennikarze poświęcają mniej uwagi, wyjątek stanowią publikacje „Gościa Niedzielnego”. Na łamach tygodnika katolickiego opisywane są rysy religijne świętości: duch modlitwy, kult                                                              49 T. Jaklewicz, Dziesięć dotknięć łaski...  Tamże.  51 A. Szostkiewicz, Polityka świętości...  50 145 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Maryi, kult Miłosierdzia Bożego. Można skonstatować, że najpopularniejsze wymiary w medialnym wizerunku świętości Jana Pawła II są odpowiedzią na konkretnie wyzwania świeckiego świata: polityczne, społeczne, dopiero na dalszym miejscu religijne. Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. Cieśla W., Pomnik na kanonizację, czyli papież jak ogrodowy krasnal, „Newsweek” nr 16, 2014, www.newsweek.pl/Listawydan/ (dostęp: 24.09.2014). Drogi do Watykanu, (Dąb), „Polityka” nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 25.09.2014). Dzierżanowski M., Byłem łącznikiem, „Wprost”, nr 17, 2014, www.wprost.pl/ achiwum/ (dostęp: 26.09.2015). Jan Paweł II, Novo millenium ineunte, 31 http://www.opoka.org.pl/biblioteka/ W/WP/jan_pawel_ii/listy/novo_millenio_06012001.html (dostęp: 25.09.2015). Gociek P., „On jest u Ojca i patrzy na nas” , „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015). Grajewski A., Papież prostej modlitwy, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http:// gosc.pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.12.2014). Kalukin R., Jan Paweł II utopiony w utopii, „Newsweek”, nr 16, 2014, www.newsweek.pl/Listawydan/ (dostęp: 24.09.2014). Kowalski J., Papież na wagarach, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik. dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015). Krzemiński A., Pogromca smoków, „Polityka”, nr 17, 2014, http://archiwum. polityka.pl/ (dostęp: 25.09.2014). Legutko P., To święci tworzą historię, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http://gosc.pl /wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014). Mazuś M., Nasi byli, „Polityka”, nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 25.09.2014). Niemirski Z., Dzień świętych papieży, „Gość Niedzielny” nr 18, 2014, http://gosc. pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014). Nowak A., Dziedzictwo Świętego, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorz eczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015). Podgórska J., Duch i puch, „Polityka” nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 26.09.2014). Przybylski J., Kanonizacja nie jest dla świętego, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015). Przybylski J., Relikwie Wielkiego Polaka, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015). Rigamonti M., Wojtyła uwieczniony, „Wprost”, nr 17, 2014, www.wprost.pl/archiwum/ (dostęp: 26.09.2014). Rigamonti M., Zapomniany papież, „Wprost”, nr 17, 2014, www.wprost.pl/archiwum/ (dostęp:26.09.2015). 146 �Justyna Szulich-Kałuża, Wymiary świętości Jana Pawła II w publikacjach tygodników 19. Rożek T., Papież, który lubił naukowców, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http:// gosc.pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014). 20. Semka P., Jan Paweł II antykomunista „Do Rzeczy” nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.12.2015). 21. Skrzypczak R., Dobry i Wielki razem święci, nr 17, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014). 22. Szostkiewicz A., Polityka świętości, „Polityka” nr 17, 2014, http://archiwum.polity ka.pl/ (dostęp: 25.09.2014). 23. Szulich-Kałuża J., Obraz Jana Pawła II w tygodnikach opiniotwórczych i kobiecych, w: Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Fundacja Dzieło Nowego Tysiąclecia, Księgarnia św. Jacka Sp. z o.o., Katowice 2008. 24. Środa M., Wszystkie cuda Jana Pawła II, „Wprost”, nr 18, 2014, www.wprost.pl /archiwum/(dostęp: 25.09.2015). 25. Świadectwo kardynała Bergoglio, tłum. B. Zajączkowska, „Gość Niedzielny”, nr 17, 2014, http://gosc.pl/wyszukaj/wydania/3.Gosc-Niedzielny/ (dostęp: 25.09.2014). 26. Terlikowski T. P., Cuda i modlitwa, „Do Rzeczy”, nr 17, 2014, https://tygodnik.do rzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 28.09.2015). 27. Turlej E., Sakrowirtual, „Polityka”, nr 17, 2014, http://archiwum.polityka.pl/ (dostęp: 25.09.2014). 28. Zychowicz P., Czy KGB chciało zabić papieża?, „Do Rzeczy” nr 17, 2014, https://tygodnik.dorzeczy.pl/archiwum-wydan/ (dostęp: 26.09.2015). 147 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Alicja Waszkiewicz-Raviv Uniwersytet Warszawski Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II Streszczenie: Pontyfikat Jana Pawła II przypadł na czasy szybkiego rozwoju kultury wizualnej i medialnej. Wyjątkowa osobowość papieża Polaka obrazowana była w czasie kanonizacji przez liczne relacje mediów masowych, w których prezentowano zdjęcia z różnych okresów jego życia na dowód niecodziennych cech nowo powołanego świętego. Niniejsze opracowanie kategoryzuje wizerunek medialny JPII pokazywany w medialnych fotografiach w trzech obszarach, jako Człowieka w sferze prywatnej, Papieża w sferze publicznej i Mistyka w sferze duchowej. Do każdego z nich podano przykłady cech, które składały się na obraz medialny osobowości zarówno młodego, aktywnego Karola Wojtyły, jak i Papieża – zręcznego polityka i przywódcy i wreszcie obrazowały wielkość cierpiącego myśliciela i Mistyka. Słowa kluczowe: komunikacja wizualna, wizerunek medialny, fotografie Jana Pawła II, cechy osobowości. Summary: The pontificate of John Paul II coincided with the rising times of the of visual culture and media primacy. The unique personality of this Polish Pope was depicted during the canonization by numerous media reports, many of which presented photos from different periods of his life providing the evidence of the unusual features of the newly appointed saint. This study categorizes JPII media images shown in media photographs, on three areas: as the Man in his private sphere, the Pope in public sphere and the Mystic in spiritual sphere. For each of these provided are the examples of personality traits that created the media image of young, active Karol Wojtyla, later the pope – a skilled politician and leader, and finally illustrated the greatness of suffering thinker and illuminated mystic . Key words: Visual Communications, media image, John Paul II in photography, personality traits. „W twórczości artystycznej człowiek bardziej niż w jakikolwiek inny sposób objawia się jako „obraz Boży” i wypełnia to zadanie, przede wszystkim kształ- 148 �Alicja Waszkiewicz-Raviv, Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II tując wspaniałą „materię” własnego człowieczeństwa, a z kolei także sprawując 1 twórczą władzę nad otaczającym go światem” – napisał Jan Paweł II w dwudziestym pierwszym roku swojego pontyfikatu w słynnym „Liście do artystów” z 1999 roku. Porusza tam m.in. zagadnienia bliskie medioznawstwu, w tym teorie reprezentacji, kwestie piękna i prawdy obrazu. Poddaje je refleksji teologicznej, ale także nawiązuje do literatury, filozofii, kulturoznawstwa. Jan Paweł II był papieżem wyjątkowym i wielu teoretyków oraz praktyków komunikacji społecznej, w tym dziennikarzy, zwracało uwagę na swobodę z jaką obcował nie tylko z przedstawicielami stricte świata sztuki, ale także z kreatorami obrazów medialnych. Był papieżem, który w młodości praktykował jako aktor, potem zaś pisał nie tylko encykliki, ale także dramaty i zdecydowanie umiał obchodzić się z mediami także wizualnymi, a z ich przedstawicielami tworzył 2 wyjątkowe relacje . Miał swojego osobistego fotografa, Arturo Mari, który towarzyszył mu w wielu kluczowych momentach pontyfikatu. Z tego punktu widzenia, można zaryzykować stwierdzenie, że był fachowym praktykiem wpływu społecznego, świadomym twórcą własnego wizerunku za pomocą 3 zarówno logosfery, czyli komunikacji werbalnej, jak i ikonosfery , czyli komunikacji wizualnej. W momencie kanonizacji Jana Pawła II pojawiało się wiele programów zawierających medialne reprezentacje papieża. Pokazywały one widzom kilka wymiarów jego wizerunku. Bo przecież był on nie tylko symbolem Kościoła katolickiego, ale także wielbicielem kremówek i gór, Polakiem i międzynarodowym politykiem, pisarzem, ofiarą zamachu i teologiem, wreszcie… świętym. Warto uporządkować wizerunki tego niezwykłego papieża. Z racji rozpiętości typów mediów i tym samym bogactwa materiału, w artykule wybrano jeden typ przekazów, a mianowicie obraz fotograficzny pojawiający się w polskich mediach w okresie kanonizacji. Fotografia to kreacja nadawcy, ale i lustro rzeczywistości, którą odzwierciedla. Portrety papieża pokazywały go w przeróżnych sytuacjach, które jednak można skategoryzować i opisać semiotycznie pod względem znaków, które obecne na fotografii konotowały jego specyficzne cechy osobowości. Dla uporządkowania obszarów papieskiego wizerunku, niniejsze opracowanie opiera się o trzy wymiary obrazu JPII zaproponowane przez postulatora procesu beatyfikacyjnego, ks. Sławomira Odera, a mianowicie: Jan Paweł II                                                              1 Jan Paweł II do artystów. Artyści do Jana Pawła II, Gaudium Wydawnictwo Archidiecezji Lubelskiej, Lublin 2006, s. 31-32.  2 Por. L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.) Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach. Praca zbiorowa, Księgarnia św. Jacka Sp. z o.o., Katowice 2008.  3 Por. J. Kaczmarek, Od danych wizualnych do bazy danych wizualnych. w: Teoria obrazu w naukach humanistycznych, K. Chmielecki, B. Losowska (red.), Wydawnictwo Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Łódź 2015, s. 35-51.  149 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 4 jako Człowiek, Papież i Mistyk oraz powołuje się na cechy osobowości wymieniane przez owego niestrudzonego analityka i badacza życiorysu JPII w długotrwałym i skrupulatnym procesie kanonizacji. I. Cechy osobowości a wizualny wizerunek papieża W klasycznej definicji z lat trzydziestych XX wieku jednego z ojców założycieli współczesnej psychologii Gordona Allporta „osobowość to dynamiczna organizacja wewnątrz jednostki tych psychofizycznych systemów, które de5 terminują unikalne przystosowanie do środowiska” . To odruchy, predyspozycji oraz zdolności uwarunkowane neurofizjologicznie i psychologicznie, które są względnie stałe i stanowią system samoregulujący i samopodtrzymujący funkcjonowanie człowieka. Już od początku rozwoju współczesnej psychologii terminy te były w centrum zainteresowania wielu uznanych badaczy zjawisk psychicznych. Osobowość można ująć w kategoriach cech, czyli ogólnych dyspozycji i tendencji realizowania własnych możliwości. „Cechy odnoszą się 6 do spójnych wzorców, według których ludzie postępują i czują” i mogą być wykorzystywane do opisu oraz atrybucji dyspozycji, czyli przyczyn zachowań jednostki. Zwrócenie uwagi na cechy to przykład analizy idiograficznej, użytecznej do dogłębnego studium osoby. Akcentowanie konkretnego wzorca organizacji cech u Jana Pawła II w niniejszym opracowaniu opiera się o opis, przedstawiony przez jego postulatora ks. Sławomira Odera, który badał osobowość papieża w ciągu całego jego życia i zwracał uwagę na nasilenie konkretnych cech JPII w porównaniu z innymi ludźmi. To czyniło głowę Kościoła wyjątkowym, to także m.in. pozwoliło ogłosić go świętym. Postulator wielokrotnie podkreśla, że starał się dokonać deskrypcji i odszukać dowody na autentyczne cechy Jana Pawła II, a nie opierać się jedynie na relacjach medialnych. Media jednak odzwierciedlały osobowość papieża pokazując go w swoich wizualnych relacjach w wybranych kontekstach. Media tworzyły jego wizerunek. Czym zaś jest wizerunek medialny? Interdyscyplinarna, skomplikowana natura tego pojęcia, powoduje, że środowisko badaczy nie dorobiło się jego 7 skrystalizowanej koncepcji. Obszary definicyjne wizerunku obejmują: asocjacje związane podstawowymi elementami tożsamości jednostki (nazwiskiem,                                                              4 Pisownia za: S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010.  5 P. K. Oleś, Wprowadzenie do psychologii osobowości, Scholar, Warszawa 2009, s. 127.  6 L. A. Pervin, O. P. John, Osobowość. Teoria i badania, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002, s. 233.  7 A. Waszkiewicz, Wizerunek organizacji. Teoria i praktyka badań wizerunku uczelni, Wydawnictwo Aspra Jr, Warszawa 2011, s. 22-23.  150 �Alicja Waszkiewicz-Raviv, Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II narodowością, płcią, wiekiem, rolą społeczną itd.), psychologiczne profile skonstruowane przed publicznością mające do czynienia z wizerunkiem, idosynkratyczne reprezentacje i postawy względem danej osoby lub instytucji. Niniejsze studium analizuje wizualne reprezentacje papieża obecne w przekazach medialnych, tworzone przez dziennikarzy, nie zaś ich odczytanie przez odbiorców. Widzowie jednak w momencie kanonizacji, budując w swoich umysłach obraz papieża-Polaka, opierali się w większości na relacjach mediów właśnie. „Reprezentacja jest psychicznym rezultatem konstruowania modelu 8 świata” o elastycznych i dynamicznych właściwościach. Jeśli nośnikiem dla niej jest obraz, wówczas posiada tzw. naturalny charakter znaczenia, innymi słowy jest „raczej jednoznaczna”, czyli uznawana za naturalną i konkretną, obecną realnie w polu spostrzeżeniowym odbiorców mediów. Komunikacja to nie tylko przekaz informacji, to uzgadnianie znaczeń pomiędzy nadawcą i odbiorcą w kwestii obecnej w przekazie. Pod względem formy obejmuje logosferę, czyli porozumiewanie się poprzez słowa, kanał werbalny oraz ikonosferę, czyli obszar komunikacji wizualnej. Jakie znaczenia nadawano w mediach osobie Jana Pawła II pokazując jego fotografie, owe szczególne wizualne przekazy pełne ikonicznych znaków? Na pewno sprawiały wrażenie realności właśnie, co stanowi istotny element wyróżniający zdjęcia od innych, bardziej symbolicznych nośników znaczeń np. portretu malarskiego czy opisu słownego. Podsumowując, patrząc na fotografie pokazywane w momencie kanonizacji, na modalne kopie scen naturalnych z udziałem Jana Pawła II, widzowie obcowali z „oczywistymi” wizerunkami „swojego/naszego” papieża-Polaka. II. Jan Paweł II jako Człowiek W obszarze wizerunku JPII jako Człowieka, w przedstawieniach dominował obszar prywatny, czyli obrazy z czasów sprzed konklawe, reprezentacje Karola Wojtyły. Na fotografiach pojawiały się głównie sceny z czasów dzieciństwa i młodości, pokazujące uśmiechniętego, aktywnego mężczyznę na łonie natury, często w czasie uprawiania sportów, zwłaszcza na kajakach i na nartach, a także w czasie wolnym golącego się czy siedzącego przy ognisku. Nierzadki był widoczny bliski kontekst społeczny, czyli prywatne relacje z przyjaciółmi, młodzieżą w postaci wspólnych spontanicznych scen rodzajowych, a nie samotnych portretów (co występuje w reprezentacjach z ostatniego okresu życia, z obszaru wizerunku JPII jako Mistyk). W sferze przejawianych przez ludzi ze zdjęć emocji dominują: sympatia, spontaniczność, radość, entuzjazm. Karola                                                              8 J. Młodkowski, Psychologiczne aspekty obrazowej reprezentacji obiektu, w: Teoria obrazu w naukach humanistycznych, K. Chmielecki, B. Lisowska (red.), Wyd. Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Łódź 2015, s. 60-61.  151 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Wojtyłę bowiem charakteryzowała łatwość kontaktów z innymi, serdeczność wobec ludzi i ciepłe uczucia wobec przyjaciół z młodości. Ks. S. Oder przywołuje reakcję przyszłego papieża na pytanie, jak się należy do niego zwracać w czasie górskiej wyprawy. Wojtyła do zgromadzonych turystów odrzekł: „Na9 zywajcie mnie wujkiem” . Określenie to stało się jego przydomkiem także później, podobnie jak przezwisko „Lolek”. Kolejną cechą papieskiego wizerunku JPII jako Człowiek jest cecha bycia tradycjonalistą. „Człowieczeństwo Wojtyły przejawiało się w kultywowaniu tradycji, częstym oddawaniu się wspomnie10 niom, a nawet pełnym wzruszeń odnoszeniu się do potraw z polskiej ziemi” . W reprezentacjach medialnych brak jest jednak zdjęcia ze słynną kremówką. Charakterystyczne dla pierwszego obszaru JPII jako Człowiek jest występowanie analogowych fotografii czarno-białych, nieostrych. Ten typ obrazowania sygnifikuje przeszłość, tradycję. I właśnie takie cechy jak: aktywny, radosny tradycjonalista dominują w fotografiach z chronologicznie najstarszego obszaru wizerunku, wówczas Karola Wojtyły. III. Jan Paweł II jako Papież W kolejnym wymiarze medialnego obrazu Jana Pawła II pokazywano w roli przywódcy Kościoła, dyplomaty i podróżnika. Cechą osobowości, która wybija się na plan pierwszy z fotografii jest tzw. otwartość na doświadczenie, sygnifikowana przez obecnych na zdjęciach z papieskich pielgrzymek przedstawicieli różnych ras i narodowości wraz z symbolami egzotycznych często kultur. Na fotografiach widać JPII w meksykańskiej czapce czy afrykańskim pióropuszu na głowie. Otaczają go flagi, tarcze, godła, ma założone etniczne naszyjniki itd. Otwartość na doświadczenie jest cechą osobowości opisującą tendencję jednostki do poszukiwania nowych doświadczeń życiowych, idei, wartości, koncepcji i nadawania im pozytywnego znaczenia. Papież nie bał się podejmowania wyzwań, przełamywania schematów dla celów poznawczych i relacyjnych. Był pierwszym papieżem o tak licznej liczbie pielgrzymek zagranicznych. Osoby o dużej otwartości są ciekawe zjawisk zarówno świata zewnętrznego, jak i wewnętrznego oraz posiadają bogatsze życie pod względem przeżyć. Cechuje je duża wyobraźnia, elastyczne poczucie estetyki, a także wysoki poziom wrażliwości i emocjonalności, energiczność i chęć działania. Papież chciał być obecny i tam, gdzie dochodziło do tragedii naturalnych, przejawiały się niepokoje społeczne czy trwały konflikty zbrojne (np. w czasie pielgrzymki do Nikaragui w 1983 pozostającej pod wpływem sandinistów i szerzącej się                                                              9 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 27.  10 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 30.  152 �Alicja Waszkiewicz-Raviv, Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II tzw. doktryny wyzwolenia czy pielgrzymki do Chile w 1987 r. pod dyktaturą Pinocheta). JPII to nie tylko podróżnik, wyjazdy bowiem były dla niego środkiem nie tylko do ewangelizacyjnego, ale i do politycznego celu. W tym wymiarze wizerunku, papież jawi się jako przywódca Watykanu, zręczny polityk na arenie międzynarodowej (zdjęcia z wieloma prezydentami, premierami, politykami), a cechami osobowości są: pracowitość, upór, bycie wymagającym. „Nie po to mam Sekretariat Stanu, by mi mówił, jakie są problemy, lecz po to, by je roz11 wiązywał”, to słowa JPII przywołane przez ks. S. Odera . Także fotografie Ojca Świętego z przedstawicielami wielkich religii monoteistycznych dowodzą jego otwartości oraz cech przywódczych. Dążył on bowiem do wzmocnienia dialogu między wyznawcami islamu (zdjęcia z imamami), judaizmu (zdjęcia z rabinami, z pielgrzymki do Ziemi Świętej), buddyzmu (portrety z Dalajlamą), a także z odłamem chrześcijańskiego Kościoła prawosławnego, grekokatolickiego, koptyjskiego (zdjęcia z popami, patriarchami). JPII jako Papież to mądry, nieustraszony, ale i analityczny dyplomata, zwłaszcza w kontekście sytuacji politycznej Polski przed przemianami 1989 roku. To niezwykle istotny i częsty w fotografiach wymiar jego publicznego wizerunku. „Rozumiem, że socjalizm jest rzeczywistością, jednak należy zrobić co tylko możliwe, by miał ludzką twarz. Ważne są: wolność cywilna, tożsamość społeczeństwa, prawa człowieka”, stwierdził JPII w rozmowie z gen. Jaruzel12 skim w 1983 . Papież Polak występuje na fotografiach z jego licznych pielgrzymek do ojczystego kraju w otoczeniu tłumów wiernych. Z wzniesionymi rękoma pozdrawia zgromadzone tłum, odprawia Msze św. na specjalnie wzniesionych ołtarzach, ozdobionych narodowymi barwami czerwieni i bieli oraz kolorami papieskimi (żółty i biały). Towarzyszą mu ubrani w regionalne stroje górale, Krakowiacy czy przedstawiciele zawodów np. górnicy, pielęgniarki itd. Te zdjęcia to zwykle sceny miejskie np. w Warszawie czy Krakowie, identyfikowalne w fotografiach dzięki obecności w tle znanych Polakom placów (pl. Piłsudzkiego w stolicy), budynków (Franciszkańska 3 w Krakowie), pejzaży (Góra Św. Anny na Opolszczyźnie). Na tych reprezentacjach medialnych JPII to zaangażowany w sprawy Polski polityk i duchowy przywódca, choć nie autorytarny, a świadczą o tym liczne fotografie, gdzie papież uśmiecha się, acz nie okazuje gniewu, jedynie powagę i charyzmę. „Nie ganił, nie upominał (…) analizował problemy tamtej chwili, wskazując, jaka według niego byłaby najlepsza                                                              11 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 128.  12 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 117.  153 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 13 droga dla państwa” . Rola Jana Pawła II w pokojowym upadku bloku wschodniego jest nie do przecenienia (obrazują to m.in. zdjęcia papieża z ostatnim przywódcą ZSRR). Jak stwierdził M. Gorbaczow w rozmowie z gen. W. Jaruzelskim w 1989: „Miałeś rację. Papież jest wielkim człowiekiem. Posiada wielką mądrość i wielką dobroć. Musimy zrobić wszystko, co możliwe, by polepszyć 14 stosunki między Związkiem Radzieckim a Watykanem” . IV. Jan Paweł II jako Mistyk „Starają się mnie zrozumieć od zewnątrz. Ale ja mogę być jedynie pojęty od 15 wewnątrz” . To słowa samego JPII, są najlepszym wprowadzeniem do ostatniego z trzech wymiarów wizerunku Ojca Świętego. Był on nie tylko przyjacielskim, aktywnym zapalonym turystą (JPII jako Człowiek), podróżnikiem, dyplomatą, przywódcą i głową państwa jako Papież, ale także myślicielem, filozofem, teologiem, pisarzem, dramaturgiem, poetą i najwyższym kapłanem. Sferę duchową odzwierciedla ostatni wymiar wizerunku, gdzie JPII cechuje samodyscyplina, duży wgląd w siebie, altruizm, empatia, refleksyjność. Obrazują to zdjęcia już starszego papieża, z wyrazem namysłu lub cierpienia na twarzy jak np. zdjęcia z zamachu na jego życie, ze szpitala czy fotografie z chorymi (np. z Matką Teresą z Kalukty, z chorym na AIDS). To także sceny z Drogi Krzyżowej (jak twierdził JPII: „Krzyż jest pierwszą literą alfabetu 16 Boga” ), fotografie z ujęciami z bliska w czasie modlitwy, często z podpartą głową, zamkniętymi oczami (jakże różne od fotografii w miejscach publicznych z otwartymi ramionami i szerokim uśmiechem w wizerunku papieżapolityka i pielgrzyma). Jan Paweł II bowiem, to także, a może przede wszystkim 17 szlachetny „praktyk cnót heroicznych” o „mistycznej zdolności obserwacji” . Jawi się jako skromny i skupiony, obcujący z tajemnicą Boga, kiedy medytuje, kontempluje i… cierpi. To papież refleksji i papież boleści, JP II jako Mistyk. Przedstawione trzy wymiary wizerunku Ojca Świętego: Człowiek, Papież, Mistyk to kategorie, które oddziela nie jedynie chronologia, ale także jakościowo różne obrazy osobowości kanonizowanego JPII. Jego cechy, czyli                                                              13 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 117.  14 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 120.  15 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 157.  16 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 199.  17 S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 171-172.  154 �Alicja Waszkiewicz-Raviv, Cechy osobowości a wizerunek w fotografiach Jana Pawła II względnie trwałe struktury psychiczne, wywnioskowane z zachowania papieża, 18 opisywane przez postulatora procesu kanonizacji , wyjaśniają spójność i psychologiczną powtarzalność ukierunkowanych form zachowania adaptacyjnego i ekspresyjnego tego wyjątkowego człowieka, wyniesionego przez Kościół na ołtarze. Najpierw prywatnie jako Karol Wojtyła, z przyjaciółmi wśród gór i lasów, bez uroczystej sutanny i piuski na głowie, potem aktywny polityk i głowa Kościoła Katolickiego w otoczeniu tłumów na pielgrzymkach, z przywódcami na audiencjach. Wreszcie w końcowym etapie życia, kiedy również stary, chory, z pomarszczoną twarzą, zgarbiony pod krzyżem w cierpieniu i refleksji, nie unikał aparatu i dawał świadectwo jako Mistyk. Co ważne, wymiary wizerunku JPII w fotografiach, w pewnych aspektach, powracają w każdym etapie jego życia uchwyconym przez media wizualne. Bo i stary papież z laską przechadzał się z wysiłkiem po górach, na audiencji pochylony na tronie oglądał występy hip-hopowców w Watykanie czy obejmował ramieniem Lecha Wałęsę. Osobowość bowiem charakteryzuje względna stałość. Prezentowany w artykule opis nie rości sobie prawa do zupełności. W odpowiedzi na pytanie, czy media pokazywały wielkość czy autorytet kanonizowanego papieża, z powyższych analiz wydaje się, że obrazy JPII ilustrują jednak jego wielkość. Choć z samej etymologii jest ona kategorią mierzalną, to w przypadku Jana Pawła II dotyka także… nieskończoności, a nauka na styku wiary pomaga w opisie rzeczywistości. Bibliografia 1. Jan Paweł II do artystów. Artyści do Jana Pawła II, Gaudium Wydawnictwo Archidiecezji Lubelskiej, Lublin 2006. Dyczewski L., Lewek A., Olędzki J. (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach. Praca zbiorowa, Księgarnia św. Jacka Sp. z o.o., Katowice 2008. Kaczmarek J., Od danych wizualnych do bazy danych wizualnych. w: Teoria obrazu w naukach humanistycznych, K. Chmielecki, B. Lisowska (red.), Wydawnictwo Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Łódź 2015. Młodkowski J., Psychologiczne aspekty obrazowej reprezentacji obiektu, w: Teoria obrazu w naukach humanistycznych, K. Chmielecki, B. Losowska (red.), Wyd. Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi, Łódź 2015. 2. 3. 4.                                                              18 „Przeprowadzenie procesu było potrzebne: był on czymś innym niż suchym wyliczeniem zasług dostrzeżonych przez zimne spojrzenie badacza. Przeciwnie, pozwolił przywrócić intensywność i żywotność znanym aspektom życia Jana Pawła II (…)”, pisze ks. S. Oder. Por. S. Oder, S. Gaeta, Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010, s. 207.  155 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych 5. 6. 7. 8. Oder S., Gaeta S., Dlatego święty. Prawdziwy Jan Paweł II, o którym opowiada postulator procesu beatyfikacyjnego, Kraków 2010. Oleś P. K., Wprowadzenie do psychologii osobowości, Scholar, Warszawa 2009. Pervin L. A., John O. P., Osobowość. Teoria i badania, Wyd. Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2002. Waszkiewicz A., Wizerunek organizacji. Teoria i praktyka badań wizerunku uczelni, Wyd. Aspra Jr, Warszawa 2011. 156 �Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Opalińskiego Kazimierz Wolny-Zmorzyński Uniwersytet Warszawski Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Pawła Opalińskiego Streszczenie: Fotografie Pawła Opalińskiego, zaprezentowane w albumie Poruszeni – zapis transcendentalny, pokazujące kanonizację Jana Pawła II, są niewyraźne, rozmyte, przypominają raczej abstrakcyjne zdjęcia. Opaliński nie dokonał celowo obróbki zdjęć, ale świadomie je rozmazał, poruszył. Zrobił to przez przypadek w trakcie fotografowania, dzięki czemu powstał obraz psychologiczny, oddający atmosferę uroczystości i stan ducha ludzi, biorących w niej udział: poruszenie i wzniosły nastrój. Z fotografii Opalińskiego – dzięki temu zabiegowi – bije optymizm, a rozmycie oddaje podniosły klimat tamtych dni. Słowa kluczowe: Kanonizacja, Jan Paweł II, fotografia prasowa, Paweł Opaliński, fotoreportaż, rozmycie obrazu (poruszenie), mistrz fotografii dziennikarskiej. Summary: Paweł Opaliński photographs, presented on „Poruszeni” album. Transcendental record shows canonization of John Paul II. They are blurred and fuzzy, they recall rather abstract photos. Opaliński didn't process the photos on purpose. He did that by coincidence in middle of photographing. As a result he created psychological picture showing ceremony atmosphere, people's state of mind and sublime ambience. From Opaliński photographs and this exertions you can see optimism and blur shows sublime atmosphere on those days. Key words: canonization, John Paul II, press photography, Pawel Opalinski, photoreport, blur, master of journalism photography. Kanonizacja jest dla chrześcijan największym wyróżnieniem dla zmarłego człowieka, uznaniem przez Stolicę Apostolską jego świętości życia z racji osiągnięcia przez tę osobę doskonałości moralnej w stopniu heroicznym, także uznaniem jej przez papieża za kogoś godnego kultu publicznego w Kościele 1 powszechnym i wpisaniu do katalogu świętych .                                                              1 Por. H. Misztal, Kanonizacja, w: Encyklopedia Katolicka, tom 8, Lublin 2000, s. 607.  157 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Taką postacią doskonałą był papież Polak – Jan Paweł II, który zaraz po śmierci przez wiernych został uznany świętym. Imponował wiedzą, oddaniem i nade wszystko miłością bliźniego bez względu na pochodzenie, wyznanie wiary, wybaczał swym prześladowcom i czynami to udowadniał (np. m.in. 28 grudnia 1983 roku odwiedził w więzieniu swego zamachowca Aliego Agcę; 3 grudnia 1994 roku spotkał się z Muzeyyen Agcą, matką Aliego, którą serdecznie przytulił i błogosławił, co udokumentowane jest na fotografiach PAP, EPA/Photo czy ANSY). Papież Polak był blisko wiernych i ich spraw, odwiedził każdy zakątek świata, natomiast kiedy chorował u progu śmierci – nie krępował się pokazać, że cierpi fizycznie. Zawsze przemawiał do ludzi w sposób klarowny i rzeczowy bez wyniosłości, nawiązywał dialog pokoju z przeciwnikami i protestantami, starał się o ekumeniczne kontakty ze Wschodem, stał na straży czystości wiary i tradycji kościelnej, był pielgrzymem w interesie Boga i człowieka, przeciwni2 kiem przemocy i nienawiści . Nic więc dziwnego, że Santo subito! To wołanie, nie w polskim języku, rozlegało się na Placu św. Piotra w chwili odchodzenia Jana Pawła II do Domu Ojca i od chwili, kiedy się tam znalazł – przypomina Zygmunt Zieliński w książce poświęconej Janowi Pawłowi II. – W dziejach papiestwa nie ma przypadku beatyfikacji czy kanonizacji w czasie tak bezpośrednim po śmierci. Rządzą tu przepisy kanoniczne. Dotąd przyśpieszono jedynie beatyfikację Matki Teresy z Kalkuty. Taka szybka decyzja w sprawie kanonizacji, jaką podjął papież Benedykt XVI, jest bez precedensu. Można powiedzieć, że przypomina tu Kościół pierwszych wieków, kiedy 3 aklamacja wspólnoty wiernych, żywy i natychmiastowy kult wprowadzał na ołtarze . Ogromne rzesze wiernych – nie tylko Polacy, ale i inne narody – ukochały Jana Pawła II na całym świecie. Radość z wyniesienia go na ołtarze była powszechna na każdym kontynencie, dlatego każdy, kto mógł z odległych zakątków świata jechał do Watykanu najpierw na uroczystość beatyfikacji (1 maja 2011 roku), a następnie kanonizacji (24 kwietnia 2014 roku) dla uczczenia papieża z „dalekiego kraju”, który stawał się – jak nie wszystkim ludziom to przynajmniej większości – podczas swego pontyfikatu – coraz bardziej bliski. 24 kwietnia 2014 roku stacje radiowe i telewizyjne, portale internetowe relacjonowały z Watykanu na bieżąco uroczystość kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII (także tego dnia został wyniesiony na ołtarze). Obecni na Placu św. Piotra dziennikarze starali się jak najrzetelniej przekazywać informacje o tym doniosłym wydarzeniu, ważnym nie tylko dla Polaków i Włochów, ale każdego katolika bez względu na narodowość. Relacje te szły w świat, a każdy z odbiorców przeżywał tę uroczystość na swój sposób. Dziennikarze prasowi                                                              2 3 Por. Z. Zieliński, Jan Paweł II Papież, Oficyna Wydawnicza Druck s.c. Poznań 2006.  Z. Zieliński, Jan Paweł II Papież, Oficyna Wydawnicza Druck s.c. Poznań 2006, s. 317-318.  158 �Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Opalińskiego na drugi dzień w gazetach obszernie opisywali, czego byli świadkami, a fotoreporterzy wzbogacali ich przekaz fotografiami, utrwalającymi niezwykłe chwile, w których brali udział nie tylko hierarchowie kościoła, ale zwyczajni ludzie, często anonimowi, ci – dzięki, którym rosła temperatura wydarzeń (okrzyki radości, wiwaty, oklaski, śpiewy). Z kolei zdjęcia, publikowane od razu przez fotoreporterów w internecie lub na drugi dzień w różnych tytułach prasowych przybliżały czytelnikom, którzy do Rzymu pojechać nie mogli, te wydarzenia z bardzo bliska, sprawiając iluzję uczestnictwa w nich. Na Placu św. Piotra tego dnia było także bardzo wielu znanych fotoreporterów, m.in. Andrew Medichini z AP/Photo, który pokazał na swych fotografiach m.in. wjazd papa mobile papieża Franciszka na Plac św. Piotra w Rzymie. Riccardo De Luca – także z AP/Photo – opublikował zdjęcia śpiących na schodach kościoła pielgrzymów w noc przed kanonizacją i pielgrzymów, już w oczekiwaniu na wejście na Plac św. Piotra oraz papieża Franciszka, gdy pozdrawia pątników przed Mszą św. kanonizacyjną. Natomiast Emillio Morenatti z Hiszpanii, pracujący również dla AP, utrwalił m.in. zakonnice z portretami kanonizowanych papieży na Placu św. Piotra w Rzymie i śpiących pielgrzymów u stóp ołtarza w jednym z rzymskich kościołów. Natomiast ci fotoreporterzy, którzy nie pojechali do Rzymu fotografowali uroczystości w kraju, np. Krzysztof Karolczyk z Agencji Agora pokazał wiernych, oglądających na telebimach – przed sanktuarium św. siostry Faustyny Kowalskiej w Łagiewnikach – Mszę Świętą kanonizacyjną papieża Jana Pawła II oraz jedno ze stoisk z dewocjonaliami w tychże Łagiewnikach. Marek Podmokły także z Agencji Agora sfotografował polową Mszę Świętą na Kasprowym Wierchu, odprawianą 4 z okazji kanonizacji papieża Jana Pawła II . Wszystkie te fotografie niczym szczególnym się nie wyróżniają, ujęcia są tradycyjne, na jednych widać wiwatujących i radosnych wiernych, na innych rozmodlonych, skupionych ludzi, gdzieniegdzie policjantów pilnujących porządku, rozentuzjazmowany tłum ludzi na ulicach Rzymu i Watykanu, natomiast na fotosach z Kasprowego Wierchu czy Łagiewnik przede wszystkim uduchowiony, zwarty i gesty tłum wiernych. Zdjęcia te, są do siebie podobne, różnią się od siebie wyłącznie scenerią. Mimo, że są wykonane przez mistrzów fotografii, niczym szczególnym nie przyciągają uwagi odbiorcy. Fotografie te tylko utrwalają to ważne wydarzenie historyczne, poprawnie są wykonane, kompozycja ich jest klasyczna, przekaz klarowny, ujęcia tradycyjne, niczym nie zaskakują obserwatora. Informacje płynące z fotografii wyraźnie archiwizują chwile przed, w czasie i po kanonizacji. Są prawie identyczne jak te, które były wykonane podczas uroczystości beatyfikacji 1 maja 2011 roku. Trudno dopatrzeć się w nich różnicy i wyjątkowego ujęcia, rejestrującego zachowanie                                                              4 Por. http://wyborcza.pl/51,76842,15867906.html?i=5#ixzz3q2rizHpD  159 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych wiernych, czy kapłanów katolickich. To zdjęcia, które mają wartość historyczną, trudno w nich dostrzec jakiś symbol. Podobne zdjęcia robią fotografowie amatorzy, turyści, pielgrzymi, udający się do Watykanu. Pewien wyjątek stanowią fotografie zamieszczone w albumie pt. Poruszeni – zapis transcendentalny Pawła Opalińskiego, fotoreportera akredytowanego przy Stolicy Apostolskiej podczas uroczystości beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II oraz Jana XXIII. Sam fotoreporter zauważa we wstępie do swego albumu: akredytacja przykuwa akredytowanego do konkretnego miejsca. Stałe akredytacje w Watykanie (włoska prasa i TV oraz największe stacje światowe) – sytuują akredytowanych na dachach i balkonie, czasowe (‘reszta świata’) – z boku schodów bazyliki lub wyznaczonych miejscach placu. Relacja fotograficzna wskutek tego jest dość uboga i ‘jednostronna’ – ducha żadnego w tym być nie może, no bo ile ciekawych ujęć można wykonać z tego samego miejsca, gdy twój obiektyw wciśnięty między inne, trafia zawsze dokładnie w tych samych ludzi. Zresztą wszystkie relacje z wydarzeń na świecie są podobne: różna kompozycja, różne sposoby kadrowania, ale wszystkie ujęcia w jednym wymiarze. Sacrum nie różni się tu od 5 profanum . Paweł Opaliński, absolwent Wydziału Grafiki i Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Łodzi, adiunkt na Wydziale Sztuk Pięknych i Projektowych Wyższej Szkoły Informatyki i Umiejętności w Łodzi oraz w Instytucie Sztuk Pięknych Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, z urodzenia kielczanin (rocznik 1967), w latach 2011-2014 prezes Zarządu Okręgu Świętokrzyskiego Związku Polskich Artystów Fotografików w Kielcach, członek Rady Artystycz                                                             5 P. Opaliński, Poruszeni – zapis transcendentalny. Beatyfikacja i kanonizacja św. Jana Pawła II w Rzymie 2011/2014, Wydawca Muzeum Diecezjalne w Kielcach, Kielce 2015, s. 4.  160 �Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Opalińskiego 6 nej ZPAF w Warszawie , za swe fotografie zamieszczone w albumie pt. Poruszeni – zapis transcendentalny, utrwalające uroczystości beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II został wyróżniony nagrodą International Photo Awards – The Best Photographer of the year, przyznawanej każdego roku w Los Angeles w kategorii najlepszy album fotograficzny 2015 roku (nagrody przyznawane w tym konkursie nazywane są „Oscarami fotografii”). Natomiast w czerwcu 2015 roku album Poruszeni – zapis transcendentalny nagrodzony został również międzynarodowym wyróżnieniem Prix de la Photographie Paris przyznawanym 7 przez fundację Paris Photography Prize . Album Pawła Opalińskiego składa się z barwnych fotografii, podzielony jest na rozdziały: 1. Wieża Babel – postscriptum (jedenaście fotografii pokazujących ludzi różnych narodowości i koloru skóry); 2. Poruszeni (siedem fotografii, na których widać rozmazane postaci dziennikarzy, fotoreporterów, tłum wiernych, zdążających w euforii (!) na Plac św. Piotra); 3. Pretorianie (dziewięć fotografii, ukazujących żołnierzy gwardii szwajcarskiej, pracowników służb medycznych, służb porządkowych, policjantów); 4. Husaria (siedem fotografii, na których widać pielgrzymów wymachujących flagami biało-czerwonymi); 5. Eminencje (dziewięć fotografii, prezentujących dostojników kościoła); 6. Photosacrum (pięć fotografii – fotografujący ludzie); 7. Radość (pięć fotografii – roześmiani pielgrzymi różnych narodowości); 8. Modlitwa (pięć fotografii z uduchowionymi postaciami); 9. Emanacje (dziewięć fotografii z pamiątkami po papieżu Janie Pawle II). Dla mnie to nie dziewięć osobno pogrupowanych fotografii w albumie, ale widzę w nim dwie części. Pierwszą jego część stanowią zdjęcia z beatyfikacji Jana Pawła II (przewodniczył Mszy św. papież Benedykt XVI), druga już z kanonizacji (widoczny na jednej z fotografii papież Franciszek i od niego ta część się zaczyna). Części uzupełniają się wzajemnie. Obrazy są tak zaprezentowane i ułożone chronologicznie, że same opowiadają o przebiegu tych uroczystości i pokazują zaangażowanie, radość, skupienie ludzi, biorących w nich udział. Łatwo się domyślić – mimo, że podpisy pod fotografiami mówią wyłącznie o miejscu zdarzeń – jaka z tych obrazów płynie informacja i co na nich widać. W większości album Opalińskiego zawiera fotografie klasyczne, przejrzyste, ale jest też dwadzieścia fotografii poruszonych, których obraz jest rozmyty i to one najbardziej przyciągają wzrok obserwatora, wyróżniają Opalińskiego spośród innych autorów zdjęć z beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II. Opaliński nie tylko pokazał dzięki zabiegowi rozmycia obrazu informację z tak podniosłej uroczystości, ale przede wszystkim zademonstrował obrazem „poruszenie”                                                              6 Za: P. Opaliński, Poruszeni – zapis transcendentalny. Beatyfikacja i kanonizacja św. Jana Pawła II w Rzymie 2011/2014, Wydawca Muzeum Diecezjalne w Kielcach, Kielce 2015, s. 5.  7 Za: Kielce.tvp.pl/21914069 kielczanin-nadrodzony-wyróżnieniem international-photo-graphy-awards2015 z 30 września 2015 autor: Zuk. 161 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych uczestników beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II, uchwycił ducha tych wydarzeń, jego głębię. Dzięki temu zabiegowi odbiorca wyczuwa atmosferę tamtych chwil i sam czuje się poruszony niemal jak fotoreporter – w momencie, kiedy naciskał migawkę aparatu. Ks. dr Paweł Tkaczyk, dyrektor Muzeum Diecezjalnego w Kielcach we wstępie do albumu Pawła Opalińskiego napisał: Jest jeszcze jedna rzecz, która spędza z powiek wszystkim miłośnikom fotografii: ostrość. Drżenie ręki, nieodpowiedni ruch aparatem albo złe ustawienie soczewek obiektywu potrafią zepsuć efekty nawet najlepszej kompozycji. Nieostre lub poruszone zdjęcie jest zmorą każdego amatora i zawodowca. Znakomity kielecki fotografik Paweł Opaliński uczynił jednak z tej wady fotograficzną doskonałość. Sprawił, że stała się ona metodą artystycznego wyrazu, pozwalającą na oddanie emocji, wrażeń, wewnętrznych doświadczeń i przemyśleń, których w żaden inny sposób nie można wyrazić. Ludzki zmysł wzroku, posługujący się takim narzędziem jakim jest oko, potrafi na obserwowanym obrazie wyznaczyć w danej chwili tylko jeden punkt ostrości. Na „poruszonych” fotografiach Pawła Opalińskiego trudno jest uchwycić taki „punkt ostry”. Rozbiegany wzrok szuka „punktu zaczepienia”. Jednak fotograficzny zabieg „poruszenia” pozwala natychmiast zauważyć ów ukryty, pozornie niewi8 doczny punkt ostry, który stanowi przesłanie fotografii . Paweł Opaliński nie wysilając się na stosowanie specjalnych technik fotograficznych ukazał to, co wydawałoby się za pomocą obrazu płynącego z fotografii prasowej niemożliwe: wewnętrzne poruszenie, przeżycia duchowe postaci pokazanych na obrazach, a także tych, którzy te obrazy podniosłych chwil samej kanonizacji – oglądają. Poruszeni i wrażliwi odbiorcy patrzą na te fotografie jak przez łzy wzruszenia, mają przed sobą lekko zamazany obraz, z tego powodu wpatrują się w niego uważniej, łącząc się z pokazanymi na nim postaciami w radości i rozrzewnieniu, spowodowanym niezwykłością wydarzenia. Paweł Opaliński, dzięki zastosowanej – może przez przypadek technice „poruszonego zdjęcia” – może uchodzić za mistrza fotografii prasowej, któremu udało się przeniknąć do psychiki bohaterów, pokazanych na fotografiach, a także do psychiki odbiorów. Można go uznać za mistrza i jednocześnie twórcę psychologicznej fotografii prasowej i psychologicznego fotoreportażu. To, co wydawałoby się niemożliwe – stało się za sprawą prostego, pewno przypadkowego „rozmazania” możliwe. Sam Paweł Opaliński uczciwie poinformował odbiorcę:                                                              8 P. Tkaczyk, Słowo wstępne do Poruszeni – zapis transcendentalny Pawła Opalińskiego, Wydawnictwo Muzeum Diecezjalne w Kielcach, Kielce 2015, s. 1.  162 �Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Opalińskiego Wszystkie zdjęcia publikowane w albumie wykonane zostały w Rzymie i Watykanie, w czasie beatyfikacji i kanonizacji św. Jana Pawła II. Zdjęcia nie są przetwarzane i modyfikowane komputerowo – efekty poruszenia, rozmycia i nie9 ostrości powstały w momencie fotografowania . Paweł Opaliński – może uchodzić za prekursora fuzzygrafii w fotografii prasowej – polegającej na zastosowaniu prostego, ale skutecznego sposobu bezwiednego rozmycia obrazu, wynikającego z błędu technicznego (może z pośpiechu) i oddającego w tym przypadku niezwykle dobitnie uczucia osób biorących udział w uroczystościach kanonizacji Jana Pawła II, ale i przeżywających podobne chwile za pośrednictwem fotoreportera. Opaliński udowodnił, że rozmycie obrazu nie jest niczym niewłaściwym, raczej oddaje idealnie prawdę o niezwykłych wydarzeniach, które wywołują wzruszenie, którego wydawałoby się pokazać nie sposób. Jednak Opalińskiemu pokazanie tych uczuć bez słów, wyłącznie obrazem udało się bez szkody dla fotografii, a nawet z ogromną korzyścią tak dla niej samej jak i jej bohaterów. Fotografie te zawierają podwójną informację, nie tylko mówią o ważnych wydarzeniach, zarejestrowanych w rozmazany sposób, ale pokazują to, co nieuchwytne. W fotografiach Opalińskiego temperaturę recepcji podnosi gra kolorów, uwypuklająca optymizm i radość z przeżywanych transcendentalnych chwil. Fotografie Pawła Opalińskiego, zaprezentowane w albumie Poruszeni – za10 pis transcendentalny, można porównać do prac malarskich Gerharda Richtera , reprezentanta niemieckiego Pop Art On, którego obrazy przypominają niewy11 raźne, rozmyte abstrakcyjne zdjęcia z aparatu fotograficznego . Z tym, że Richter dokonuje celowo obróbki zdjęć, świadomie je rozmazuje, a Opaliński zrobił to przez przypadek w trakcie fotografowania, dzięki czemu powstał obraz psychologiczny. Pewna doza nieczytelności tych fotografii wprowadza niezwykły nastrój tajemniczości i patetyczności, bije z nich optymizm, a rozmycie oddaje podniosły klimat tamtych dni, także pozwalają i dzisiejszym pa                                                             9 P. Opaliński, Poruszeni – zapis transcendentalny. Beatyfikacja i kanonizacja św. Jana Pawła II w Rzymie 2011/2014, Wydawca Muzeum Diecezjalne w Kielcach, Kielce 2015, strona 3 okładki (podkr. KWZ).  10 Gerhard Richter urodził się w 1932 w Dreźnie, a obecnie mieszka i pracuje w Kolonii. Od początku lat 60 wykorzystuje nowe techniki i tematy do tworzenia sztuki – począwszy od foto-realizmu do abstrakcji. Przełomowym momentem jego kariery okazał się być udział na Biennale w Wenecji, gdzie reprezentował Niemcy. Obecnie jego obrazy przekraczają na aukcjach kwotę 10 milionów euro. „Odrzutowiec“ z 1963 roku, sprzedany został w 2007 roku na aukcji w Christie’s w Nowym Jorku za 11,2 miliony dolarów, a „Świeca“, obraz namalowany w 1983 roku, sprzedano w Sotheby’s w Londynie za 10,5 milionów euro. W samym roku 2012 jego dzieła czterokrotnie przekroczyły na aukcjach sumę 15 milionów dolarów. Za: Dawid Reps, Gerhard Richter czyli fenomen ostatnich lat, w: Portal rynek i sztuka. Sztuka inwestowania w sztukę z 22.08.2012 roku.  11 Por. D. Reps, Gerhard Richter, czyli fenomen ostatnich lat, w: Portal rynek i sztuka. Sztuka inwestowania w sztukę z 22.08.2012 roku.  163 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych trzącym na zdjęcia oderwać się od otaczającej doczesności i zanurzyć się w sferze duchowej, uwalniając się, choć na chwilę, od pędu i materialności współczesnego 12 świata – jak ocenił te fotografie Andrzej Zygmuntowicz , przewodniczący Rady Artystycznej Związku Polskich Artystów Fotografików. Obecnie każdy może być fotoreporterem i pewno za takiego ma prawo się uważać, kiedy umieszcza swoje zdjęcia w Internecie – podobnie jak robią to profesjonaliści, dla których coraz mniej miejsca jest na fotografie prasowe i fotoreportaże w prasie. Jednemu uda się zrobić dobre zdjęcie, i zostanie zauważony, doceniony, innemu nie. Ale co rozumieć pod pojęciem dobra fotografia prasowa? Jak mierzyć jej wartość? Znakomity fotoreporter Andres Feininger mówił: większość ludzi ocenia fotografię jedynie pod kątem technicznej jakości. Gdy jest „ostra” i posiada naturalne kolory, uważana jest za dobrą. W przeciwnym wypadku nie. Moim zdaniem to tak, jakby oceniać literacki język pisarza pod kątem gramatyki i zasad ortograficznych, a przecież nawet technicznie perfekcyjna fotografia może być nieciekawa i bez jakiejkolwiek treści. Dla mnie aparat fotograficzny jest tym, czym maszyna do pisania dla dziennikarza lub pisarza. To niezbędny instrument naszej pracy, którego nie należy jednak przeceniać. W przeciwnym razie fotografujący staje się niewolnikiem podejścia, które brzmi: „Gdybym tylko miał nikona (albo leicę czy pentaksa), też robiłbym wspaniałe zdjęcia”. Nic bardziej błędnego. Nie chcę przez to powiedzieć, że technika fotografowania jest nieistotna. Przeciwnie, wykorzystana w odpowiedni 13 sposób, może wydobyć wielkie możliwości wybranego tematu . Z takich możliwości skorzystał Paweł Opaliński. Punkt ciężkości przesunął z harmonii, prostoty, integralności, kompozycji ujęć na rzecz bogactwa psychicznych doznań płynących z obrazu. Ujęcie danej chwili w sposób artystyczny (m.in. wyszukana kompozycja, celowa deformacja, gra światła i kolorów) w fotografii prasowej schodzi na drugi plan, bowiem fotoreporter w momencie utrwalania biegu historii nie ma czasu na zastanawianie się nad wyszukanymi scenami, on je musi w odpowiednim momencie dostrzec, wychwycić. W przypadku Opalińskiego rejestrowane oczywiste sceny nabrały szczególnego znaczenia dzięki przypadkowemu, nerwowemu poruszeniu aparatu w momencie naciskania migawki. Nie tylko udało się autorowi zarchiwizować rzeczywistość, ale tymi rozmytymi ujęciami wpłynąć na odbiorcę i jego uczucia. Wyłącznie szczęśliwy dla fotoreportera zbieg okoliczności – błyskawiczne                                                              12 A. Zygmuntowicz, Obrazy emocji, w: P. Opaliński, Poruszeni – zapis transcendentalny. Beatyfikacja i kanonizacja św. Jana Pawła II w Rzymie 2011/2014, Wydawca Muzeum Diecezjalne w Kielcach, Kielce 2015, s. 3.  13 Za: M. Grabowiecki, Andreas Feininger – „mówimy tym samym językiem, w: fotopolis.plinternetowy magazyn o fotografii (wersja beta) www.fotopolis.pl/n/19176/andreas-feininger-mowimy-tym-samym-jezykiem/  164 �Kazimierz Wolny-Zmorzyński, Kanonizacja św. Jana Pawła II w fotografiach Opalińskiego dostrzeżenie zaskakujących, niecodziennych zbiegów wydarzeń lub nawet nieostre ujęcia – sprawiają, że jego fotografie osiągają wysoki pułap artyzmu bez aranżacji, zupełnie przypadkowo. Fotografia stała się medium, będącym formą ekspresji artystycznej, nośnikiem idei na równi z malarstwem, wielu fotografów pragnie – jak zauważa Charlotte Cotton – by na ich dzieła spoglądano przez pryzmat kryteriów artystycz14 nych . Na przykładzie twórczości Pawła Opalińskiego stało się to możliwe w fotografii prasowej, której wartość w pierwszej kolejności stanowi prawda oraz konieczność, a dopiero potem kompozycja i wszelkiego rodzaju ujęcia, 15 które świadczą o artyzmie i estetyce wykonanych zdjęć . W fotografii prasowej chodzi o niezaprzeczalną prawdę, o sens codzienności, nie ma w niej kłamstwa, a pokazanie fragmentów świata jest zadaniem naczelnym, jakie ma wypełnić fotoreporter bez wprowadzania artystycznych sztuczek. Paweł Opaliński ich świadomie nie wprowadził. Wpisał się zupełnie nieświadomie w świat, który chciał pokazać, a tym samym dostrzegł coś, co jest niedostrzegalne. Wskazał na zjawiska psychologiczne, które choć niewidoczne były wokół niego, to wyczuwane przez uczestników uroczystości. Mimo, że pokazał opatrzone tematy (m.in. tłum modlących się na Placu św. Piotra w Watykanie ludzi, ludzi zapatrzonych w stronę ołtarza, przy którym odprawiana była Msza św. kanonizacyjna) zastosowanym nieświadomym „rozmyciem” ożywił i utrwalił emocje uczestników uroczystości. Fotoreporterzy rywalizują ze sobą w realizacji pomysłów, każdy chciałby zaprezentować świat tak, jak go widzi, ale nie każdemu jest to dane. Czy pokazywanie rzeczywistości w sposób jak najbardziej realistyczny, z zachowaniem wszelkich zasad autentyzmu bez przekłamań jest możliwe? Zmiana perspektywy prowadzi do zmiany percepcji fotografii dziennikarskiej, wywołuje reakcje ambiwalentne u odbiorcy, który zaczyna się zastanawiać, gdy patrzy na fotografie, czy to, co widzi na nich, faktycznie jest informacją o czymś, prawdą, czy nie jest przypadkiem manipulacją, grą z widzem, ilu16 zją, obrazem, który z rzeczywistością nie ma nic wspólnego? Jakub Dąbrowski uważa, że kiedyś fotograf był po prostu oczyma widza w miejscu, w którym ten nie mógł się znaleźć. Dziś jest trudniej, większość świata widzieli17 śmy na zdjęciach i w filmach, ciężko o świeżość i zaskoczenie .                                                              14 Ch. Cotton, Fotografia jako sztuka współczesna. Przekład Magdalena Buchta, Piotr Nowakowski, Piotr Paliwoda, Kraków 2010, s. 7.  15 Por. K. Wolny-Zmorzyński, Mistrzowie fotografii dziennikarskiej. Ocena i wartościowanie, Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015, s. 129.  16 K. Wolny-Zmorzyński, Mistrzowie fotografii dziennikarskiej. Ocena i wartościowanie, Wydział Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015, s. 129.  17 J. Dąbrowski, Fotolotnia, „Polityka” nr 23, rok 2014, s. 121.  165 �I. Relacje w prasie drukowanej i agencjach informacyjnych Pawłowi Opalińskiemu udało się także wychwycić obrazem, uczucia euforii postaci widocznych na fotografiach, które emanują na odbiorcę, niosąc ze sobą radość i uwielbienie, są afirmacją tego, co się dzieje tu i teraz. Owo rozmazanie przenika odbiorcę, pod jego wpływem dokonuje się zmiana duchowa, uwrażliwienie na to, co sam fotoreporter przeżywał i jak doświadczał tych wzniosłych chwil w momencie fotografowania. Obrazy te pozostają na długo w pamięci obserwatora, w którym rodzą się pozytywne uczucia entuzjazmu połączone z poznaniem tego, czego sam nie był w stanie osobiście doświadczyć. Bibliografia Bibliografia podmiotowa 1. Opaliński Paweł, Poruszeni – zapis transcendentalny. Beatyfikacja i kanonizacja św. Jana Pawła II w Rzymie 2011/2014, Wydawca Muzeum Diecezjalne w Kielcach, Kielce 2015. Bibliografia przedmiotowa 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Cotton Ch., Fotografia jako sztuka współczesna. Przekład: Magdalena Buchta, Piotr Nowakowski, Piotr Paliwoda, Universitas, Kraków 2010. Dąbrowski J., Fotolotnia, „Polityka” nr 23, rok 2014. Grabowiecki M., Andreas Feininger – „mówimy tym samym językiem, w: fotopolis.pl internetowy magazyn o fotografii (wersja beta) www.fotopolis.pl/n/19176/andreas-feininger-mowimy-tym-samym-jezykiem/. Misztal H., Kanonizacja, w: Encyklopedia Katolicka, tom 8, Lublin 2000. Reps D., Gerhard Richter, czyli fenomen ostatnich lat, w: Portal rynek i sztuka. Sztuka inwestowania w sztukę z 22.08.2012 roku. Wolny-Zmorzyński K., Jaka informacja? Rzecz o percepcji fotografii dziennikarskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. Wolny-Zmorzyński K., Mistrzowie fotografii dziennikarskiej. Ocena i wartościowanie, Wydawnictwo Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2015. Zieliński Z., Jan Paweł II Papież, Oficyna Wydawnicza Druck s.c., Poznań 2006. 166 �  Część druga Relacje radiowe i telewizyjne   �II. Relacje radiowe i telewizyjne 168 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum Michał Drożdż Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie Sacrum w medialnym profanum – medialne odsłony świętości Jana Pawła II Streszczenie: Celem artykułu jest próba analizy medialnych poszukiwań i prób pokazania świętości Jana Pawła II, na przykładzie przyczynkowej analizy Programu I Telewizji Polskiej w dniach 26 i 27 kwietnia 2014 roku, w przeddzień i w dniu kanonizacji. Moja analiza jest próbą diagnozy, w jaki sposób ten przekaz mierzy się ze świętością Jana Pawła II. Próbuję w tych przekazach telewizyjnych odkrywać i pokazać medialne odsłony świętości Jana Pawła II, w których jest ukazany jako autorytet duchowy, jako człowiek nadziei, jako człowiek dobry, jako człowiek dialogu itd. Obrazy te odsłaniają piękno i wartość ludzkiego życia w kontekście duchowych wartości, które współtworzą wymiar sacrum. Słowa kluczowe: Jan Paweł II, świętość, Telewizja Polska, świętość Jana Pawła II, papież, Polska, Watykan, kanonizacja. Summary: The purpose of this article is to attempt to analyze media searches and attempts to show the holiness of John Paul II, for example contributing analysis program of the Polish Television on 26 and 27 April 2014, on the eve and on the day of canonization. My analysis is an attempt to diagnosis of how the message is measured from the holiness of John Paul II. I try in these television broadcasts to explore and show the media views the sanctity of John Paul II, in which he is presented as a spiritual authority, as a man of hope, a good man, as a man of dialogue, etc. These images reveal the beauty and value of human life in the context of spiritual values that cocreate the dimension of the sanctity. Key words: John Paul II, holiness, Polish Television, the holiness of John Paul II, Pope, Poland, Vatican canonization. I. Wstęp – troska o nasz świat mediów Soborowy dekret Inter mirifica to jeden z pierwszych dokumentów soborowych, w którym Ojcowie Soboru Watykańskiego II dostrzegli potrzebę troski 169 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 1 o współczesne środki „przekazywania myśli” . Dekret ten wyznaczył rozwijane później przez Kościół pozytywne patrzenie na świat mediów. Świat mediów jest naszym światem. Media są naszą przestrzenią życia. Mediów nie można traktować jako rzeczywistości obcej, ponieważ wszyscy jesteśmy w różnym stopniu i charakterze włączeni w świat mediów. Świat mediów jest bez wątpienia światem człowieka oraz integralną częścią współczesnej kultury. Historia i współczesność kultury pokazują, że nie może istnieć integralna, w pełni ludzka kultura bez odpowiedniego ethosu, odpowiadającego prawdzie o człowieku i porządku aksjologiczno-moralnym. Soborowy dekret przypomina, iż podstawowym wymiarem mediów jest komunikacja wartości, która się dokonuje zawsze w perspektywie określonych, świadomych lub nieświadomych powinności i celów. W tym wyraża się cała istota funkcjonowania mediów. Media są już na trwałe wpisane w logos i ethos ludzkiego życia, dlatego też są również przestrzenią wartości, w której wykuwa się ludzki los. Większość dyskusji, dotyczących misyjności mediów, prowadzi do dyskursu nad wartościami. Można powiedzieć, że sam rdzeń dyskursu medialnego jest sporem o wartości, a miara misyjności mediów i miara misji dziennikarskiej wynika z priorytetów wartości w ludzkim sumieniu, a to jest etyka. Nie ma profesjonalizmu dziennikarskiego bez etyczności. Sobór wskazuje na uniwersalną płaszczyznę etyczności, umożliwiającą dyskurs etyczny na poziomie szacunku dla wartości i godności człowieka. „Najwyższe kryteria prawdy i sprawiedliwości w dojrzałym korzystaniu z wolności i odpowiedzialności, stanowią horyzont, na którym sytuuje się autentyczna deontologia 2 w korzystaniu z nowoczesnych potężnych środków społecznego przekazu” . Te słowa napisał Jan Paweł II w swoim ostatnim, można dziś powiedzieć, profetycznym dokumencie Szybki rozwój, wskazując wyzwania i szanse rozwoju człowieka na czas cywilizacji medialnej w nowym tysiącleciu. Prawda i sprawiedliwość w dojrzałym korzystaniu z wolności i odpowiedzialności – to jest podstawa etyki dziennikarskiej. Te cztery wartości stanowią jakby ramy przestrzeni, w której się rozgrywają decyzje, wybory i działania dziennikarskie. Wartości te są ze sobą sprzężone i wzajemnie się warunkują, to znaczy wyznaczają jedne dla drugich granice etycznych działań. Wszystkie one służą dobru osoby, więc poszanowaniu godności każdego człowieka, oraz dobru społeczności, a więc temu, co stanowi istotę misyjności mediów. W takim duchu troski o człowieka w świecie mediów należy rozumieć wołanie św. Jana Pawła II zawarte na końcu jego listu apostolskiego Szybki rozwój: „nie lękajcie się. Nie lękajcie się nowych technologii. One są (…) do naszej dyspozycji, aby odkrywać, używać, zapoznawać z prawdą, także z prawdą                                                              1 Sobór Watykański II, Dekret o środkach społecznego przekazywania myśli „Inter mirifica”, Watykan 1963 (dalej: IM).  2 Jan Paweł II, List apostolski „Szybki rozwój”, Watykan 2005, nr 3 (dalej: SR).  170 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum o naszej godności i o naszym przeznaczeniu, (…) zachowując stale żywą w tym 3 świecie, który mija, wieczną perspektywę Nieba” . Taka perspektywa podkreśla misyjność mediów. Taka perspektywa podtrzymuje i budzi nadzieję. Nadzieja wyzwala człowieka „od lęków”, daje duchowe moce na trudne chwile. Te słowa można traktować jako duchowy testament, który pozostawił Jan Paweł II Polsce, Kościołowi i światu na trzecie tysiąclecie, a więc na czas cywilizacji medialnej. Myślimy, że chyba nikt na świecie nie miał takiego uniwersalnego i profetycznego obrazu świata i tendencji cywilizacyjnych, jakie w nim zachodzą, jak Jan Paweł II. Dlatego jego wołanie do wszystkich: „nie lękajcie się 4 w dobie medialnego postępu”, „nie lękajcie się nowych technologii” , znalazło szczególną sympatię i pozytywną odpowiedź świata mediów. Media docierają z treściami religijnymi zasadniczo do przestrzeni niesakralnych. Medialny przekaz religijnego wydarzenia, jakim jest kanonizacja, jest dla mediów świeckich, i nie tylko szczególnym wyzwaniem. Można jednak powiedzieć, że polscy dziennikarze, polskie media, nabyły już doświadczeń w przekazie treści religijnych w kontekście wielorakich wydarzeń związanych z Janem Pawłem II, Jego pielgrzymkami, Jego odejściem do Domu Ojca, Jego beatyfikacją. Sam Jan Paweł II zostawił nam w swoim nauczaniu o mediach wskazówki dotyczące kształtowania nowej kultury medialnej, a szczególnie obecności sacrum-świętości w przestrzeni medialnego profanum. Wskażę na dwie z nich: 1. Forma i sposób takich przekazów musi brać pod uwagę charakter profanum tych przestrzeni, w które wchodzi treść religijna. 2. Medialny przekaz powinien wypływać z roztropnej troski o to, by nie został naruszony przez media charakter sacrum wydarzeń religijnych, a z drugiej strony, żeby przenikać roztropnie, w duchu wolności i miłości, z wymiarem sacrum w medialną przestrzeń profanum. Celem mojego wystąpienia jest próba analizy medialnych poszukiwań i prób pokazania świętości Jana Pawła II, na przykładzie przyczynkowej analizy Programu I Telewizji Polskiej w dniach 26 i 27 kwietnia 2014 roku, w przeddzień i w dniu kanonizacji. Moja analiza jest próbą diagnozy, na ile ten przekaz mieścił się w ramach wymienionych reguł i w jaki sposób mierzy się niejako ze świętością Jana Pawła II. Próbuję w tych przekazach telewizyjnych odkrywać i pokazać medialne odsłony świętości Jana Pawła II, w których jest ukazany jako autorytet duchowy, jako człowiek nadziei, jako człowiek dobry, jako człowiek dialogu itd. Obrazy te odsłaniają piękno i wartość ludzkiego życia w kontekście duchowych wartości, które współtworzą wymiar sacrum. Analiza ta w dalszej perspektywie badawczej pozwala także na diagnozowanie                                                              3 4 SR, nr 14.  Por. SR, nr 14.  171 �II. Relacje radiowe i telewizyjne metod i narzędzi budowania relacji między sacrum a profanum we współczesnych mediach. Jan Paweł II fascynował media swoją osobą. Jego głębokie umiłowanie Boga, umiłowanie prawdy, ewangeliczna prostota stały się źródłem szacunku, jaki zdobył w świecie mediów. Było tak i wtedy, gdy nie szczędził krytyki pod ich adresem, jeśli sprzeniewierzały się prawdzie, dobrym obyczajom i godziły w podstawowe wartości ogólnoludzkie. Zawsze jednak zachęcał dziennikarzy do wsłuchiwania się w problemy człowieka i do obrony jego praw, do bycia rzecznikami spraw ludzkich, przekazywania prawdy o człowieku i jego godności. Był głęboko przekonany, że otwarcie Kościoła na media przyniesie dobre owoce. W swoim Testamencie Jan Paweł II napisał już w 1980 roku takie słowa: „Przyjmując już teraz tę śmierć, ufam, że Chrystus da mi łaskę owego ostatniego Przejścia czyli Paschy. Ufam też, że uczyni ją pożyteczną dla tej największej sprawy, której staram się służyć: dla zbawienia ludzi, dla ocalenia rodziny 5 ludzkiej . Patrząc z perspektywy czasu na to wydarzenie można powiedzieć, że Jego Odejście, było Przejściem, które się dokonało się na oczach świata poprzez media. I w ten sposób stało się pożyteczne dla całego świata, stało się źródłem dobra i promieniuje na nas pięknem świętości, także poprzez media. Natomiast w liście Szybki rozwój Jan Paweł II wskazuje wprost na zadanie, na nowe tysiąclecie dla ludzi mediów, które są „pośród podziwu godnych wynalazków, które Bóg oddał do naszej dyspozycji, (…) aby zapoznawać z prawdą o naszym wiecznym przeznaczeniu (…) Przekazujcie orędzie nadziei, łaski i miłości Chrystusa, zachowując stale żywą w tym świecie, który mija, wieczną perspektywę Nieba, perspektywę, której żaden ze środków przekazu nie będzie mógł nigdy bezpośrednio osiągnąć, (…) «to, czego ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć, jak wielkie rzeczy 6 przygotował Bóg tym, którzy Go miłują» (1 Kor 2,9)” . Trzeba mieć dużo taktu i delikatności i pokory, aby mówić w mediach o świętości i przesłaniu Jana Pawła II. Moje pytanie badawcze brzmi: jak Telewizja Polska poradziła sobie z pokazaniem świętości Jana Pawła II w dniach jego kanonizacji? Niniejsze analizy są próbą odpowiedzi na to pytanie. II. Ramy i formy przekazów telewizyjnych W sobotę i w niedzielę 26 i 27 kwietnia 2014 roku Program I Telewizji Polskiej poświęcił w paśmie dziennym 12 godzin programu związanego tematycznie z kanonizacją Jana Pawła II. Razem na wszystkich kanałach TVP było około 300 godzin programu poświęconego osobie Jana Pawła II. TVP emitowa                                                             5 6 Jan Paweł II, Testament, 24.02-1.03.1980 r., Watykan 2005.  SR, 14.  172 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum ła w czasie poprzedzającym kanonizację wiele programów publicystycznych i informacyjnych, filmów dokumentalnych, archiwalnych i nowych, m.in. film Elżbiety Ruman Cud na Kostaryce, o uzdrowieniu Floribeth Mora Diaz z tętniaka mózgu, cykl pięknego świadectwa Arturo Mari, fotografa papieskiego, o pięknym człowieczeństwie i świętości Jana Pawła II: Metr od świętości, 30 odcinków; Kolory miłosierdzia – koncert z Krakowa, transmisja koncertu poświęconego Ojcu Świętemu na błoniach przed sanktuarium w Krakowie Łagiewni7 kach . W sobotę i w niedzielę 26 i 27 kwietnia Program I Telewizji Polskiej emitował następujące programy związane tematycznie z kanonizacją Jana Pawła II. Tematyka programów 26 kwietnia 2014 roku 12.25-12.55: Santo Subito III: reportaż o drodze świętości Jana Pawła II 14.00-15.00: Brat papieża, film dokumentalny, który skupia się na postaci Edmunda Wojtyły, starszego brata Karola, który w służbie medycynie i ludziom poświęcił 26-letnie życie. 16.45-17.00 i 22.45-23.00: Metr od świętości – odcinek 30: Wyznanie. Arturo Mari opowiada o ciężkiej operacji, której został poddany z powodu problemów z kręgosłupem. Jak zawsze w trudnej chwili zwrócił się w modlitwie do papieża, prosząc tylko o jedno, by w razie niepowodzenia pozwolił mu odejść we śnie. 19.30: Specjalne wydanie Wiadomości z Watykanu 20.25-22.40: Kolory miłosierdzia – koncert z Krakowa. Transmisja koncertu poświęconego Ojcu Świętemu na błoniach przed sanktuarium w Krakowie Łagiewnikach, prowadzący: Alicja Bachleda-Curuś, Agata Młynarska, Krzysztof Ziemiec. Razem Program I Telewizji Polskiej wyemitował: około 270 minut (4 i pół godziny) tematycznych audycji. Do tego należy doliczyć odniesienia tema8 tyczne w innych pasmach programowych . 27 kwietnia 2014 roku 8.30-14.30: Między ziemią a niebem. Okolicznościowe, kanonizacyjne wydanie programu o charakterze informacyjno-publicystycznym poświęcone w całości kanonizacji Jana Pawła II.                                                              7 Por. Kanonizacja Jana Pawła II w TVP, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www. tvp.pl/ religia/programy-katolickie/papiez-jan-pawel-ii/wideo/kanonizacja/kanonizacja-jana-pawla-ii-w-tvp/ 14528903.  8 Program TVP1 z dnia 26 kwietnia 2014 roku, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www. telemagazyn.pl/tvp_1/?-dzien=2014-04-26#program.  173 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 10.00-12.30: Transmisja Mszy św. kanonizacyjnej Jana Pawła II i Jana XXIII. Razem Program I Telewizji Polskiej wyemitował: około 360 minut (6 godzin) tematycznych audycji. Do tego należy doliczyć odniesienia tematyczne 9 w innych pasmach programowych . Forma programów: filmy dokumentalne, reportaże, informacje, komentarze, rozmowy, wspomnienia, świadectwa, materiały archiwalne procesu kanonizacyjnego i przemówień Jana Pawła II, transmisje itd. Realizacja programów. Program ze studia w Warszawie prowadzony przez red. Joannę Ładzińską-Molak oraz ks. Rafała Sztejkę oraz z czterech miast w Polsce prowadzonych przez ekipy reporterskie. Transmisje reporterskie z Jasnej Góry, Krakowa, Zakopanego i Wadowic. Obsługę informacyjną z Watykanu prowadziło 7 ekip realizacyjnych z reporterami oraz prowadzącymi program informacyjny: Piotrem Kraśko i Beatą Tadla. Oglądalność. Kanonizacja Jana Pawła II i Jana XXIII była wydarzeniem, które spotkało się z wyjątkowym zainteresowaniem telewidzów. Polscy widzowie oglądali tę uroczystość przede wszystkim na antenach telewizji publicznej. Według danych Centrum Informacji TVP, w TVP1 śledziło ją 6 mln 706 tys. osób (czyli aż 46% spośród mających w tym czasie włączony telewizor), w TVP INFO – 968 tys. widzów (udziały 6,6%), a w TVP Polonia 827 tys. osób (udziały 5,7%). W sumie więc za pośrednictwem Telewizji Polskiej wydarzenie to oglądało ponad 8,5 mln widzów. Dodatkowo w tym czasie stronę tvp.pl odwiedziło 23 tys. internautów. Generalnie w niedzielę Polacy najchętniej oglądali programy telewizji publicznej, gdzie wiele z nich dotyczyło Mszy św. kanonizacyjnej oraz sylwetki i dokonań Jana Pawła II. Udziały wszystkich kanałów TVP wyniosły aż 40,2%, Polsatu – 18,5%, zaś TVN – 15,4%. Zdecydowanym liderem okazała się TVP1, osiągając średnie dzienne udziały w wysokości 23,2%, czyli – wręcz deklasując stacje komercyjne. Specjalne wydanie „Wiadomości” z Watykanu obejrzało 4 mln 706 tys. osób przy udziałach 29,8%, podczas gdy „Fakty” TVN 3 mln 706 tys. widzów (udziały 26,9%), a polsatowskie „Wydarzenia” 2 mln 579 tys. (udziały 19,2%). Na podkreślenie zasługują też wysokie udziały TVP INFO – 3,7%. Kanał informacyjny telewizji publicznej zdecydowanie wyprzedził TVN 24 (udziały 2,6%). Niedzielne udziały TVP INFO były znacznie wyższe niż średnie tegorocznej wiosny (2,5%). Natomiast TVP Polonia w niedzielę odnotowała naj                                                             9 Program TVP1 z dnia 26 kwietnia 2014 roku, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www. telemagazyn.pl/tvp_1/?-dzien=2014-04-27#program.  174 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum 10 wyższe udziały w tym roku (1,85%) . Warto docenić pracę ponad 40-osobowej ekipy TVP we Włoszech dysponującej własnym wozem satelitarnym i studiem, a także obszerne relacje reporterskie z wielu miejscowości w Polsce, które były związane z osobą Karola Wojtyły. Dodatkowo co najmniej dziesiątki tysięcy Polaków oglądały uroczystości kanonizacyjne na ekranach i telebimach w kinach, galeriach, klubach, domach kultury, kościołach czy w centralnych punktach miast dzięki temu, że Telewizja Polska udostępniła relacje z Watykanu bezpłatnie, bez konieczności uzyskiwania indywidualnej specjalnej zgody na pokazy. Należy podkreślić, że w weekend działał też specjalny wirtualny kanał na żądanie – „TVP Regionalna – śladami Jana Pawła II”, dostępny za darmo na tabletach, smartfonach, komputerach osobistych i na platformie hybrydowej TVP. Korzystając z aplikacji TVP Stream podczas Mszy św. kanonizacyjnej kanał odwiedziło 27 kwietnia 2014 roku 2,2 tys. osób, a za pośrednictwem 11 strony tvp.pl ponad 9,5 tys. III. Założenia programowe prezentacji świętości Jana Pawła II Redakcja Katolicka Telewizji Polskiej przygotowała założenia programowe, które stanowiły podstawę i narzędzie ukazania świętości Jana Pawła II. Ks. Rafał Sztejka opracował 10 kategorii tematycznych odzwierciedlających świę12 tość Jana Pawła II . 1. Miłość Boga. Jan Paweł II żył w bliskości Boga, żył modlitwą. „Szczególną miłość do rozmowy z Bogiem przekazali mu rodzice. To wielkie umiłowanie modlitwy przejawiało się w uczestnictwie Papieża w licznych nabożeństwach, spotkaniach modlitewnych, pielgrzymowaniu do sanktuariów wreszcie osobistych, długich medytacjach. Każdy, kto wraz z Papieżem uczestniczył we Mszy 13 Świętej widział jak głęboko przeżywał tajemnicę Eucharystii” . 2. Ufność i odwaga płynąca z wiary. Osobista, głęboka wiara Jana Pawła II miała moc świadectwa. Jan Paweł II „nie bał się podejmowania tematów niepopularnych i spornych, pielgrzymował także w te miejsca, gdzie wiedział, że spotka go krytyka jego działań. Mimo to nie zniechęcał się i podejmował trud                                                             10 Dane z Centrum Infiormacji TVP, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.tvp.pl/religia/ programy-katolickie/papiez-jan-pawel-ii/aktualnosci/ponad-85-mln-polakow-ogladalo-msze-kanonizacyjna-w-tvp/14984967.  11 Tamże.  12 Por. R. Sztejka, 10 powodów do świętości Jana Pawła II, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.tvp.pl/religia/programy-katolickie/papiez-jan-pawel-ii/10-powodow-swietosci.  13 Tamże.  175 �II. Relacje radiowe i telewizyjne ne tematy (jak na przykład podjęcie w Asyżu dialogu międzynarodowego czy rachunek sumienia Kościoła katolickiego, który zrobił papież na oczach świata w roku Wielkiego Jubileuszu). Cała ta siła i odwaga Papieża wynikała z wielkiej 14 wiary i ufności” . 3. Miłość i fascynacja człowiekiem. Jan Paweł II kochał ludzi. Ta szczególna miłość do każdego człowieka przejawiała się na wielu płaszczyznach: „Papież chętnie spotykał się z młodzieżą, z artystami, z ludźmi kultury, sportowcami. Szczególne chętnie spotykał się z ludźmi cierpiącymi i chorymi i to dla nich miał wielki szacunek. Bronił wartości i godności każdego człowieka, 15 promując cywilizację życia i cywilizację miłości” . 4. Miłość miłosierna. Jan Paweł II przez cały swój pontyfikat starał się przekazać ludzkości, że Bóg kocha człowieka bez reszty i nie ma takiej słabości, której Bóg nie wybaczył człowiekowi w swoim wielkim miłosierdziu. „Podczas ostatniej pielgrzymki do Polski w 2002 roku Jan Paweł II przypomniał, że kiedy był młodym człowiekiem codziennie przechodził obok miejsca, gdzie teraz stoi Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Krakowie-Łagiewnikach. Papież apelował do ludzi o czyny miłosierdzia także w obszarach społecznych: o wrażliwość na ludzką biedę, o troskę o chorych i ubogich, o ludzi, którzy są 16 na różne sposoby wykluczeni przez społeczeństwo” . 5. Życie zgodne z wiarą. Wiara była motorem życia papieża Jana Pawła II. „Wielki szacunek do człowieka i życie zgodnie z wiarą były znakiem rozpoznawczym Papieża Polaka. Przejrzystość działań papieskich wynikała z faktu przesiąknięcia jego życia Ewangelią. Żył na oczach świata jako głosiciel Dobrej 17 Nowiny” . 6. Praca. Papież nie bał się ciężkiej pracy: od młodzieńczych lat pracował, aby utrzymać siebie i ojca. „Praca fizyczna czy praca naukowa dawały mu poczucie dobrze przeżytego dnia. Nie bał się pracy i każdą wykonywał niezwykle starannie: czy to jako pracownik kamieniołomów czy jako student, później 18 ksiądz, kardynał czy papież” . 7. Otwartość na Prawdę. Jan Paweł II był wielkim głosicielem Prawdy, odsłaniał blask Prawdy. W dzisiejszym świecie był obrońcą racjonalności i moralności myślenia.                                                              14 Tamże.  Tamże.  16 Tamże.  17 Tamże.  18 Tamże.  15 176 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum 8. Zawierzenie Maryi. „Matka Karola Wojtyły zmarła kiedy miał syn kilka lat. Od kiedy stracił ziemską matkę, mały Lolek, oddał się w opiekę Matce Bożej. Wielki kult Maryi wzmacniał w nim jego ojciec, z którym regularnie pielgrzymował do sanktuarium w Kalwarii Zebrzydowskiej. Ta prawdziwa pobożność maryjna widoczna była podczas całego pontyfikatu. Totus Tuus – Maryi 19 w opiekę oddawał swoje życie i losy świata” . 9. Umiłowanie Ojczyzny. „Każda pielgrzymka papieska do Ojczyzny rozpoczynała się od symbolicznego pocałunku ojczystej ziemi. Papież podczas swoich pielgrzymek odwiedził wiele miejsc w Polsce: na trasach pielgrzymkowych znalazły się duże miasta i te mniejsze, ale jakże ważne dla naszego kraju: Gniezno, Oświęcim, Ludźmierz i wiele innych. Wszędzie nawoływał do sza20 cunku do Ojczyzny i rodaków” . Mówił o Polsce: to jest matka ta ziemia… i tak też ją traktował. Wiele wspaniałych opisów przyrody mogliśmy usłyszeć w homiliach i przemówieniach papieskich. 10. Godność cierpienia. Jan Paweł II pokazał nam jak godnie cierpieć i umierać, „jak zawierzyć się Bogu w ostatnich chwilach życia, jak przeżywać ból i stratę, jak zaufać Bogu nawet wtedy, kiedy po ludzku wiele rzeczy wydaje się nie mieć sensu. W swoich homiliach, przemówieniach i podczas spotkań z wiernymi mówił, że właśnie cierpienie jest drogą do zbawienia. Uczył przebaczenia nawet w sytuacjach najtrudniejszych: przebaczył człowiekowi, który do niego strzelał. Jan Paweł II całym swoim życiem wskazywał, co w życiu powinno być ważne dla każdego człowieka.” Te założenia programowe w prezentacji świętości Jana Pawła II stanowiły wskazówkę do tworzenia programów informacyjnych i publicystycznych, nowych materiałów dokumentacyjnych oraz wykorzystania materiałów archiwalnych. IV. Odsłony świętości Jana Pawła II w przekazach medialnych Telewizji Polskiej 1. Wielkość czy autorytet? Wiele badań socjologicznych, ale przede wszystkim nasze własne doświadczenia, pokazują, że świat współczesny i my sami, będący pokoleniem JP2, bylibyśmy zapewne inni, gdyby nie było nauczania Jana Pawła II, Jego pielgrzymowania i niepowtarzalnego świadectwa. Jana Paweł II jest jednym z najwybitniejszych myślicieli naszych czasów, wielki świadek wiary, pielgrzym nadziei, człowiek niosący wszystkim dobro i miłość.                                                              19 20 Tamże.  Tamże.  177 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Jego osoba i dzieło wymyka się też spod zimnych kryteriów badawczych, gdyż jest „prorokiem naszych czasów”, prawdziwym autorytetem. Trzeba jednak powiedzieć, że wymiar autorytetu był najsłabiej eksponowany w przekazach telewizyjnych, ale chyba właśnie dlatego, że wielkość duchowa Jana Pawła II na miarę świętości, jest niekwestionowanym autorytetem, którego nie trzeba dodatkowo medialnie wzmacniać. Przekazy TVP próbowały ukazać wielkość autorytetu w poczuciu swoistej pokory, ponieważ świętość – jak mówił sam Jan Paweł II – na swój sposób onieśmiela. Ta postawa widoczna była zarówno w postawach i sposobie prowadzenia programu, jak i w wypowiedziach rozmówców. To swoiste onieśmielenie wobec świętości, mogło wynikać z racji niemożności dotknięcia tajemnicy świętości narzędziami dziennikarskimi, ale spełniło swoją pozytywną rolę w kontekście refleksji nad świętością i dziedzictwem tego wielkiego i dobrego człowieka, którego wielkość i jego promieniowanie świętością pozwalało widzom wyzwalać z siebie dobro i konfrontować siebie z pięknym człowieczeństwem Jana Pawła II. 2. Przekazy telewizyjne utrwalały wyjątkowość chwili, potrzebę przeżywania kanonizacji Jana Pawła II jako święta Polaków, jako wydarzenia aktualnego i historycznego, ważnego na dziś i na przyszłość. Formy prezentacji programu, postawy prowadzących, odświętność scenografii studia, bliskość ludzi i pokazanie ich przeżywania świętości Jana Pawła, to wszystko tworzyło i współtworzyło atmosferę święta. Ta atmosfera wyrażała także, wyzwalała lub utrwalała, postawę wdzięczności za wielkiego Rodaka. Jakość i skala tych doświadczeń i przeżyć zależała oczywiście także od odbiorców. Niemniej jednak ludzie telewizji starali się tę atmosferę odświeżać z wrażliwością i zaangażowaniem, oraz uczestniczyć w tych wydarzeniach, nie tylko na zasadzie neutralnego opisu tej rzeczywistości, ale aktywnego w niej uczestniczenia i osobistego przeżywania, co – jakkolwiek byśmy to zjawisko oceniali – jest wyjątkowym fenomenem medialnym. Reporterzy włożyli wiele trudu, żeby pokazać i uszanować sacrum, „sacrum na areopagu”, tworząc relacje reporterskie na żywo i blisko ludzi. Oceniając pozytywnie poziom przekazów TVP, na „plus” trzeba zaliczyć dziennikarzom to, że wielkości Jana Pawła II nie spłycali, co więcej, starali się swoimi przekazami z szacunkiem i respektem sięgać do tej wielkości. 3. Świętość jako podstawa niekwestionowanego autorytetu. Juliusz Braun, ówczesny Prezes TVP, mówiąc o programach przygotowywanych na kanonizację Jana Pawła II, wskazywał na to, że Telewizja Polska chce na nowo pokazać osobę i dzieło Jana Pawła II, pokazać człowieka dobrego i człowieka nadziei. Podstawowym warunkiem autorytetu jest życie w prawdzie. Być autorytetem − to być za autorytet uznanym. Autorytet ma to do siebie, że jest 178 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum przede wszystkim wartością dla innych, i to jest istota autorytetu moralnego, być dla innych wartością w dobru i prawdzie. Uznanie i potwierdzenie świętości Jana Pawła II, jest potwierdzeniem nie tylko jego wielkości, ale też autorytetu. W takim też duchu należałoby odczytywać programy TVP, które koncentrując się na pokazaniu pięknego człowieczeństwa Jana Pawła II, nie wprost ukazały jego wielkość i jego autorytet. 4. Świętość jako inna obecność. Świętość Jana Pawła ukazuje perspektywę nowej obecności Jana Pawła II, duchowej obecności w wielkim dziedzictwie, które pozostawił, ale również nowej obecności jako naszego orędownika u Boga, „Brata naszego Boga”, który nadal jest z nami. Wymowna oprawa graficzna, wielokrotnie pokazywana pod znamiennym tytułem „Jestem z Wami”, wprowadzająca zarówno w sekwencje prezenterskie, jak i oddzielająca program papieski od całości programu, podkreślała nową formę obecności Jana Pawła II w perspektywie innej rzeczywistości. To była próba dotknięcia tajemnicy świętych obcowania w duchu chrześcijańskiej eschatologii. To pokazywanie nowego wymiaru obecności Jana Pawła II z nami, jest także wyjątkowym fenomenem w mediach, ponieważ jej odkrywanie zakłada perspektywę wiary. Telewizja Polska pokazała w ten sposób nieprzemijającą wartość autorytetu Jana Pawła II, podkreślając przy tym prawdę, że prawdziwe autorytety „nie odchodzą”, są z nami. Jan Paweł II jest z nami nadal w innych wymiarach obecności. 5. Świętość Jana Pawła jako swoiste przeniesienie w wymiar ikoniczności. Telewizja, posługując się obrazem, pokazywała Jana Pawła II jako „Osobową Ikonę”, na wzór obrazu kanonizacyjnego przejętego z beatyfikacji. Ten obraz utrwalany w przekazach telewizyjnych stanowił wymiar dopełnienia dzieła Jana Pawła II, jakby zamknięcie medialnej obecności Jana Pawła II pośród nas w takiej skali dziennikarskiego i organizacyjnego zaangażowania. Takie ujęcie było ze wszech miar słuszną formą ukazania tajemnicy świętości, ale też mogło być, co niestety się częściowo potwierdziło, o czym pisze w swoim artykule zawartym w niniejszej publikacji prof. Teresa Sasińska-Klas, że medialne zainteresowanie św. Janem Pawłem II w I rocznicę kanonizacji było już znacząco słabsze. To świadczy również o tym, że świętość Jana Pawła II, w formie aureoli świętości przeniosła go bardziej w przestrzeń sakralną, w której cieszy się ogromnym kultem i podziwem wiernych, kosztem mniejszego zainteresowania w sferze społecznej, publicznej i medialnej. Jest to zjawisko, które jest wyzwaniem dla mediów, w jaki sposób świętość Jana Pawła II przekuć na realia życia codziennego i przywrócić jego rolę w kształtowaniu cywilizacji miłości w życiu wspólnotowym i społecznym. 179 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 6. Świętość człowieka Bożego. Ten wymiar świętości był szczególnie widoczny w wypowiedziach gości programów informacyjnych i publicystycznych, w świadectwach spotkania ludzi z Janem Pawłem, np. w programach Metr od świętości, świadectwie osobistego fotografa papieskiego Arturo Mari. Chociaż trudno tę moc i to promieniowanie ukazać medialnie, to jednak kanonizacja Jana Pawła ułatwiała sięganie to tego głębokiego wymiaru świętości, opartego na wierze, modlitwie. Widzieliśmy obrazy Papieża jako człowieka modlącego się, człowieka, który wytrwał do końca, pomimo cierpień, człowieka, który się nie lęka, pomimo wielu zagrożeń cywilizacji. Takie świadectwo o Janie Pawle II daje nam kardynał Stanisław Dziwisz, który tak pisze: „W tym ostatnim momencie ziemskiej wędrówki Ojciec Święty stał się ponownie tym, kim był zawsze, człowiekiem modlitwy. Człowiekiem Bożym, głęboko zjednoczonym z Panem, dla którego modlitwa stanowiła nieprzerwanie fundament 21 egzystencji” . 7. Świętość człowieka nadziei. Tematyka kanonizacji z samej natury tego wydarzenia domagała się języka medialnego w perspektywie nadziei i eschatologii chrześcijańskiej. Redakcja Katolicka Telewizji Polskiej, która koordynowała większość tych programów, była i jest na to przygotowana, by szukać języka przekazu telewizyjnego wyrażającego tajemnicę wiary i świętości. Świętość jako znak wymierny innego życia rodzi nadzieję. Dlatego telewizyjne obrazy Jana Pawła tchnęły nadzieją, zwłaszcza wydobywając z archiwalnych nagrań jego słowa: Nie lękajcie się. Zaangażowanie mediów w pokazanie Jego świętości można odczytywać także jako odpowiedź mediów na słowa Jana Pawła II z ostatniego listu apostolskiego poświęconego mediom Szybki rozwój, w którym mocno wybrzmiewają profetyczne słowa do wszystkich „nie lękajcie się mediów”, a do ludzi mediów katolickich: „Przekazujcie orędzie nadziei (…), zachowując stale żywą w tym świecie, który mija, wieczną perspektywę Nieba, perspektywę, której żaden ze środków przekazu nie będzie mógł nigdy bezpo22 średnio osiągnąć” . 8. Dobroć i miłość jako miara i znak świętości. Wiele wypowiedzi, programów, relacji podkreślało wymiar pięknego człowieczeństwa Jana Pawła II jako człowieka dobrego. Dobro przyciąga, fascynuje i pociąga. I taki wymiar świętości wyłania się z wielu świadectw ludzi, którzy chociażby na moment spotkali Papieża w swoim życiu. Człowiek dobry niesie miłość i głosi miłosierdzie, żyje w blasku prawdy o sobie, w prawdzie o swojej godności i wartości, w prawości sumienia, w odpowiedzialności za siebie i innych. Telewizja na                                                              21 22 180 S. Dziwisz, Świadectwo, w rozmowie z Gian Franco Svidercoschim, Warszawa 2007, s. 228.  SR, nr 12.  �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum wiele sposobów próbowała odsłaniać dobroć Jana Pawła II: w jego otwartości dla innych, w głoszonym orędziu miłosierdzia, w szacunku dla ludzi, w przyciąganiu ludzi do siebie dobrocią. Ten wymiar dobra łączył obu Papieży Jana Pawła II i Jana XXIII, nazywanego już dawno Papieżem dobroci. Ten wymiar dobroci obu świętych Papieży Telewizja próbowała pokazać szczególnie w relacjach z Watykanu i relacji reporterskich w Polsce, m.in. z Krakowa, Zakopanego, czy Wadowic. 9. Świętość jako duchowe piękno, piękno wartości, którymi żyje człowiek. Wiele razy, zwłaszcza w przywoływanych fragmentach przemówień, Jan Paweł II jawił się jako obrońca wartości. Wartością jest życie ludzkie, wartością jest młodość, wartością jest człowiek, wartością jest miłość. Jan Paweł II próbował często łączyć wartości etyczne, ontyczne i estetyczne, używając pojęcia „piękna”, mówiąc „piękno życia”, „piękno młodości”, „piękno człowieka”, „piękno miłości”. W ten sposób podkreślał ważność tych wartości, i nadawał pięknu wymiar etyczny. Jego świętość ukazywana przez pryzmat pięknego człowieczeństwo, którego Jan Paweł II nas wszystkich uczył, wskazując na ważność takich wartości jak: szczęście, dojrzałość, uczciwość, ład moralny, miłosierdzie. „Nie daj się zwyciężyć złu, ale zło dobrem zwyciężaj!” – zwyciężanie dobrem jest miarą sumienia, jest miarą piękna sumienia, a tym samym piękna człowieka. 10. Świętość człowieka dialogu. Jan Paweł II nie traktował żadnego człowieka jako Innego, ale jako siostrę i brata w jednej rodzinie ludzkiej. Ten wymiar świętości poprzez otwartość i dialog był szczególnie widoczny w tych rzeszach wiernych z całego świata, których twarze na zbliżeniach transmisji, mówiły więcej niż jakikolwiek komentarz: twarze radosne, szczęśliwe, ocierające łzy przeżyć. Jan Paweł II bardzo często zaczynał swe przemówienia i spotkania z ludźmi od zwrotu: „bracia i siostry”. I nie był to w jego ustach jakiś zwrot wyłącznie „grzecznościowy” czy „pusty, tradycyjny slogan”. W jego ustach te słowa były swoistym credo antropologicznym, odwołującym się do uniwersalnego braterstwa wszystkich ludzi i miłości każdego człowieka. Ten wymiar otwartości i dialogu był widoczny szczególnie w czasie transmisji Mszy św. kanonizacyjnej i w programach Metr od świętości. 11. Świętość wielkiego Polaka, Rodaka przeżywana i świętowana w Ojczyźnie. Telewizja nawiązywała w archiwalnych przekazach do całego dziedzictwa Jana Pawła II w naszej Ojczyźnie: pielgrzymki do Polski, spotkania z Polakami, słowa kierowane do Polaków. „I dlatego – zanim stąd odejdę, proszę was, abyście całe to duchowe dziedzictwo, któremu na imię „Polska”, raz 181 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 23 jeszcze przyjęli z (…) nadzieją i miłością” . W 1991 roku Jan Paweł II z tak wielkim przejęciem mówił o Polsce i o nas: „Oto matka moja i moi siostry i bracia. (…) To jest moja matka, ta ziemia! To jest moja matka, ta Ojczyzna! To 24 są moi bracia i siostry!” . Tych braci i siostry Jana Pawła II cieszących się z kanonizacji swojego Rodaka pokazywała Telewizja, szczególnie w relacjach z Wadowic, Krakowa i Zakopanego. Programy te starały się chociaż na chwilę przywołać „piękno wspomnień” o ludziach, miejscach, zdarzeniach, związanych ze Świętym. Świadczy o tym między innymi fragment, bardzo osobistego przemówienia w Wadowicach w dniu 10 czerwca 1999 roku: „Z wielkim wzruszeniem patrzę na to miasto lat dziecięcych, które było świadkiem mych pierwszych kroków. Miasto mojego dzieciństwa, dom rodzinny, kościół parafialny, kościół mojego chrztu św. (…) Pragnę wejść w te gościnne progi, na nowo ukłonić się rodzinnej ziemi i jej mieszkańcom (…) A dom był tutaj, za moimi plecami, przy ulicy Kościelnej. A kiedy patrzyłem przez okno, widziałem 25 na murze kościelny zegar słoneczny i napis: «Czas ucieka, wieczność czeka»” . 12. Świętość człowieka cierpienia. W programie Metr od świętości Arturo Mari opowiada o ciężkiej operacji, której został poddany z powodu problemów z kręgosłupem. Jak zawsze w trudnej chwili zwrócił się w modlitwie do Papieża, prosząc tylko o jedno, by w razie niepowodzenia pozwolił mu odejść we śnie. Wiele obrazów cierpiącego Papieża przywołała telewizja ze swoich archiwów, zwłaszcza te wymowne obrazy z Wielkiego Piątku, kiedy przyciskał tak mocno Krzyż Jezusa, kiedy w czasie wielkanocnej modlitwy Regina caeli nie mógł już wydobyć ani jednego słowa. Jan Paweł II pokazał swoim życiem, że cierpienie to nie jest cel. Jakże wymowne są w tym względzie słowa Jana Pawła II, schorowanego, cierpiącego człowieka, który pod koniec swojego życia pisał: „mimo ograniczeń mego wieku bardzo wysoko cenię sobie życie i umiem się nim cieszyć. Dziękuję za to Bogu. (…) Zarazem jednak głębokim pokojem napełnia mnie myśl o chwili, w której Bóg wezwie mnie do siebie – z życia do 26 życia” . V. Świętość jako przejście z życia do życia – zakończenie Na koniec warto pokazać ostatnią odsłonę świętości: świętość jako przejście z życia do życia. Jest to najtrudniejsza do pokazania medialnie odsłona                                                              23 Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej na Błoniach, Kraków, 10 czerwca 1979 roku.  24 Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej na lotnisku w Masłowie, Kielce, 3 czerwca 1991 roku.  25 Jan Paweł II, Przemówienie w Wadowicach, Wadowice, 10 czerwca 1999 roku.  26 Jan Paweł II, List do ludzi w podeszłym wieku, Watykan 1999, nr 17.  182 �Michał Drożdż, Sacrum w medialnym profanum świętości. To jest piękno życia wiecznego w perspektywie wiary. Dotykamy w tej odsłonie samej istoty świętości i kultu ludzi świętych, jak w programie Santo Subito. Dotykamy istoty piękna życia ludzkiego, w które wpisane jest także przemijanie. Takie świadectwo Jana Pawła pozostawiło w nas przekonanie, że trzeba się zatrzymać nad życiem, dostrzegać jego piękno, bo przemija27 nie także ma sens, jak napisał Jan Paweł II w Tryptyku rzymskim , i co pokazał swoim pięknym człowieczeństwem i pięknym życiem na wszystkich jego etapach. Telewizja Polska próbowała taki wymiar świętości pokazać na miarę wyznaczonych przez siebie założeń i możliwości. Zapewne wiele odsłon świętości można by było ukazać lepiej i pokazać więcej, ale te obrazy telewizyjne, które TVP1 wyemitowała w tych blisko 12 godzinach tematycznych programów w ciągu dwóch dni, było dobrą próbą pokazania świętości Jana Pawła II. Kończąc te analizy trudno się oprzeć przekonaniu, że w naszym pokoleniu, było to ostatnie, tak wielkie wydarzenie związane z życiem Jana Pawła II, które Telewizja Polska starała się pokazać z wielkim zaangażowaniem, nie spłycając świętości Jana Pawła II i pokazując ważność tego historycznego wydarzenia, które nasze pokolenie miało szczęście bezpośrednio przeżywać, a przyszłe pokolenia doświadczą tego wydarzenia, sięgając do archiwów Telewizji Polskiej. 28 „Święci nie przemijają, święci żyją świętymi, święci wołają o świętość” . To jest wymiar świętości, jaki nam zostawił Jan Paweł II, świętości dobrego człowieka i wielkości autorytetu, pokazującego i broniącego godność każdego człowieka. Niech jego świętość przenika nas i promieniuje na nas, byśmy w sobie i w innych kształtowali piękno człowieczeństwa. Bibliografia 1. Dane z Centrum Infiormacji TVP, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.tvp.pl/ religia/programy-katolickie/papiez-jan-pawel-ii/aktualnosci/ponad-85-mln-polakowogladalo-msze-kanonizacyjna-w-tvp/14984967. Dziwisz S. kard., Świadectwo, w rozmowie z Gian Franco Svidercoschim, Warszawa 2007. Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej na Błoniach, Kraków, 10 czerwca 1979 roku. Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej na lotnisku w Masłowie, Kielce, 3 czerwca 1991 roku. 2. 3. 4.                                                              27 Jan Paweł II, Tryptyk rzymski. Medytacje, Kraków 2003, s. 10.  Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej w Starym Sączu, Stary Sącz, 10 czerwca 1999 roku.  28 183 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej w Starym Sączu, Stary Sącz, 10 czerwca 1999 roku. Jan Paweł II, List apostolski „Szybki rozwój”, Watykan 2005. Jan Paweł II, List do ludzi w podeszłym wieku, Watykan 1999. Jan Paweł II, Przemówienie w Wadowicach, Wadowice, 10 czerwca 1999 roku. Jan Paweł II, Testament, 24.02-1.03.1980 r., Watykan 2005. Jan Paweł II, Tryptyk rzymski. Medytacje, Kraków 2003. Kanonizacja Jana Pawła II w TVP, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.tvp.pl/ religia/programy-katolickie/papiez-jan-pawel-ii/wideo/kanonizacja/kanonizacja-jana-pawla-ii-w-tvp/14528903. Program TVP1 z dnia 26 kwietnia 2014 roku, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.telemagazyn.pl/tvp_1/?-dzien=2014-04-26#program. Program TVP1 z dnia 26 kwietnia 2014 roku, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.telemagazyn.pl/tvp_1/?-dzien=2014-04-27#program. Sobór Watykański II, Dekret o środkach społecznego przekazywania myśli „Inter mirifica”, Watykan 1963. Sztejka R., 10 powodów do świętości Jana Pawła II, [online], dostęp: 20.09.2015, http://www.tvp.pl/religia/programy-katolickie/papiez-jan-pawel-ii/10-powodow-swietosci. 184 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia Karolina Dziewulska-Siwek Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Kanonizacja Jana Pawła II na antenie I Programu Polskiego Radia. Studium przypadku wybranych audycji i reportaży w kwietniu 2014 r. Streszczenie: W dniach około kanonizacyjnych I Program Polskiego Radia wyemitował wiele programów dotyczących Jana Pawła II. Były wywiady na żywo, w których redaktorzy rozmawiali o życiu i świadectwie Jana Pawła II oraz relacje z miejsc, gdzie żył i pracował przyszły święty. W Jedynce słuchacze mogli usłyszeć reportaże przygotowane przez Studio Reportażu i Dokumentu. Ich bohaterami byli ludzie, którzy towarzyszyli papieżowi. Wystąpienie będzie miało formę przeglądu wybranych audycji. Ponadto w referacie zostanie podkreślona rola, jaką stacja radiowa odegrała w przygotowaniu słuchaczy do kanonizacji Jana Pawła II. Słowa kluczowe: kanonizacja, Jan Paweł II, I Program Polskiego Radia, audycja, reportaż. Summary: On the occasion of the canonization of John Paul II The I Polish Radio broadcasted many programs about John Paul II. There were a live interviews, in which the editors were talking about the life, witness of Pope John Paul II and the relationship of the places where lived and worked the future saint. The I Polish Radio listeners could hear the reports prepared by Studio Reportażu i Dokumentu. Their heroes were the people who accompanied the Pope during his life. The article takes the form of a chronological review of selected programs. In addition, it is emphasized the role that the radio had in preparing students for the canonization of John Paul II. Key words: canonization, John Paul II, John Paul II, the I Polish Radio, broadcast, reportage. I Program Polskiego Radia przygotował szereg audycji, reportaży i rozmów z hierarchami Kościoła rzymskokatolickiego z okazji kanonizacji Jana Pawła II. Najwięcej na radiowej antenie zostało wyemitowanych od 23 do 28 kwietnia 185 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 2014 r. W audycjach została ukazana postać Ojca Świętego Jana Pawła II i przekazana atmosfera oczekiwania na kanonizację. Sposób przygotowania audycji sprawił, że radiowa Jedynka otrzymała „Totusa medialnego”. 23 kwietnia (środa) W środę, 23 kwietnia 2014 r., gościem „Sygnałów dnia” był ks. Sławomir Oder, postulator procesu beatyfikacyjnego i kanonizacyjnego Jana Pawła II. Wywiad prowadził redaktor Krzysztof Grzesiowski. Pierwsze pytania dotyczyły miejsca, w którym odbył się wywiad oraz jego kapłańskiej posługi we wspólnocie, którą prowadzi. Był to kościół rektoralny Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny i św. Józefa Benedykta Labre w Rzymie, gdzie ks. Oder od 23 lat jest rektorem. Ks. Oder wspomniał, że w tym kościele znajdują się relikwie bł. Jana Pawła II oraz powstała grupa modlitewna, która pochyla się nad słowami Jana Pawła II. „Od dnia beatyfikacji wystawione są w naszym kościele relikwie błogosławionego, wkrótce świętego Jana Pawła II, stąd też, jest to miejsce, do którego przychodzi wielu ludzi związanych z osobą Jana Pawła II i przychodzą się tutaj po prostu modlić. Wiele osób pyta o to, w jaki sposób przygotowujemy się do kanonizacji. A poza tym spontanicznie w naszym kościele powstała grupa modlitewna, właśnie która próbuje wsłuchiwać się w nauczanie, w magisterium Jana Pawła II, raz w miesiącu spotykamy się, ludzie ci chcą po prostu pogłębić swoją znajomość i duchowość Jana Pawła II” – mówił ks. Sławomir Oder. Ponadto w „Rozmowie dnia” watykański duchowny stwierdził, że na początku procesu beatyfikacyjnego trudno było przewidzieć jego finał. Tempo pracy wyznaczyły cuda. Pierwszy w dwa miesiące po śmierci papieża uzdrowiona została francuska siostra zakonna Marie-Simon, która chorowała na chorobę Parkinsona. Cud kanonizacyjny, uzdrowienie na Kostaryce miał miejsce w dniu beatyfikacji. Ks. Oder tłumaczył, że dziewięć lat procesu beatyfikacyjnego i kolejne kanonizacyjnego, bardzo wpłynęły na jego osobowość. „Nie uważam, żebym stał się innym człowiekiem, jestem sobą, z całą pewnością ubogaconym, na pewno to doświadczenie, to spotkanie ze świętym w jakiś sposób wpłynęło na moją osobowość, no to taka jest rola świętych, po to są w końcu oni, aby nas pobudzać do czegoś lepszego. Aby użyć słów Jana Pawła II, aby ciągle wypływać na głęboką wodę, po to są święci, jak to powiedział kiedyś, aby zawstydzać i wzbudzać nadzieję. A więc z całą pewnością takie doświadczenie miało miejsce również w moim życiu, niemniej jednak ono się wpisuje w moją tożsamość 1 i stanowi kontynuację tego, kim jestem” – wyznał ks. Oder. Ponadto wyraził                                                              1 S. Oder, Rozmowa dnia, roz. przepr. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 23.04.2014 r.).  186 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia swoją radość z obecności mediów, które chcą ukazać świętość Jana Pawła II, 2 a nie sensacyjnego newsa . Kolejnym programem emitowanym o Janie Pawle na antenie I Programu Polskiego Radia była audycja „Ślady na piasku”. Ten cotygodniowy cykl Naczelnej Redakcji Programów Katolickich przygotowała redaktor Agnieszka Trzeciakiewicz. Była to rozmowa z arcybiskupem Konradem Krajewskim, ceremoniarzem Jana Pawła II. Pierwsze pytanie, jakie zadała redaktor to „Kim jest ceremoniarz?”. Pytanie to nakierowało na rozmowę o papieskich celebracjach. Początkowo ks. Krajewski miał być ceremoniarzem tylko na Rok Jubileuszowy. Do Rzymu przyjechał w 1998 r. Został wybrany do pełnienia tej funkcji przez biskupa Piero Marini, którego był uczniem i którego został podwładnym. „Z biskupem Piero Marinim, czyli moim szefem, rozumieliśmy się bez słów, chyba dlatego mnie wybrał. Byłem jego uczniem na uniwersytecie rzymskim i jeśli my się rozumieliśmy bez słów, a biskup Marini odbierał na tych samych falach co Jan Paweł II (...), to jedno spojrzenie, jeden znak i ja wiedzia3 łem o co chodzi, wiedziałem czego potrzeba” – wyjaśniał ks. abp Konrad Krajewski. Papieski ceremoniarz przy Janie Pawle II był siedem lat. W audycji wspominał, że każda z chwil była wyjątkowa, im bardziej Jan Paweł II był cierpiący i pokazywał swoje wnętrze, tym był piękniejszy. „Te liturgie wtedy były dla nas bardzo trudne, bo cierpiał i chcieliśmy go jakoś ochronić, ale on na to 4 nie pozwalał i wychodził do ludzi” – wspominał papieski ceremoniarz. Liturgia, która najbardziej mu utkwiła w pamięci to kanonizacja na Palcu Św. Piotra. Ojciec Święty nie mógł sobie znaleźć miejsca na fotelu, gdyż wszystko go bolało. Ceremoniarz szukając odpowiednich słów zapytał czy może jakoś pomóc. Usłyszał odpowiedź „mnie już wszystko boli. Mnie już nie można pomóc. Ale 5 tak musi być” . Jan Paweł II liturgię oczywiście dokończył. Był to rok 2002, kanonizacja Ojca Pio z Pietrelciny. Osobistym wyróżnieniem było niesienie ewangeliarza podczas Mszy Św. pogrzebowej, a później położenie go na trumnie Jana Pawła II. 24 kwietnia (czwartek) Gościem „Sygnałów dnia” był Joaquín Navarro-Valls, rzecznik Jana Pawła II. Rozmowę prowadził redaktor Krzysztof Grzesiowski, zaczął od pytania dotyczącego jego zawodowej działalności, zapytał czy dziś czuje się lekarzem czy menadżerem. „Nie jest tak bardzo ważne to, co jest napisane przy nazwisku,                                                              2 Tamże.  K. Krajewski, Ślady na piasku, roz. przepr. A. Trzeciakiewicz, Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 23.04.2014 r.).  4 Tamże.   5 Tamże.  3 187 �II. Relacje radiowe i telewizyjne ale ważna jest wiedza zdobyta wcześniej na uniwersytecie. Ważny jest stan umysłu. I tu powtarzam zwykle swoim studentom: ważne jest, by realizować się aktywnie, realizować się zawodowo, robić to, co otrzymujemy od życia. Cała moja aktywność, o której pan wspomniał, została wybrana przeze mnie osobiście. Oprócz jednej – bycia rzecznikiem papieża Wojtyły. O tym zdecy6 dował on” – wyjaśnił Joaquín Navarro-Valls. Jan Paweł II do pełnienia funkcji rzecznika prasowego Stolicy Apostolskiej wybrał Hiszpana. Wybór ten budził wiele kontrowersji. Zarzucano mu: stan świecki, młody wiek i elegancki wygląd. W rozmowie wskazał, że bycie u boku papieża to piękne, ale i odpowiedzialne zadanie. Nigdy jednak nie chciał zrezygnować z tego zadania. Jego przełożony został dla niego wzorem do naśladowania. „Zaś o papieskiej pracy mogę powiedzieć jedną rzecz, coś, za co go ceniłem i podziwiałem – to był człowiek, który nie zgubił ani jednej minuty i również nigdy się nie spieszył, 7 panował nad sobą. To wielka zdolność panowania, a także cierpliwość” – mówił na antenie Polskiego Radia papieski rzecznik. Wspomnień o Janie Pawle II nie zabrakło również w południowym paśmie „Z kraju i ze świata”. Wspomnieniami ze słuchaczami Jedynki dzielił się Raniero Mancinelli, papieski krawiec. Przygotował je ks. Krzysztof Ołdakowski. Krawiec papieża swoje wspomnienia rozpoczął od wielkości Jana Pawła II. „Był wielkim człowiekiem i osobistością. Niezwykłą postacią. Z biegiem lat okazało się również, że stał się też wielkim papieżem. Kilkakrotnie mogłem go spotkać. 8 Zawsze widziałem w jego oczach prawdziwą miłość” – mówił na antenie Raniero Mancinelli. Ponadto dodał, że każdemu wykonywanemu zawodowi towarzyszą konkretne zadania, i że krawcem został dzięki łasce Bożej. „Nigdy nie myślałem, co by było, gdybym został krawcem, który posługuje papieżowi. 9 Udało mi się dzięki łasce Boga” – powiedział. Przyszłego świętego poznał dzięki kard. Deskurowi. Miał wykonać białą sutannę dla papieża. Zaznaczył, że „sutanny dla papieża nie robi się codziennie. To jest szczególne uczucie, to rzec niezwykła, wielkie przeżycie. Oczywiście najpierw trzeba wziąć miarę, potem trzeba zrobić inne przymiarki, dopiero potem się dostarcza rzecz ja10 sna” . Ponadto w rozmowie zdradził, że kilkakrotnie przeprawiał papieską sutannę. W czwartkowy wieczór Polskie Radio i Telewizja Polska transmitowała orędzie papieża Franciszka. To niezwykłe wydarzenie wystosowane na kilka dni                                                              6 J. Navarro-Valls, Rozmowa dnia, roz. przepr. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 24.04.2014 r.).  7 Tamże.  8 R. Mancinelli, Rozmowa południa, roz. przepr. K. Ołdakowski, [program radiowy Z kraju i ze świata], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.).  9 Tamże.  10 Tamże.  188 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia przed kanonizacją skierowane było do wszystkich Polaków, nie tylko tych wierzących. Papież Franciszek zachęcał do głębokiego przeżycia kanonizacji. Ojciec Święty wyraził swoją radość, że to właśnie on będzie kanonizował Jana Pawła II. Zacytował też słowa swojego poprzednika mówił, że jest szczęśliwy, że to właśnie on będzie mógł kanonizować Jana Pawła II. Po czym wyraził wdzięczność Polakom za dar Karola Wojtyły, który ubogacił każdego z nas. „Dziękuję narodowi polskiemu i Kościołowi w Polsce za dar Jana Pawła II. Wszyscy zostaliśmy tym darem wzbogaceni. Jan Paweł II nadal inspiruje Kościół, inspirują nas Jego słowa, pisma, gesty, Jego styl służby. Inspiruje nas Jego cierpienie znoszone z heroiczną nadzieją. Inspiruje nas jego zawierzenie bez 11 reszty Chrystusowi Odkupicielowi człowieka i Jego Najświętszej Matce” – mówił papież Franciszek. Wspomniał o niedawnym spotkaniu polskich biskupów w Rzymie. Na zakończenie przemówienia wyraził radość na zbliżające się Światowe Dni Młodzieży w Krakowie, które zaplanowane są na 2016 r. 25 kwietnia (piątek) Przed kanonizacyjny piątek w „Sygnałach dniach” gościł kard. Giovanni Battista Re. Rozmowę przeprowadził ks. Krzysztof Ołdakowski. Kardynał znał osobiście dwóch papieży. Niemalże od początku służył pomocą Janowi Pawłowi II. Poznał go w Sekretariacie Stanu, kiedy przybył na spotkanie z kard. Benelli. Kolejne spotkanie było tuż po wyborze, kiedy polscy duchowni przynosili do sprawdzenia tłumaczenie przemówienia na język włoski. Było to pierwsze przemówienie papieża z pamiętnymi słowami „Nie lękajcie się, 12 otwórzcie drzwi Chrystusowi!” . Kard. Battista wspomniał, że taka sytuacja powtarzała się wielokrotnie aż dowiedział się o tym, sam Jan Paweł II, wówczas zaczęły się kontakty między nimi. Zaznaczył, że zawsze był blisko papieża Polaka. Ponadto wyraził swoją wdzięczność wobec Jana Pawła II, który nadawał mu kapłańską godność. Na pytanie: „Jaki jest sekret świętości obydwu papieży, którzy zostaną kanonizowani? Jakie ich cechy moglibyśmy szczegól13 nie podkreślić?” . Odpowiedział, że obaj papieże bardzo różnią się od siebie. Jan XXIII był człowiekiem zawsze pogodnym. Wyróżniała go ogromna dobroć i optymizm. Natomiast Jan Paweł II był człowiekiem intensywnej modlitwy. „Przez świat był podziwiany za to, co robił jako papież, za wiele rzeczy, których dokonał. Był mistykiem, ale bardzo wrażliwym na drugiego człowieka. I dlatego świat najbardziej docenił go za jego aktywność. Jednak znając go                                                              11 Franciszek, Orędzie papieża do Polaków, Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 24.04.2014 r.).  12 G. Battista Re, Rozmowa dnia, roz. przepr. K. Ołdakowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.).  13 Tamże.  189 �II. Relacje radiowe i telewizyjne z bliska, postrzegało się go przede wszystkim jako człowieka modlitwy. Cały jego dzień był wypełniony modlitwą. Przed podjęciem każdej ważnej decyzji długo się modlił. Im trudniejsza do podjęcia była decyzja, tym dłuższa była 14 jego modlitwa. Właśnie w tej modlitwie jawił się jako Boży człowiek” – mówił na antenie kard. Giovanni Battista Re. Gościem magazynu „Z kraju i ze świata” był Jacek Moskwa, watykanista i wieloletni korespondent Rolskiego Radia z Rzymu. Rozmowa zaczęła się od mapy miejsc związanych z Polakami w Rzymie. Kolejny poruszany wątku to kanonizacja dwóch papieży jednego dnia. Jacek Moskwa wyjaśnił, że obaj symbolizują to, co najlepsze w Kościele XX wieku. Wspominał także, że kiedy był blisko Jana Pawła II odczuwał radość. „Kiedy byłem blisko Jana Pawła II odczuwałem, jakieś takie uczucie radości, radości płynącej z mojego serca, ale którego sprawcą był właśnie Jan Paweł II, że ktoś taki istnieje, że obejmuje nas 15 swoją miłością” – mówił na antenie watykanista. Przyznał, że ma sceptyczny stosunek do stawiania pomników papieżowi. Wspomnień o Janie Pawle II nie zabrakło również w „Muzycznej Jedynce”. Przywołaniem kanonizacji Jana Pawła II był koncert organizowany w Poznaniu w hołdzie papieżowi Polakowi. Gwiazda wieczoru to hiszpański tenor Placido Domingo. Obok niego miała wystąpić Justyna Steczkowska, która była gościem muzycznego pasma I Programu Polskiego Radia. Rozmowa dotyczyła twórczości artystki oraz jej przygotowań do zaśpiewania utworu opartego na 16 poezji Jana Pawła II. Pasmo popołudniowe I Programu Polskiego Programu gościło na antenie o. Andrzeja Koprowskiego, dyrektora programowego Radia Watykańskiego oraz Marco Politi, watykanistę. Wywiad z o. A. Koprowskim na Placu św. Piotra rozpoczął się od pytania o współpracę Radia Watykańskiego z Polskim Radiem. Rozmówca zaznaczył, że kanonizacja jest okazją do bardziej intensywnej współpracy między rozgłośniami. Kolejne pytania dotyczyły znaczenia słowa świętość i kanonizacji dwóch papieży w jednym dniu. O. Andrzej Koprowski zaznaczył, że świętość jest związana z codziennością życia, a przyszli święci „nie uciekali od problemów, ale usiłowali im sprostać ufni Panu Bogu 17 i szukając Bożego światła” . Ponadto zaznaczył także, że Jan Paweł II był zakorzeniony w kulturze polskiej. W rozmowie nie zabrakło akcentu dotyczącego przygotowań radiowej redakcji do pielgrzymki papieża Franciszka do Ziemi                                                              14 Tamże.   J. Moskwa, Rozmowa dnia, roz. przepr. K. Grzesiowski, [program radiowy Z kraju i ze świata], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.).  16 Por. J. Steczkowska, Gość Muzycznej Jedynki, roz. przepr. Z. Krajewski, [program radiowy Muzyczna Jedynka], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.).  17 Por. A. Koprowski, Gość popołudnia, roz. przepr. K. Grzesiowski [program radiowy Popołudnie z Radiową Jedynką], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.).  15 190 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia Świętej. Pytaniem kończącym wywiad była prośba Krzysztofa Grzesiowskiego o podanie listy najlepszych watykanistów. O. Dyrektor uchylił się od tej odpowiedzi, gdyż nie chciał selekcjonować dziennikarzy na co dzień pracujących przy Stolicy Apostolskiej. Pytanie było wprowadzeniem do następnej rozmowy przewidzianej w audycji „Popołudnie z radiowej audycji”. Kolejnym gościem pasma popołudniowego był Marco Politi, emerytowany watykanista. Wywiad prowadził ks. Krzysztof Ołdakowski. Tak jak większość wywiadów przeprowadzonych w czasie około kanonizacyjnym rozpoczęła się od pytania o jedną datę kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII. Watykanista podkreślił, że nie jest to przypadek, a intuicja papieża Franciszka. Zaznaczył także, że Jana Pawła II bez wątpienia należy zaliczyć do największych postaci historycznych końca XX wieku. Dodał, że na zawsze pozostanie w pamięci współczesnych. We Włoszech w wielu miejscach publicznych wizerunek Jana Pawła II wisi obok o. Pio czy Jana XXIII. Marco Politi porównał Jana Pawła II do Napoleona Bonaparte, który na swoim koncie miał wiele zwycięstw. Nawiązanie do przywódcy Francji odnosiło się też do nierozwiązanych proble18 mów za pontyfikatu papieża Polaka . Dodał, że dopiero papież Franciszek zajął się tymi problemami. Piosenką dnia w piątek przed kanonizacją była „Miłość mi wszystko wyjaśniła” w wykonaniu Łukasza Zagrobelnego. Jest to utwór tytułowy z płyty do wierszy Karola Wojtyły. Album to hołd artystów z okazji kanonizacji Jana Pawła II. Piosenka na antenie Jedynki była wyemitowana czterokrotnie. Można było jej posłuchać w „Sygnałach dnia” o 8.05, w „Czterech porach roku” o 11.10, 19 „Muzycznej Jedynce” o godz. 14.10, a także w „Wieczornych Rozmaitościach” . 26 kwietnia (sobota) Wydanie „Sygnałów Dnia” na dzień przed kanonizacją było w całości poświęcone papieżowi. W sobotę, 26 kwietnia 2014 r. już od 6 rano na antenie Jedynki, radiowi korespondenci odwiedzali miejsca bliskie Janowi Pawłowi II w Wadowicach oraz Rzymie.                                                              18 „Był on trochę jak Napoleon, który miał na koncie wiele zwycięstw, ale na końcu kariery Napoleona granice Francji były takie same jak przedtem. Zatem możemy powiedzieć, że na końcu pontyfikatu Jana Pawła II pozostały niektóre problemy Kościoła Katolickiego – kryzys duchowieństwa, przede wszystkim problem kobiet czy fakt, że kobieta jest teraz bardziej dowartościowana, ale nie uczestniczy jeszcze w kluczowych zadaniach wspólnoty Kościoła. Po trzecie obie kwestie połączone z seksualnością i relacjami ludzkimi były zamrożone podczas pontyfikatu Jana XXIII i Jana Pawła II” w: M. Politi, Gość popołudnia, roz. przepr. K. Ołdakowski [program radiowy Popołudnie z Radiową Jedynką], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04. 2014 r.).  19 Por. Piosenka dnia Jedynki. Łukasz Zagrobelny „Miłość mi wszystko wyjaśniła” w: http://www. polskieradio.pl/7/15/Artykul/1108429/ (dostęp 28.01.2016 r.).  191 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Po Watykanie słuchaczy I Programu Polskiego Radia oprowadzała Magdalena Wolińska-Riedi, żona członka Gwardii Szwajcarskiej i obywatelka Watykanu. W Rzymie mieszka od jedenastu lat. „Przy tych jedenastu latach, które są 20 1/3 mojego życia przeżyłam i przeżyłam już trzech papieży” – powiedziała na antenie Jedynki. Zaznaczyła, że jej ulubionym miejscem jest Plac Św. Piotra oraz niektóre zaułki Ogrodów Watykańskich niedostępnych dla pielgrzymów. Wyznała, że po kanonizacji życie Watykanu nie ulegnie zmianie. Nadal będzie widoczny ten prozaiczny rytm, ale zmieni się świadomość, w której będzie obecny Jan Paweł II już jako święty. Po domu Karola Wojtyły, w którym dziś znajduje się muzeum papieżaPolaka, słuchaczy oprowadzał ks. dr Jacek Pietruszka, dyrektor ds. administracyjnych. Materiał rozpoczął się do słów Jana Pawła II z Wadowic „kiedy patrzyłem przez okno, widziałem na murze kościelnym zegar słoneczny i napis: 21 «Czas ucieka, wieczność czeka»” . Dom, w którym urodził się mały Karol ma zamysł, aby pójść w drogę z papieżem Polakiem. Ekspozycje są podzielone na Wadowice, mieszkanie Wojtyłów i Kraków. Słuchacze, zabrani w dźwiękowe zwiedzanie muzeum zostali oprowadzeni po mieszkaniu Wojtyłów oraz mogli usłyszeć ciekawostki o oryginalnych pamiątkach. Ponadto zostały przywołane przedmioty dokumentujące życie i działalność Karola Wojtyły. W „Sygnałach dnia” nie zabrakło też odwiedzin wadowickiej szkoły, do której uczęszczał Lolek Wojtyła. Po jej ukończeniu w 1930 r., kontynuował naukę w gimnazjum. Po budynku dawnej szkoły powszechnej oprowadzał Stanisław Kotarba z Urzędu Miejskiego w Wadowicach. Obecnie w gmachu mieści się urząd. W reportażu zostały przywołane papieskie pielgrzymki do Wadowic, o których świadczyły fotografie wiszące w magistracie. Ponadto Stanisław Kotarba wyjaśnił, że Wadowice budują żywe pomniki Janowi Pawłowi II są nimi Dom Samotnej Matki im. Emilii Wojtyły, Kuchnia św. Brata Alberta czy obiek22 ty oświatowe . Kolejnym dźwiękiem podczas porannego pasma były wspomnienia Rafała Fleszara, jednego z pierwszych polskich ministrantów w Watykanie. O służbie ministranckiej opowiadał Wojciechowi Cegielskiego. Uczniem preseminario został, dzięki bratu Claudio od Bonifratrów, który zabrał jego rodzinę do ogrodów Watykańskich i pokazał, gdzie uczą się chłopcy, którzy są ministran                                                             20 M. Wolińska-Riedi, Magdalena Wolińska-Riedi opowiada o życiu w Watykanie, roz. przep. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  21 J. Pietruszka, Wadowice – dom rodzinny Karola Wojtyły roz. przep. D. Wydrych, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  22 Por. S. Kotarba, Historia gmachu dawnej szkoły powszechnej, a obecnie Urzędu Miejskiego w Wadowicach, roz. przep. D. Wydrych, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  192 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia tami w Bazylice Św. Piotra. Wtedy też zrodziło się w nim pragnienie zostania ministrantem papieża. W 1999 r. przyjechał na miesięczny okres próbny i został na cztery lata. Gość radiowej Jedynki wyjaśnił, że ministranci w bazylice nie służą tylko papieżowi, a służą w bazylice, w której jest odprawianych kilkadziesiąt nabożeństw dziennie. W Roku Jubileuszowym, dokładnie w Niedzielę Chrztu Pańskiego po raz pierwszy służył Janowi Pawłowi II. Była to Msza św. w Kaplicy Sykstyńskiej, podczas której Jan Paweł II chrzcił dzieci. Tego dnia doszło też do zabawnego zdarzenia. Rafał Fleszar po obrzędzie umycia rąk odstawiając miskę z wodą, rozlał ją na papieskie szaty w momencie, kiedy Papież osuszał dłonie. Anegdota, której bohaterem stał się polski 23 ministrant wywołała uśmiech na twarzy papieża . Następny dźwięk wyemitowany w I Programie Polskiego Radia rozpoczął się od słów Jana Pawła II wygłoszonych podczas pierwszej pielgrzymki do Wadowic w 1979 r. Następnie Daniel Wydrych zapytał, czy zwyczaj z czasów Karola Wojtyła jest też i dziś. Ks. Stanisław Jaśkowiec, wyjaśnił, że także dziś bazylika, a dokładnie Kaplica Matki Bożej Nieustającej Pomocy jest chętnie odwiedzana. Nawiązał też do słów Jana Pawła II „a was wszystkich proszę, abyście przed wizerunkiem tej Matki otaczali mnie nieustanną modlitwą”, któ24 re wyryte są w kaplicy . Następnie proboszcz zaprowadził słuchaczy do kaplicy, gdzie znajduje się barokowa chrzcielnica, w której ks. Franciszek Żak udzielił chrztu Karolowi Józefowi Wojtyle 20 czerwca 1920 r. Ponadto w reportażu zostały wymienione jeszcze inne ciekawostki związane z bazyliką. Słowna ilustracja zakończyła się przypomnieniem słów Jana Pawła II wypowiedzia25 nych w Wadowicach „tu wszystko się zaczęło” . Natomiast na dźwiękowy spacer po Placu Świętego Piotra w Watykanie redaktora Krzysztofa Grzesiowskiego oraz słuchaczy zabrał ks. Krzysztof Ołdakowski, szef Redakcji Katolickiej Polskiego Radia. Wskazał na okna Pałacu Apostolskiego, Kaplicę Sykstyńską, czy Kolumnadę Berniniego, na której znajduje się polski święty – Jacek Odrowąż. Opisał także, gdzie znajdują się kongregacje, księgarnia, a także pokazał, gdzie pracowali papieski piekarz i krawiec. Na zakończenie rozmowy ks. Ołdakowski przypomniał swoje spo26 tkania z Janem Pawłem II. Według jego obliczeń było ich aż dwadzieścia . Radiowa Jedynka odwiedziła także Muzeum Miejskie w Wadowicach. Ciekawostki związane z eksponatami po Janie Pawle II opowiedział Piotr Wyro                                                             23 Por. R. Fleszar, Rafał Fleszar opowiada jak w wieku 10 lat trafił do Watykanu, roz. przep. W. Cegielski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  24 Por. S. Jaśkowiec, Spacer po bazylice w Wadowicach, roz. przep. D. Wydrych, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  25 Tamże.   26 Por. K. Ołdakowski, Spacer po Placu Świętego Piotra, roz. przep. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  193 �II. Relacje radiowe i telewizyjne biec, dyrektor Muzeum. Muzeum mieści się w pięciu salach starej mleczarni. Przypomniał, że pierwsza wzmianka o Wadowiczach pochodzi z 1327 r. Oprowadzający po muzeum zaznaczył, że na tablicy znajduje się ta najważniejsza, 1920 narodziny Karola Wojtyły. W jednej z sal mieści się klasa odzwierciedlająca czasy Karola. Znajdują się w niej oryginalne liczydła z okresu międzywojennego. Poza eksponatami zostały też opowiedziane ekspozycje multimedialne. Na koniec została zaprezentowana warsztatownia, w której można było przymierzyć cylinder czy pobrać nauki z kaligrafii. Ponadto na 27 najmłodszych czekały tam zabawki z okresu międzywojennego . W sobotnich sygnałach dnia nie zabrakło też dźwięku z Sanktuarium Maryjnego w górach Mentorella. To tam Jan Paweł II udał się na kilka dni po konklawe zawierzając swój pontyfikat. Bywał tam także wcześniej jako krakowski biskup, a potem kardynał. W czasie swojego pontyfikatu był aż osiem razy. Nie zawsze były to zapowiedziane wizyty. W dźwięku zostały przypomniane anegdoty związane z odwiedzinami papieża. Po klasztorze słuchaczy Jedynki oprowadzał o. Adam Dźwigoń, rektor sanktuarium w Mentorelli oraz 28 o. Ryszard Dąbek . Słodkim symbolem Wadowic stały się kremówki. W końcu przypomniał i rozreklamował je sam Jan Paweł II podczas pielgrzymki w 1999 r., kiedy wspominał, że chodzili na nie po maturze. Jednak tej historycznej cukierni Karola Hagenhubera już nie ma. Cukiernia została zamknięta w 1945 r., jednak ulubione ciastko Ojca Świętego nadal można kupić w wielu miejscach w Wadowicach. Do jednego z nich wybrali się Daniel Wydrych z radiowej Jedynki. Tam restaurator, Kazi29 mierz Czarny, zdradził przepis na wadowickie kremówki . Castel Gandolfo to letnia rezydencja papieża. Ze słuchaczami I Programu Polskiego Radia odwiedził ją Krzysztof Grzesiowski i ks. Arkadiusz Nocoń z Kongregacji ds. Kultu Bożego i Sakramentów. Przywołał zaskoczenie, jakie wywarła na Janie Pawle II kopia obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej oraz freski przestawiające obronę Częstochowy i Cud nad Wisłą. „Jan Paweł II myślał, że to niespodzianka, jaką chcieli zrobić mu opiekunowie Castel Gandolfo, 30 ale okazało się, że historia jest o wiele, wiele dłuższa” – mówił ks. Nocoń. Następnie wytłumaczył, że było to zlecenie Pius XI, który zanim został papie                                                             27 Por. P. Wyrobiec, Pamiątki po Janie Pawle II w Muzeum Miejskim w Wadowicach, roz. przep. D. Wydrych, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  28 Por. A. Dźwigoń, R. Dąbek, Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej w górach Mentorella, [program radiowy Sygnały dnia]. Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  29 Por. K. Czarny, Przepis na słynne wadowickie kremówki zdradza restaurator Kazimierz Czarny, roz. przep. D. Wydrych, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  30 A. Nocoń, Letnia rezydencja papieży w Castel Gandolfo, roz. przep. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  194 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia żem był nuncjuszem apostolskim w Polsce i wraz z Polakami modlił się o ten właśnie cud. Po powrocie do Rzymu życzył sobie, aby Matka Boża Częstochowska znalazła się w jego kaplicy. Na antenie zostały też przywołane dźwięki nawiązujące do zamachu z 13 maja 1981 r. Słuchacze usłyszeli kard. Stanisława Dziwisza oraz osobistego lekarza Renato Buzzonetti. Następnie ks. Krzysztof Ołdakowski przeprowadził wywiad z Renato Buzzonetti, w którym lekarz próbował odkryć tajemnicę osoby Jana Pawła II. Zdradził także, że Ojciec Święty nie był najłatwiejszym pacjen31 tem. Jednak w najważniejszych zaleceniach lekarskich zawsze był posłuszny . Przedostatnim dźwiękiem były opowieści ze szkoły, w której w latach 1930-1938 uczył się Karol Wojtyła. Obecnie to I Liceum Ogólnokształcącego im. Marcina Wadowity w Wadowicach. Po szkole oprowadzała dyrektor Janina Turek. Pokazała arkusze ocen Karola Wojtyły. Wszystkie zarchiwizowane arkusze posiadały oceny bardzo dobre. Pani dyrektor wspomniała o różańcu, który otrzymała od Papieża i wyznała, że przyszły święty to jej duchowy prze32 wodnik . Dźwiękowe pielgrzymowanie po Rzymie zakończyła próba jednej z chórzystek. Zdzisława Sobczyk jest jedyną Polką w trzystuosobowym chórze. Na antenie chórzystka zaśpiewała „Aprite le porte a Cristo” – hymn Jana Pawła II. Zdradziła też, że być może na Mszy św. kanonizacyjnej będzie śpiewana 33 „Barka” . Gościem „Świata w Jedynce” był Franco Bucarelli, włoski dziennikarz i watykanista. To także autor pięciu książek o Janie Pawle II. W rozmowie z ks. Krzysztofem Ołdakowskim podkreślił, że sekretem Jana Pawła II był dialog. Umiejętność komunikacji z ludźmi to nie tylko dar od Boga, ale to także wiele życiowych doświadczeń. Karol Wojtyła zanim został papieżem był studentem, robotnikiem, aktorem, profesorem, biskupem i kardynałem. „Przepiękna droga 34 życia, bogata w różnorakie doświadczenia” – ocenił watykanista. Zaznaczył także, że Jan Paweł II „wiedział, jak rozmawiać z ludźmi intelektu, bo był intelektualistą. Wiedział, jak rozmawiać z robotnikami, bo sam był robotnikiem. Wiedział jak rozmawiać z wierzącymi, bo on sam był człowiekiem wiary. Mógł                                                              31 Por. R. Buzzonetti, O latach spędzonych u boku Jana Pawła II opowiada papieski lekarz Renato Buzzonetti, roz. przep. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  32 Por. J. Turek, Arkusze ocen Karola Wojtyły cały czas są przechowywane w gmachu szkoły, w której uczył się w latach 1930-1938, roz. przep. D. Wydrych, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  33 Por. Z. Sobczyk, Zdzisława Sobczyk zdradza jakie pieśni zabrzmią podczas mszy kanonizacyjnej, roz. przep. K. Grzesiowski, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  34 F. Bucarelli, Rozmowa dnia, roz. przep. K. Ołdakowski, [program radiowy Świat w jedynce], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  195 �II. Relacje radiowe i telewizyjne rozmawiać z uczonymi bo sam był uczony. Wiedział jak rozmawiać ze światem 35 mediów bo sam był aktorem” . Zaznaczył też, że największym znakiem rozpoznawczym świętości papieża było cierpienie. Według Bucarelliego to Jan Paweł II nauczył świat jak powinien żyć ksiądz i jak powinien umrzeć papież. „Czuwanie” to audycja, która wypełniła antenę radiowej Jedynki na dzień przed kanonizacją. W wieczornym pasmie od 20 do 21.45 nie zabrakło świadectw i wspomnień o Janie Pawle II. Wśród dźwięków emitowanych na antenie znalazły się wywiady z Arturo Mari, papieskim fotografem i Piero Marinim, który był Mistrzem Papieskich Ceremonii Liturgicznych oraz Angelo Arrigoni, piekarzem. Redaktor Wiesław Molak porozmawiał z Piotrem Dziubakiem, reżyserem filmu dokumentalnego „Jan Paweł II – Santo Subito. Świadectwa świętości”. Słuchacze mogli także wysłuchać świadectwa uzdrowionej za wstawiennictwem papieża Floribeth Mora Diaz. Na antenie radiowej Jedynki, nie zabrakło archiwalnych wypowiedzi papieża Jana Pawła II z różnych okresów jego pontyfikatu. Ponadto gospodarz programu łączył się z czuwaniem w Rzymie oraz w Warszawie. Korespondent z Rzymu, Wojciech Cegielski za pomocą dźwięków przekazał atmosferę z czuwania Piazza Navona, gdzie led36 nicka młodzież zorganizowała czuwanie . „Musicie być mocni” to kolaż złożony z wystąpień Jana Pawła II od pierwszej do ostatniej pielgrzymki do ojczyzny. Słowa Ojca Świętego przeplatane były pieśnią „Pater Noster”. Dźwięki do półgodzinnej audycji wybrała i zmontowała Ewelina Karpacz-Oboładze ze Studia Reportażu i Dokumentu Polskiego Radia. Audycja miała za zadanie przypomnieć słowa wypowiedziane do Roda37 ków. Mają one mają charakter przesłania pozostawionego przez Papieża . 27 kwietnia (niedziela) Kulminacyjnym punktem była transmisja Mszy św. kanonizacyjnej. Odbyła się 27 kwietnia 2014 r. na Placu Świętego Piotra w Rzymie. Podczas tych uroczystości dwaj błogosławieni papieże – Jan XXIII oraz Jan Paweł II – zostali ogłoszeni świętymi Kościoła katolickiego. Po raz pierwszy jednej uroczystości przewodniczyło dwóch papieży – emerytowany i obecny – Benedykt 38 XVI i Franciszek .                                                              35 Tamże.  Por. W. Molak, Czuwanie [program radiowy], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  37 Por. E. Krapacz-Oboładze, Musicie być mocni [program radiowy], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.).  38 Trwa transmisja mszy kanonizacyjnej. Słuchaj w Jedynce w: http://www.polskieradio. pl/7/3459/Artykul/1107153,Trwa-transmisja-mszy-kanonizacyjnej-Sluchaj-w-Jedynce (dostęp: 28.01. 2016 r.)  36 196 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia Po transmisji Mszy św. na antenie Jedynki słuchacze mogli usłyszeć hiszpańskiego tenora Placido Domingo. Był on gościem Marii Szabłowskiej w programie „Niedziela z Jedynką”. Jego obecność była związana z koncertem „Placido Domingo live in Poznań – Tu zaczęła się Polska”, który odbył się w Poznaniu. W pierwszej części znalazły się utwory znane z płyty Placido Domingo „Amore infinito”. Są to utwory do tekstów papieża Polaka. W tej części publiczność usłyszała pieśń „Abba Ojcze”, którą Placido Domingo zaśpiewał wraz z polską artystką, Justyną Steczkowską. W drugiej zaś tenor zaśpiewał popularne przeboje operowe, operetkowe i musicalowe, które wykonuje na swoich koncertach. Koncert charakteryzował się odpowiednim wymiarem religijnym. W wywiadzie dla Polskiego Radia tenor wspomniał o osobistych spotkaniach z Ojcem Świętym. Brał udział w dwóch audiencjach prywatnych i trzykrotnie śpiewał dla Jana Pawła II: w Meksyku, Nowym Jorku oraz Watykanie. Wyznał też, że Jan Paweł II był jedną z największych osobowości świata. „Był najbardziej popularnym papieżem, najbardziej oddanym ludziom odkąd 39 sięga pamięć. Uwielbiano go wszędzie, bez względu na narodowość i religię” – powiedział w radiowej Jedynce. 28 kwietnia (poniedziałek) „Piloci Papieża” to reportaż Ewelina Karpacz-Oboładze wyemitowany dzień po kanonizacji Jana Pawła II. To dzięki niemu słuchacze mogli dowiedzieć się jak wyglądały pielgrzymki Jana Pawła II do Polski z perspektywy pilotów. Osobistymi wspomnieniami z podniebnych lotów podzielili się: płk Robert Latkowski, płk Marek Miłosz i mjr Andrzej Borowy. Płk Latkowski latał z Janem Pawłem II w 1987 r., Mjr Borowy był pilotem papieża aż pięć razy. Natomiast płk Miłosz pilotował papieski helikopter w latach dziewięćdziesiątych. Piloci do rejsów z Ojcem Świętym byli wyselekcjonowani z najlepszych lotników kraju, wszystko po to, aby papieżowi zapewnić bezpieczeństwo i komfort lotów. W reportażu nie tylko opowiedzieli o swojej pracy, ale też przywołali wiele anegdot z Ojcem św. Wspomnieli też, że Ojciec zawsze dziękował po każdym locie. „Po każdym locie przychodził do kabiny i dziękował. Zawsze to robił po lądowaniu. Przed lotem podszedł, przywitał się z załogą, potem 40 dopiero siadł w salonie i po locie przyszedł i podziękował” – powiedział płk Latkowski. Jan Paweł II chętnie oglądał z okna samolotu ważne dla niego miejsca. Szczególnie wzruszające przeloty były nad Tatrami. Reportaż zakoń                                                             39 P. Domingo, Gość leniwej niedzieli, roz. przep. M. Szabłowska, [program radiowy Leniwa niedziela], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 27.04.2014 r.).  40 E. Karpacz-Oboładze, Piloci Papieża, Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 28.04.2014 r., godz. 21.14).  197 �II. Relacje radiowe i telewizyjne czył się niezwykle prawdziwym wyznaniem jednego z pilotów: „Lataliśmy ze 41 świętym” . Praca włożona przez dziennikarzy w przygotowanie programów na kanonizację Jana Pawła II została doceniona nie tylko przez słuchaczy. Kapituła nagrody TOTUS srebrnego anioła przyznała zespołowi Telewizji Polskiej i Polskiego Radia – przygotowującemu i realizującemu przekaz z uroczystości kanonizacyjnych Jana XXIII i Jana Pawła II. W dniach około kanonizacyjnych media publiczne zaprezentowały odbiorcom w kraju i za granicą transmisje najważniejszych wydarzeń oraz specjalne audycje i wyprodukowanie filmów dokumentalnych i reportaży. W imieniu zespołu statuetki odebrali prezesi Polskiego Radia i Telewizji Polskiej: Andrzej Siezieniewski i Juliusz Braun. Otrzymaną nagrodę finansową laureaci przeznaczyli na rzecz Fundacji „Dzie42 ło Nowego Tysiąclecia” . Polskie Radio zostało wyróżnione Totusem po raz trzeci. W 2010 r. otrzymał Zespół redakcyjny programu „Familijna Jedynka” Polskiego Radia. Natomiast w kategorii „promocja nauczania Ojca Świętego Jana Pawła II” otrzymała Magdalena Bajer, publicystka i dziennikarka naukowa od lat współpracująca 43 z Polskim Radiem . Warto zauważyć, że programy były przygotowane nie tylko przez dziennikarzy z Programu I Polskiego Radia. Do współpracy włączyli się także redaktorzy z Naczelnej Redakcji Programów Katolickich i Informacyjnej Agencji Radiowej. Transmisje były możliwe do przeprowadzenia tylko i wyłącznie we współpracy z Radiem Watykańskim. Ponadto oprócz programów kanonizacji Jana Pawła II towarzyszył specjalny serwis http://www.polskieradio.pl/191, Kanonizacja. Polskie Radio wzorowo zrealizowało misję mediów publicznych. W sposób rzetelny informowało i edukowało swoich słuchaczy o kanonizowanym papieżu. Na antenie radiowej Jedynki zaprezentowało wiele programów, które ukazały osobowość Jana Pawła II oraz jego dorobek. Bibliografia 1. Battista Re G., Rozmowa dnia, roz. przepr. Ołdakowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.). Bucarelli F., Rozmowa dnia, roz. przep. Ołdakowski K., [program radiowy Świat w jedynce], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 2.                                                              41 Tamże.  Por. TOTUS 2014. Nagroda dla Telewizji Polskiej i Polskiego Radia w: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1256225,TOTUS-2014-Nagroda-dla-Telewizji-Polskiej-i-Polskiego-Radia (dostęp 28.01.2015).   43 Por. Nagrody „Totus” dla Polskiego Radia, w: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/ 267054,Nagrody-Totus-dla-Polskiego-Radia (dostęp 28.01.2015).  42 198 �Karolina Dziewulska-Siwek, Kanonizacja Jana Pawła II na antenie Polskiego Radia 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. Buzzonetti R., O latach spędzonych u boku Jana Pawła II opowiada papieski lekarz Renato Buzzonetti, roz. przep. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Czarny K., Przepis na słynne wadowickie kremówki zdradza restaurator Kazimierz Czarny, roz. przep. Wydrych D., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Domingo P., Gość leniwej niedzieli, roz. przep. Szabłowska M., [program radiowy Leniwa niedziela], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 27.04.2014 r.). Dźwigoń A., Dąbek R., Sanktuarium Matki Bożej Łaskawej w górach Mentorella, [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Fleszar R., Rafał Fleszar opowiada jak w wieku 10 lat trafił do Watykanu, roz. przep. Cegielski W., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Franciszek, Orędzie papieża do Polaków, Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 24.04.2014 r.). Jaśkowiec S., Spacer po bazylice w Wadowicach, roz. przep. Wydrych D., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04. 2014 r.). Karpacz-Oboładze E., Musicie być mocni [program radiowy], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Karpacz-Oboładze E., Piloci Papieża, Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 28.04.2014 r., godz. 21.14). Koprowski A., Gość popołudnia, roz. przepr. Grzesiowski K. [program radiowy Popołudnie z Radiową Jedynką], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.). Kotarba S., Historia gmachu dawnej szkoły powszechnej, a obecnie Urzędu Miejskiego w Wadowicach, roz. przep. Wydrych D., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Krajewski K., Ślady na piasku, roz. przepr. Trzeciakiewicz A. Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 23.04.2014 r.). Mancinelli R., Rozmowa południa, roz. przepr. Ołdakowski K., [program radiowy Z kraju i ze świata], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.). Molak W., Czuwanie [program radiowy], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). Moskwa J., Rozmowa dnia, roz. przepr. Grzesiowski K., [program radiowy Z kraju i ze świata]. Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04.2014 r.). Nagrody „Totus” dla Polskiego Radia, w: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/267054,Nagrody-Totus-dla-Polskiego-Radia (dostęp 28.01.2015). Navarro-Valls J., Rozmowa dnia, roz. przepr. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 24.04.2014 r.). Nocoń A., Letnia rezydencja papieży w Castel Gandolfo, roz. przep. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 199 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 21. Ołdakowski K., Spacer po Placu Świętego Piotra, roz. przep. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 22. Oder S., Rozmowa dnia, roz. przepr. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 23.04.2014 r.). 23. Pietruszka J., Wadowice – dom rodzinny Karola Wojtyły roz. przep. Wydrych D., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 24. Piosenka dnia Jedynki. Łukasz Zagrobelny „Miłość mi wszystko wyjaśniła” w: http:// www.polskieradio.pl/7/15/Artykul/1108429/ (dostęp 28.01.2016 r.). 25. Politi M., Gość popołudnia, roz. przepr. Ołdakowski K., [program radiowy Popołudnie z Radiową Jedynką], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04. 2014 r.). 26. Sobczyk Z., Zdzisława Sobczyk zdradza jakie pieśni zabrzmią podczas mszy kanonizacyjnej, roz. przep. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 27. Steczkowska J., Gość Muzycznej Jedynki, roz. przepr. Krajewski Z., [program radiowy Muzyczna Jedynka], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 25.04. 2014 r.). 28. TOTUS 2014. Nagroda dla Telewizji Polskiej i Polskiego Radia w: http:// www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1256225,TOTUS-2014-Nagroda-dla-TelewizjiPolskiej-i-Polskiego-Radia (dostęp 28.01.2015). 29. Trwa transmisja mszy kanonizacyjnej. Słuchaj w Jedynce w: http://www. polskieradio.pl/7/3459/Artykul/1107153,Trwa-transmisja-mszy-kanonizacyjnej-Sluchaj-w-Jedynce (dostęp: 28.01.2016 r.) 30. Turek J., Arkusze ocen Karola Wojtyły cały czas są przechowywane w gmachu szkoły, w której uczył się w latach 1930-1938, roz. przep. Wydrych D., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 31. Wolińska-Riedi M., Magdalena Wolińska-Riedi opowiada o życiu w Watykanie, roz. przep. Grzesiowski K., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 32. Wyrobiec P., Pamiątki po Janie Pawle II w Muzeum Miejskim w Wadowicach, roz. przep. Wydrych D., [program radiowy Sygnały dnia], Warszawa: I Program Polskiego Radia, (nadano: 26.04.2014 r.). 200 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP Witold Kawecki CSsR Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana podczas kanonizacji w przekazach TVP Streszczenie: TVP zaangażowała się w wydarzenie kanonizacyjne Jana Pawła II w sposób niezwykle intensywny i profesjonalny. Całościowe omówienie tego zagadnienia przekracza możliwości jednego artykułu. Stąd podstawowe pytanie prezentowanego tekstu: Jaki obraz papieża realizowała TVP w pamiętnych dniach kanonizacji? Czy w rozlicznych przekazach telewizyjnych byliśmy świadkami postrzegania Jana Pawła II jako świętego, wielkiego człowieka czy też jedynie autorytet? Słowa kluczowe: TVP, kanonizacja, autorytet, kryteria świętości, świętość. Summary: TVP (Public Television) became involved in the event canonization of John Paul II in a very intense and professional way. A comprehensive discussion of this issue exceeds the capabilities of a such single article. Hence the fundamental question of this presented text is: What was the image of the Pope presented by the TVP in the memorable days of canonization? Has John Paul II been perceived as a saint, a great man or only as an authority in numerous television broadcasts, that we have witnessed? Key words: Polish Television, canonization, authorithy, santity, criterion of santity. I. Wprowadzenie Uroczystość wyniesienia na ołtarze papieży Jana Pawła II i Jana XXIII została już nazwana „kanonizacją stulecia”. W Rzymie na uroczystościach zgromadziło się blisko milion osób, a kolejne miliony oglądały ją w telewizji, Internecie, specjalnych aplikacjach, słuchały transmisji w radiu. Kolejne tysiące pielgrzymowały do miejsc związanych z papieżem. Komentatorzy podkreślają, że podobnego wydarzenia jeszcze w historii nie było, choćby z tej racji, że 201 �II. Relacje radiowe i telewizyjne udział w nim wzięło dwóch żyjących papieży, zaś dwóch kolejnych wyniesiono do chwały ołtarzy. W homilii kanonizacyjnej mającej za zadanie lapidarne scharakteryzowanie postaci wynoszonych na ołtarze, papież Franciszek powiedział: „Jan XXIII i Jan Paweł II mieli odwagę oglądania ran Jezusa, dotykania Jego zranionych rąk i Jego przebitego boku. Nie wstydzili się ciała Chrystusa, nie gorszyli się Nim, Jego krzyżem”. (…) „Nie wstydzili się ciała swego brata, ponieważ w każdej osobie cierpiącej dostrzegali Jezusa” (…) „Byli to dwaj ludzie mężni, pełni męstwa Ducha Świętego i złożyli Kościołowi i światu świa1 dectwo dobroci Boga i Jego miłosierdzia” . Słowa papieża mogą być pewnego rodzaju kluczem interpretacyjnym w zrozumieniu koncepcji świętości osoby Jana Pawła II. Dlaczego wybrałem właśnie aspekt świętości do analizy transmisji telewizyjnych nadawanych z okazji kanonizacji? Z prostego powodu. Kanonizacja jakiejś osoby w Kościele nie jest zwyczajnym stwierdzeniem jej wielkości, jej zasług, jej autorytetu nawet. Jest stwierdzeniem jej świętości nie świetności, co niekiedy może umknąć uwadze świeckich mediów. Jest to jakby inna kategoria oceny, nie z punktu widzenia świeckiego humanizmu, ale transcendentnej antropologii. W przeprowadzonej w czasie kanonizacji sondzie 70% respondentów stwierdzało, że świętość dla nich to – autorytet i wzór. Czy aby tylko to? Czy w rozlicznych przekazach radiowych i telewizyjnych byliśmy świadkami postrzegania Jana Pawła II jako świętego czy wielkiego człowieka, autorytet właśnie? Jaki obraz papieża realizowała Telewizja Polska w pamiętnych dniach kanonizacji? Oto pytania jakie sobie stawiam w poniższej analizie. Jeśli przyjąć umownie, także w nawiązaniu do homilii Franciszka w czasie kanonizacji, osiem powodów świętości papieża – miłość Boga, ufność i odwaga płynąca z wiary, fascynacja człowiekiem, miłość miłosierna, otwartość na prawdę, zawierzenie Maryi, umiłowanie Ojczyzny i godność cierpienia – to na ich podstawie możemy dokonać analizy czy i w jakim stopniu w przekazie medialnym dotyczącym kanonizacji, a prezentowanym w TVP, charakterystyki te znalazły swoje odzwierciedlenie. Zanim to jednak uczynię pragnę przedstawić ogólną charakterystykę tego medialnego wydarzenia relacjonowanego przez TVP. II. Obsługa medialna wydarzenia kanonizacyjnego zrealizowana przez Telewizję Polską TVP z wielkim rozmachem podeszła do wydarzenia kanonizacji realizując w sumie zarówno przed, jak i w trakcie 300 godzin programów telewizyjnych 2 poświęconych Janowi Pawłowi II . Osobiście uczestniczyłem w kilkudziesięciu                                                              1 Pap. Franciszek, Homilia w czasie mszy kanonizacyjnej 27 kwietnia 2014, w: http://www.fau stynahelenow.pl/97-komentarze-na-niedziele/360-homilia-pap-franciszka-kanonizacja-jana-xiii-i-jana-pawlaii.html (10 grudnia 2015)  2 Pełny zestaw tych programów znajduje się w Aneksie dołączonym do książki.  202 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP 3 programach radiowych i telewizyjnych, a także internetowych, różnych stacji . Prezentowaną analizę mogę zatem wzbogacić doświadczeniem przeżywania tych programów w studiu telewizyjnym czy radiowym, czyli od strony jakby warsztatowej, współtworzącego medialną rzeczywistość, a nie tylko biernie w nim uczestniczącego. Pragnę również podkreślić, że osobiście znałem Karola Wojtyłę i przez wiele lat spotykałem się z nim w Watykanie, co zapewne w jakimś sensie rzutuje na przeprowadzaną analizę postawionego w tytule zagadnienia. Jeszcze przed dniem kanonizacji TVP zaplanowała specjalne wydania programów. Były to „Poranki TVP INFO” z Watykanu, „Wiadomości” z Rzymu, cykl reportażowy „Metr od świętości”, a także liczne relacje i komentarze. Poranek TVP Info, który rozpoczął się o świcie 26 kwietnia trwał właściwie całą dobę aż do momentu mszy kanonizacyjnej. Prowadzili go Diana Rudnik i Marek Czyż naprzemiennie z Danutą Dobrzyńską i Jarosławem Kulczyckim, a także Karolina Lewicka. Powiedziano w nim i pokazano chyba wszystko – nocne oczekiwanie w Rzymie na kanonizację, rozmowy z pielgrzymami, relacje z ulicy, przygodnie spotkanych ludzi. W międzyczasie łączono się z Krakowem, Łagiewnikami, Krzeptówkami w Zakopanem, Częstochową, Warszawą. Relacje były reporterskie, prowadzone w duchu świeckim, trochę bez wyczucia materii przeżycia, które się relacjonowało. Rozbijały one nastrój transmisji. Zresztą reżyseria całości była kiepska. Gdy rozmowa w studiu zaczynała być ciekawa, nagle przerywano ją łączeniem się z jakimś miejscem, z którego nic nie wynikało. Gdy rozmowa na ulicy nabierała kolorytu przenoszono się z powrotem do studia. Bardzo wiele pokazywano prozy życia papieża, może nawet za wiele. Gośćmi studia umieszczonego na dachu przed Bazyliką Świętego Piotra byli politycy, dyplomaci, dziennikarze, duchowni, pielgrzymi, rowerzyści itp. W sumie 70 gości. Problem w tym, że niewiele z tego wynikało. Miało się czasem wrażenie chaosu osób, myśli, słów i obrazów, które nie spinały się w harmonijną jedność i nie oddawały koherentnego toku prowadzonej narracji. Natomiast w sam dzień 27 kwietnia 2014, czyli dzień kanonizacji TVP zaoferowała polskim widzom 45 godzin transmisji z Watykanu. Realizował je wyjątkowo mocny zespół. Było w nim ponad 20 dziennikarzy i siedem ekip zdjęciowych które pracowały dla kilku kanałów. W sumie pracowało tam 68 osób i specjalny wóz satelitarny ze studiem telewizyjnym. Relacje z kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII na antenie TVP rozpoczęły się w piątek specjalnym wydaniem programu „Dziś wieczorem” w TVP Info, które poprowadził Piotr Kraśko. W sobotę w „Poranku TVP Info” przypomniano najważniejsze dla Karola Wojtyły miejsca: dom w Wadowicach,                                                              3 Co się tyczy TVP były to: TVP Warszawa, Kanonizacja 23 kwietnia 2014; TVP II, Jan Paweł II – Papież społecznik, 23 kwietnia 2014; TVP I, Znaczenie Jana Pawła II, 25 kwietnia 2014; TVP Warszawa, Porozmawiajmy o Janie Pawle II, 26 kwietnia 2014; TVP Info, Kanonizacja – podsumowanie, 27 kwietnia 2014.  203 �II. Relacje radiowe i telewizyjne pierwszą parafię w Niegowici czy pałac biskupi przy Franciszkańskiej 3 w Krakowie. Przez całą sobotę, co godzinę były też specjalne relacje z Watykanu, których gośćmi były osoby związane z Janem Pawłem II, a także pielgrzymi przybywający do Rzymu. Zaś w serwisach informacyjnych prezentowano relacje z Polski. O 17:30 zarówno w sobotę, jak i niedzielę przygotowano specjalne wydanie programu „Twoje Info”. W nim relacje widzów TVP Info przysyłane od 2 kwietnia na twoje@tvp.info w ramach akcji „Mój Papież”. Kulminacyjnym momentem na antenie TVP Info był specjalny program, który rozpoczął się w sobotę wieczorem wyjątkowym wydaniem programu „Dziś wieczorem”. Od godz. 10:00 rozpoczęła się Msza św. kanonizacyjna, która tłumaczona była na język migowy. Transmisję z Watykanu zakończył program „Kościół z bliska” o godz. 15:00. Drugim i najważniejszym kanałem był program pierwszy TVP, a w nim koronny serwis informacyjny „Wiadomości”. Przygotowały one dwa specjalne wydania programu. Najpierw 26 kwietnia w przededniu kanonizacji, a następnie 27 kwietnia. Ich gospodarzami byli: z Watykanu Beata Tadla i Piotr Kraśko oraz z Łagiewnik Krzysztof Ziemiec (w przeddzień kanonizacji). W sam dzień 27 kwietnia wszyscy troje relacjonowali już z Watykanu, natomiast w Łagiewnikach piękny materiał o teologii cierpienia i miłosierdzia papieża przygotowała Maria Stiepan. Telewizja Polska przygotowała przepiękną czołówkę obrazowo-muzyczną zapowiadającą program, która znakomicie wprowadzała w klimat kanonizacji. W wydaniu znajdowały się relacje reporterów z Rzymu i Watykanu oraz z najważniejszych dla Jana Pawła II miejsc w Polsce, ukazując jak radowała się Polska z kanonizacji (Wadowice, Łagiewniki, Kraków, Zakopane, Częstochowa, Warszawa). W tym specjalnym wydaniu „Wiadomości” były także rozmowy z gośćmi, m.in: Magdaleną Wolińską-Riedi Polką mieszkającą na stałe w Watykanie, która była też gościem programu „Dziś wieczorem” wraz z cudownie uzdrowioną Floribeth Mora Diaz z Kostaryki, abp. Mieczysławem Mokrzyckim, który mówił o Janie Pawle II jako patronie rodziny i patronie Ukrainy, profesorem Rocco Buttiglione, dziennikarzem i biografem papieża Gian Franco Svidercoschim autorem książki „Człowiek który został papieżem”. Elżbieta Byszewska z Krakowa relacjonowała dziedzictwo Jana Pawła II, które pozostało zwłaszcza w młodych ludziach. Mówili oni o bliskości z papieżem i o tym, że czują się jego pokoleniem. W programie wystąpili też: znana aktorka Małgorzata Kożuchowska interpretująca słowa papieża „Musicie od siebie wymagać” do swojego życia i Jan Wojtyła z rodziny papieża. Poza tym Michał Szegieda przygotował materiał o nostalgii pielgrzymów polskich, którzy świadomi byli końca pewnej epoki czyli „przygody” spotkań z Janem Pawłem II. Całość „Wiadomości” przygotowana została z wielkim wyczuciem i smakiem, oddając charakter dnia, kanonizacji jak i samej koncepcji świętości papieża. Pod adresami: kanonizacja.tvp.pl i kanonizacjajp2.tvp.pl uruchomiono 204 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP serwis związany z Janem Pawłem II, gdzie dostępne było m.in. bezpłatne archiwum papieskie. Tworzyły je filmy dokumentalne oraz fragmenty papieskich homilii, które Jan Paweł II wygłaszał podczas swoich pielgrzymek do Ojczyzny. W serwisie papieskim można było obejrzeć takie filmy jak: „Zwykły, święty człowiek”, „Nasz wujek – Karol Wojtyła” czy „Powrót”, jak również przypomnieć sobie uroczystość beatyfikacji Jana Pawła II. Na stronie zamieszczono też mapę, która pozwalała prześledzić dokładnie papieski szlak pielgrzymkowy w Ojczyźnie, a także przeczytać o czym Ojciec Święty nauczał w poszczególnych miastach odwiedzanych na przestrzeni swego pontyfikatu. Kanonizacja Jana Pawła II i Jana XXIII była wydarzeniem, które spotkało się z wyjątkowym zainteresowaniem telewidzów. Ponad 8,5 mln Polaków oglądało Mszę św. kanonizacyjną w TVP 27 kwietnia 2014 roku. Polscy widzowie oglądali tę uroczystość przede wszystkim na antenach telewizji publicznej. W TVP 1 śledziło ją 6 mln 706 tys. osób (czyli aż 46% spośród mających w tym czasie włączony telewizor), w TVP INFO – 968 tys. widzów (udziały 6,6%), a w TVP Polonia 827 tys. osób (udziały 5,7%). W sumie więc za pośrednictwem Telewizji Polskiej wydarzenie to oglądało ponad 8,5 mln widzów! Dodatkowo w tym czasie stronę tvp.pl odwiedziło 23 tys. internautów. Generalnie w niedzielę kanonizacji, Polacy najchętniej oglądali programy telewizji publicznej. Udziały wszystkich kanałów TVP w oglądalności wyniosły aż 40,2%, Polsatu – 18,5%, zaś TVN – 15,4%. Zdecydowanym liderem okazała się zatem TVP1, osiągając średnie dzienne udziały w wysokości 23,2%, czyli wręcz deklasując stacje komercyjne. Specjalne wydanie „Wiadomości” z Watykanu obejrzało 4 mln 706 tys. osób (29,8%), podczas gdy „Fakty” TVN miały 3 mln 706 tys. widzów (26,9%), a polsatowskie „Wydarzenia” 2 mln 579 tys. (19,2%). Na podkreślenie zasługują też wysokie udziały w rynku oglądalności TVP INFO – 3,7%. Kanał informacyjny telewizji publicznej zdecydowanie wyprzedził TVN 24 (udziały 2,6%). Niedzielne udziały TVP INFO były znacznie wyższe niż średnie roczne (2,5%). Natomiast TVP Polonia – trzeci kanał Telewizji Polskiej relacjonujący przebieg kanonizacji, w niedzielę odnotowała najwyższe udziały w 2014 roku (1,85%). Dodatkowo co najmniej dziesiątki tysięcy Polaków, oglądały uroczystości kanonizacyjne na ekranach i telebimach w kinach, galeriach, klubach, domach kultury, kościołach czy w centralnych punktach miast dzięki temu, że Telewizja Polska udostępniła relacje z Watykanu bezpłatnie, bez konieczności uzyskiwania indywidualnej specjalnej zgody na pokazy. Należy podkreślić, że w weekend działał też specjalny wirtualny kanał na żądanie „TVP Regionalna – śladami Jana Pawła II”, dostępny za darmo na tabletach, smartfonach, komputerach osobistych i na Platformie Hybrydowej TVP. 27 kwietnia korzystając z aplikacji TVP Stream podczas mszy kanonizacyjnej kanał odwiedziło 2,2 tys. osób, a za pośrednictwem strony tvp.pl ponad 9,5 tys. Telewizja Polska przygotowała też szereg programów związanych z kanoniza- 205 �II. Relacje radiowe i telewizyjne cją. Były to m.in. reportaże oraz odcinki specjalne programów związanych tematycznie z Janem Pawłem II, w tym m.in.: „Świat się kręci” (2 kwietnia, godz. 18.30, TVP1); „Prawdę mówiąc” (26 kwietnia o godz. 21.15, TVP INFO); „Między ziemią a niebem” (27 kwietnia, godz. 8.30, TVP1); „Kościół z bliska” (27 kwietnia o godz. 15.00, TVP INFO); „Sąsiedzi” (27 kwietnia o godz. 18.30, TVP INFO), czy „Dziś wieczorem” z Watykanu (25 i 27 kwietnia). W związku z kanonizacją TVP zaproponowała również wyjątkowe koncerty. Pierwszy 26 kwietnia o godz. 20.55 z Łagiewnik pokazała TVP1 zatytułowany „Kolory Miłosierdzia”, którego scenariusz zbudowany został wokół motywu wędrówek z Janem Pawłem II przez wszystkie kontynenty. Znakomicie uwypuklono „magię” miejsca koncertu – Łagiewniki – i duchowość miłosierdzia skierowaną do biednych, opuszczonych, głodnych i potrzebujących, cierpiących i starych, uwięzionych. Koncert był pokazaniem lekcji miłosierdzia dzisiaj i znakomicie pokazywał świętość papieża Polaka realizowaną w miłości miłosiernej. Koncert prowadzili Agata Młynarska i Krzysztof Ziemiec, a wystąpili m.in. Golec Orkiestra, Alicja Majewska, Mietek Szcześniak, Monika Kruszewska, Edyta Gepert, Ryszard Rynkowski, Kuba Badach i Natalia Kukulska, Muniek Staszczyk i Ruth Woldron, Halina Frąckowiak, Zbigniew Wodecki, Ania Wyszkoni, Wayne Ellington, Adam Woronowicz, Rafał Brzozowski, Piotr Cugowski, Włodzimierz Korcz, Dariusz Kowalski i Joanna Moro. Drugi koncert „Tu zaczęła się Polska” i występ słynnego tenora Placido Domingo 27 kwietnia o godz. 19.05 (cz. I) i 22.50 (cz. II) pokazała TVP2. Mecenatem koncertu był Jan Kulczyk, a prowadziła go Grażyna Torbicka. Placido Domingo po raz pierwszy w Polsce wykonał utwory napisane do poezji Karola Wojtyły i zaprezentowane na płycie „Amore Infinito” (to w pierwszej części).W drugiej części wielki artysta, wspomagany przez Justynę Steczkowską i Angel Joy Blue zaśpiewał w hołdzie wielkiemu artyście hity klasyki: „Regina coeli…” z „Rycerskości wieśniaczej”. Po intrygującej introdukcji chóru (Teatru Muzycznego i Chóru Akademickiego UAM) zaśpiewał „Nemico della patria” z opery „Andrea Chénier”. Była to „uwertura” przed dwoma duetami: „Figlia!... a tal nome io palpito” z opery Verdiego „Simon Boccanegra” zaśpiewaną z Angelą Joy Blue i „Dite alla giovine” z „La Traviata”. Zostały także wyemitowane filmy dotyczące pielgrzymek i cudów dokonanych za wstawiennictwem Jana Pawła II. Emisję filmów dokumentalnych na antenach TVP otworzył cykl „Metr od świętości” Przemysława Hausera. Unikalny serial dokumentalno-fabularny o prywatnym życiu papieża Polaka widzianego oczami jego osobistego fotografa Arturo Mari, emitowany w TVP1 od 28 marca do 26 kwietnia o godz. 16.45 (30 odc. po 5 min.). TVP1 pokazała także m.in.: „Cud na Kostaryce” Elżbiety Ruman 18 kwietnia o godz. 20.15 (o Floribeth Mora Diaz, której uzdrowienie z tętniaka mózgu zostało uznane 206 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP przez papieża Franciszka za cud przypisywany wstawiennictwu Jana Pawła II); „Nasz profesor papieżem” Grzegorza Linkowskiego 19 kwietnia o godz. 10.20 (o 24-letniej pracy Karola Wojtyły na Wydziale Filozoficznym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w Katedrze Etyki). Księdza profesora Wojtyłę wspominają w filmie m.in. Halina Bortnowska, ks. prof. Andrzej Szostek, prof. Stanisław Grygiel; „Papieskie Okno. Franciszkańska 3” Piotra Kota 20 kwietnia o godz. 9.20 (nieznane dotąd nagrania ze spotkań Jana Pawła II z młodzieżą, w oknie na Franciszkańskiej 3); „Jan XXIII” Leszka Wasiuty 21 kwietnia o godz. 12.20 (sylwetka papieża, który zmienił oblicze Kościoła katolickiego w XX wieku); oraz „Santo Subito. Relikwie i pamięć” Grzegorza Tomczaka 26 kwietnia o godz. 12.25 (wątki z życia Jana Pawła II w kontekście wyznań osób duchownych, które pełniły funkcje drugich sekretarzy papieża). Ofertę telewizji publicznej dotyczącą kanonizacji dwóch papieży, uzupełniły propozycje TVP Kultura, w tym m.in. Teatr Telewizji „Narty Ojca Świętego” Jerzego Pilcha w reżyserii Piotra Cieplaka 22 kwietnia o godz. 20.20, a także cykl „Mój papież”. TVP Historia natomiast zaprosiła m.in. na cykl „Papieskie pielgrzymki do Polski” (od 19 do 25 kwietnia) oraz dni specjalne (2, 20, 21, 26 i 27 kwietnia), podczas których emitowano filmy dokumentalne przypominające biografię papieża Jana Pawła II. Z kolei TVP Regionalna w kwietniu w paśmie reportażowo-filmowym zaprezentowała cykl kilkunastu filmów dokumentalnych i reportaży poświęconych postaci Ojca Świętego Jana Pawła II, na który złożyły się materiały powstałe w ośrodkach regionalnych TVP w latach 1990-2011. Widzowie mieli okazję obejrzeć m.in.: „Ołtarz i jego okolice”, reportaż opowiadający o przygotowaniach do wizyty Ojca Świętego Jana Pawła II w Warszawie w roku 1999 z udziałem głównego projektanta prof. Jerzego Kaliny; „Papieskim szlakiem – Jan Paweł II na Mazowszu” reportaż przypominający miejsca, które odwiedził Jan Paweł II: Niepokalanów, Płock, Radom i Siedlce; „Śladami Karola Wojtyły” reportaż przygotowany w ośrodku rzeszowskim TVP ukazujący związki papieża z Małopolską; „Małopolska – miejsca serdeczne Jana Pawła II” reportaż z TVP Kraków o miejscach w Małopolsce, do których Ojciec Święty miał szczególny sentyment; „Jan Paweł II wśród nas i dla nas” reporterski zapis wizyt papieża na Dolnym Śląsku. Ponadto TVP Regionalna, począwszy od 29 marca w weekendy przypomniała cykl „Od początku do końca, czyli projekt życia Jana Pawła II”, a w kwietniowe soboty i niedziele pokazała premierowy serial dokumentalny „Fatima i świat” (8 odc. po 52 min.). Niespodziankę dla najmłodszych w związku z kanonizacją przygotował dziecięcy kanał tematyczny telewizji publicznej. TVP ABC 27 kwietnia emitowała premierowy odcinek nowej serii dla dzieci „Aureola – od Stanisława do Karola”. Była to seria o najbardziej znanych polskich świętych. Odcinek opowiadał o świętym Janie Pawle II, który właśnie w tym dniu zostanie kanonizowany. 207 �II. Relacje radiowe i telewizyjne III. Koncepcja świętości osoby Jana Pawła II Żeby odpowiedzieć na podstawowe pytanie mojej analizy – jaką sylwetkę świętości papieża Polaka ukazywała TVP podczas kanonizacji – należy zarysować rozumienie świętości przez Kościół. Jan Paweł pokazał nam wzory świętości w setkach beatyfikowanych i kanonizowanych przez siebie osób, ale przede wszystkim własnym życiem dawał świadectwo obecności Boga w świecie. Spotkania z Janem Pawłem II wywoływały u ludzi wielkie emocje. Obcując z nim blisko, czuli wielkość osobowości tego człowieka, niezwykłość jego osoby, by nie powiedzieć, że czuli jego świętość. Większość ludzi reagowała na te spotkania łzami radości, czasem zawstydzeniem, poczuciem własnej grzeszności i chęcią przemiany. Przyjaciele papieża i ci, którzy go dobrze znali twierdzili, że Jan Paweł II był naturalnie święty. Cokolwiek robił, mówił – wykonywał to dobrze, z miłością do Boga i człowieka. On nie starał się być świętym, po prostu nim był. Świętość Jana Pawła II objawiała się w Jego codziennych zajęciach i czynach. Sam przecież dawał taką koncepcję świętości: „Być świętym to znaczy być zatroskanym o sprawy Pana na tym świecie”. Świętość dla wielu ludzi to słowo trochę magiczne. Wydaje im się bowiem, że dotyczy bardziej tych, którzy już odeszli zostawiając po sobie pamięć heroicznego życia czy nawet męczeństwa. Świętość kojarzy się bardziej z kultem wyniesionych na ołtarze i czczonych w kościołach postaci, niźli z codziennym ludzkim życiem. Prawda jest jednak nieco inna. Świętość, to przecież codzienna rzeczywistość, w której każdy z nas na swoją miarę uczestniczy, stając się dzień po dniu lepszym, bardziej wyczulonym na potrzeby innych, stając bliżej Boga. Świętość nie jest domeną, jak mylnie się czasem sądzi, zakonników i kapłanów zaszytych w ukryciu przed światem w półmrokach średniowiecznych klasztorów. Ze Starego Sącza, gdzie kanonizował bł. Kingę, papież skierował przesłanie wybiegające w nowe tysiąclecie, aby było one erą ludzi świętych. Jak tworzyć dzisiaj środowiska prowadzące do świętości, co robić aby życie nasze stawało się mieszkaniem świętych – pytał papież setek tysięcy wiernych? I zarazem podpowiadał: potrzeba pragnienia świętości, odwagi świadectwa by światła wiary nie chować pod korcem, potrzeba rodzin „Bogiem silnych” wyzwalających siły dobra, potrzeba zarówno małżeństwa jak i dziewictwa, które każde na swój sposób, stają się drogą świętości, potrzeba ludzi młodych umiejących bronić swojej wewnętrznej wolności i czystości, potrzeba zachowania harmonii między wiarą a własnym życiem. Dzisiejszy świat potrzebuje ludzi świętych. Dotyczy to w równej mierze płaszczyzny religijnej jak i świata polityki, ekonomii, administracji i organów sądowniczych, kultury i mediów, gdzie poszukiwanie prawdy, kompetentne służebne działanie w duchu miłości Boga i bliźniego, będą odpowiedzią na wyzwania nowego tysiąclecia. Święci bowiem nie przemi- 208 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP 4 jają, święci wołają o świętość . Można powiedzieć, że jest to pewnego rodzaju wykładnia świętości prezentowana przez samego Jana Pawła II. Co zaś się tyczy jego własnej osoby, to w wielkim skrócie można powiedzieć, że na jego świętość składało się obok wymienionych jeszcze kilka innych czynników. Jan Paweł II promieniował duchowością, ujmował swoją osobowością. Mówiąc językiem poetycko-metaforyczym, działał jak źródło światła, które przenikało wszystkich wokół. Papież urzekał swoim człowieczeństwem, swoją niesamowitą wrażliwością na drugiego człowieka. Potrafił zjednywać sobie ludzi, nie tylko katolików, ale też wyznawców innych religii, z tego względu jego słów słuchały tłumy. Papież był bardzo autentyczny stąd z natury bardzo medialny. Dzięki niemu przeżyliśmy w jakimś sensie rewolucję medialną, i to nie tylko wtedy, gdy umierał. Media, które generalnie nie są przychylne Kościołowi, w charyzmie Jana Pawła II odnalazły coś, co je powalało na kolana. W papieżu Wojtyle ludzie odnajdywali prawdę, której z trudem szukają w zakłamanym świecie; miłość człowieka w powszechnym egoizmie; wiarę w ideowym zagubieniu; zgodność życia i wypowiadanych słów w pełnym niekonsekwencji i na pokaz prowadzonym życiu; krystaliczność postawy w powszechnym braku autorytetów; szczęście wypływające ze zjednoczenia się z Bogiem, z oddania się Jemu bezgranicznie; umiejętność wyciszenia, owo tajemnicze zanurzenie się jakby w innej rzeczywistości, przeniesienie się w inną przestrzeń, z której to przecież czerpał duchową siłę pociągającą innych; zdystansowanie się od zgiełku świata odnajdując radość w Bogu; czystość serca ukazującą nam drogę do wartości, których nie odkrywa się inaczej jak czystym wejrzeniem myśli i sumienia; prawdziwe ojcostwo; umiejętność patrzenia na siebie inaczej, z duchowej perspektywy. Czy TVP udało się w rozlicznych programach czasu kanonizacji, ukazać taką duchową wizję świętości, która byłaby czymś więcej niźli tylko wielkością osobowości czy niezłomnym autorytetem tego znanego i podziwianego na świecie człowieka? Spróbujmy to przeanalizować na przykładzie wybranych programów telewizji polskiej. IV. Atrybuty świętości pokazywane w przekazach medialnych TVP Przywołując wymienione wcześniej elementy składowe składające się na świętość papieża spróbujmy odnaleźć je i zinterpretować w prezentowanym tak obszernie materiale transmisji telewizji publicznej. Miłość Boga Jak można medialnie pokazać miłość do Boga, przeżywaną wiarę, mistycyzm modlitwy? Nie można wyrazić tajników duszy, bo jest to sfera nieosią                                                             4 Jan Paweł II, Homilia podczas Mszy Świętej i kanonizacji bł. Kingi (Stary Sącz), w: http:// ekai.pl/biblioteka/dokumenty/x359/homilia-podczas-mszy-sw-i-kanonizacji-bl-kingi-stary-sacz/? print=1 (10 grudnia 2015).   209 �II. Relacje radiowe i telewizyjne galna dla ludzkiego oka czy ucha. Ale można mówić o tych tematach nie wprost, w kontekście życia i codziennych spraw. Takim jest cykl reportażowy „Metr od świętości” Przemysława Hausera, opowiadający o życiu i świętości papieża, które przywołuje z pamięci Arturo Mari, jego znakomity fotograf. Kontemplacja Boga może dokonywać się też w człowieku, w służbie dla niego, w oddaniu się sprawom ludzkości, w obronie praw człowieka, ale i w życiu duchowym którego ucieleśnieniem jest modlitwa. Piękno modlitwy zdaniem Wojtyły polega na tym, że w czasie kontemplacji człowiek wznosi się do Stwórcy, potężnieje duchowo, a równocześnie wszechmogący Bóg pochyla się nad nim. Pięknie to widać w kadrach przedstawiających mistyczne stany papieża podczas prywatnej modlitwy, w czasie odmawiania modlitwy brewiarzowej w katedrze na Wawelu, a zwłaszcza w czasie pamiętnej Drogi Krzyżowej w 2005 roku, o której Arturo Mari powiedział, że są to najpiękniejsze zdjęcia jego życia. Wiedzieliśmy, że papież powoli odchodzi. Nie mógł już osobiście brać udziału w uroczystości Wielkiego Piątku. Jednak dzięki bezpośredniej transmisji śledził przebieg Drogi Krzyżowej w telewizji specjalnie dla niego przygotowanej w jego kaplicy, gdzie mógł podglądać to, co działo się w Colosseum. W ręku trzymał krzyż, a raczej ciężko opierał się na nim. Był już bardzo słaby, ale dzięki wspieraniu się na nim trwał w skupieniu przed ekranem. Telewizja przywoływała te obrazy na czas kanonizacji i znakomicie komponowały one z sylwetką świętości papieża, który życiem swoim przylgnął do Boga. Ufność i odwaga płynąca z wiary W świecie rozpowszechnionego zwątpienia, papież proponował nam po prostu wiarę i siłę Ewangelii, która może być jedynym lekarstwem na trudne czasy w których żyjemy – rozmytych wartości i ideologii. Proponował nam świadectwo wiary i misyjnej postawy chrześcijanina. To ponad dwudziestoletnie pielgrzymowanie Jana Pawła II i przewodzenie Kościołowi, można zrozumieć w świetle słów Jezusa zachęcającego apostołów: „Będziecie moimi świadkami w Jeruzalem i w Samarii i aż po krańce ziemi” (Dz 1,7-8). Świadectwo bowiem wynika z samej natury człowieka, nawet jeśli tego nie chce czy tego sobie nie uświadamia. Jan Paweł II żył w pokorze, którą znał tylko Bóg. Świadectwo Jana Pawła II, tak chyba można powiedzieć, było wzięciem krzyża swojego życia, który niósł wiernie i wytrwale, pośród tylu wyjątkowych zdarzeń jakie Pan Bóg przygotował dla niego: trudne osierocone dzieciństwo, dramatyczna pod wpływem zawieruchy wojennej młodość, czas kapłańskiego posługiwania w totalitarnym systemie komunistycznego znieprawienia, złożone wyzwania Kościoła powszechnego, przed którymi stanął w papiestwie. Papież Wojtyła doskonale zdawał sobie sprawę, że świadectwo, na jakie czeka współczesny świat, ma się dokonywać w Kościele. Jest on bowiem dzisiaj miejscem, w którym bije „godzina świadectwa”: obrona życia, ochrona rodziny, koniecz- 210 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP ność sprzeciwu wobec niesprawiedliwości społecznej, ekonomicznej, politycznej, obrona moralności, ostrzeżenie przed konsumizmem, poszanowanie swojej własnej kultury, w której znajduje się tożsamość człowieka i Narodu. Papież zdawał się nieustannie przypominać, że dla chrześcijan bije „godzina świadectwa”, dlatego muszą oni czuwać, aby pozostać Kościołem, który miłuje. Nie Kościołem konfesyjnym „w okopach”, ale Kościołem ewangelicznym. Wiara dawała mu odwagę czynienia tylu wspaniałych rzeczy. Ten aspekt świętości papieża jest stosunkowo łatwo zobrazować medialnie, dlatego był on obecny zarówno w prezentowanej warstwie informacyjnej i publicystycznej przekazu telewizyjnego, jak i w filmowej i fabularnej części prezentowanej w TVP. Znalazł się też w odcinku 24 zatytułowanym „Golgota” serii Metr od świętości. Spotykamy w nim papieża w Ziemi Świętej podczas oficjalnej pielgrzymki, w której brakło jednak wejścia na Golgotę, która jak wiemy znajduje się w Bazylice Grobu Pańskiego. Jan Paweł II zagroził w obecności patriarchy Jerozolimy, że nie wyjedzie z tego miasta zanim nie wejdzie na górę męczeństwa Jezusa. Półtorej godziny później służby izraelskie przygotowały i zabezpieczyły miejsce. Trudno jest wspinać się po stromych schodach na Golgotę. Ktoś chciał pomóc. Papież nie życzył sobie pomocy, zrobił to sam. Chciał w ten sposób pokazać jak niezłomnie wierzy w Chrystusa Ukrzyżowanego. Wszystkie wielkie czyny papieża, wypływały z jego dogłębnej wiary. Z przekonania, o istnieniu innej, nadprzyrodzonej rzeczywistości. Odcinek 14-ty „Do zobaczenia w Raju” tej samej serii jakby to potwierdza. Jest to historia młodzieńca z okolic Brescii z Północy Włoch, który przed śmiercią przyjeżdża do Watykanu, aby spotkać papieża. Ponieważ był biedny całe miasteczko złożyło się na bilety lotnicze do Rzymu dla niego i rodziny. Jan Paweł II 20 minut modlił się z nim w prywatnej kaplicy, trzymając jego głowę w swoich ramionach. W pewnej chwili papież zdjął łańcuszek i medalik ze swojej szyi i założył go chłopcu. A ten odpowiedział: „Dziękuję Ojcze Święty. Uczyniłeś dla mnie cud. Pragnąłem się z tobą spotkać przed śmiercią. Dziękuję za wszystko. Do zobaczenia w Raju”. U Ojca Świętego widać było ogromne wzruszenie. Dwa dni później chłopiec zmarł mówiąc: „Jestem szczęśliwy. Spotkam go w raju”. Ufność wiary, jako element świętości, który mogą realizować zwyczajni ludzie, ukazuje też film zrealizowany przez TVP „Barwy świętości” w reżyserii Jadwigi Skawińskiej. Jest to opowieść o zwykłej nauczycielce, która uczyniła ze swego zawodu drogę do świętości. Anna Jenke ukończyła studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1950 roku, powróciła do rodzinnego Jarosławia i pracowała jako polonistka w szkołach średnich. W okresie terroru komunistycznego wykazała wielką odwagę w wyznawaniu wiary i przynależności do Kościoła, wychowując w tym duchu młodzież. Szczególną troską otaczała młodzież z marginesu społecznego, opiekowała się też ludźmi biednymi, chorymi i samotnymi, niosąc im pomoc. Zmarła 15 lutego 1976 roku. Jej proces beatyfikacyjny rozpoczął się 211 �II. Relacje radiowe i telewizyjne w 1993 roku. Film to egzemplifikacja drogi do świętości poprzez „zatroskanie o sprawy Pana na tym świecie” tak, jak nas uczył Jan Paweł II. Fascynacja człowiekiem Stosunkowo łatwo można pokazać medialnie, fascynację drugim człowiekiem. Wystarczyło popatrzeć jak Jan Paweł II traktował każdego człowieka, aby zrozumieć, kim on był dla niego. Zawsze miał czas na spotkania z ludźmi. Ilu by ich nie było, a przecież wciąż na niego czekali. Nikt chyba w historii ludzkości nie spotkał się bezpośrednio z tyloma ludźmi, mówi się nawet o miliardach. Był bardzo otwarty na każdego, umiał słuchać i rozumieć. Doskonale zapamiętywał spotkane już wcześniej twarze. Wrodzone poczucie humoru łamało wszelkie bariery uprzedzeń, sztywności czy wstydliwości. Papież miał w sobie ogromnie dużo ciepła, rzecz znamienna przecież wychowywał się bez matki, później także bez ojca i rodzeństwa, więc powinno mu go z psychologicznego punktu widzenia brakować. Tymczasem, on miał w sobie nie tylko elektryzującą moc duchowej energii, ale także jakieś wrodzone ciepło i sympatię, której nie szczędził nikomu. Istnieją miliony zdjęć i kadrów filmowych, które ukazują papieża w rozlicznych sytuacjach spotkania z człowiekiem. Raz jest to ojcowskie zatroskanie, dobroć i szacunek, innym razem kultura przyjęcia, brak najmniejszych choćby oznak zniecierpliwienia czy zmęczenia innym. Jeszcze innym razem jest to jego cudowny dotyk, dyskretny, czuły, uspokajający. Zawsze podawał rękę, niekiedy ściskał dwiema rękami podawaną dłoń. Często kładł rękę na ramieniu, na znak przyjaźni i zaufania. Niekiedy żartobliwie pogłaskał po policzku. Zawsze był to dotyk anioła, przeszywający aż do szpiku kości. Telewizja bardzo chętnie pokazuje wciąż rozliczne fragmenty filmowe ukazujące papieża przygarniającego małe dzieci, biorącego je na ręce, przytulającego je do siebie. U Jana Pawła II miłość i zaufanie do człowieka wypływały z ufności Bogu. Nawet w tym, co było złe i grzeszne próbował szukać tego, co jeszcze mogło być dobre. Człowiek dla papieża był kimś wielkim. Nie tylko ze względu na jakieś ludzkie przymioty, ale dlatego, że od Boga wyszedł i do Niego powróci. Na czas kanonizacji zobaczyliśmy w TVP Jana Pawła II jako przyjaciela człowieka. Zwłaszcza serwisy informacyjne punktowały w tę cechę świętości papieża. To, co zrobił dla Kościoła, ludzkości i pojedynczego człowieka przekracza możliwości zwykłej oceny, nawet z historycznego punktu widzenia. Jego miłość i przyjaźń odczuwana jest powszechnie także teraz, gdy go już nie ma pośród nas. W sercach wielu, bardzo wielu ludzi, pozostanie zapamiętany na zawsze jako ten, który w bezinteresowny sposób dawał siebie innym. Miłość miłosierna Powszechnie znany jest epizod mający miejsce niezwłocznie po zamachu na jego życie. Gdy tylko odzyskał przytomność po przeprowadzonej skompli- 212 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP kowanej operacji w Poliklinice Gemelli, i gdy już mógł mówić, wypowiedział owe słynne dziś słowa skierowane do tureckiego zamachowca Ali Agcy: „Przebaczam bratu, który do mnie strzelał”. W kilka miesięcy później, gdy z okazji świąt Bożego Narodzenia odwiedził więźniów w jednym z najcięższych miejsc odosobnienia we Włoszech, niespodziewanie poprosił o spotkanie ze swoim niedoszłym zabójcą. Rozmawiali w jego więziennej celi w cztery oczy przez wiele minut. Gdy wyszedł z niej powiedział do dziennikarzy: „To, cośmy sobie powiedzieli, pozostanie tajemnicą między mną a nim. Rozmawiałem z nim jak z bratem, któremu przebaczyłem i do którego mam zaufanie”. Odcinek 7 „Przebaczenie” serii Metr od świętości pokazuje Auschwitz ale i spotkanie z Ali Agcą w więzieniu, i jeszcze raz unaocznia siłę przebaczenia. Przebaczyć bowiem, oznacza dać do zrozumienia bliźniemu, kimkolwiek by on nie był, cokolwiek by nie uczynił, że ja nie przestaję go kochać. Przebaczyć znaczy kochać. Stąd pozornie idealistyczna biblijna maksyma: „Miłujcie nieprzyjaciół waszych” (Mt 5,46), staje się tak naprawdę mądrością realistyczną. Nie ma innej drogi w „naprawianiu” świata, jak droga miłości przebaczającej. Przebaczenie jest jedynym sposobem przerwania kręgu zła, nienawiści i przemocy – nawet tak wielkiej jaka panowała w Auschwitz, jak ją nazwał papież „Golgocie naszych czasów”. Upowszechniana przez Jana Pawła II z nadzwyczajną energią idea miłosierdzia, wpisuje się w takie rozumienie współczesnej historii, w której nie można zrezygnować z podstawowego narzędzia ewangelizacji jakim jest pojednanie zarówno w wymiarze ludzkim jak i Boskim. Media pokazały mnóstwo przykładów takiej postawy papieża. Koncert z Łagiewnik, o którym wcześniej wspomniałem jest najlepszym tego dowodem. Ukazuje bowiem papieża zdolnego do miłości miłosiernej tzn. z jednej strony przebaczającej, a z drugiej uwznioślającej człowieka. Miłosierna miłość, oznacza miłość przebaczającą, darującą, oczyszczającą, uzdrawiającą. Uczył nas tego zmarły papież właściwie nieustannie, a zwłaszcza przemawiając w Krakowie-Łagiewnikach na poświęceniu nowego kościoła: „nie ma dla człowieka innego źródła nadziei, jak miłosierdzie Boga. Pragniemy z wiarą powtarzać – Jezu ufam Tobie!”. W jego rozumieniu, miłosierdzie ma jednak znacznie szersze znaczenie niż przebaczenie. Żeby stać się człowiekiem miłosierdzia, często powtarzał Jan Paweł II, należy wyzbyć się lęku i poznać miłość. Jeśli spojrzymy na długi pontyfikat Jana Pawła II, obfituje on w niezliczone gesty, tak przeżywanej miłości i otwarcia się na świat. Dialog jaki prowadził papież w obrębie Kościoła i poza nim, z innymi religiami, niewierzącymi, z historią której nie próbował bynajmniej rozgrzeszać, ale mówić otwarcie o jej „ciemnych kartach” nawet gdyby przynosiła ona Kościołowi gorzką prawdę pomyłek. To, Jan Paweł II odważył się z okazji Jubileuszowego Roku Odkupienia prosić o wybaczenie krzywd, które Kościół wyrządził w przeszłości. Apostoł przebaczenia, niezmordowany krzewiciel Bożego miłosierdzia, Jan Paweł II mówił do nas na krakowskich 213 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Błoniach w czasie ostatniej, należałoby powiedzieć pożegnalnej pielgrzymki do Polski, że największym darem miłosierdzia jest prowadzić ludzi do Chrystusa, pozwolić im poznać i zakosztować Jego miłości. TVP emitowała i czyni to nadal program „Expres miłosierdzia” czyli cykl reportaży ze scenariuszem Grzegorza Sadurskiego i Małgorzaty Castro ukazujący rozliczne problemy uchodźców, narkomanów, alkoholików, rodzin wielodzietnych, bezrobotnych, samotnych matek, osób niepełnosprawnych, ludzi starych, dzieci chorych na nowotwory i wiele innych, w których omawiane są ich problemy i pomoc ludzi, którzy im towarzyszą. Odzwierciedlają one teologię miłosierdzia realizowaną w praktyce życia. Otwartość na prawdę Z całą pewnością pierwszym atrybutem owej otwartości na prawdę jest autentyzm życia. Nie było chyba relacji telewizyjnej, która by nie podkreślała owej szczerości papieża i niezwykłej jego wiarygodności płynącej ze zgodności słów i czynów. Prawdę też głosił w całym swoim przesłaniu ewangelicznym. Powrócono zatem w relacjach telewizyjnych do pamiętnej pielgrzymki Jana Pawła II do Polski w 1991 roku, podczas której padły mocne słowa oburzenia skierowane do Polaków w kontekście realizacji w życiu osobistym i społecznym Dekalogu. Przypomniano pełne emocji i dla niektórych kontrowersyjne przemówienie na Sycylii potępiające mafię zabijającą ludzi (film „Santo Subito. Relikwie i pamięć”). Przywołano kadry z Jubileuszowego Roku Odkupienia (2000) oraz pamiętne przemówienie, w którym papież przepraszał za historyczne i obecne „grzechy” i zaniechania Kościoła. Zawierzenie Maryi Stosunkowo mało materiału filmowego i reporterskiego poświęcono kwestii relacji papieża do Matki Bożej. A przecież Jan Paweł II w sposób szczególny zawierzył się Matce Boskiej. Pozbawiony we wczesnym dzieciństwie matczynego ciepła, swe synowskie uczucia oddał Matce Chrystusa. Stawiał Ją jako wzór osoby całkowicie oddanej Bogu i ufającej Opatrzności. Nazywał Ją „niedoścignionym wzorem kontemplacji chrześcijańskiej”. Wytrwale zachęcał do odmawiania modlitwy różańcowej, która zdaniem papieża uczy wiary i miłości, płynącej od Maryi. Znamienne, że przybywającym do Watykanu wiernym i prominentnym gościom wręczał różaniec. W październiku 2002 roku Jan Paweł II ogłosił Rok Różańcowy. Zaproponował wówczas rozszerzenie modlitwy różańcowej o pięć tajemnic światła, które dotykają publicznego życia Jezusa od chrztu w Jordanie do Męki Krzyżowej. W liście Rosarium Virginis Mariae apelował do wiernych, by powrócili do tej tradycyjnej, ale jakże pięknej i ważnej modlitwy mówiąc, że naprawdę zasługuje na to, by ponownie ją odkryć. W swoim testamencie Ojciec Święty zanotował: „tę chwilę (śmierci) oddaję 214 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP w ręce Matki mojego Mistrza: Totus Tuus. W tych samych rękach matczynych zostawiam wszystko i Wszystkich, z którymi związało mnie moje życie i moje powołanie. W tych Rękach zostawiam nade wszystko Kościół, a także mój Naród i całą ludzkość. Wszystkim dziękuję. Wszystkich proszę o przebaczenie. Proszę także o modlitwę, aby Miłosierdzie Boże okazało się większe od 5 mojej słabości i niegodności” . Poza jakimiś marginalnymi obrazami w przekazie kanonizacji TVP zabrakło odniesienia do tego ważnego aspektu papieskiej świętości tj. do jego maryjnej pobożności. Umiłowanie Ojczyzny Papież przyniósł nam wolność w różnych wymiarach, w tym także politycznym. Wolność, choć jest fantastycznym darem i wartością, może być używana źle i dobrze. Wielu ludzi koncentruje się na samej wolności mówiąc „najważniejsze, aby być wolnym i używać tej wolności w sposób niczym nie skrępowany”. Wielu zatem nie umie, albo nie potrafi być naprawdę wolnymi. Nie ma wolności, niezmordowanie powtarzał papież, bez odpowiedzialności i bez umiłowania prawdy. Odcinek 5 serii Metr od świętości zatytułowany „Wolność” pokazuje początek 1979 roku, Plac Zwycięstwa i zabieganie papieża o wolność Polski, bo „wolność trzeba nieustannie zdobywać”. Natomiast odcinek 21 „Poznań” jest potwierdzeniem niezłomnych ideałów Polaków do samostanowienia, które papież w nich podtrzymywał. Dla Jana Pawła tożsamość narodowa była esencjalnym elementem człowieczeństwa. Umiłowanie wolności wiąże się u Jana Pawła II z umiłowaniem Ojczyzny. Pięknie to tłumaczy swoim życiem Ojciec Święty, ale i słowami: Ojczyzna, pisał kiedyś, „to ojcowizna, czyli zasób dóbr, które otrzymaliśmy po ojcach. To nie tylko ziemia i język, to kultura, a więc duchowe dobra narodu. Ojczyzna to ojciec i matka, a ponieważ przykazanie Boskie mówi, że trzeba ich czcić, to i ojczyznę należy szanować. Tak rodzi się patriotyzm, czyli umiłowanie tego co ojczyste: historii, tradycji, języka a nawet krajobrazu. To także miłość do dzieł genialnych roda6 ków – muzyki, sztuki, literatury” . Obok Ojczyzny papież często odwoływał się do pojęcia Narodu. Słowo Naród znaczeniowo jest bliskie ojczyzny. Pochodzi, bowiem od terminu ród, rodzenie. Rodzi nas matka i ojciec, ale w jakimś sensie rodzi nas także naród. Naród znajduje swoją ojczyznę w określonym miejscu. I tam żyje swoją własną kulturą. Jest gruntem, na którym dopiero tworzy się państwo. Ono nigdy nie jest przed narodem. A w czasach komunistycznego zniewolenia zdecydowanie potrafiliśmy odróżniać państwo polskie (komunistyczne) od narodu polskiego. Doświadczył tego także Karol Wojtyła. Naród trwa dzięki swojej kulturze, w niej bowiem wyraża to, co dla niego istotne.                                                              5 Jan Paweł II, Testament, w: http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/ inne/testament_jp2_20050407.html (10 grudnia 2015).  6 Zob. Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość, Kraków 2005.  215 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Istnieje z kultury i dla kultury. Świadczą o tym losy i doświadczenia dziejów Polski, która zniewalana przetrwała dzięki swojej kulturze. Mnogość kultur narodowych, rozwijała się na fundamencie dziedzictwa wartości zakorzenionych w Ewangelii. Jan Paweł II w duchu Ewangelii nie przestawał nauczać, że wszystkie narody mają prawo do samostanowienia, że najważniejsza jest godność człowieka wskazująca ostatecznie na Boże źródło jego praw, że historią świata powinna rządzić zasada „braterstwa ludów”, a nie tylko polityczne układy sił, czy absolutna wola władców. W konsekwencji nie bał się powiedzieć, chyba pierwszy raz w historii Kościoła z taką mocą, iż demokracja, w której podmiotem władzy jest całe społeczeństwo, wydaje się najbardziej odpowiadać rozumnej i społecznej naturze człowieka, wymogom sprawiedliwości społecznej, choćby to uczestnictwo we władzy miało charakter tylko pośredni. Europa przyszłości winna się opierać na wartościach chrześcijańskich, tworzących podwaliny duchowej jedności. A jeżeli tej jedności wciąż jeszcze Europie brak, to dlatego, że owa chrześcijańska tożsamość została potężnie zachwiana, wyrwano Boga z serca człowieka, zagłuszono jego sumienie. Pyta więc Ojciec Święty: „Jakże można liczyć na zbudowanie «wspólnego domu» dla całej Europy, jeśli zabraknie cegieł ludzkich sumień wypalonych w ogniu Ewangelii, połączonych spoiwem solidarnej miłości społecznej, będącej owocem miłości 7 Boga?” . TVP w swoich relacjach chętnie odwoływała się do idei wolności lansowanej przez papieża, zwłaszcza w jej aspekcie politycznym, i w jego zasługach dla odzyskania wolności w byłym obozie państw komunistycznych ale także w Afryce i Ameryce Południowej. Godność cierpienia Szczególna była relacja papieża do ludzi cierpiących i chorych. Cierpienie dla papieża było wielkim powołaniem w tajemnicy Chrystusa i Kościoła. Święty Paweł mówi o „dopełnieniu tego, czego nie dostaje cierpieniom Chrystusa” (Kol 1,24). Jan Paweł II nieraz był świadkiem jak cierpienie było przyjęte przez ludzi nie tylko jako krzyż, ale jako wybranie i powołanie, Boży projekt życia, w którym człowiek odnajduje siebie, utożsamia się z nim, a nawet odnajduje wewnętrzny pokój, radość i szczęście. Jemu samemu też przyszło przechodzić tę drogę, prawie przez cały swój pontyfikat, skoro w niespełna trzy lata po wyborze przeszedł dramatyczną próbę zamachu na swoje życie. Wyakcentowano zatem w przekazie telewizyjnym „zamach na papieża” z 13 maja 1981 roku, ukazując cierpienie papieża. Podobnie wydarzenia związane z umieraniem i śmiercią Jana Pawła II, które „wstrząsnęły światem” i wciąż jeszcze budzą zainteresowanie, były relacjonowanie obszernie przez masmedia. Na czas                                                              7 Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej na placu przed katedrą, Gniezno, 3 czerwca 1997, w: http://mateusz.pl/jp99/pp/1997/pp19970603a.html (10 grudnia 2015).  216 �Witold Kawecki, Sylwetka świętości Jana Pawła II prezentowana w przekazach TVP kanonizacji TVP w wielu przekazach powróciła do tego momentu. Jan Paweł II swoim umieraniem „na oczach świata”, gdy śledziliśmy dni, godziny i minuty jego odchodzenia dokonał rzeczy niebywałej w skali, zasięgu i znaczeniu: udzielił zagubionej katechezy śmierci, przerwał „tabu milczenia”, dokonał oswojenia śmierci, czyli potraktowania jej jako zjawiska naturalnego, doniosłego, a nawet wyczekiwanego, pokazał nie tylko jak godnie umierać, ale jak śmierć zaakceptować nadając jej prawdziwy sens. Podsumowując przekaz TVP dotyczący kanonizacji Jana Pawła II należy podkreślić ogromne zaangażowanie, myślę, nie mające sobie równych w historii współczesnych mediów. Należy podkreślić ogromną życzliwość Telewizji Polskiej, samemu Ojcu Świętemu ale pośrednio i Kościołowi. Całość przekazu możnaby ująć słowami Czesława Miłosza, który powiedział kiedyś: „Papież Jan 8 Paweł II pokazał co może jeden człowiek i jak działa świętość” . Z całą pewnością TVP w swoim przekazie kanonizacyjnym tę myśl Miłosza zrealizowała niemalże w stu procentach, choć zapewne na swój sposób i nie będąc wolna od braków i niedoskonałości. Czy pokazała teologiczną koncepcję świętości w całej jej głębi i wymowie – zapewne nie. Ale chyba nie jest to też jej rola. Pokazała jednak doskonale realizację świętości w ujęciu samego papieża: „być zatroskanym o sprawy Pana na tym świecie”. Z całą pewnością w tych 100 transmisjach okresu pontyfikatu Jana Pawła II telewizja zmieniła Polaków. Wierzę głęboko, że sprawiła iż stali się lepsi. Ta trudna i wyczerpująca praca stała się też niezwykłą dla samej Telewizji. Jak powiedział jeden z jej dyrektorów: „Ojciec Święty połączył tysiące ludzi pracujących w TVP”. Bibliografia 1. 2. 3. Archiwa filmowe TVP. Franciszek (pap.), Homilia w czasie mszy kanonizacyjnej, Watykan 27 kwietnia 2014. Jan Paweł II, Homilia podczas Mszy Świętej i kanonizacji bł. Kingi, Stary Sącz 16 czerwca 1999. Jan Paweł II, Homilia w czasie Mszy św. odprawionej na placu przed katedrą, Gniezno 3 czerwca 1997. Jan Paweł II, Pamięć i tożsamość, Kraków 2005. Jan Paweł II, Testament, Watykan 1979. Miłosz Cz., Oda na 80. Urodziny Jana Pawła II, w: „Via Consecrata” 5(80)/2005, s. 37. 4. 5. 6. 7.                                                              8 Cz. Miłosz, Oda na 80. Urodziny Jana Pawła II, w: http://www.jp2love.pl/jp2-i-artysciwiecej,4,Czeslaw-Milosz-Oda-na-80-Urodziny-Jana-Pawla-II.html (10 grudnia 2015).  217 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Joanna Sosnowska Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II TVP Lublin Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej na przykładzie TVP Lublin Streszczenie: Kanonizacja Jana Pawła II była ogromnym przedsięwzięciem dla mediów w Polsce. Zarówno media publiczne jak i komercyjne nie mogły przejść obok tego tematu obojętnie. Media regionalne miały bardzo trudne zadanie wpisać się w ogólnopolski, a nawet ogólnoświatowy „medialny wymiar” wydarzenia. W Polsce, gdzie postać Jana Pawła jest lepiej znana niż w innych krajach, a w Lublinie szczególnie, pokazanie jego osoby po raz kolejny wymagało większego niż zwykle wysiłku i profesjonalizmu dziennikarskiego. Artykuł jest analizą materiałów dziennikarskich TVP Lublin, które zostały zrealizowane podczas przygotowań do kanonizacji, samego dnia kanonizacji oraz rocznicy wydarzenia. Czy osoba Jana Pawła została odkryta na nowo czy odwzorowano stereotypową wiedzę o papieżu oraz kto był narratorem medialnym analizowanego wydarzenia? Słowa kluczowe: Media regionalne – telewizja – Jan Paweł II – kanonizacja – autorytet. Summary: Canonization of John Paul II was huge mediumistic venture in Poland. Public media equal as well as commercial could not proceed beside this theme indifferently. Regional media have to be inscribed to general mediumistic transfer hard task very. In Poland, where Jan Paul II is known more than in other countries, but in Lublin particularly, showing of his person, it required fetch more and journalistic professionalism. Article is analysis material of TVP Lublin, which have been realized during preparation for canonization, day of canonization and anniversary of event. If Jan Paul II become discovered again or does it show stereotyped knowledge about pope? Who was narrator of analyzed mediumistic event? Key words: Regional media – television – John Paul II – canonization – authority. 218 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej Jan Paweł II był uznawany za papieża przychylnego mediom. Nie tylko rozumiał ludzi mediów, sam będąc w przeszłości dziennikarzem, ale też widział w mediach narzędzie ewangelizacji. Ufał, wskazując na niebezpieczeństwa, iż media są dobrem, które warto wykorzystywać do ważnych, wartościowych 1 inicjatyw . Droga apostolska Jana Pawła II od początku była też przedmiotem wielkiego zainteresowania mediów na całym świecie. Polskie media, początkowo cenzurowane, po ’89 roku na nowo przybliżały rodakom „naszego papieża”. Każde ważne wydarzenie, pielgrzymki, święta, ale także rocznice czy wizyty były przedmiotem medialnych doniesień. Śmierć Jana Pawła II przekształciła rynek medialny w Polsce. Stacje telewizyjne przestały nadawać rutynową ramówkę, radia nadawały archiwalne nagrania a prasa eksponowała zdjęcia papieża. Od tego momentu wierni czekali na dzień kanonizacji. Cyklicznie w mediach pojawiały się komunikaty o sytuacji związanej z procesem kanonizacyjnym od czasu do czasu połączone z przypominaniem sylwetki (biografii Jana Pawła II). Zarówno odbiorcy jak i nadawcy mediów wiedzieli, że sam dzień kanonizacji będzie wielkim medialnym wydarzeniem. Duże anteny telewizyjne stworzyły strategie programowe koncentrujące się wokół kanonizacji. Artykuł ma na celu przyjrzenie się, w jaki sposób medialny przekaz kanonizacji został przygotowany (lub jedynie wyemitowany) w mediach lokalnych na przykładzie telewizji regionalnej TVP Lublin. Na ile wydarzenie kanonizacji było kompatybilne z planem programowym publicznej telewizji ogólnopolskiej, a w jakim stopniu budowało przekaz myśląc o widzu regionalnym. Jaki obraz papieża (a może papieży) został pokazany w telewizji regionalnej? Kim byli narratorzy medialni tego wydarzenia? Jakie obszary nadawcze (tematyczne) zostały zaanektowane do poruszanego zagadnienia: edukacyjne, informacyjne a może wkraczały w obszar rozrywki? Podjęta analiza jest przyporządkowana trzem obszarom czasowym: momentowi przed kanonizacją (przygotowaniom), samej kanonizacji (dzień wydarzenia) oraz I rocznicy kanonizacji. Trójpodział materiału badawczego wydaje się być zamkniętą całością pokazującą w pełni podjęte w temacie artykułu zagadnienie. I. Miejsce i rola mediów lokalnych w społeczeństwie Według Ryszarda Kowalczyka media lokalne to takie, które podlegają okre2 ślonym kryteriom typologicznym . Kryterium zawartości (czyli treści) i zasięgu                                                              1 Federico Lombardi SJ, Jan Paweł II i media, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/T/TH/ THO/25jp/lombardi_media.html  2 R. Kowalczyk, Miejsce i rola mediów lokalnych we współczesnym społeczeństwie informacyjnym (refleksje medioznawcze), Środkowoeuropejskie Studia Polityczne nr 1/2011, s. 65-67.  219 �II. Relacje radiowe i telewizyjne (czyli terytorium rozpowszechnienia) stanowi o ich istocie. Jednocześnie „lokalny zasięg emisji zwykle ogranicza zakres zainteresowania mediów lokalnych. Mając ograniczony zakres zainteresowania oraz rozpowszechniania 3 stanowi przeciwieństwo mediów ogólnokrajowych” . W przypadku regionalnych stacji telewizyjnych TVP z jednej strony wyraźnie mamy do czynienia z przeciwieństwem na zasadzie lokalności informacji i zagadnień tematycznych, z drugiej jednakże na ścisłej współpracy związanej z ogólną siecią programową telewizji publicznej. Media lokalne odzwierciedlają życie społeczne, polityczne, kulturalne czy gospodarcze regionu, ale także same kształtują te obszary życia i działalności ludzkiej. „Dlatego można je traktować dwojako – podmiotowo i przedmiotowo. Z jednej strony występując jako ważny element życia społecznego, stają się podmiotem stosunków społeczno-politycznych i ekonomicznych oraz biorą czynny udział w ich odzwierciedlaniu i współkształtowaniu. Z drugiej zaś strony są ważnym forum dialogu, sporu, konfliktu, wymiany myśli, poglądów, opinii. Stanowią środek, za którego pośrednictwem jednostki i podmioty lokalne mogą się dzielić z innymi wrażeniami, ocenami, uwagami i pomysłami. W ten sposób wyraża się przedmiotowy charakter mediów lokalnych, które są użytecznym narzędziem i swoistym mechanizmem informowania i komuni4 kowania oraz oddziaływania i wpływu społecznego” . Media lokalne są zatem nie tylko bierną tubą z określonym przekazem medialnym, ale aktywnie wpły5 wają na odbiorcę i jego otoczenie . Budowanie mądrych, odpowiedzialnych mediów lokalnych jest niezwykle ważne. Gwarantuje bowiem, iż informacja staje się wartościowym komunikatem a nie plotką czy manipulacją. Same media natomiast zyskują miano instytucji dobra publicznego jak szkoła, urząd czy instytucje kultury. Wspieranie wspólnego dialogu, promowanie ważnych postaw i wartości byłoby ideałem mediów regionalnych w szczególności, gdyż ich nadawcy i odbiorcy stanowią autentyczną wspólnotę konkretnego regionu. W sposób oczywisty współczesne spojrzenie na media lokalne wyraźnie pokazuje, iż założenia nie zawsze są realizowane w sposób pożądany. A same media lokalne, w tym telewizje regionalne, są elementem składowym większego mechanizmu rozwoju mediów w Polsce, a także na świecie. Podlegają one zatem tendencjom negatywnych wpływów, które widoczne są w sposobie i treści przekazywanej na antenie telewizyjnej. Pojawiające się przekazy medialne, podobnie jak w mediach ogólnopolskich, stają się elementem kultury popularnej. Mieszają informację z rozrywką, budują przekazy płytsze, powielające kalki i schematy z innych mediów, bardzo często z Internetu. Powszechne                                                              3 R. Kowalczyk, Miejsce i rola..., s. 65.  R. Kowalczyk, Miejsce i rola..., s. 67.  5 Por. S. Michalczyk, Media lokalne, w: Polskie media lokalne na przełomie XX i XXI wieku, pod red. J. Jarowieckiego, A. Paszko, W. M. Kolasy, Kraków 2007, s. 55.  4 220 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej już dzisiaj zjawisko konwergencji mediów stało się także rzeczywistością me6 diów regionalnych . Bardzo wyraźnie rozwija się rynek mediów regionalnych wirtualnych z sze7 rokim wachlarzem tematycznym . Na rynku audiowizualnym pojawiają się już telewizje internetowe, które regularnie kopiują telewizję tradycyjną w formie i treściach programowych. Pojawiają się także, w bardzo bogatej ofercie, materiały audiowizualne, które nie są częścią internetowej telewizji, ale stanowią mniejsze elementy przypominające poszczególne programy telewizyjne jak rozmowy, reportaże czy newsy. II. TVP Lublin jako kompromis autonomii ośrodka regionalnego i wspólnoty treści programowych Ośrodki regionalne TVP są siecią lokalnych telewizji rozmieszczonych po terenie całego kraju, których liczba sukcesywnie się zmieniała przez okres ich działalności. Obecnie istnieje 16 ośrodków regionalnych: TVP Kraków, TVP Poznań, TVP Wrocław, TVP Katowice, TVP Białystok, TVP Szczecin, TVP Gdańsk, TVP Rzeszów, TVP Olsztyn, TVP Łódź, TVP Warszawa, TVP Opole, TVP Gorzów Wielkopolski, TVP Kielce, TVP Bydgoszcz i oczywiście TVP Lu8 blin . W 1994 roku rozpoczęto działania zmierzające do stworzenia „pasma wspólnego” wszystkich ośrodków regionalnych. Już w 2001 roku ponad 70% emisji programów było częścią wspólną, natomiast około 30% stanowiły programy pasma lokalnego czyli tematycznie nastawionego na lokalne zagadnienia. Powstała antena TVP 3 jako nienaturalny twór wspólnego nadawania 16 telewizji regionalnych. W 2007 roku, pod wpływem tendencji tworzenia całodobowych telewizji informacyjnych TVP 3 przekształcono na TVP Info. Niefortunne połączenie kilku funkcji w jednym paśmie zamieniono w 2013 roku na oddzielny kanał TVP Info, a ośrodki znów połączono w pasmo wspólne TVP Regionalna. Obecnie trwają prace nad kolejną zmianą: powraca stare logo TVP 3, a ośrodki mają znów stać się autentycznymi telewizjami regionalnymi, z własnym wielogodzinnym pasmem programowym. Ciągłe zmiany związane z działaniem ośrodków regionalnych pokazują, iż łatwiej w teorii wyznaczyć funkcje i zadania mediom regionalnym niż wprowadzić zasady w życie. Regionalne ośrodki telewizyjne mają własną ofertę programową, która jest nieodłącznie związana z antenami ogólnopolskimi. Produkcja lokalnych informacji                                                              6 Por. M. Drożdż, Konwergencja mediów. Tendencje, modele i konsekwencje, „Studia Medioznawcze” 2008, nr 3, s. 23-30.  7 Z. Bauer, Dziennikarstwo wobec nowych mediów – historia, teoria, praktyka, Kraków 2009, s. 44-45.  8 Historia Telewizji Polskiej, http://centruminformacji.tvp.pl/15964191/historia-telewizji-polskiej (dostęp 19.12.2015).  221 �II. Relacje radiowe i telewizyjne i programów, treściowo z jednej strony jest wynikiem lokalnej rzeczywistości, z drugiej potrzeb treści, które mają być emitowane na antenach ogólnopolskich. Materiały zamawiane w ośrodkach regionalnych są podstawą istnienia TVP Info czy innych serwisów informacyjnych, ale także programów społecznych czy kulturalnych. Ma to duże znaczenie przy próbach oceny treści programowych anten regionalnych. Co jest przedmiotem także tego artykułu. TVP Lublin w czasie kanonizacji Jana Pawła II było anteną z ustalonym rytmem programowym. W ramach treści programowych na antenie emitowane były programy: sportowy, kulturalny, naukowy, muzyczny, religijny, polityczny, interwencyjny i informacyjny oraz publicystyka w formie rozmowy studyjnej. Każdy z oddzielnych elementów programowych ma swój rytm prezentowanych treści, które są dostosowane do z góry określonej tematyki. Ramówka codzienna (zwykła) nie podlega zmianom. Ramówki okazjonalne (świąteczne/wydarzeniowe) są ustalane jedynie w sposób zależny od ogólnopolskiej anteny (czyli TVP Regionalna). Treści pokazywane zatem na antenie regionalnej zależą od decyzji kilku organów programowych. Czas kanonizacji Jana Pawła II był zajęty programowo przez anteny ogólnopolskie, szczególnie TVP 1 i TVP Info. TVP Regionalna również nastawiona była na bardzo intensywne działania medialne związane z uroczystościami kanonizacji. Ośrodki regionalne wpasowywały się w ogólnopolski (wspólny) obraz medialny wydarzenia. Nie tylko pokazywały treści nowe, wynikające z dziejących się sytuacji, ale także odtwarzały materiały archiwalne, które w dniu kanonizacji zyskiwały nowe życie, a ich wymowa miała w ten sposób odmienny wymiar. Obraz Jana Pawła wyłaniający się z materiałów telewizyjnych emitowanych na TVP Lublin wydaje się dość jednoznaczny i nieodbiegający od znanego (stereotypowego) pokazywania papieża w mediach. Ilość materiału nie wydaje się być duża w stosunku do wagi wydarzenia i „medialnego szumu”, który zdominował tego dnia wszystkie media w Polsce. Jednocześnie przykładając wiedzę związaną z powiązaniem treści programowych regionalnych i ogólnopolskich, widzowie mieli poczucie oglądania materiałów w większości poświęconych wydarzeniu kanonizacji. Telewizja Polska emitowała Mszę św. kanonizacyjną na trzech kanałach TVP 1, TVP Info i TVP Polonia. Przygotowano wiele okazjonalnych reportaży, filmów, programów tematycznych, relacji czy koncertów. „W poniedziałek ruszył specjalny serwis internetowy kanonizacjajp2.tvp.pl Gdzie można śledzić transmisję, udostępnione zostanie także archiwum papieskie z filmami dokumentalnymi oraz fragmentami papieskich homilii wygłaszanych przez Jana Pawła II podczas pielgrzymek do Polski, 9 a także mapa, która przypomni szlak pielgrzymkowy papieża” . Ilość materiału                                                              9 Transmisja kanonizacji Jana Pawła II w TVP, http://www.fronda.pl/a/transmisja-kanonizacjijana-pawla-ii-w-tvp,35675.html.   222 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej poświęconego kanonizacji i ranga programów ogólnopolskich powodowały, iż anteny regionalne miały za zadanie skupić się na lokalnym wymiarze aktualnych działań związanych z kanonizacją. Medialny obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w TVP Lublin Mimo, iż kanonizacja dotyczyła dwóch papieży, większość materiałów emitowanych w TVP Lublin było nastawionych na osobę Jana Pawła II. To on jako papież Polak oraz osoba związana także w Lublinem, z Katolickim Uniwersytetem Lubelskim stał się bohaterem większości programów na antenie TVP Lublin. Analizie poddany został materiał z trzech obszarów: – przygotowań do kanonizacji (programy informacyjne, rozmowy studyjne i program edukacyjno-religijny); – dnia kanonizacji (programy informacyjne); – rocznica kanonizacji (programy informacyjne, rozmowy studyjne i program edukacyjno-religijny); Ogółem materiałów, które podejmowały tematykę związaną z osobą Jana 10 Pawła (w analizowanym czasie antenowym) było 41 . Związane były one z Janem Pawłem II lub odwoływały się do niego bezpośrednio, a ich przedmiotem była kanonizacja. Tabela 1. Podział gatunkowy i ilościowy materiałów TVP Lublin Materiał telewizyjny Ilość News Reportaż 13 1 (+5 materiały powstałe we współpracy TVP Lublin i Instytutu Dziennikarstwa KUL) Program edukacyjny/społeczny 7 Publicystyka (studio) 5 Film dokumentalny 0 Teledysk/koncert 0 Program dla dzieci/młodzieży 0 Relacja/transmisja 0 Felieton 10 Źródło: opracowanie własne                                                              10 Materiały analizowane pochodzą z archiwum TVP Lublin.   223 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Z powyższej tabeli wynika, iż gatunkowo materiał emitowany w TVP Lublin był nastawiony na informowanie społeczeństwa na temat kanonizacji poprzez newsy i rozmowy studyjne oraz edukowania (przypominania) związanego z osobą Jana Pawła i wydarzeniem kanonizacji poprzez przygotowanie reportaży, felietonów i programów tematycznych. Formy teledysków, koncertów, ale także programów dla młodego widza nie były realizowane (programy dla młodego widza nie istnieją w ofercie programowej TVP Lublin za wyjątkiem akcji ogólnopolskiej Teatr Internetowy). Tabela 2 przedstawia szczegółowy podział tematyczny wymienionych gatunków dziennikarskich: Tabela 2. Podział gatunkowy i typ programów TVP Lublin Materiał telewizyjny Ilość i typ programów TVP Lublin News 13 – informacje w informacyjnym serwisie regionalnym „Panorama Lubelska” Reportaż 1 „Nasz święty” (+6 materiały powstałe we współpracy TVP Lublin i Instytutu Dziennikarstwa KUL) Program edukacyjny/społeczny 3 „Dziedzictwo” program religijny 1 „Afisz” program kulturalny 2 „Przystanek Ziemia” program religijny 1 „Nauka” program naukowy Publicystyka (studio) 5 rozmowy w studio „Gość dnia” Film dokumentalny 0 Teledysk/koncert 0 Program dla dzieci/młodzieży 0 Relacja/transmisja 0 Felieton 10 cykl krótkich rozmów o Janie Pawle II Źródło: opracowanie własne Programy informacyjne zdominowały przekaz związany z osobą Jana Pawła i kanonizacją. Na antenie TVP Lublin wyemitowano ich 13. Materiał informacyjny występuje w formie newsa, zapowiedzi ustnej lub relacji. Informuje o wydarzeniu, pokazuje głównych uczestników, zachęca do uczestnictwa, skrótowo recenzuje. Brak w nich pogłębienia tematu, a cechą widoczną dla widza jest pokazywanie wieloaspektowości opisywanego zagadnienia: 224 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej Tabela 3. Podział tematyczny newsów TVP Lublin Temat newsa11 Data emisji Czas 03.04.2014 Krok za grosz (Adam Uliczny piesza pielgrzymka do Rzymu) 143 s. 21.04.2014 Zaproszenie na koncert (akcja Lublin czyta Papieża) 117 s. 22.04.2014 Przed kanonizacją (o wyjazdach na kanonizację) 210 s. 23.04.2014 Motocykliści papieskim szlakiem 108 s. 24.04.2014 Papieżowi… (wystawa medali z wizerunkiem papieża + rzeźbiarze w Kraśniku) 189 s. 26.04.2014 Kanonizacja (zapowiedź wydarzeń w regionie na czas kanonizacji) 193 s. 26.04.2014 Hołd Janowi Pawłowi II. Koncert w lubelskiej Caritas 196 s. 26.04.2014 Zamość – kanonizacja (wystawa fotografii na rynku) 243 s. 26.04.2014 Album o Papieżu (KUL) 97 s. 27.04.2014 Dzień kanonizacji Dwóch Papieży Dwóch Świętych 239 s. 28.04.2014 Powrót pielgrzymów 164 s. 19.06.2014 Podziękowali za kanonizację Jana Pawła II Koncert Chwały w Lublinie 219 s. 23.04.2015 Rocznica kanonizacji Jana Pawła II. Mija rok… (o obchodach rocznicowych na KUL-u) 230 s. Źródło: opracowanie własne Obraz Jana Pawła II w newsach: 13 informacji związanych z: – wydarzeniami organizacyjnymi kanonizacji: przygotowaniem do kanonizacji (wyjazdy, teletransmisje, wydarzenia) + kanonizacja + podziękowanie za kanonizację, powrót z Watykanu;                                                              11 Tytuły umieszczone w tabeli są oryginalnymi tytułami newsów zarchiwizowanych w TVP Lublin.  225 �II. Relacje radiowe i telewizyjne – brak informacji skoncentrowanych na samej postaci Jana Pawła z wyjątkiem wspomnienia o nim jako wykładowcy KUL-u; – dzień kanonizacyjny: opis postaci Jana Pawła II jako papieża rodzin i Jana XXIII „zwanego dobrym” jako reformatora Kościoła, który zwołał Sobór Watykański II. Tabela 4. Podział tematyczny rozmów studyjnych TVP Lublin Data i czas Temat12 Gość 02.04.2014 PAMIĘĆ O PROFESORZE, PAMIĘĆ O PAPIEŻU Ks. dr hab. Antoni Dębiński Czas 102 s. Rektor KUL Jan Paweł II w kontekście KUL-u Wydarzania związane z kanonizacją od 31.03 do 27.04. na KUL Premiera filmu Grzegorza Linkowskiego „Nasz profesor papieżem” 22.04.2014 PRZYGOTOWANIA DO KANONIZACJI Na co mogą liczyć wierni, gdy zostaną w Lublinie 02.04.2014 LUBLIN CZYTA PAPIEŻA Ks. dr Ryszard Podpora Wydział Duszpasterstwa Kurii Metropolitalnej w Lublinie Ks. Mirosław Ładniak organizator akcji Czas 64 s. 24.04.2014 KANONIZACJA JANA PAWŁA II Czas 162 s. - O procesie kanonizacyjnym - O osobie Jana Pawła Wspomnienia spotkań - O wydarzeniu kanonizacyjnym - O osobie Jana XXIII 25.04.2014 PRZED KANONIZACJĄ Czas 122 s. Wspólne oglądanie transmisji mszy kanonizacyjnej w kościele Ks. bp Mieczysław Cisło Ks. Ryszard Jurak Proboszcz parafii pw. Św. Rodziny w Lublinie Renata Dobrzyńska Tomasz Danielewicz Źródło: opracowanie własne                                                              12 Tytuły umieszczone w tabeli są oryginalnymi tytułami rozmów zarchiwizowanych w TVP Lublin.   226 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej W materiałach TVP Lublin pojawiło się 5 rozmów związanych z kanonizacją. Dwie dotyczą osoby Jana Pawła II: jako profesora KUL-u i jako osoby. Wypowiedzi krótkie, około dwuminutowe. Wypowiedzi udzielane są przez osoby duchowne (+ dwoje wolontariuszy). Obraz Jana Pawła wyłaniający się z opisanych rozmów jest powielaniem informacji znanych już widzowi Lubelszczyzny, prezentowanych na antenie TVP Lublin wielokrotnie wcześniej podczas innych wydarzeń związanych z papieżem. Większość rozmów miała charakter informacyjny, prezentujący wydarzenia związane z kanonizacją, które miały się odbyć na terenie Lublina. Programy edukacyjne/społeczne o charakterze religijnym lub kulturalnym prezentowały treści nastawione na osobę Jana Pawła II. Jednym z nich był program cykliczny religijny emitowany w TVP Lublin „Dziedzictwo” autorstwa ks. Leszka Surmy: Tabela 5. Podział tematyczny programu „Dziedzictwo” TVP Lublin Data i czas Tematyka 13.04.2014 Rozmowa w studio z przedstawicielami Stowarzyszenia Pamięć Jana Pawła II. Przygotowania do kanonizacji 27.04.2014 Kanonizacja Rozmowa z o. prof. Andrzejem Derdziukiem (KUL) oraz prof. dr hab. Urszulą Paprocką-Brzozowską (KUL) na temat Jana Pawła (życie, pielgrzymki do Polski, wizyta na KUL-u, nauczanie, pokolenie Jana Pawła, kanonizacja). Odniesienie do kontekstu historycznego, społecznego. Jan Paweł II jako nauczyciel i jako mistrz, autorytet. Felieton oparty na narracji Cezarego Rittera z Centrum Jana Pawła II (KUL) – Jan Paweł II jako filozof, jako myśliciel i nauczyciel (dorobek Jana Pawła, obecność na KUL). 26.04.2015 Rocznica kanonizacji Odcinek opatrzony cytatem: „Uczyńcie trzecie tysiąclecie erą ludzi świętych”, autorstwa Jana Pawła II. W programie postawione zostały pytania: Kim jest dla mnie Jan Paweł II? Na które odpowiadał br. Waldemar Grubka OFMCap proboszcz parafii Niepokalanego Serca Maryi i św. Franciszka z Asyżu w Lublinie. W treści programu pojawiają się fragment reportażu „Nasz święty” dotyczący dnia kanonizacji oraz zapowiedź wydarzeń związanych z rocznicą kanonizacji, które mają odbyć się w Lublinie. Źródło: opracowanie własne 227 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Kolejny program o podobnym charakterze został emitowany w tym samym czasie na antenie TVP Lublin pt. „Przystanek Ziemia”. Sam program jest propozycją programową TVP Regionalna, ale jest produkowany przez TVP Lublin, ks. Leszka Surmę i emitowany podwójnie na antenie TVP Regionalna i TVP Lublin, przynależy więc programowo do pasma regionalnego TVP Lublin. Program na charakter ekumeniczny, co powoduje specyficzne podejście do tematyki katolickiej podejmowanej w programie. W czasie kanonizacji treści programowe prezentowane były w sposób następujący: Tabela 6. Podział tematyczny programu „Przystanek Ziemia” TVP Lublin, TVP Regionalna Data i czas Tematyka13 26.04.2014 Rozmowa z prof. filozofii Jerzym Gałkowskim, którego łączyły silne więzy ze św. Janem Pawłem II. Pierwsze spotkanie z Wojtyłą miało miejsce, kiedy Jerzy Gałkowski był studentem KUL, w październiku 1956 roku. Gałkowski uczęszczał na seminaria ks. Wojtyły, po ukończeniu studiów cały czas pozostawał z nim w kontakcie. Karol Wojtyła udzielał jemu i jego małżonce ślubu. Później wielokrotnie odwiedzał Papieża w Rzymie. Dzień przed kanonizacją 25.04.2015 Rocznica kanonizacji Troje młodych ludzi, którzy byli świadkami kanonizacji dwóch papieży: Róża Jasionowska, doktorantka na Wydziale Teologii w KUL i początkująca katechetka; Paweł Lipa ma 25 lat, ukończył Męskie Liceum Ogólnokształcące, prowadzone przez OO. Cystersów w Krakowie. Jest zastępcą sekretarza Zarządu Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Archidiecezji Lubelskiej; Wiktor Terelak, dziewiętnastolatek, tegoroczny maturzysta. Jego pasją jest gra na gitarze. Chce zostać świętym, czyli założyć rodzinę i być dobrym człowiekiem. Źródło: opracowanie własne Program kulturalny emitowany na antenie TVP Lublin, autorstwa dr Nataszy Ziółkowskiej-Kurczuk, tylko w jednym z odcinków poświęcony był tematyce kanonizacji Jana Pawła II. Dotyczył albumu ze zdjęciami pt. „Alma Mater Lublinensis noszę w sobie wciąż żywą”. Gośćmi programu byli ks. dr Jan Miczyński oraz pan Marek Pawelec, którzy opowiedzieli o zdjęciach, które ilustrują pobyt Karola Wojtyły na KUL i Jana Pawła II na KUL nie tylko                                                              13 Opisy programów pochodzą z oficjalnej strony internetowej programu na serwisach TVP http://regionalna.tvp.pl/12132474/przystanek-ziemia (dostęp 12.11.2015).  228 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej w 1987 roku, ale i spotkania społeczności akademickiej z Ojcem Świętym. Część zdjęć nie była nigdy wcześniej publikowana. Program miał więc charakter kulturalno-wspomnieniowy, pokazywał Jana Pawła jako profesora KUL-u, przyjaciela i współpracownika. Postać Jana Pawła jako naukowca przywoływał program „Nauka” autorstwa dr Joanny Sosnowskiej. Tematyczny charakter programu, ukierunkowany na tematykę naukową pokazał Jana Pawła II jako myśliciela, filozofa i pracownika naukowego, ukazując jego dorobek wydawniczy i kontynuatorów myśli. Jedyny reportaż, który był realizowany specjalnie na czas kanonizacji dla TVP Lublin to materiał autorstwa ks. Leszka Surmy pt. „Nasz święty”, emitowany na antenie już po kanonizacji w dniu 18 maja 2014 roku. Reportaż składał się z: – – – – – – skróconej wersji biografii Jana Pawła, fragmentów programów telewizyjnych związanych z emocjami ludzi, którzy wybierali się na kanonizację lub z niej wrócili, fragmenty materiałów telewizyjnych reporterskich o uzdrowieniach za pośrednictwem Jana Pawła II, cytatów z Jana Pawła II (homilie, encykliki, twórczość literacka), fragmentów Mszy św. kanonizacyjnej, oraz wypowiedzi narratorów głównych: etyk ks. prof. Andrzej Szostek (KUL), studentka KUL, historyk prof. Henryk Gapski (KUL), lekarz. Podział materiału w reportażu, wyraźnie dzielił całość na części związane z wypowiedziami głównych bohaterów i tematycznym ujęciem podejmowanych zagadnień. Sama osoba Jana Pawła II była przedstawiona z jego własnych słów, nie tylko z opisów bohaterów reportażu. Sylwetka papieża to opis osoby, ale i głowy Kościoła, myśliciela. Jan Paweł II został pokazany wieloaspektowo: etycznie, naukowo, historycznie, jako autorytet, jako mistrz, jako teolog i jako głowa Kościoła. Podobny charakter miały krótkie rozmowy o Janie Pawle II emitowane na antenie TVP Lublin, w których red. Marta Pietrasiewicz wypytywała swoich gości o osobę Jana Pawła II. Pojawiły się te same osobowości, które znały Jana Pawła II z pracy, byli jego przyjaciółmi lub uczniami. Widzowie mogli przypomnieć sobie, jaki był Karol Wojtyła i kim stał się Jan Paweł II. Pojawiały się zarówno rozmowy o codzienności, jak te, które ujmowały osobę Jana Pawła jako wielkiego autorytetu w wielu dziedzinach. Dzięki bezpośredniości relacji łączących rozmówców z Janem Pawłem II, widzowie poznali osobę, człowieka, ale także profesjonalistę, teologa, filozofa, duchownego. 229 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Ciekawym projektem telewizyjnym okazały się reportaże studenckie, które zostały zrealizowane właśnie w związku z kanonizacją Jana Pawła II. Wyzwanie jakim było zrealizowanie materiału dziennikarskiego, reportażu o postaci dla młodych ludzi, już spoza pokolenia Jana Pawła, było ogromne. Młodzi adepci dziennikarstwa, studenci stworzyli swoje debiuty i gatunkowe i tematyczne. Od początku pracy nad scenariuszami, podobnie jak profesjonalnych dziennikarzy, często dopadała studentów rutyna, stereotypowe podejście do osoby Jana Pawła II. Ostatecznie, po wielu próbach zrealizowano kilka reportaży, które miały pokazywać odmienne oblicza Jana Pawła II: – – – – – – Jan Paweł II Jan Paweł II Jan Paweł II Jan Paweł II Jan Paweł II Jan Paweł II – – – – – – o kobietach, ślady obecności w Lublinie, w kontekście mistrz-uczeń, w oczach studentów, w opinii innych wyznań, we wspomnieniach kapłana ze święceń (1987 rok Lublin). III. Medialni narratorzy kanonizacji – autorytet czy człowiek z ludu? Bardzo interesującym zagadnieniem wyłaniającym się z analizy materiałów emitowanych w TVP Lublin, było wyłonienie się narratorów medialnych kanonizacji Jana Pawła II. Dziennikarska praktyka, szczególnie informacyjna, często posiłkuje się sprawdzonym działaniem związanym ze stałymi gośćmi, ekspertami, którzy są komentatorami bieżących wydarzeń. Nierzadko widzowie są świadkami rodzenia się medialnych autorytetów, które wielokrotnie pojawiają się na ekranie telewizora i wypowiadają na określone tematy. Podobnie sytuacja wygląda w temacie Jana Pawła II. Niezależnie od przywoływanego wydarzania związanego z Janem Pawłem II na antenie TVP pojawiały się zawsze te same osoby. Anteny ogólnopolskie zdominowały trzy miejsca Kraków, Warszawa i Wadowice (prawie nigdy Lublin) i związane z nimi osoby. W Lublinie dominantą miejsca był Katolicki Uniwersytet Lubelski (dziś Jana Pawła II) oraz profesorowie uniwersyteccy. Czas kanonizacji pokazywał wyraźnie, iż narratorami medialnymi stały się osoby duchowne lub ściśle związane z osobą Jana Pawła II (z KUL-u). W materiałach telewizyjnych widzowie mogli bowiem usłyszeć osoby, które przedstawia tabela 7. 230 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej Tabela 7. Podział narratorów medialnych opisujących postać Jana Pawła II i kanonizacji w TVP Lublin Nazwisko Funkcja Ks. prof. dr hab. Antoni Dębiński Rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II Ks. dr Ryszard Podpora Przedstawiciel Wydziału Duszpasterstwa Kurii Metropolitalnej w Lublinie Ks. Mirosław Ładniak Organizator akcji „Lublin czyta Papieża” Ks. bp Mieczysław Cisło Biskup Ks. Ryszard Jurak Proboszcz parafii pw. Św. Rodziny w Lublinie Renata Dobrzyńska Tomasz Danielewicz Centrum Wolontariatu w Lublinie Prof. dr hab. Urszula Paprocka-Brzozowska Prorektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II Ks. prof. dr hab. Andrzej Szostek Były Rektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, uczeń Jana Pawła II O. prof. dr hab. Andrzej Derdziuk Prorektor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II Dr Cezary Ritter Pracownik z Centrum Jana Pawła II (KUL) Br. Waldemar Grubka OFMCap Proboszcz parafii Niepokalanego Serca Maryi i św. Franciszka z Asyżu w Lublinie Prof. dr hab. Jerzy Gałkowski Profesor filozofii KUL, uczeń i przyjaciel Jana Pawła II Róża Jasionowska Doktorantka na Wydziale Teologii w KUL i początkująca katechetka Paweł Lipa Zastępca Sekretarza Zarządu Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży Archidiecezji Lubelskiej Wiktor Terelak Dziewiętnastolatek, tegoroczny maturzysta Ks. dr Jan Miczyński Autor albumu pt. „Alma Mater Lublinensis noszę w sobie wciąż żywą...” Marek Pawelec Autor albumu pt. „Alma Mater Lublinensis noszę w sobie wciąż żywą...” Prof. dr hab. Henryk Gapski Profesor historii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II Prof. dr hab. Alfred Wierzbicki Profesor filozofii na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II Źródło: opracowanie własne 231 �II. Relacje radiowe i telewizyjne IV. Telewizja regionalna o Janie Pawle podczas kanonizacji – ważność wydarzenia czy medialny zastępnik? „Papież Jan Paweł II, jako pierwszy i jedyny otrzymał przydomek Papieża mediów. Dlaczego? Ponieważ wygłosił i napisał ponad 200 tekstów o mediach i dziennikarstwie. Uznawał on nowoczesne mass-media za potężne środki kształtowania opinii publicznej, umysłów i sumień ludzkich, za środki będące zagrożeniem, ale i ogromną szansą dla Kościoła, dla ewangelizacji. Stąd też przez 26 lat żył w wielkiej przyjaźni z dziennikarzami, z którymi się spotykał, których cenił, chwalił, ale i pouczał, by swoją pracę pojmowali jako misję – jakby „świętą misję, jako służbę człowiekowi i społeczeństwu, prawdzie 14 i dobru, dobru wspólnemu i także Kościołowi” . Czy zatem media w czasie tak ważnego wydarzenia jakim była kanonizacja Jana Pawła II stanęły na wysokości zadania? Analizowane materiały emitowane w TVP Lublin pokazały, iż sam temat kanonizacji był tematem ważnym a postać Jana Pawła II cały czas jest ukazywana w podobny, pozytywny sposób. Informacje i publicystyka studyjna raczej podejmowały temat w sposób bieżący. Przypominano o nadchodzącym wydarzeniu, informowano o lokalnych inicjatywach, budowano wspólnotę przyszłych działań w otoczeniu kanonizacji. Materiały reporterskie starały się bardziej opisywać osobę Jana Pawła od oblicza kapłana, przez przyjaciela do naukowca. Podkreślano związek Jana Pawła II z Lublinem. Wnioski można ująć w kilku punktach: – – – – – materiały telewizyjne pokazują proces (od przygotowań po rocznicę kanonizacji), materiały informacyjne koncentrują się na wydarzeniu a nie na osobie; dotyczą głównie Lublina nie regionu, materiały publicystyczne (rozmowy studyjne) nie opierały się na gościach świeckich, tematycznie koncentrowały się na wydarzeniu, ale też na samej osobie Jana Pawła II, programy społeczne (głównie religijne) pokazywały osobę Jana Pawła II oraz nauczanie, wyjaśniały także proces kanonizacji, reportaże – pokazywały szeroki kontekst nauczania Jana Pawła II oraz jego sylwetki jako osoby i jako papieża, materiały dotyczące kanonizacji często powielały stereotypowe pokazywanie Jana Pawła II, rzadko głębiej analizowały nauczanie papieża,                                                              14 A. Lewek, Informacja w nauce Kościoła o mediach, „Kultura – Media – Teologia”, 2010 (2) nr 2, s. 18.  232 �Joanna Sosnowska, Obraz Jana Pawła II podczas kanonizacji w telewizji regionalnej – – – Jan Paweł II stawiany był jako autorytet, patriota, nauczyciel i mędrzec, materiały regionalne miały konkurencję w postaci bardzo obfitej propozycji ramówkowej innych stacji telewizyjnych i kanałów tematycznych, tworzyły zatem materiały, które były odczytywane przez widzów jako element propozycji programowych z całego pakietu TVP, dziennikarze (oprócz ks. Leszka Surmy) nie dotykali wieloaspektowo problematyki związanej z kanonizacją, każdy był skoncentrowany na swoim zadaniu dziennikarskim. Normalne, dziennikarskie działanie związane z podziałem ról w TVP Lublin czyli nauka, kultura, informacja, sport itp. nadal funkcjonowały w czasie kanonizacji. Dziennikarze tematyczni realizowali odcinki specjalne lub dotykali tematu kanonizacji według swoich możliwości tematycznych, natomiast dział religijny (społeczny) został realizowany przez odpowiednią redakcję ks. Leszka Surmy. Nasuwają się refleksje nad możliwością tworzenia materiałów poświęconych wydarzeniu kanonizacji i osoby Jana Pawła II w innym świetle. Czy lokalność, regionalność TVP Lublin nie została przytłumiona przez ogólnopolskie (ogólnoświatowe) wydarzenie i ogromny autorytet papieża. Dziennikarze starali się stworzyć portret, który nie powielałby opisów medialnych z innych ogólnopolskich mediów. Misja telewizji regionalnej jest utożsamiana z zada15 niami związanymi z lokalnymi potrzebami regionu . W odróżnieniu od mediów uniwersalnych ma budować mniejszą wspólnotę i pokazywać inną perspektywę wydarzeń, a nawet wielkich osobowości. „Istotne są dla niej również problemy mniejszości narodowych, religijnych i etnicznych. W ten sposób postrzegana i funkcjonująca telewizja regionalna jest komplementarna wobec profilu pozostałych anten i dopełnia obrazu rzeczywistości, który bez niej 16 byłby uboższy o wartości i koloryt tożsamości lokalnej” . Narracja o Janie Pawle II jest ograniczona przez wydarzenia związane z Lublinem i lubelskich narratorów medialnych. Być może media lokalne w postaci stacji radiowych, telewizji internetowych czy lokalnej prasy spoza Lublina pokazały inny obraz czasu kanonizacji i samej postaci Jana Pawła II. Ciekawym zagadnieniem byłoby zbadanie powstałego w artykule obrazu kanonizacji z materiałem mniejszych instytucji medialnych. Czy media obywatelskie, małe wspólnoty lokalne z własnymi mediami, media parafialne poddały się ogólnopolskiemu trendowi czy stworzyły jakościowo inne przekazy medialne?                                                              T. Skoczek, Telewizja regionalna, Kraków 2002, s. 8.  M. Golińska-Konecko, Analiza treści i formy regionalnego programu informacyjnego „Informacje” TVP Olsztyn w latach 2005-2010, „Media – Kultura – Komunikacja Społeczna” 2014, t. 10, nr 1, s. 94.  15 16 233 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. Bauer Z., Dziennikarstwo wobec nowych mediów – historia, teoria, praktyka, Kraków 2009. Drożdż M., Konwergencja mediów. Tendencje, modele i konsekwencje, „Studia Medioznawcze” 2008 nr 3. Dziennikarstwo według Jana Pawła II, red. M. Miller, Centrum Myśli Jana Pawła II – Fronda, Warszawa 2008. Dziki S., Chorążki W., Media lokalne i regionalne, w: Dziennikarstwo i świat mediów, red. Z. Bauer, E. Chudziński, Kraków 2000. Gajda J., Media w edukacji, Kraków 2003. Golińska-Konecko M., Analiza treści i formy regionalnego programu informacyjnego „Informacje” TVP Olsztyn w latach 2005-2010, „Media – Kultura – Komunikacja Społeczna” 2014, t. 10, nr 1. Kowalczyk R., Miejsce i rola mediów lokalnych we współczesnym społeczeństwie informacyjnym (refleksje medioznawcze), Środkowoeuropejskie Studia Polityczne nr 1/2011. Lewek A., Informacja w nauce Kościoła o mediach, „Kultura – Media – Teologia”, 2010(2) nr 2, s. 8-23. Media i dziennikarstwo w nauczaniu Jana Pawła II, red. A. Lewek. Michalczyk S., Media lokalne w systemie komunikowania. Współczesne tendencje i uwarunkowania rozwojowe, Katowice 2000. Michalczyk S., Media lokalne, w: Polskie media lokalne na przełomie XX i XXI wieku, red. J. Jarowiecki, A. Paszko, W. M. Kolasa, Kraków 2007. Roguska A., Społeczne funkcje telewizji lokalnej, w: Edukacja medialna. Nowa generacja pytań i obszarów badawczych, red. M. Sokołowski, Olsztyn 2004. Skoczek T., Telewizja regionalna, Kraków 2002. 234 �Aneta Wójciszyn-Wasil, Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym Aneta Wójciszyn-Wasil Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym na przykładzie Polskiego Radia Lublin Streszczenie: Artykuł zawiera analizę audycji Polskiego Radia Lublin przygotowanych z okazji kanonizacji Jana Pawła II. Szczególnie uwypuklony jest kontekst regionalny omawianego wydarzenia. Autorka wskazuje na społeczne funkcje radia lokalnego, omawia audialne sposoby modelowania treści przekazu. Podejmuje również próbę opisania radiowych formuł narracyjnych, adekwatnych do przekazu wartości, co wydaje się być szczególnym wyzwaniem dla współczesnych mediów. Słowa kluczowe: media regionalne, radio, Jan Paweł II, narracja, audycje radiowe, dziennikarstwo. Summary: The analysis in the article focuses on Polish Radio in Lublin broadcasts produced on the occasion of the Canonization of Pope John Paul II. The author points to a local context of this world ceremony, the social functions of local media and describes specific radio narrative. Moreover, this text tries to present how the values (f. e. holiness) can be define in contemporary media, especially, radio. Key words: local media, radio, John Paul II, narrative, radio broadcasting, journalism. Specyfiką mediów lokalnych jest relacjonowanie rzeczywistości przez pryzmat doświadczeń mikro-społeczności związanej z danym terenem. Kanonizacja Jana Pawła II, wydarzenie szeroko komentowane przez największe światowe agencje, w programie regionalnej rozgłośni radiowej otrzymuje zatem swoisty, miejscowy kontekst. Tę medialną technikę profilowania treści, można zaobserwować na przykładzie audycji regionalnej rozgłośni Polskiego Radia w Lublinie – mieście, w którego historię silnie wpisana jest obecność Karola Wojtyły, wieloletniego profesora KUL. Warto również zauważyć, iż kanoniza- 235 �II. Relacje radiowe i telewizyjne cja wywołała kolejną, trzecią już, po dniach odchodzenia i pogrzebu oraz beatyfikacji, medialną falę zainteresowania postacią i dokonaniami JPII w stosunkowo krótkim odstępie czasu. Z punktu widzenia pragmatyki redakcyjnej wymagało to dodatkowego, jeszcze bardziej wytężonego działania, które w obrębie tzw. tematyki papieskiej miałoby wyznaczyć nowe pola zainteresowania, wprowadzić nowe wątki, wydobyć nieeksploatowane dotąd treści, jeszcze bardziej pogłębioną refleksję nad znaczeniem pontyfikatu ujęte w interesującą formułę wyrazu. Czy zatem regionalne radio, jakim jest rozgłośnia Polskiego Radia w Lublinie, spełniło te oczekiwania? Postawienie tego pytania staje się tym bardziej uzasadnione, jeśli weźmiemy pod uwagę, iż nie tylko w potocznym odbiorze, ale również w refleksji medioznawczej tzw. małym mediom stawiane są zarzuty niskiej jakości produkcji, słabego warsztatu dziennikarskiego, nie dość nowatorskich rozwiązań formalnych. A omawiana tematyka wymaga od dziennikarza zarówno wiedzy, umiejętności warsztatowych, w przypadku radia także wyobraźni dźwiękowej, umiejętności doboru treści i rozmówców oraz wrażliwości społecznej. Kolejnym bowiem zadaniem, niezwykle istotnym dla kondycji współczesnych mediów, jest znalezienie formuł narracyjnych adekwatnych do przekazu wartości. Polskie Radio Lublin jest jedną z rozgłośni regionalnych publicznego radia, co w znaczący sposób modeluje zawartość programową stacji. Wyznacznikiem jej oferty antenowej jest zanurzenie w problemy regionu, a misję tę w wymowny sposób streszcza hasło: „Radio Lublin – blisko Twoich spraw!”. W kontekście kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII Polskie Radio Lublin pełniło w głównej mierze funkcję informacyjną, anonsując i relacjonując wydarzenia organizowane na terenie Lubelszczyzny czy przez mieszkańców regionu. Dzięki wyeksponowaniu inicjatyw, najczęściej niedostrzegalnych w skali ogólnopolskiej, rozgłośnia wspiera budowanie lokalnej tożsamości i wzajemnych relacji mieszkańców Lubelszczyzny, dla których region stanowi istotny punkt odniesienia. Radio nadaje tym samym rangę podejmowanym działaniom oraz wzmacnia ich społeczny wydźwięk. Wśród przykładów wydarzeń, o których informowało Polskie Radio Lublin są spotkania organizowane w parafiach, szczególnie w kościele pw. Świętej Rodziny, który stoi w miejscu, gdzie w 1987 roku, podczas swojej trzeciej pielgrzymki do ojczyzny, Jan Paweł II odprawiał Mszę św. „Kościół pw. Świętej Rodziny na Czubach już dziś wieczorem rozpoczyna obchody związane z kanonizacją Jana Pawła II i Jana XXIII. Kościół zwany w Lublinie «papieskim» stoi w miejscu, w którym Jan Paweł II odprawiał Mszę św. w 1987 roku. Jutro zaplanowano wspólne oglądanie relacji z Watykanu na telebimach, a następnie Mszę św. dziękczynną i koncert, ale uroczystości rozpoczynają się już dziś – zapowiada prezes Centrum Jana Pawła II w Lublinie ks. Piotr Drozd: 236 �Aneta Wójciszyn-Wasil, Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym [materiał audio] «Będzie przez całą noc także możliwość adoracji Najświętszego Sakramentu i dziękczynienia, takiej wdzięczności, w duchu wdzięczności za osobę Jana Pawła II, za dar Jego kanonizacji. Rozpocznie się to czuwanie od godziny 20.00. Najpierw to czuwanie przygotowuje Ruch Światło-Życie. Oczywiście wszyscy są przez nas zapraszani, nie jest to zarezerwowane tylko dla konkretnej grupy, wspólnoty. A później też do pierwszej Mszy św., do godz. 7.00 rano, ta adoracja będzie trwała». Noce czuwanie przed kanonizacją Jana Pawła II i Jana XXIII, w kościele na 1 Czubach w Lublinie rozpocznie się o 20.00” . Oprócz informacji o najważniejszych nabożeństwach i czuwaniach w serwisach informacyjnych Polskiego Radia Lublin można było usłyszeć o oryginalnej inicjatywie wpisanej w przestrzeń miasta pod hasłem: „Lublin czyta Papieża”: „Fragmenty dzieł Jana Pawła II pojawią się na przystankach i w autobusach komunikacji miejskiej w Lublinie. Chodzi o to, by lepiej poznać nauki papieskie i sięgać do listów, encyklik czy homilii – mówią pomysłodawcy akcji «Lublin czyta Papieża». Fragmenty mają zachęcić do poszukiwania cytowanych dzieł. To nasz duszpasterski wkład przed kanonizacją naszego Rodaka i Honorowego obywatela Lublina – mówi ksiądz Mirosław Ładniak: [materiał audio] «Chcemy, by były różnego rodzaju cytaty z różnych przemówień, z różnych dzieł Jana Pawła II, dotyczące wszelkich możliwych dziedzin życia podpisane, skąd one są, z jakiego dzieła pochodzą. I wtedy, jeśli mieszkańcy będą przechodzili, biegnąc na zakupy, do kina, na dyskotekę czy do jakiegoś innego miejsca, na spotkanie, żeby przy okazji mogli przeczytać ten cytat, inny cytat. Jeżeli to się im spodoba, to wtedy będą mogli dalej szukać i w ten sposób zgłębiać to, co Jan Paweł II chciał do nas powiedzieć». Karol Wojtyła był przez 24 lata profesorem Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Akcja potrwa do Koncertu Chwały organizowanego co roku w Lu2 blinie w Święto Bożego Ciała” . Reporterzy byli też obecni podczas inauguracji akcji z udziałem prezydenta miasta oraz znanych w Lublinie przedstawicieli Kościoła, mediów i sportowców: „Spod lubelskiego ratusza popłynęły słowa z encyklik Ojca Świętego Jana Pawła II. Tak rozpoczęła się akcja «Lublin czyta Papieża». Jako pierwsi dzieła papieża czytali prezydent Lublina Krzysztof Żuk, dyrektor lubelskiej Caritas                                                              1 MaG [Magda Grydniewska], Na Czubach obchody kanonizacji Jana Pawła II zaczynają się już dziś, http://moje.radio.lublin.pl/na-czubach-obchody-kanonizacji-jana-pawla-ii-zaczynaja-siejuz-dzis.html (dostęp 10.01.2016).  2 RMaj [Ryszard Majewski], Dzieła Papieża na przystankach i w autobusach, http://moje. radio.lublin.pl/dziela-papieza-na-przystankach-i-w-autobusach.html (dostęp 30.01.2016).   237 �II. Relacje radiowe i telewizyjne ksiądz Wiesław Kosicki, piłkarka ręczna, reprezentantka Polski, Alina Wojtas i dziennikarka lubelskiego oddziału telewizji polskiej Anna Dąbrowska. Akcję rozpoczął ksiądz Mirosław Ładniak – organizator Koncertu Chwały, który corocznie odbywa się w Lublinie: [materiał audio] «Lublin chce budować taki duchowy pomnik. Duchowy pomnik, który będzie związany z naszym ciągłym odkrywaniem, że to nauczanie jest aktualne i mamy tam szukać drogowskazów. Pan prezydent Krzysztof Żuk: [czyta] Kościół docenia demokrację jako system, który zapewnia udział obywateli w decyzjach politycznych i rządzonym gwarantuje możliwość wyboru oraz kontrolowania własnych rządów, a także, kiedy należy to uczynić, zastępowania ich w sposób pokojowy innymi». W czasie trwania akcji w Lublinie będą odbywać się imprezy zachęcające do czytania dzieł papieskich. Podsumowanie akcji «Lublin czyta Papieża» odbędzie się 19 czerwca podczas Koncertu Chwały organizowanego corocznie 3 w Boże Ciało w centrum Lublina” . Regionalny, nie tylko miejski, charakter rozgłośni realizuje się poprzez obecność na antenie tematyki związanej z innymi niż centrum województwa miejscowościami na Lubelszczyźnie. Szczególnie, gdy bohaterem wydarzenia jest tak rozpoznawalna, wzbudzająca zainteresowanie postać, jak osobisty fotograf Ojca Św. Arturo Mari. Jego odbywające się tuż przed kanonizacją spotkania z mieszańcami Parczewa, Radzynia Podlaskiego, Białej Podlaskiej oraz wizyta w sanktuarium Matki Bożej w Kodniu stały się głośnym wydarzeniem 4 w regionie, szeroko relacjonowanym w serwisach informacyjnych stacji . Również informacje dotyczące wyjazdu pielgrzymów na uroczystości kanonizacyjne do Watykanu na antenie Polskiego Radia Lublin, uwzględniały cały obszar archidiecezji: „Do Rzymu wyruszają pierwsze pielgrzymki na kanonizację papieży Jana Pawła II i Jana XXIII. Takie grupowe wyjazdy są organizowane ze wszystkich katolickich diecezji w kraju. Z archidiecezji lubelskiej wyjedzie ok. 2 200 wiernych w zorganizowanych grupach. Wyjazdy autokarami organizuje 36 parafii, a także biura turystyczne. Autokarowy wyjazd dla 45 osób zaplanował również KUL. Będzie też jeden lot samolotem czarterowym, który może zabrać 148 osób.                                                              3 JZon [Jarosław Zoń], Lublin czyta Papieża, http://moje.radio.lublin.pl/lublin-czyta-papieza.html (dostęp 30.01.2016).   4 Zob. m.in.: MaT [Małgorzata Tymicka], Fotograf Jana Pawla II o swojej pracy, http://moje. radio.lublin.pl/fotograf-jana-pawla-ii-o-swojej-pracy.html (dostęp 30.01.2016), MaT, JPi [Małgorzata Tymicka, Jerzy Piekarczyk], Olbrzymie zainteresowanie spotkaniem z fotografem Jana Pawła II, http://moje.radio.lublin.pl/olbrzymie-zainteresowanie-spotkaniem-z-fotografem-janapawla-ii.html (dostęp 30.01.2016).   238 �Aneta Wójciszyn-Wasil, Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym Oficjalnej polskiej delegacji będzie przewodniczył prezydent Bronisław Komorowski, z którym pojadą byli prezydenci – Lech Wałęsa i Aleksander Kwaśniewski oraz marszałkowie Sejmu i Senatu. Rząd będzie reprezentował szef kancelarii premiera – Jacek Cichocki. Na codzienną modlitwę przed kanonizacją Jana Pawła II zaprasza parafia Świętej Rodziny w Lublinie. Ojciec Święty odwiedził ją podczas jednej ze swych pielgrzymek do Ojczyzny w 1987 roku. Od dziś do soboty o 18.00 będą tu oprawiane Msze Święte z homilią w oparciu o nauczanie Ojca Świętego, a w niedzielę na telebimach przed świątynią na lubelskich Czubach będzie 5 można oglądać transmisję z uroczystości kanonizacyjnych” . Struktura zaprezentowanego powyższej tekstu jest wyrazistą egzemplifikacją typowego sposobu ujmowania tematyki ponadregionalnej przez regionalne środki przekazu. Ogólna informacja o wyjazdach pielgrzymów na uroczystości do Watykanu, już w trzecim zdaniu zostaje osadzona w kontekście najbliższym mieszkańcom Lubelszczyzny. Działania w wymiarze ogólnopolskim stają się tłem dla wydarzeń lokalnych. Z perspektywy Radia Lublin i jego słuchaczy, najistotniejszym elementem przekazu są dane dotyczące miejscowej archidiecezji oraz wskazówki, jak można przeżywać kanonizację, pozostając w Lublinie. Obserwujemy zatem odwrócenie charakterystycznej dla ogólnopolskich mediów formuły referowania wydarzeń, która działania lokalne sumuje w szeroko zakreślony obraz zdarzeń, ewentualnie zostają wyeksponowane pojedyncze, oryginalne, wyjątkowo przykuwające uwagę inicjatywy. W mediach w skali mikro, to lokalny detal jest osią komunikatu. Pielgrzymem, który stał się bohaterem lubelskich mediów w związku z kanonizacją Jana Pawła II jest Adam Uliczny. A przyczyną dużego zainteresowania dziennikarzy był wybrany przez pątnika nietypowy sposób dotarcia do Rzymu. Adam Uliczny postanowił bowiem na Mszę św. kanonizacyjną pójść pieszo, a swoją podróż rozpoczął już 16 marca. Reporterzy Radia Lublin relacjonowali moment rozpoczęcia wędrówki: „Z pieszą pielgrzymką na kanonizację papieży wyrusza z Lublina czterdziestopięcioletni Adam Uliczny. Na Mszę św. poprzedzającą wędrówkę pan Adam przyszedł już pieszo z pielgrzymim wózkiem, który przez całą drogę będzie pchał przed sobą: [materiał audio] «W torbie? Ubrania, bielizna, środki czystości, środki higieny, apteczka i to wszystko. I w drogę. Około czterech milionów kroków. Krok ma średnio pół metra, przynajmniej mój, bo sprawdzałem. To jest prawie dwa tysiące kilometrów, to średnio wyliczyć, to jest cztery miliony kroków».                                                              5 PAP, LeW [Marzena Lewandowska-Wróblewska], Pierwsi pielgrzymi wyruszają do Watykanu, http://moje.radio.lublin.pl/pierwsi-pielgrzymi-wyruszaja-do-watykanu.html (dostęp 30.01.2016).   239 �II. Relacje radiowe i telewizyjne Wędrować będzie samotnie, ale pielgrzymka nie byłaby możliwa, gdyby nie sztab ludzi, który zorganizował lubelski radny Zbigniew Jurkowski: [materiał audio] «Mamy na terenie innych państw ustalone miejscowości, w których będzie nocował, znaleźli się sponsorzy, którzy przeznaczyli pewne środki finansowe i Adam będzie korzystał z pensjonatów, które będą po drodze». Pan Adam ma 45 lat. Na pomysł pielgrzymki do Watykanu wpadł już dwa lata temu. Idzie – jak mówi – oddać hołd papieżom. Jest maratończykiem, więc o kondycję się nie martwi, ale i tak został dodatkowo przygotowany i przebadany przez lekarzy. Dziennie ma pokonywać od 50 do 70 kilometrów. Dziś dotrze do Puław. W Watykanie będzie kilka dni przed kanonizacją Jana Pawła II i Jana 6 XXIII” . 7 A potem także najważniejsze jej etapy: przekroczenie polskiej granicy czy 8 zakończenie, jak określił to bohater wydarzenia, „Misji Watykan” . Kilka miesięcy później Adam Uliczny w studiu radiowym podczas spotkania ze słuchaczami opowiadał także o swojej książce, która powstała na podstawie tej wę9 drówki: Misja Watykan, czyli w 38 dni na kanonizację , stał się także bohaterem osobnego reportażu Moniki Hemperek Pielgrzym Uliczny. Informacje związane z kanonizacją Jana Pawła II stały się również na antenie Radia Lublin pretekstem do rozmów ze słuchaczami. W ten sposób audycje spełniły funkcję integracyjną, wspólnototwórczą, a w zaprezentowanym poniżej przykładzie – także edukacyjną i opiniotwórczą: „Za niespełna trzy tygodnie Jan Paweł II zostanie ogłoszony świętym. Dla wielu osób to przede wszystkim wielkie wydarzenie i głębokie przeżycie religijne. Dla innych... okazja do zarobku, nie zawsze uczciwego. Okazuje się, że w Internecie roi się od handlujących fałszywymi relikwiami papieża Polaka. Najcenniejsze są krew i włosy. Kapłani przestrzegają, by szczególnie teraz, przed kanonizacją Jana Pawła II uważać na tego typu aukcje. Co to i po co są relikwie? Jakie szczególne relikwie mamy u nas w Lublinie? „Czy mamy jakieś wyjątkowe pamiątki po związanym z tym miastem Janie                                                              6 MaG, Pieszo do Rzymu, http://moje.radio.lublin.pl/pieszo-do-rzymu.html (dostęp 30.01. 2016).   7 MaG, Adam Uliczny coraz bliżej Rzymu. Maszeruje już przez Czechy, http://moje.radio.lublin.pl/adam-uliczny-coraz-blizej-rzymu-maszeruje-juz-przez-czechy.html (dostęp 30.01.2016).   8 CP [Cezary Potapczuk], Adam Uliczny już w Rzymie, http://moje.radio.lublin.pl/adamuliczny-juz-w-rzymie.html (dostęp 30.01.2016).  9 MaG, JZon, Spotkanie z Adamem Ulicznym, http://moje.radio.lublin.pl/13-12-2014-spotkanie-z-adamem-ulicznym.html (dostęp 30.01.2016).   240 �Aneta Wójciszyn-Wasil, Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym Pawle II?". Wreszcie: skąd w nas potrzeba czy chęć posiadania rzeczy należących do ludzi sławnych, świętych? O tym wszystkim będziemy mówić w Poranku 10 z Radiem w poniedziałek 7 kwietnia. Po 6.00 zaprasza Krzysztof Faron” . Zadaniem mediów, zwłaszcza publicznych, tzw. misyjnych jest tworzenie przestrzeni do wymiany poglądów, do dzielenia się przemyśleniami, przeżyciami, doświadczeniem. Interaktywna audycja, szczególnie w lokalnym radiu, umożliwiająca słuchaczom rozmowę z prowadzącym, a także wzajemne komentowanie wypowiedzi telefonicznie lub mailowo jest nie tylko atrakcyjną antenową formułą spotkania, dyskusji, a z perspektywy autora – budowania dynamiki przekazu, to również ważna społecznie okazja do umacniania relacji między nadawcą a odbiorcą, oraz budowania świadomości i wrażliwości społecznej. „W ten sposób przywoływane środki informowania masowego, uczestniczą w życiu publicznym, biorąc udział w kształtowaniu się opinii pu11 blicznej, także na swój temat” . Przygotowując audycje związane z kanonizacją Jana Pawła II Polskie Radio Lublin jeszcze bardziej zwróciło się ku swoim słuchaczom oraz ich opowieściom o Ojcu Św. i znaczeniu Jego pontyfikatu. W reportażu Czesławy Borowik zrealizowanym w cyklu Kalejoskop regionalny dziennikarka prezentuje postać Świętego Jana Pawła II z perspektywy mieszkańców Łukowa. Audycja Z Nim i dla Niego została zbudowana z sekwencji reporterskich zarejestrowanych z dala od centralnych wydarzeń i w odniesieniu do doświadczenia pojedynczych osób – bohaterów reportażu. W tym niemal trzydziestominutowym nagraniu „o tym jak ważny był i jest Jan Paweł II dla wszystkich pokoleń Pola12 ków” opowiadają: były senator, emeryt, lokalny biznesmen, uczniowie miejscowej szkoły noszącej imię Jana Pawła II. W ten sposób dochodzi do konfrontacji nauczania papieskiego z codziennością mieszkańców, niedużej miejscowości na Lubelszczyźnie, wydarzeń wpisanych w pontyfikat Jana Pawła II – z ich losami i osobistymi wyborami. Przyjęta perspektywa narracyjna pozwala na pogłębienie refleksji nad papieskim przesłaniem oraz ukazanie jej duchowego i egzystencjalnego wymiaru. W jednym z fragmentów reportażu, na tle łukowskiego koncertu papieskiego została umieszczona wypowiedź odnosząca się do wyboru Karola Wojtyły na Stolicę Piotrową: „Żyliśmy w takim otoczeniu totalitarnego kłamstwa, a może jeszcze bardziej zastraszania, zastraszania jedni drugich. Wtedy wielu ludzi                                                              10 Poranek z Radiem Lublin, http://moje.radio.lublin.pl/07-04-2018.html (dostęp 30.01.2016).   A. Ryczkowski, Publiczne radio regionalne. Funkcje i dylematy regionalnego rynku medialnego, Kraków 2014, s. 36.   12 Kalejdoskop regionalny, Reportaż Czesławy Borowik «Z Nim i dla Niego» [zapowiedź audycji], http://moje.radio.lublin.pl/reportaz-czeslawy-borowik-z-nim-i-dla-niego.html (dostęp 30.01. 2016).   11 241 �II. Relacje radiowe i telewizyjne te funkcje wysokie, partyjne, to obejmowało ze strachu, bo jak ja nie zechcę, to ja się muszę bać, co będzie. I musiał, powiedzmy, taki zastraszony się zapisać. A ten, co go namawiał, zachęcał to również z takiego strachu. I wtedy powiedzenie Ojca Świętego, właśnie to «Nie lękajcie się» prowadziło do refleksji: «Acha!». To wtedy można było definiować, gdzie my jesteśmy. To nie było jak dla dziecka «Nie płacz nie bój się», od razu podaje receptę: «Otworzyć drzwi Chrystusowi». Acha, wiara, to jest droga, nie bać się, czyli droga do wolności. No i to jest naturalne zapotrzebowanie człowieka, być wolnym i chyba czuło się, że papież już od początku otwiera nam uwolnienie się od tego zastrasza13 nia” . Ważne z uwagi na wiarygodność przekazu jest pytanie dziennikarki, które pada tuż po tej wypowiedzi: „A Pan był w partii?”. I ujmująca szczerością, 14 z zawahaniem udzielona odpowiedź: „Niestety byłem” . Ten dosłownie pięciosekundowy dialog wieńczący przytoczony urywek materiału wzmacnia i ukonkretnia wydźwięk wcześniejszego komentarza. Przenosi deklarowany entuzjazm i pozytywną ocenę postaci papieża z poziomu efektownej, okolicznościowej retoryki w przestrzeń realnego doświadczenia, z którym łatwiej identyfikuje się odbiorca. Ten z pozoru prosty, warsztatowy zabieg, być może skutek tzw. „dziennikarskiej intuicji” sprawia, że wypowiedź nabiera dla słuchacza osobistego znaczenia. „Po ludzku”, „z bliskiej perspektywy”, „zwyczajnie” w kolejnych rozmowach reporterka wydobywa egzystencjalną refleksję, dzięki której odbiorca dostrzega wpływ Jana Pawła II i jego nauczania na konkretne wybory, na wyznawany system wartości. Dobrze ilustruje to kolejna część materiału, której bohaterką jest Katarzyna Karwowska, maturzystka z łukowskiego liceum: „Zapamiętałam taki cytat: «wolność trzeba zawsze zdobywać, nie można jej tylko posiąść». I to jest bardzo ważny cytat, który bardzo mi się spodobał dlatego, że Jan Paweł II pokazuje tutaj nam, że nigdy nie możemy przestać walczyć, że nigdy nie możemy spocząć na laurach, gdyż nasze życie polega na kształtowaniu własnej osobowości, własnego charakteru. Myślę, że to taki cytat, który idealnie obrazuje to, i motywuje młodych ludzi do walki. O siebie. Przede wszystkim 15 o siebie” . Fakturę foniczną reportażu Z Nim i dla Niego tworzą wypowiedzi poszczególnych postaci, fragmenty dialogiczne z wyraźnym udziałem dziennikarki, wyłaniający się z drugiego planu zapis dźwiękowy papieskiego koncertu – wydarzenia, jakich wiele odbywało się w tych dniach, nie tylko na Lubelszczyźnie. Znamienne, że reporterka, stawiając pytania o znaczenie pontyfikatu                                                              13 Cz. Borowik, Z Nim i dla Niego [audio], http://moje.radio.lublin.pl/reportaz-czeslawyborowik-z-nim-i-dla-niego.html (dostęp 30.01.2016).   14 Tamże.   15 Tamże.   242 �Aneta Wójciszyn-Wasil, Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym Jana Pawła II, spotyka się z mieszkańcami regionu, którzy na co dzień żyją z  dala od centrum medialnej uwagi. Dzięki temu daje słuchaczowi szansę wsłuchania się w szczerą, bezinteresowną, a zarazem głęboką refleksję, która dotyka istoty papieskiego przesłania. Ten marginalizowany w ogólnopolskich mediach aspekt, tu staje się atutem oryginalnej reporterskiej opowieści. Jeszcze inny efekt poszukiwań niebanalnej formuły antenowej osiągnęła Katarzyna Michalak – jedna z najbardziej utytułowanych obecnie polskich reportażystek radiowych, m.in. dwukrotna laureatka PRIX ITALIA czy berlińskiej nagrody PRIX EUROPA. Przy okazji kanonizacji Jana Pawła II połączyła produkcję reportażu z nietypowym działaniem antenowym. Kilka tygodni przed uroczystościami w Watykanie słuchacze Polskiego Radia Lublin otrzymali zaproszenie do zgłaszania osobistych opowieści, dzięki którym można zbudować współczesną, rozpisaną na pojedyncze ludzkie historie, definicję świętości. W internetowym anonsie na stronie rozgłośni i na profilu redakcji na Facebook’u pojawiło się pytanie: „27 kwietnia – czy czekasz na ten dzień? Jeśli tak – opowiedz nam dlaczego. Chcemy zapytać, czy we współczesnym świecie jest miejsce na świętość. Czekamy na opowieści o Waszym doświadczeniu związanym z pontyfikatem Jana Pawła II. Wyemitujemy je w dzień ka16 nonizacji jako nasz wspólny dar dla Papieża” . Powstała dzięki tej akcji czterdziestosześciominutowa audycja, składa się z kilku niezależnych opowieści, które zawierają bardzo osobiste, emocjonalne odczytanie pontyfikatu i osoby Jana Pawła II. W te przykuwające autentyzmem historie wprowadza słuchacza następująca zapowiedź: „Zapewne trudno pojąć, że Człowiek, którego znaliśmy, słuchaliśmy, dotykaliśmy, którego postać oglądaliśmy w najrozmaitszych ujęciach na ekranach telewizorów – zostanie ogłoszony Świętym. Są jednak wśród nas tacy, którzy Świętości Jana Pawła II doświadczyli znacznie wcześniej, powierzając się Jego wstawiennictwu w najtrudniejszych momentach życia. Dla nich dzień 27 kwietnia 2014 to dzień radości i dziękczynienia. To widzialny znak – niewidzialnego. Tajemnicy, która 17 odmieniła ich życie” . Po tych słowach rozpoczyna się audycja, którą otwiera sekwencja krótkich przemieszanych głosów: „[głos 1] Nigdy nie myślałam, że w swoim życiu będę miała okazja być, rozmawiać ze świętym.                                                              16 Reportaż Radia Lublin, [wpis z dn. 3.04.2014], https://www.facebook.com/reportaz/ (dostęp 30.01.2016). Wersja na stronie internetowej rozgłośni po drobnych zmianach redakcyjnych: Reportaż, Wspólnie czekamy na 27 kwietnia, http://moje.radio.lublin.pl/wspolnie-czekamy-na-27kwietnia.html (dostęp 30.01.2016).   17 Reportaż, Reportaż Katarzyny Michalak «Opowieści na dzień 27 kwietnia», http://moje. radio.lublin.pl/27-04-2014-reportaz-katarzyny-michalak-opowiesci-na-dzien-27-kwiet-nia.html (dostęp 30.01.2016).   243 �II. Relacje radiowe i telewizyjne [głos 2] Tak jakby... tak jakbym dostał takiego olśnienia, tak? [głos 3] Dostałem telefon z nieba, że... że coś trzeba ze sobą zrobić, bo inaczej źle skończę po prostu. [głos 4] Podchodzi ordynator i mówi do mnie: «Kogo tam pani ma na górze znajomego? 18 [głos 5] Nie dam sobie tego odebrać, nie dam. To jest dla mnie świętość” . Dla podkreślenia tej osobistej perspektywy, dla zachowania klimatu głębokiego, intymnego wyznania w wypowiedziach bohaterów zachowano wiele akustycznych sygnałów wzruszenia. Sposób mówienia jest nieśpieszny, montaż – pozornie niedokładny, gdyż autorka pozostawiła wiele pozawerbalnych odgłosów: westchnienia, drobne powtórki czy zawieszenia głosu i dłuższe niż zwykle w wypowiedzi radiowej chwile ciszy. Owe foniczne detale budują kameralną sytuację dzielenia się intensywnym przeżyciem, cierpieniem, radością czy cierpliwym poszukiwaniem sensu, np. śmierci własnego dziecka. Są także kolejnym przykładem – tym razem akustycznym – rozwiązania, które ma dowieść autentyczności referowanych zdarzeń, przeżyć, emocji. Jedną z najbardziej wzruszających postaci w omawianym reportażu jest matka, której szesnastoletni syn podczas wakacyjnego wyjazdu wypadł z okna i przez kolejne dwa lata walczył o życie. A ona przez te dwa lata nieustannie walczyła o niego i o to, by zrozumieć to doświadczenie: „Ja siedząc już przy łóżku... Marek miał już respirator podłączony, lekarze nie dawali żadnych nadziei. Już na Jaczewskiego nie chcieli go zabrać na OIT, nie wiem, dlaczego. I siedząc przy łóżku tyłem do drzwi wejściowych w sali, poczułam czyjś wzrok na sobie. Odwróciłam się – ksiądz kapelan stał. Odwróciłam się i powiedziałam, że «Twoja wola, Panie, a nie moja». Pogodziłam się z tym i Marek odszedł szesnastego czerwca. Dzień szesnasty, gdzie Jan Paweł II był wybrany na Stolicę Apostolską i odszedł Marek w godzinach, jak odszedł Jan Paweł II, po dwudziestej pierwszej. I ja wchodząc do Marka, nie panikowałam, tylko powiedziałam: «Już jesteś u Ojca Niebieskiego». To, co dla mnie zrobił Pan Bóg, że pozwolił mi Marka przygotować do pójścia do Niego... «Synu, jesteś u Ojca 19 Niebieskiego». I jest u Ojca, opiekuje się Jan Paweł II nim...” . Trudno jest podważyć wartość tak przekonująco odmalowanego przed mikrofonem przeżycia, również duchowego. W perspektywie regionalnego radia istotne jest, by tak wielkie wydarzenie, jakim była kanonizacja Jana Pawła II, stało się okazją do wyeksponowania poczucia wspólnoty słuchaczy większych i mniejszych miejscowości w zasięgu                                                              18 K. Michalak, Opowieści na dzień 27 kwietnia [audio], http://moje.radio.lublin.pl/27-04-2014reportaz-katarzyny-michalak-opowiesci-na-dzien-27-kwietnia.html (dostęp 30.01.2016).   19 Tamże.   244 �Aneta Wójciszyn-Wasil, Kanonizacja Jana Pawła II w radiu regionalnym stacji, by jak największa grupa odbiorców skupiła się wokół rozgłośni i utożsamiała z jej przekazem. W praktyce redakcyjnej realizację tego założenia widać zarówno w profilowaniu informacji, eksponowaniu wydarzeń w regionie, jak i w poszukiwaniu indywidualnego bohatera, z którym odbiorca mógłby się utożsamić. Po szeregu nagrań z bliskimi współpracownikami Karola Wojtyły, które w największym wymiarze realizowane były w dniach odchodzenia Jana Pawła II, po rozmowach z kontynuatorami Jego nauczania, którzy poprzez konkretne formy zaangażowania dowodzą, iż są spadkobiercami papieskiego Testamentu – takie nagrania powstawały głównie przy okazji beatyfikacji Jana Pawła II, wraz z trzecią falą medialnego zainteresowania tematyką papieską, to słuchacze, „zwykli” mieszkańcy Lubelszczyzny stali się najważniejszymi uczestnikami tej medialnej narracji. To ich świadectwo życia, doświadczenie wiary, złożyło się na wspólną, wielogłosową definicję świętości ujętą w specyficznej dla radia, akustycznej formule. Bibliografia 1. Borowik Cz., Z Nim i dla Niego [audio], http://moje.radio.lublin.pl/reportazczeslawy-borowik-z-nim-i-dla-niego.html (dostęp 30.01.2016). 2. CP [Cezary Potapczuk], Adam Uliczny już w Rzymie, http://moje.radio.lublin.pl/ adam-uliczny-juz-w-rzymie.html (dostęp 30.01.2016). 3. Kowalczyk R., Media lokalne w Polsce. Podręcznik akademicki, Wydawnictwo Naukowe CONTACT, Poznań 2009. 4. JZoń [Jarosław Zoń], Lublin czyta Papieża, http://moje.radio.lublin.pl/lublin-czytapapieza.html (dostęp 30.01.2016). 5. Kalejdoskop regionalny, Reportaż Czesławy Borowik «Z Nim i dla Niego» [zapowiedź audycji], http://moje.radio.lublin.pl/reportaz-czeslawy-borowik-z-nim-i-dla-nie go.html (dostęp 30.01.2016). 6. MaG [Magda Grydniewska], Adam Uliczny coraz bliżej Rzymu. Maszeruje już przez Czechy, http://moje.radio.lublin.pl/adam-uliczny-coraz-blizej-rzymu-maszeruje-juz-przez-czechy.html (dostęp 30.01.2016). 7. MaG, Na Czubach obchody kanonizacji Jana Pawła II zaczynają się już dziś, http://moje.radio.lublin.pl/na-czubach-obchody-kanonizacji-jana-pawla-ii-zaczyna ja-sie-juz-dzis.html (dostęp 10.01.2016). 8. MaG, Pieszo do Rzymu, http://moje.radio.lublin.pl/pieszo-do-rzymu.html (dostęp 30.01.2016). 9. MaG, JZon, Spotkanie z Adamem Ulicznym, http://moje.radio.lublin.pl/13-12-2014spotkanie-z-adamem-ulicznym.html (dostęp 30.01.2016). 10. MaT [Małgorzata Tymicka], Fotograf Jana Pawla II o swojej pracy, http://moje. radio. lublin.pl/fotograf-jana-pawla-ii-o-swojej-pracy.html (dostęp 30.01.2016). 11. MaT, JPi [Małgorzata Tymicka, Jerzy Piekarczyk], Olbrzymie zainteresowanie spotkaniem z fotografem Jana Pawła II, http://moje.radio.lublin.pl/olbrzymie-zainteresowanie-spotkaniem-z-fotografem-jana-pawla-ii.html (dostęp 30.01.2016). 245 �II. Relacje radiowe i telewizyjne 12. Michalak K., Opowieści na dzień 27 kwietnia [audio], http://moje.radio.lublin. pl/27-04-2014-reportaz-katarzyny-michalak-opowiesci-na-dzien-27-kwietnia.html (dostęp 30.01.2016). 13. PAP, LeW [Marzena Lewandowska-Wróblewska], Pierwsi pielgrzymi wyruszają do Watykanu, http://moje.radio.lublin.pl/pierwsi-pielgrzymi-wyruszaja-do-watykanu. html (dostęp 30.01.2016). 14. Poranek z Radiem Lublin, [zapowiedź audycji] http://moje.radio.lublin.pl/07-042018.html (dostęp 30.01.2016). 15. Reportaż, Reportaż Katarzyny Michalak «Opowieści na dzień 27 kwietnia», http:// moje.radio.lublin.pl/27-04-2014-reportaz-katarzyny-michalak-opowiesci-na-dzien27-kwietnia.html (dostęp 30.01.2016). 16. Reportaż, Wspólnie czekamy na 27 kwietnia, http://moje.radio.lublin.pl/wspolnieczekamy-na-27-kwietnia.html (dostęp 30.01.2016). 17. Reportaż Radia Lublin, [wpis z dn. 3.04.2014], https://www.facebook.com /reportaz/ (dostęp 30.01.2016). 18. RMaj [Ryszard Majewski], Dzieła Papieża na przystankach i w autobusach, http:// moje.radio.lublin.pl/dziela-papieza-na-przystankach-i-w-autobusach.html (dostęp 30.01.2016). 19. Roguska A., Media globalne – media lokalne. Zagadnienia z obszaru pedagogiki medialnej i edukacji regionalnej, Kraków 2012. 20. Ryczkowski A., Publiczne radio regionalne. Funkcje i dylematy regionalnego rynku medialnego, Libron, Kraków 2014. 246 �Część trzecia Reakcje internautów �III. Reakcje internautów 248 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media Marta Brzezińska-Waleszczyk Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Wizerunek Jana Pawła II w social media. Kanonizacja jako wezwanie do podjęcia działań ewangelizacyjnych w mediach społecznościowych Streszczenie: Kanonizacja Jana Pawła II była często komentowana w mediach społecznościowych. Z tej okazji zainicjowano wiele projektów mających na celu promocję papieskiej myśli. Autorka, korzystając z profesjonalnych narzędzi do monitoringu mediów, prezentuje dane dotyczące zainteresowania tematem w trzech przedziałach czasowych, które następnie porównuje, a także przedstawia najciekawsze inicjatywy w social media, związane z postacią Ojca Świętego. Na koniec formułuje propozycje i postulaty dotyczące skutecznego korzystania z narzędzi social media w ewangelizacji. Słowa kluczowe: Jan Paweł II, papież, kanonizacja, media społecznościowe. Summary: Canonization of John Paul II was often commented in social media. On this occasion a number of projects were initiated, which goal was promotion the papal thoughts. Author, using professional tools for media monitoring, presents data about the topic in three intervals, which compare and show the most interesting initiatives in social media related with the figure of the Holy Father. At the end, Author formulates suggestions and proposals for the effective use of social media tools in evangelization. Key words: John Paul II, pope, canonization, social media. I. Struktura tekstu, cel, metody badawcze Celem niniejszego artykułu jest dowiedzenie, że kanonizacja Jana Pawła II była, a właściwie nadal jest, wezwaniem dla Kościoła w Polsce, zarówno osób świeckich, jak i duchownych, do podjęcia działań ewangelizacyjnych w mediach społecznościowych. Punktem wyjścia do podjęcia refleksji jest prezentacja wyników przeprowadzonych badań na temat wizerunku Jana Pawła II 249 �III. Reakcje internautów w social media. Dane dotyczą trzech przedziałów czasowych – pierwszy z nich to kanonizacja 27 kwietnia 2014 roku, zaś jako okresy porównawcze sięgnęłam po dane statystyczne odnoszące się do pierwszej rocznicy kanonizacji (27 kwietnia 2015 roku) oraz te z okresu beatyfikacji (1 maja 2011 roku). Postanowiłam sprawdzić, jak często i w jaki sposób komentowano wydarzenia związane z procesem kanonizacyjnym w mediach społecznościowych, a także jak wyglądał wizerunek papieża w tych kanałach komunikacji. Dla uzyskania niezbędnych danych sięgnęłam po kompleksowy monitoring mediów przeprowadzony z użyciem narzędzi firmy Newspoint. W artykule korzystam ponadto z takich metod badawczych, jak analiza i synteza. Przedmiotem teoretycznej analizy są wybrane inicjatywy w mediach społecznościowych związane z kanonizacją Jana Pawła II. Na końcu artykułu prezentuję wnioski oraz postulaty dotyczące korzystania z nowoczesnych narzędzi social media w promocji nauczania Papieża Polaka. Teza, hipotezy badawcze Jak wynika z przeprowadzonego monitoringu mediów społecznościowych oraz na podstawie analizy porównawczej wybranych inicjatyw, postać papieża jest często przywoływana w nowoczesnych kanałach komunikacji. Podjęta na podstawie wyników badań refleksja prowadzi do postawienia tezy, że promocja nauczania Jana Pawła II w mediach społecznościowych nadal stanowi wyzwanie dla Kościoła w Polsce. Formułując hipotezy i problemy badawcze trzeba ponadto podkreślić następujące kwestie opisane poniżej:  temat kanonizacji Papieża Polaka był częściej komentowany w kana1 łach społecznościowych niż w mediach tradycyjnych ;  wzrost liczby publikacji o Janie Pawle II w social media jest związany z konkretnymi wydarzeniami (kanonizacja, rocznica śmierci, Dzień Papieski, 16 października...);  duże rozdrobnienie inicjatyw związanych z popularyzacją myśli Karola Wojtyły w social media nie jest zjawiskiem korzystnym;  chaos w mediach społecznościowych (mnogość fanpage’y, profile fałszywe, itd.) jest wyzwaniem do podjęcia działań info-ewangelizacyjnych w internecie.                                                              1 Liczba publikacji w social media może być zawyżona. Jest to uzależnione od metody zastosowanej przez serwis monitorujący. Jeśli uwzględniono nie tylko posty, ale komentarze, zawierające słowo „kanonizacja” lub imię „Jan Paweł II”, to liczba publikacji będzie wyższa. Oprócz postów publicznych w social media można zamieszczać wpisy prywatne, widoczne dla zawężonego grona znajomych, które nie wchodzą w pulę wyników.   250 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media II. Kanonizacja – social media a media tradycyjne Z monitoringu mediów Press Service wynika, że kanonizacja Jana Pawła II była nie tylko najważniejszym wydarzeniem medialnym weekendu 26-27 kwietnia, ale także jednym z najistotniejszych wydarzeń kwietnia 2014 roku. W samym dniu uroczystości w prasie, internecie, telewizji i radiu ukazało się 3,2 tys. materiałów oraz 4,8 tys. publicznych postów w social media. Te same badania dowodzą, że słowem-kluczem kwietnia 2014 była właśnie „kanonizacja”, która pojawiła się w 22 tys. materiałów. W mediach tradycyjnych informacje na ten temat ukazały się aż 36 tys. razy. Social media były przestrzenią, gdzie temat kanonizacji pojawiał się równie często – na Facebooku, Twitterze i YouTube opublikowano 13 tys. wątków w języku polskim, zawierających hasło „kanonizacja” (posty publiczne). Autorzy badania zwracają uwagę, że choć nie jest to słowo często używane w mowie potocznej, jego występowalność była wysoka. Częściej jednak pojawiało się imię Jana Pawła II – 2 ponad 32 tys. wątków . Wizerunek Jana Pawła II w mediach społecznościowych w okresie kanonizacji Okres bezpośrednio poprzedzający kanonizację oraz pierwsze tygodnie po tym wydarzeniu to czas wzmożonego zainteresowania postacią papieża, widocznego także w mediach społecznościowych. Dla kompleksowej analizy zjawiska użyłam narzędzi do monitoringu mediów firmy Newspoint, za pomocą których przeprowadziłam badania trzech przedziałów czasowych. Pierwszy z nich to okres pomiędzy 1 kwietnia – 31 maja 2014 roku. W uwzględnionych w badaniu kanałach znalazły się blogi, mikroblogi, społeczności, video oraz zdjęcia, wyłączając wyniki z forów internetowych. Słowa kluczowe, dla których stworzono profil to „Jan Paweł II” oraz „kanonizacja”, zaś tagi (słowa pomocnicze) to „Karol Wojtyła”, „papież”, „Ojciec Święty”. Za jednostkę analizy przyjęto jeden post, zawierający przynajmniej jedno wystąpienie słowa kluczowego (bądź jego odmiany). Liczba analizowanych artykułów, jakie wyróżniono na podstawie powyższych wskazań wyniosła 2418 publikacji. W wybranym przedziale czasowym najwięcej publikacji – 2012 (83,2%) – ukazało się w kanałach społecznościowych. Na drugim miejscu – z 165 publikacjami (6,8%) – znalazły się blogi, następnie mikroblogi – 123 posty (5,1%), zaś na końcu materiały video – 118 wyników.                                                              2 Press Service, Dziesiątki tysięcy publikacji – święci w centrum uwagi, http://psmm.pl/pl/ informacja-prasowa/dziesiatki-tysiecy-publikacji-swieci-w-centrum-uwagi, (dostęp: 11.12.2015 r.).   251 �III. Reakcje internautów Wykres 1. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Typy serwisów, w których mówiono o profilu Blogi 165   Społeczności 2012 Mikroblogi 123 Wideo 118 Blogi 6.8%  Społeczności 83.2%  Mikroblogi 5.1%  Wideo 4.9%    Zdecydowana większość materiałów miała wydźwięk neutralny (61,6%) oraz pozytywny (31,6%). Publikacje o wydźwięku negatywnym stanowiły 6,8% wszystkich postów. W monitoringu uwzględniono ponadto zmianę wydźwięku materiałów w okresie analogicznym do uwzględnionego w badaniu, ale poprzedzającym go (od 1 lutego – do 31 marca 2014). Największa zmiana nastąpiła w ilości publikacji o wydźwięku pozytywnym – wzrost o 736 wypowiedzi (419%). Wykres 2. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Wydźwięk publikacji na temat profilu Pozytywne 31.6%  Neutralne 61.6%  Negatywne 6.8%    Liczba  wypowiedzi  Pozytywne  763  Zmiana  419.0%  252 Neutralne  Negatywne  Nieocenione  Wszystkie      1490     165       0  2418  196.8%  94.1%  0.0%  260%  �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media Neutralnych wypowiedzi przybyło 1490, co stanowi 196,8%. Materiałów o wydźwięku negatywnym również odnotowano więcej – o 165 (94,1%) publikacji. W okresie 1 kwietnia – 31 maja 2014 odnotowano wzrost publikacji w mediach społecznościowych o 260% w stosunku do okresu 1 lutego – 31 marca 2014. Wzrost publikacji pomiędzy początkiem kwietnia a końcem maja nie był równomierny. Największy skok można zaobserwować w okresie ok. dwóch tygodni bezpośrednio poprzedzających uroczystość kanonizacji oraz kilka dni po wydarzeniu. Wykres 3. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Liczba materiałów  Publikacje w czasie na temat profilu Liczba materiałów Wykres 4. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Liczba materiałów  Publikacje o profilu w różnych typach źródeł w czasie Najbardziej dynamiczna dyskusja o kanonizacji toczyła się na Facebooku (1967 materiałów). Kolejne miejsca zajmują YouTube (118), Twitter (112), 253 �III. Reakcje internautów blog.onet.pl (49), Blox (47), blogspot.com (36), Google+ (25), pinger.pl (11), Marucha.wordpress.com (9) oraz Blogi Natemat.pl (8). Wykres 5. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Top 10 serwisów dla dyskusji o profilu Facebook YouTube Twitter blog.onet.pl Blox blogspot.com Google+ pinger.pl Marucha.wodpress.com Blogi.Na.Temat.pl Liczba materiałów Jan Paweł II w mediach społecznościowych w pierwszą rocznicę kanonizacji – 27 kwietnia 2015 Okres kanonizacji w sposób naturalny obfitował w publikacje o Janie Pawle II. Postanowiłam jednak sprawdzić, jak wyglądało zainteresowanie papieżem dokładnie rok po tym wydarzeniu. Dla uzyskania miarodajnego porównania pod uwagę wzięłam analogiczny okres czasu, jak w raporcie opisanym wyżej, tj. 1 kwietnia – 31 maja 2015. Wśród badanych kanałów znalazły się blogi, mikroblogi, społeczności, video oraz zdjęcia. Profil stworzono dla takich samych słów kluczowych („Jan Paweł II” oraz „kanonizacja”), podczas gdy zbiór tagów poszerzono o słowo „rocznica”. Ponownie za jednostkę analizy przyjęto jeden post zawierający przynajmniej jedno wystąpienie słowa kluczowego. Liczba wyników uwzględnionych w raporcie wyniosła 393 publikacje. Podobnie, jak w okresie kanonizacji, serwisami, w których najczęściej podejmowano dyskusję na temat papieża, były serwisy społecznościowe – 373 materiały, co stanowi 94,9% ogółu wyników. Na kolejnych miejscach znalazły się blogi (2,3%), mikroblogi (1,8%) oraz serwisy z materiałami video (1%). Jeśli chodzi o wydźwięk materiałów, ponownie największy odsetek wyniosły publikacje neutralne (71,8%) oraz pozytywne (23,9%). Komentarzy negatywnych odnotowano 4,3%. Zmiana, jaka nastąpiła w stosunku do okresu, poprzedzającego badany (1 lutego – 31 marca 2015) wyglądała następująco: wzrost publikacji pozytywnych o 276% oraz neutralnych o 133,1%. Co ciekawe, liczba materiałów negatywnych spadła – było ich 46,9% mniej. Wszystkich publikacji na temat Jana Pawła II (i/lub kanonizacji) w okresie 1 kwietnia – 31 maja 2015 było o 159% więcej, niż pomiędzy 1 lutego a 31 marca 2015. 254 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media Wykres 6. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Typy serwisów, w których mówiono o profilu Blogi Społeczności Mikroblogi Wideo 9   Blogi 2.3%  373 Społeczności 94.9%  7 Mikroblogi 1.8%  4 Wideo 1%    Wykres 7. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Wydźwięk publikacji na temat profilu Pozytywne 23.9%  Neutralne 71.8%  Negatywne 4.3%    Liczba  wypowiedzi  Zmiana  Pozytywne  Neutralne  Negatywne  Nieocenione  Wszystkie  94  282  17  0  393  276.0%  133.1%  ‐46.9%  0.0%  159  Liczba uwzględnionych w raporcie publikacji wzrastała w określonych przedziałach czasowych. W okresie 1. rocznicy kanonizacji dało się zaobserwować dwa skoki, nie zaś jeden, jak poprzednio. Tym razem liczba publikacji osiągnęła szczyt pomiędzy 14. a 15. tygodniem (ok. 2 kwietnia) oraz w 18. tygodniu (ok. 27 kwietnia). Największa liczba publikacji ponownie ukazała się na Facebooku (368 materiałów). Na kolejnych miejscach znalazły się: blog.onet.pl, Twitter, Google+, YouTube, Wykop.pl, Blox, blogspot.com. 255 �III. Reakcje internautów Wykres 8. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Liczba materiałów  Publikacje w czasie na temat profilu – Liczba materiałów Wykres 9. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Top 10 serwisów dla dyskusji o profilu Facebook  blog.onet.pl  Twister  Google+  YouTube  wykop.pl  Blox  blogspot.com  Wykres 10. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Liczba materiałów  Publikacje o profilu w różnych typach źródeł w czasie 256 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media W każdym tygodniu badanego przedziału czasowego największa liczba materiałów ukazała się w serwisach społecznościowych, zaś wyraźny wzrost dał się zaobserwować pomiędzy tygodniem 14. a 15. oraz w 18. tygodniu roku 2015. III. Wizerunek Jana Pawła II w mediach społecznościowych w czasie beatyfikacji – 1 maja 2011 Podejmując refleksję nad wynikami badań dotyczących wizerunku Jana Pawła II w mediach społecznościowych w okresie kanonizacji oraz jej 1. rocznicy, istotnym wydało mi się sprawdzenie, jak wyglądało zainteresowanie papieżem w tych samych kanałach w okresie beatyfikacji. Taką „podróż w czasie” uznałam za powinność niezbędną dla uzyskania pełnego obrazu na temat tego, jak ewaluowało zainteresowanie postacią samego Ojca Świętego oraz jak zmieniało się zaangażowania Kościoła w Polsce w social media. W ostatnim badaniu analizowany jest analogiczny przedział czasowy (1 kwietnia – 31 maja 2011) oraz kanały komunikacji (blogi, mikroblogi, społeczności, video oraz zdjęcia). Wśród słów kluczowych prócz hasła „Jan Paweł II” znalazła się „beatyfikacja”. Tagi oraz jednostka analizy pozostały bez zmian w stosunku do poprzednich raportów. Liczba uwzględnionych w badaniu publikacji wyniosła 2107 materiałów. Wykres 11. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint Statystyki mediów Newspoint Social Media beatyfikacja 1 kwietnia 2011 – 31 maja 2011 Ze względu na odległość badanego okresu czasu, w monitoringu Newspoint nie udało się uzyskać tak szczegółowych danych, jak rozkład wyników pomiędzy poszczególnymi kanałami społecznościowymi, wydźwięk publikacji 257 �III. Reakcje internautów czy rozłożenie czasowe. Udało się natomiast ustalić, że najwięcej materiałów w badanym przedziale czasowym ukazało się pomiędzy 18 kwietnia a 2 maja, czyli w tygodniach bezpośrednio poprzedzających beatyfikację. Tuż po uroczystości odnotowano gwałtowny spadek liczby materiałów. Miejscem, w którym najchętniej podejmowano dyskusję o beatyfikacji był Facebook. W pierwszej dziesiątce serwisów, w których odnotowano najwięcej 3 publikacji znalazły się ponadto: Blip.pl (zamknięty 31 sierpnia 2013 roku ), Szostkiewicz.blog, Passent.blog.polityka, Twitter.com, Paradowska.blog, Fronda.pl, Rzymskikatolik.blox.pl, Maciejlewickib.blog oraz Zagubiona-minelo.blo-gonet.pl. Tabela 1. Badania własne /monitoring mediów/ Newspoint IV. Jan Paweł II w social media – case study na podstawie wybranych inicjatyw Facebook jest najchętniej wybieranym serwisem wśród polskich internautów, którzy pod względem logowania się na portalu odzwierciedlają światowe tendencje. W ciągu ostatniego roku liczba polskich użytkowników Facebooka wzrosła o 1,14 mln – obecnie z portalu korzysta 13,4 mln osób. Najliczniejszą                                                              3 T. Baliszewski, Blip zostanie zamknięty. Użytkownicy mogą się przenieść na Wykop.pl, http:// natemat.pl/66507,blip-pl-zostanie-zamkniety-uzytkownicy-moga-sie-przeniesc-na-wykop-pl, (dostęp: 12.12.2015 r.).   258 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media grupę stanowią kobiety – w lutym 2015 roku ich liczba wyniosła 6,8 mln. Jednak to mężczyźni stanowili najszybciej powiększającą się grupę pomiędzy lutym 2014 a lutym 2015 roku (przybyło ich o 10,34%). Największą grupę użytkowników pod względem wieku (1,9 mln) stanowią osoby pomiędzy 25. a 34. rokiem życia. Przybywa jednak starszych userów – liczba osób powyżej 4 55. lat wzrosła w 2014 roku o 30% . Facebook jest serwisem najchętniej wybieranym przez internautów na całym świecie. Google+, Instagram czy Twitter znajdują się na dalszych miejscach, odpowiednio – siódmym, ósmym i dziewiątym. Polski internauta poświęca 2,1 godz. na dobę na aktywność w mediach społecznościowych, najchętniej loguje się na Facebooku (35%), następnie na platformie Google+ 5 (19%), Nk.pl (10%) oraz Twitterze (10%) . Z przeprowadzonych przeze mnie obserwacji w październiku 2015 roku wynika, że na Facebooku podejmowana jest większość inicjatyw związanych z postacią Ojca Świętego. Po wpisaniu w wyszukiwarkę serwisu hasła „Jan Paweł II” otrzymałam dużą liczbę wyników – 103 strony (fanpage), 4 miejsca (organizacje edukacyjne, szkoły), 27 grup (zarówno otwartych, jak i zamkniętych), 48 osób, które nazwały swój profil osobisty imieniem papieża oraz 21 wydarzeń (nie odnotowałam żadnej aplikacji, która byłaby związana ze św. 6 Janem Pawłem II) . Warto zaznaczyć, że część uwzględnionych w ogólnym wyniku inicjatyw miała charakter obraźliwy – wśród fanpage’y znalazłam co najmniej 11 stron zawierających wulgarne treści, co najmniej 4 grupy oraz jedno wydarzenie, pt. „Jan Paweł II – człowiek nieświęty” (20 osób deklarujących udział). Właściwie wszystkie konta prywatne pod nazwą „Jan Paweł II” były fałszywe (tzw. fake) albo puste. Praktyka podszywania się pod znane osoby jest na Facebooku (ale też w innych serwisach społecznościowych) dość częsta. W ten sposób działają internauci, którzy chcą zalogować się na portalu, ale bez podawania danych osobowych. Liczba fikcyjnych kont na Facebooku 7 może wynosić nawet 83 mln, posiada je 9% zalogowanych użytkowników . Warto zwrócić uwagę na treści o charakterze obraźliwym i ich dużą popularność. Grupy, których nazwy wskazują na intencje twórców („Jan Paweł żyje im. Jerzego Urbana”, „Jan Paweł II & Magda Gessler”, „Jan Paweł II, Władimir Putin i inni”, „Fekalia i Jan Paweł II – historia prawdziwa”) nie są liczne (kilku lub kilkunastu użytkowników), zdecydowanie więcej osób „lajkuje” strony                                                              4 Socialpress.pl, Facebookowi przybyło w Polsce ponad 1 mln użytkowników, http://socialpress.pl /2015/03/facebookowi-przybylo-w-polsce-ponad-1-mln-uzytkownikow/, (dostęp: 13.12. 2015 r.).   5 M. Gwóźdź, Liczby polskiego internetu 2015, http://smmeasure.eu/liczby-polskiego-internetu-2015/, (dostęp: 13.12.2015 r.).   6 Wynik na dzień 13.10.2015 – obliczenia własne Autorki tekstu.   7 Blog Heurestic.pl, Fikcyjne konta na Facebooku – jeśli problem, to dla kogo, http://www. heuristic.pl/blog/spolecznosci-internetowe/178.html, (dostęp: 13.12.2015 r.).   259 �III. Reakcje internautów 8 o obraźliwym charakterze. Najwięcej zainteresowanych (7256 użytkowników ) przyciąga witryna Jan Paweł II „Ironfist” „Wielki” Bodybuilding Motivation. Fanpage, jak wskazuje tytuł, nawiązuje do kulturystyki. Jej autor sięga po fotografie Ojca Świętego, które montuje z sylwetkami kulturystów (często podnoszących zamiast prawdziwych sztang „papieskie kremówki”). Na stronie znajdują się szydercze teksty na temat innych, ważnych dla katolików postaci (pod montażem z fotografią ks. Jerzego Popiełuszki można przeczytać: „Dzisiaj na siłowni spotkałem mojego serdecznego przyjaciela, wielokrotnego mistrza świta w nurkowaniu z obciążeniem który przez kontuzje nogi musiał porzucić swą 9 dawną pasję i zajął się treningiem z wykorzystaniem masy własnego ciała” ). Inną popularną stroną (2607 użytkowników) jest fanpage pt. „Jan Paweł II patrzy”. Pozostałe inicjatywy autorów, posiadających wątpliwe intencje, zwykle nie przekraczają 500 użytkowników – „Jan Paweł II tuszował pedofilię” (221) czy „Jan Paweł II szerzy lewacką propagandę” (287). Wyjątek stanowi strona 10 „ANTY Jan Paweł II”, której liczba fanów przekroczyła tysiąc osób . Jest to jednak strona nie tyle obraźliwa, co – jak wskazuje autor – poświęcona krytyce Jana Pawła II. „Tak. Jana Pawła II można nie lubić za wątpliwe moralnie czyny, 11 których dokonał za swojego pontyfikatu” – czytamy na fanpage’u. Strona jest zbiorem linków do blogów czy artykułów, których autorzy poddają pontyfikat 12 Wojtyły zdecydowanej krytyce . Spośród 103 stron na Facebooku, które odpowiadają na hasło „Jan Paweł II”, 41 zgromadziło powyżej 1 tys. użytkowników. Inicjatywy, które rzeczywiście mają na celu promocję Ojca Świętego i jego nauczania, osiągają imponujące wyniki. Najchętniej „lajkowaną” stroną jest fanpage o nazwie „Jan Paweł II” (80 846 fanów), warto jednak wymienić kilka innych: „Jan Paweł II” (66 190), „Papież Jan Paweł II – wspomnienia” (60 317), „Papież św. Jan Paweł II nauczyciel” (57 745), „Jan Paweł II – wspomnienia” (35 146), „Papież Jan Paweł II” (31 127), „Święty Jan Paweł II” (29 752), „Jan Paweł II” (27 190), „Święty Janie Pawle II, módl się za nami” (16 995), „Jan Paweł II Apostoł Miłości” (14 441), 13 „Jan Paweł II” (13 091) oraz „Nasz Jan Paweł II” (10 107) . Wiele wymienionych stron nosi takie same lub bardzo podobne tytuły. Większość z nich to strony osoby publicznej lub społeczności (autor strony,                                                              8 Wynik na dzień 13.10.2015.  Pisownia oryginalna, screen w posiadaniu Autorki tekstu.   10 Wynik na dzień 13.12.2015.   11 Pisownia oryginalna.   12 Częstą praktyką jest zakładanie stron o pozornie neutralnym lub pozytywnym wydźwięku, odwołujących się do znanych postaci, wybitnych autorytetów, zebranie dużej liczby fanów, a następnie zmiana wydźwięku profilu (czasem również nazwy) i umieszczanie na tablicy kontrowersyjnych postów. Może to spowodować „odpłynięcie” części użytkowników, jednak ci, którzy nie odnotują zmiany, nadal będą zasilali liczbę fanów.   13 Wyniki na dzień 13.10.2015.  9 260 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media podczas logowania, określa jej charakter). Duże zainteresowanie podobnymi fanpage’ami można tłumaczyć np. popularnością samego Jana Pawła II w mediach społecznościowych – użytkownicy serwisu „lajkują” kolejne strony, ponieważ chcą, by na ich tablicy wyświetlały się cytaty, fotografie, wspomnienia czy linki do artykułów. Kiedy pojawiają się następne witryny również trafiają do polubionych, bo każda zawiera nieco inne materiały, jest ponadto polecana przez znajomych. Warto podkreślić, że liczba uwzględnionych wyników odnosi się wyłącznie do hasła „Jan Paweł II”. Kombinacji jednak może być wiele, od tych związanych z samą pisownią imienia („Jan Paweł 2”, „Jan Paweł Drugi” czy „Jan Paweł II”), po sformułowania stosowane zamiennie („Ojciec Święty”, „Papież Polak”, „Karol Wojtyła”). Gdyby wziąć pod uwagę rzeczywiście wszystkie inicjatywy, dotyczące Ojca Świętego, uwzględniając każdą możliwą kombinację w tytule strony, suma wyników byłaby znacznie większa. Twitter to trzeci pod względem liczby użytkowników serwis społecznościowy w Polsce – w ostatnich miesiącach 2015 roku liczba kont posiadanych przez polskich internautów wyniosła ok. 3,2 mln. W październiku Twitter.com odwiedziło nieco ponad 4 mln osób, zaś od stycznia 2015 liczba polskich 14 użytkowników wzrosła o niewiele ponad 300 tys. aktywnych userów . Rozdrobnienie inicjatyw poświęconych Janowi Pawłowi II na Twitterze jest znacznie mniejsze niż to, które można zaobserwować w przypadku Facebooka. Może to wynikać z charakteru serwisu, który nie posiada tylu funkcji, co Facebook – użytkownik Twittera nie stworzy wydarzenia czy fanpage’a. Obecność na Twitterze sprowadza się właściwie do utworzenia prywatnego konta (o charakterze publicznym, otwartym lub zamkniętym – dla wybranej grupy odbiorców), za pośrednictwem którego można wysyłać krótkie (do 140 znaków) komunikaty (zawierające grafiki lub zdjęcia), podawać posty innych osób („retweetować”) czy obserwować wybranych użytkowników (pod koniec 2015 15 roku dodano funkcję przeprowadzenia sondy ). Liczba kont po wpisaniu w wyszukiwarkę hasła „Jan Paweł II” wynosi 16. Wśród nich znajduje się np. konto wydawnictwa – @zawod_papiez (1394 followersów, ostatni wpis z 2011), @secondjohnpaul (117 użytkowników) oraz @swjanpawel2.pl (70 followersów, autor napisał 3 tweety). Pozostałe wyniki to konta nieaktywne, na których nie ma wpisów, fałszywe albo posiadające kilku użytkowników.                                                              14 M. Gwóźdź, Miesięczna liczba użytkowników kanałów SM w Polsce [grudzień 2015], http://smmeasure.eu/miesieczna-liczba-uzytkownikow-kanalow-sm-w-polsce/, (dostęp: 13.12.2015 r.).   15 D. Długosz, Twitter wprowadza sondy dla wszystkich, http://www.komputerswiat.pl/nowosci/ internet/2015/43/twitter-wprowadza-sondy-dla-wszystkich.aspx, (dostęp: 15.12.2015 r.).   261 �III. Reakcje internautów Otrzymane wyniki nie świadczą o braku zainteresowania postacią Ojca Świętego wśród polskich użytkowników Twittera. Brak mnogości inicjatyw, jak w przypadku Facebooka, jest raczej efektem specyfiki Twittera – tutaj nie ma możliwości stworzenia fanpage’a, a posiadanie fałszywych kont nie jest tak częste. Inne są funkcje Twittera – pisanie tweetów, czytanie, komentowanie oraz retweetowanie postów, dodawanie wpisów do ulubionych. Trudno tu stworzyć konto osoby publicznej, zwłaszcza już nieżyjącej, tak by przyciągało ono uwagę internautów (mógłby to ewentualnie być profil np. z fragmentami wypowiedzi). Tym, co stanowi sedno Twittera jest dyskutowanie z innymi użytkownikami serwisu. Istotną funkcją Twittera jest wyszukiwanie informacji czy dyskusji na interesujący temat za pośrednictwem wyszukiwarki, która wskazuje na wyniki, o ile w poście użyto tzw. hashtagów, czyli słów poprzedzonych znakiem „#”. Wyników odpowiadających hashtagowi #janpawel2 (oraz kombinacjom #janpaweldrugi, #janpawelII, #janpawelii, #karolwojtyla) jest wiele (w okresie kanonizacji, jak wynika z monitoringu, dyskusję o Janie Pawle II podejmowano 112 razy; był to trzeci pod względem liczby wyników serwis). Wyniki, odpowiadające danemu hashtagowi dotyczą nie tylko postów słownych, ale również grafik, zdjęć i linków. Instagram jest aplikacją dedykowaną dla internautów, którzy lubią fotografię i grafikę. Serwis, dzięki kilku prostym w obsłudze narzędziom, umożliwia modyfikację lub wzbogacanie efektów pracy użytkownika oraz dzielenie się nią z innymi. Instagram jest zintegrowany z najważniejszymi portalami społecznościowymi, jak Facebook czy Twitter, dzięki czemu internauta zalogowany w ww. kanałach udostępnia fotografie na tablicach tych serwisów. W Polsce z Instagrama w grudniu 2015 roku korzystało ok. 2,6 – 2,8 mln internautów, podczas gdy na świecie liczba użytkowników aplikacji sięga 200 mln. Tylko 35% Polaków posiadających konto w Instagramie to mężczyźni, aż 97% to 16 osoby poniżej 35. roku życia – co dowodzi tezie, że jest to serwis przeznaczony dla młodych internautów. Po wpisaniu w wyszukiwarkę hasła „Jan Paweł II” w wynikach otrzymałam kilka kont (np. @janpawel, @janpawelii – Karol Wojtyła czy @janpawel2), wśród których znalazłam także takie o charakterze obraźliwym (np. @janpaweldrugizajebalmiszlugi). Są to jednak konta nieistotne ze względu na prowadzoną refleksję (konta fikcyjne albo nieaktywne – kilka obserwujących, nie generują postów). Wyniki przedstawiają się inaczej, jeśli wziąć pod uwagę wyszukiwanie postów (fotografii) po wpisaniu hashtagów, związanych z Ojcem Świętym – #janpawel2 (486), #janpawel (285), #janpawełii (985), #janpawelii                                                              16 262 M. Gwóźdź, Miesięczna liczba użytkowników kanałów SM..., dz. cyt.   �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media (572), #janpaweł (151), #janpaweł2 (264), #janpaweli (14), #janpaweldrugi 17 (103), #janpawełdrugi (80), #janpawełII (26) . Publikowane materiały to nie tylko fotografie papieża, ale również rysunki internautów, zdjęcia pomników czy kościołów, kartki z cytatami Jana Pawła II czy fotografie z takich wydarzeń, jak koncerty czy Dzień Papieski. YouTube jest drugim największym serwisem społecznościowym w Polsce – 18 w październiku 2015 roku z kanału korzystało ponad 18 mln internautów . Po wpisaniu w okno wyszukiwarki hasła „Jan Paweł 2” otrzymałam 1260 wyników, 19 zaś sformułowaniu „Jan Paweł ii” odpowiadało kolejnych 1000 . Z monitoringu Newspoint wynika, że w okresie kanonizacji serwis zajmował drugie miejsce pod względem publikacji o papieżu (4,9% wszystkich wyników w social media). Nie podejmowałam jednak szczegółowej analizy materiałów na YouTube z kilku względów – przede wszystkim jest to serwis relatywnie „stary” w stosunku do takich nowych inicjatyw społecznościowych, jak Instagram czy Snapchat, które stanowią główny przedmiot mojego zainteresowania. Co więcej, możliwości oferowane przez YouTube ograniczają się do posiadania konta (tutaj: kanału), który mogą subskrybować inni zalogowani użytkownicy. Ponadto, suma materiałów publikowanych na YouTube dot. papieża jest tak duża, (zliczając wyniki z wszelkich możliwych kombinacji haseł otrzymalibyśmy liczbę kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu tysięcy), że wymagałoby to poddania refleksji w odrębnym artykule. Warto jedynie nadmienić, że wśród wysoko pozycjonowanych materiałów znajdują się filmy z papieskich pielgrzymek do Polski oraz innych krajów, wspomnienia osób związanych z Janem Pawłem II, nagrania koncertów, materiały archiwalne z telewizji, video nt. procesu beatyfikacyjnego czy kanonizacji oraz takich inicjatyw, jak Dzień Papieski. Należy natomiast zauważyć niepokojące zjawisko – po wpisaniu zaledwie kilku pierwszych liter imienia papieża („jan pa...”), jako 2. propozycję otrzymałam podpowiedź „jan paweł 2 gwałcił małe dzieci wykop”. Na 6. pozycji w podpowiedziach znalazło się hasło „jan paweł drugi gwałcił małe dzieci”, 20 a na 10. ten sam wynik z drobną zmianą . Tak wysokie pozycjonowanie wulgarnych podpowiedzi wynika m.in. ze względu na stosunkowo dużą liczbę wyświetleń materiałów odpowiadających zapytaniu (nawet 130 tys., 54 tys. czy 23 tys.). Szkodliwość zjawiska oraz propozycje działań w tej sytuacji przedstawię w paragrafie zawierającym wnioski i postulaty.                                                              17 Wyniki na dzień 13.10.2015.   M. Gwóźdź, Miesięczna liczba użytkowników kanałów SM..., dz. cyt.  19 Wyniki na dzień 13.10.2015.  20 Wyniki na dzień 13.10.2015, screen w posiadaniu Autorki.   18 263 �III. Reakcje internautów V. Wybrane inicjatywy związane z Janem Pawłem II w mediach społecznościowych Na koniec warto przyjrzeć się najciekawszym inicjatywom związanym z papieżem w social media. W uwzględnionych projektach znalazły się przede wszystkim te, które podjęto z okazji kanonizacji (czy poszczególnych etapów procesu), jak również uruchomione niezależnie od uroczystości. Wymieniam koncepcje stworzone przez osoby świeckie, duchownych oraz środowiska katolickie (np. fundacje czy wspólnoty). Główne kryterium doboru inicjatyw (a jednocześnie spajający je klucz) stanowił cel podejmowanych działań, czyli promocja nauczania Jana Pawła II lub zachęta do podejmowania modlitwy (w konkretnej intencji lub za wstawiennictwem świętego papieża). 26’ Wojtyły – duchowy fitness to inicjatywa Centrum Myśli Jana Pawła II (organizacji, która w sposób profesjonalny zajmuje się promocją nauczania Ojca Świętego). Celem „duchowego fitnessu” było podjęcie konkretnych wyzwań w ciągu 26. dni, poprzedzających kanonizację, zaś hasłem akcji – słowa papieża: „Jeśli chcesz znaleźć źródło, musisz iść do góry, pod prąd”. Aktywność osób, które włączyły się w akcję polegała na prostych zadaniach – podjęciu refleksji lub modlitwy, lekturze nauczania Jana Pawła II, itd. Ułatwieniem miała być stworzona na Facebooku strona o tytule „26 dni pod prąd”, na której ukazywały się m.in. proste grafiki z logo CMJP2 z wybranym cytatem papieża. Fanpage był zintegrowany z YouTube (na którym zamieszczono m.in. spot promujący akcję) oraz stroną internetową (kanonizacjajp2.com), na której znajdował się zestaw zadań na każdy dzień akcji. Pomysł podjęcia „duchowego fitnessu” spodobał się internautom – fanpage polubiło ponad 3600 użytkowników. Strona jest nadal aktywna (ukazują się tam m.in. grafiki z cytatami znanych duszpasterzy), ale ostatnia aktualizacja pojawiła się w sierpniu 2015. Celem Ewy Rejman, autorki fanpage’a Czytam Jana Pawła II było także przypomnienie i promocja nauczania papieża przed kanonizacją. Licealistce z Wrocławia, nieposiadającej nakładów finansowych ani profesjonalnego zaplecza, jak w przypadku akcji CMJP2, udało się uzyskać równie imponujący wynik – stronę polubiło ponad 1100 internautów. Idea skierowana szczególnie do ludzi młodych („pokolenia JP2”) zachęcała do złożenia deklaracji przeczytania konkretnego dokumentu Ojca Świętego. Na stronie internetowej (czytamjp2.turio.pl/) zamieszczono propozycje tekstów. Fanpage akcji nadal jest regularnie aktualizowany. 23 kwietnia 2014 CMJP2 uruchomiło projekt WikiJP2, czyli internetową encyklopedię pojęć, osób i wydarzeń związanych z biografią oraz nauczaniem papieża. Hasła opracowane przez specjalistów z Centrum oraz przystosowane 264 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media do internetu, a pochodzące z publikacji książkowych partnerów projektu, trafiły do bazy utworzonej na silniku Wikipedii. Autorzy podjęli starania o podłączenie treści papieskich z innych projektów CMJP2 (Mediateki czy Biblioteki CMJPII). Kolejną inicjatywą CMJP2 była Zintegrowana Baza Tekstów Papieskich (w skrócie ZiBaTePa), czyli baza dokumentów Jana Pawła II wraz ze specjalnie przygotowanym indeksem pojęć, osób, miejsc i odwołań do Biblii oraz wybranych dokumentów Kościoła. Celem projektu zintegrowanego ze stroną internetową nauczaniejp2.pl była popularyzacja nauczania papieża oraz zwiększenie dostępności jego tekstów. Do promocji bazy wykorzystano media społecznościowe (fanpage z blisko 900 użytkownikami). Wśród innych inicjatyw warto wymienić stworzoną na platformie blogowej Salon24.pl specjalną przestrzeń dedykowaną wyłącznie kanonizacji oraz aplikację na smartphony i tablety z cytatami Jana Pawła II. Inicjatorem kilku ww. koncepcji jest Centrum Myśli Jana Pawła II, które chętnie sięga po nowoczesne kanały komunikacji, by promować nauczanie papieża, dlatego trzeba przyjrzeć się polityce social media fundacji. CMJP2 prowadzi profesjonalnie skoordynowane działania w mediach społecznościowych – kanały w poszczególnych serwisach są zintegrowane, a ich treści wzajemnie się uzupełniają. O jej sukcesie świadczą liczby – Facebook (7354 użyt21 kowników), Twitter (127), Instagram, YouTube (857) . Większość projektów posiada własną stronę na Facebooku, fundacja tworzy również specjalne aplikacje (np. Mediateka, czyli zbiór video). Centrum posługuje się odważnym językiem, często odwołuje do popkultury, dzięki czemu przekaz jest zrozumiały i atrakcyjny dla młodych ludzi, którzy stanowią ważną grupę docelową. Fundacja inicjuje wiele kampanii społecznych, także kontrowersyjnych, wywołujących dyskusje (np. Jan Paweł II. Twój kandydat w codziennych wyborach). Fanpage CMJP2 jest regularnie aktualizowany, zawiera linki do rozmaitych tekstów, blogów, materiały video, grafiki i fotografie, zaproszenia i przypomnienia o różnych wydarzeniach. Dzięki częstemu używaniu hashtagów oraz oznaczaniu innych stron przez „@” budowany jest szeroki zasięg strony oraz umożliwione łatwe wyszukiwanie interesujących treści. VI. „Przestańcie mi klaskać, zacznijcie mnie słuchać” – wnioski, propozycje Rozproszenie inicjatyw związanych z Janem Pawłem II w social media (zwł. na Facebooku) uznaję za zjawisko negatywne. Skoro celem większości witryn                                                              21 Wyniki na dzień 13.10.2015.  265 �III. Reakcje internautów jest promocja nauczania papieża, odwoływanie się do jego tekstów, pojawia się pytanie, skąd to rozdrobnienie. W mojej opinii lepszym rozwiązaniem byłoby połączenie sił i wspólne koordynowanie jednego projektu (ewentualnie kilku, ale nie multiplikujących treści). Skuteczniejszy w działaniu może być jeden fanpage, za to regularnie aktualizowany, zawierający przemyślenia, przyciągające użytkowników treści, którego administratorzy szybko reagują na działania użytkowników (odpisują na wiadomości, komentarze) i potrafią ich angażować (formułują posty w formie pytań, organizują konkursy, inicjują dyskusje), aniżeli kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt stron, którym wprawdzie udało się uzbierać dużą liczbę fanów, ale które są aktualizowane sporadycznie, zaś ich administratorzy (często nieposiadający odpowiedniej wiedzy na temat mechanizmów social media) publikują przypadkowe treści. W efekcie istnieje ponad sto stron na Facebooku odnoszących się do zapytania „Jan Paweł II”, które łącznie mają kilkaset tysięcy użytkowników, ale nie oddziałują na tak wielką skalę, jak gdyby połączyć je w jeden projekt. Brak ogólnopolskiego (narodowego), zakrojonego na szeroką skalę projektu w mediach społecznościowych, którego celem byłaby promocja nauczania Jana Pawła II jest właściwie najbardziej doskwierającym brakiem, jaki można zaobserwować w przestrzeni polskojęzycznych mediów społecznościowych. Warto połączyć siły i doświadczenie administratorów oraz pomysłodawców już funkcjonujących inicjatyw i stworzyć ogólnopolski, wielki projekt, którego celem byłaby popularyzacja papieskiej myśli, dokumentów i nauczania. Jednym słowem, chodzi o stworzenie projektu ukierunkowanego na info-ewangelizację. Pojęcie to często pojawia się w kontekście ewangelizacji, zwłaszcza za pośrednictwem nowoczesnych technologii komunikacji. Jest to związane z przekonaniem, że właściwą przestrzenią ewangelizacji jest spotkanie twarzą w twarz, które prowadzi do nawrócenia. Wszelkie działania w internecie prowadzące do tego spotkania mają charakter pre-ewangelizacyjny, natomiast aktywność polegająca na rozpowszechnianiu informacji nt. religii katolickiej, zasad wiary itd. to info-ewangelizacja. Promocję nauczania Jana Pawła II w social media uznaję za działania o charakterze info-ewangelizacyjnym. Wśród postulatów nie może zabraknąć refleksji na temat stron zawierających obraźliwe treści. Z podjętej analizy wynika, że są to inicjatywy wysoko pozycjonowane, pojawiające się jako jedne z pierwszych podpowiedzi. To zjawisko szczególnie niebezpieczne, jeśli wziąć pod uwagę fakt, że znaczny odsetek internautów to dzieci, które zostają narażone na kontakt z wulgarnymi, szkodliwymi treściami. Publiczne wzywanie do bojkotowania takiej działalności (np. poprzez artykuły czy protesty) nie ma sensu, jest bowiem promocją takich stron. Skutecznym rozwiązaniem może być za to zgłaszanie wulgarnych treści administratorom serwisów, których obowiązkiem jest reagować 266 �Marta Brzezińska-Waleszczyk, Wizerunek Jana Pawła II w social media w takich sytuacjach, np. poprzez zablokowanie strony. Jak pokazuje doświadczenie, już kilkanaście zgłoszeń strony może poskutkować jej usunięciem. Niniejszy artykuł poświęciłam przede wszystkim Facebookowi, który – jak wskazują aktualne statystyki – jest najchętniej wybieranym przez internautów serwisem. Większość opisywanych przeze mnie inicjatyw również odbywa się w przestrzeni tego kanału lub z wykorzystaniem jego narzędzi. Nie można jednak zapominać, że social media rozwijają się niezwykle dynamicznie, a nowe aplikacje, takie jak Instagram czy Snapchat, szybko zyskują uznanie internautów. Warto sięgać po nowoczesne kanały komunikacji, tym bardziej, że są one chętnie wybierane przez najmłodszych użytkowników sieci. Postulatem jest również wezwanie do większego zaangażowania na Twitterze, który może być skutecznym narzędziem komunikacji prowadzonej za pośrednictwem krótkich form. Ewa Rejman, inicjatorka akcji „Czytam, Jana Pawła II” z pewnym żalem pisała o „pokoleniu JP2”, które nie zna nauczania papieża. Dzieci i młodzież rzeczywiście powinni stanowić główną grupę docelową działań infoewangelizacyjnych w social media, nie tylko dlatego, że są głównymi użytkownikami tych kanałów, ale przede wszystkim dlatego, że to kolejne pokolenia, które nie posiadają osobistego doświadczenia Jana Pawła II. To ludzie, którzy urodzili się już po śmierci papieża albo ostatnie lata pontyfikatu przypadły na okres ich dzieciństwa, więc go nie pamiętają. Przekaz kierowany do młodych rządzi się swoimi prawami – niezbędne są liczne odwołania do popkultury, posługiwanie się młodzieżowym, „luźnym” językiem, korzystanie z fotografii Karola Wojtyły w celu tworzenia zabawnych memów. Poddając analizie znaczną część inicjatyw dotyczących Jana Pawła II w social media, można zaobserwować, że autorzy przynajmniej części z nich potrafią zręcznie posługiwać się komunikacją wizualną. Jednak wielu na tym poprzestaje, podczas gdy za zbiorem zabawnych obrazków czy grafik musi iść konkretne działanie – promocja nauczania Ojca Świętego. On sam, jeszcze w 1991 roku stanowczo apelował do rozentuzjazmowanych wiernych, których aplauzy przerywały homilię w Kielcach, by „przestać mu klaskać, a zacząć go 22 słuchać” . Niech słowa samego papieża posłużą za najlepszą konkluzję, jeśli chodzi o postulaty dotyczące popularyzacji jego nauczania w social media.                                                              22 G. Dobroczyński, Przestańcie klaskać, zacznijcie słuchać, http://www.deon.pl/religia/kosciol-iswiat/ komentarze/art,1347,przestancie-klaskac-zacznijcie-sluchac.html, (dostęp: 14.12.2015 r.).   267 �III. Reakcje internautów Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Baliszewski T., Blip zostanie zamknięty. Użytkownicy mogą się przenieść na Wykop.pl, http://natemat.pl/66507,blip-pl-zostanie-zamkniety-uzytkownicy-moga-sie-przeniescna-wykop-pl, (dostęp: 12.12.2015 r.) Blog Heurestic.pl, Fikcyjne konta na Facebooku – jeśli problem, to dla kogo, http:// www.heuristic.pl/blog/spolecznosci-internetowe/178.html, (dostęp: 13.12.2015 r.). Długosz D., Twitter wprowadza sondy dla wszystkich, http://www.komputer swiat.pl/nowosci/internet/2015/43/twitter-wprowadza-sondy-dla-wszystkich.aspx, (dostęp: 15.12.2015). Dobroczyński G., Przestańcie klaskać, zacznijcie słuchać, http://www.deon.pl/ religia/kosciol-i-swiat/komentarze/art,1347,przestancie-klaskac-zacznijcie-sluchac. html, (dostęp: 14.12.2015 r.) Gwóźdź M., Liczby polskiego internetu 2015, http://smmeasure.eu/liczby-polskiego-internetu-2015/, (dostęp: 13.12.2015 r.). Gwóźdź M., Miesięczna liczba użytkowników kanałów SM w Polsce [grudzień 2015], http://smmeasure.eu/miesieczna-liczba-uzytkownikow-kanalow-sm-w-polsce/, (dostęp: 13.12.2015 r.). Press Service, Dziesiątki tysięcy publikacji – święci w centrum uwagi, http://psmm. pl/pl/informacja-prasowa/dziesiatki-tysiecy-publikacji-swieci-w-centrum-uwagi, (dostęp: 11.12.2015 r.). Socialpress.pl, Facebookowi przybyło w Polsce ponad 1 mln użytkowników, http://socialpress.pl/2015/03/facebookowi-przybylo-w-polsce-ponad-1-mln-uzytkownikow/, (dostęp: 13.12.2015 r.). 268 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska Uniwersytet Warszawski Społecznie konstruowany wizerunek Jana Pawła II – znaczenia zawarte w memach internetowych Streszczenie: Celem relacjonowanego w niniejszym tekście projektu badawczego było zrekonstruowanie wizerunku Jana Pawła II tworzonego w memach internetowych oraz określenie perswazyjności tego wizerunku – zwłaszcza w kontekście kanonizacji Jana Pawła II. W przeanalizowanych memach Jan Paweł II jest przede wszystkim przedstawiany jako osoba reprezentująca Kościół Katolicki – pewnego rodzaju symbol, który ma być soczewką dla całego środowiska. Wyróżniającym się motywem w badanych komunikatach było wykorzystanie postaci Jana Pawła II w funkcji krzywego zwierciadła dla odbiorców: autorzy memów chętnie piętnowali postawy społeczeństwa, które z jednej strony szczyci się rzekomym kultywowaniem ideałów głoszonych przez Jana Pawła II, z drugiej natomiast nie zna podstawowych refleksji i zaleceń papieża, wynikających z jego przemówień czy encyklik. Badanie wykazało również semantyczną heterogeniczność postaci Jana Pawła II w internetowym dyskursie publicznym. Wyraźnie widoczne jest niwelowanie dystansu między wiernymi a hierarchą (i tym samym – Kościołem). Memy internetowe zdecydowanie detabuizują postać Jana Pawła II i instytucję Kościoła Katolickiego. Ważnym wnioskiem formalnym jest też konkluzja o nietypiczności memów internetowych związanych z Janem Pawłem II. Słowa kluczowe: Jan Paweł II, papież, mem, memetyka, semiotyka, wizerunek. Summary: The aim of the research project was to reconstruct the image of Pope John Paul II created by the Internet memes and to determine the persuasiveness of this image – particularly in the context of the canonization of John Paul II. In the analyzed memes John Paul II is primarily portrayed as a person representing the Catholic Church – a kind of symbol of community. An important theme in the studied matrials was the use the form of John Paul II in a function of the distorting mirror for the audience: the authors of memes willingly denounced the attitude of the society, which on one hand claims to cultivate the ideals of John Paul II, but on the other hand does not know the basic reflections and recommendations of Pope stemming from his speeches and encyclicals. The study also found semantic heterogeneity in the form of John Paul II in the online public discourse. Internet memes definitely break the taboo of 269 �III. Reakcje internautów the figure of John Paul II and the institution of the Catholic Church itself. An important conclusion is also the atypical form of the Internet memes associated with John Paul II. Key words: John Paul II, pope, meme, memetics, semiotics, image. I. Wprowadzenie W kwietniu 2005 roku, w chwili podania oficjalnej informacji o śmierci Jana Pawła II, na Placu Świętego Piotra w Watykanie rozbrzmiało spontaniczne, ale zarazem głośne „santo subito”. Chwilę po godzinie 21:37, głośno wykrzykiwane łacińskie słowa unoszące się ponad zgromadzonym tłumem, stały się symbolem i jednocześnie wyrazem poparcia dla natychmiastowego wyniesienia na ołtarze pierwszego w historii papieża wywodzącego się z naszej ojczyzny. Uroczystość beatyfikacyjna Jana Pawła II odbyła się 1 maja 2011 roku, a niespełna 3 lata później – 27 kwietnia 2014 roku nastąpiła jego kanonizacja. Razem z pochodzącym z Wadowic papieżem-Polakiem, na ołtarze został wyniesiony Jan XXIII, który był głową Kościoła Katolickiego w latach 1958-1963. Uroczystość kanonizacyjna zgromadziła na Placu Świętego Piotra około 800 tys. wiernych, w tym 61 oficjalnych delegacji państwowych. Przekazy medialne dotyczące kanonizacji Jana Pawła II pojawiały się w środkach masowego przekazu na kilka miesięcy przed uroczystością. Formy komunikatów nie ograniczały się do depesz, reportaży, filmów dokumentalnych czy transmisji. Wizerunek świętego Jana Pawła II kreowany był także poprzez wypowiedzi na forach internetowych, komentarze pod artykułami, posty na portalach społecznościowych, czyli typy komunikatów charakterystyczne dla Web 2.0. Kreacja opinii w dobie paradygmatu, w którym to użytkownik sieci nie jest ograniczony do biernego odbierania komunikatów, ale ma możliwość interakcji, odbywa się coraz częściej w wymiarze graficznym. Jedną z najpopularniejszych internetowych form wypowiedzi bazującej na warstwie wizualnej stały się w ostatnich latach memy internetowe. I właśnie ten obszar – internetowej memografii – autorzy niniejszego tekstu postanowili wziąć na warsztat. Chciano tym samym ustalić jak polscy internauci podejmują i interpretują osobę Jana Pawła II i jego dokonania, zwłaszcza w kontekście kanonizacji. Cele, przedmiot i metody badania Celem relacjonowanego w niniejszym tekście projektu badawczego, było zrekonstruowanie wizerunku Jana Pawła II tworzonego w memach. Założono zatem, że projekt pozwoli na pogłębiony opis zawartości wynikającej wprost z obrazu i treści konotowanych przez komunikaty przestrzeni wirtualnej, 270 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II a jednocześnie na postawienie hipotez dotyczących atrakcyjności tychże komunikatów (memów) dla odbiorców treści internetowych. To z kolei da pewien asumpt do deskrypcji wizerunku Jana Pawła II w przestrzeni internetowej i określenia do pewnego stopnia perswazyjności tego wizerunku – zwłaszcza w kontekście kanonizacji Jana Pawła II. W tym kontekście postawiono dwa pytania badawcze. Pierwsze z nich ma charakter deskryptywny – jaki wizerunek Jana Pawła II wyłania się z memów – szczególnych komunikatów przestrzeni internetowej? Drugie pytanie badawcze, o charakterze semiotycznym, może pomóc w określeniu tzw. potencjału memetycznego postaci papieża Polaka i brzmi: jakie znaczenia i konotacje tworzą społeczne postrzeganie osoby Jana Pawła II oraz jego działania? Próba badawcza miała charakter dostępnościowy – została stworzona w drodze agregowania przez zespół badawczy określonych memów internetowych. Zespół przeszukiwał graficzne, otwarte zasoby internetowe pod kątem fraz kluczowych „Jan Paweł II”/ „Jan Paweł 2” oraz „mem”. W ten sposób zebrano 109 memów internetowych, które poddane zostały trzypoziomowej analizie semiologicznej, która pozwoliła ujawnić głębię sensów niesionych 1 przez obraz i (nierzadko) towarzyszący obrazowi tekst . Na poziomie modalności technologicznej analizowano sposoby wytworzenia memów. Na drugim poziomie analizy – modalności kompozycyjnej – zbadano zawartość zagregowanych „obrazków”. Na samym końcu dokonano analizy potencjalnej odbiorczości (modalności społecznej). W syntezie refleksji analitycznych memy opisano jako kompozycje znaków konotatywnych, prezentujących z jednej strony rozumienie badanego zjawiska (osoby Jana Pawła II) przez twórców tychże memów, a z drugiej – możliwe sposoby społecznego odbioru memów. II. Memetyka Postać Jana Pawła II wydaje się być bogata pod względem memetycznym. Jednak, aby dokładnie określić tzw. potencjał memetyczny papieża Polaka warto wpierw pochylić się nad samym pojęciem memetyki. Brytyjski ewolucjonista Richard Dawkins, który wprowadził do terminologii naukowej pojęcie „memu”, w książce „Samolubny gen” pisze: „Przykładami memów są melodie, idee, obiegowe zwroty, fasony ubrań, sposoby lepienia garnków lub budowania łuków. Tak jak geny rozprzestrzeniają się w puli                                                              1 Prezentowane w artykule memy nie mają przypisanego źródła – wynika to z faktu, że w przypadku tego typu komunikatu bardzo trudnym, jeśli nie niemożliwym, jest ustalenie jego rzeczywistego źródła, miejsca powstania i pierwotnej dystrybucji. Cechą charakterystyczną memu internetowego jest bowiem jego ‘zaraźliwość’, a więc potencjał powielania i rozprzestrzeniania, a co za tym idzie prezentowania w rozmaitych przestrzeniach medialnych – o czym szerzej piszą autorzy w dalszych częściach artykułu.  271 �III. Reakcje internautów genowej, przeskakując z ciała do ciała za pośrednictwem plemników lub jaj, tak memy propagują się w puli memów, przeskakując z jednego mózgu do 2 drugiego w procesie szeroko rozumianego naśladownictwa” . Ujęcie, jakie zaproponował Dawkins stało się początkiem memetyki, dziedziny nauki zajmującej się badaniem memów i ich społecznych następstw. W kontekście niniejszych rozważań niezwykle ważne wydaje się stwierdzenie Dobrosławy Wężowicz-Ziółkowskiej, w którym niejako doprecyzowuje ona pojęcie memu zdefiniowanego przez Dawkinsa. Autorka w artykule „Przemoc symboliczna albo o społecznych warunkach ewolucji memetycznej” opublikowanym w czasopiśmie „Teksty z ulicy. Zeszyty memetyczne”, które podejmuje zagadnienia związane z memetyką – oznajmia, że nie powinno się mówić o jakiejś idei czy wzorze informacji w kontekście memetyczności do momentu 3 zreplikowania (powtórzenia) jej, a więc narażenia kogoś na infekcję . Zatem sama idea, melodia, zwrot, itd. nie może być memem – wedle definicji brytyjskiego ewolucjonisty rozwijanego przez polską badaczkę – dopóki nie zostanie przekazane dalej – kolejnemu uczestnikowi tego memetycznego procesu. Różne podejścia – psychologiczne, kognitywne czy już wcześniej przytaczane biologiczne (za sprawą Dawkinsa) – inaczej definiują mem. Plotkin (definicja psychologiczna) określał mem jako analogiczną do genu jednostkę spuścizny kulturowej, wewnętrzną reprezentację wiedzy. Definicja kognitywna sprecyzowana przez Dennetta mówi, że mem jest złożonym pojęciem przybierającym charakterystyczną, łatwą do zapamiętania postać. Materialne przejawy 4 memu są środkami jego rozprzestrzeniania się . Susane Blackmore pojęcie memu integruje z genem. W swoich przemyśleniach – bardziej niż Dawkins – upatruje równoległego procesu multiplikacji obu tych jednostek – genetycznej i kulturowej. Jej zdaniem proces ewolucji został rozpoczęty przez kolejne naśladowanie genów, ale również memów. Zdaniem Blackmore, ludzki mózg nie przypominałby tego, z którym mamy do czynienia obecnie, gdyby nie współwystępowanie rozwoju memetycznego i genetycznego. Co istotne, zdaniem Blackmore, nie można mówić o czymś takim jak pierwszy mem – raczej należy rozpatrywać oryginalną jednostkę kulturową w kategoriach zbioru gestów, znaków, dźwięków, a także podstawowych umiejętności – takich jak rozpalanie ognia. Brytyjska psycholog zadała sobie pytanie „Dlaczego mamy takie duże mózgi?”. Doszła do wniosku, że początkowo powolny rozwój znacznie przyspieszył – człowiek na początku kopiował powoli, ale im więcej memów było do kopiowania, tym bardziej nasz mózg musiał się do tego przy                                                             2 R. Dawkins, Samolubny gen, przekł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 2007, s. 266.  D. Wężowicz-Ziółkowska, Przemoc symboliczna albo o społecznych warunkach ewolucji memetycznej, „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”, nr 11, Uniwersytet Śląski, Katowice 2007.  4 R. Brodie, Wirus umysłu, przekł. P. Turski, TeTa Publishing, Łódź 1996, s. 23-29.  3 272 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II stosować – memetycznie, dzięki czemu więcej pojmował i zapamiętywał, ale i genetycznie – powiększając się. Na poziomie memów występuje także presja selekcyjna. Jednostki kulturowe biją się o nasze zainteresowanie. Dzięki procesowi społecznej replikacji memów dochodzi – z jednej strony – do powolnego eliminowania tych mających mniejszy potencjał, z drugiej, do podnoszenia rangi jednostek przekazu kulturowego lepiej przystosowanych do przekazywania. Trudno jednoznacznie stwierdzić, co powoduje, że dana jednostka jest długowieczna, a inna nie przetrwa nawet kilku sekund. Należy jednak przypuszczać, że tak jak w genetyce, tak i w memetyce istnieje pewnego rodzaju dobór naturalny, a w zasadzie dobór memetyczny. Detalem, który może świadczyć o wysokim potencjale naśladownictwa danego memu jest łatwość tworzenia jego wiernych kopii. W sytuacji kiedy mamy prostą, możliwie łatwą do zanucenia i zapamiętania melodię, prawdopodobieństwo przekazania infekcji przez „memonadawcę” jest dużo wyższe niż w sytuacji, gdy jest ona skomplikowana i trudna do powtórzenia. Dzięki temu ta melodia będzie w sposób wirusowy opanowywać kolejne umysły. Nic też nie stoi na przeszkodzie, by w którymś z tych umysłów – przez kontakt z innym memem – powstała mutacja tejże melodii, która stanie się zupełnie odrębną jednostką przekazu kulturowego. Dla procesu replikacji memów istotne znaczenie ma kontekst, w jakim następuje przekazanie, a także źródło, z którego memy wypływają. W książce autorstwa Susan Blackmore o tytule „Maszyna memowa” czytamy: „Ilekroć naśladujemy siebie nawzajem, coś nieuchwytnego wędruje od jednej osoby do 5 drugiej. Tym czymś jest mem” . Blackmore w rozdziale „Wielki mózg”, kilkakrotnie przytacza regułę naśladowania najlepszych naśladowców jako pewnego rodzaju magiczną receptę na sukces memetyczny. Wydaje się jednak, że samo naśladownictwo najlepszych naśladowców nie będzie skuteczne, jeżeli zostanie pozostawione samemu sobie, bez oparcia memów w ugruntowanej idei, która de facto również jest sukcesem memetycznym, jednak zrealizowanym wcześniej. Bez podatnego gruntu pula memów ma niewielkie szanse na skuteczną replikację. Co więcej, nie jest tak, jak pisze Blackmore, że to, co uchodzi za najlepsze, rozprzestrzenia się najszybciej. Wirus umysłów często bywa nieobliczalny i możemy doszukiwać się czynników, które spowodowały, że okazał się skuteczny jedynie post factum. Dawkins poprosił N. K. Humphrey’a o skomentowanie jego przemyśleń na temat idei memu. Ten wskazał jeszcze jedną, z punktu widzenia wirusowości, niezwykle ważną cechę memów, jest ich płodność. Humphrey porównał mem do pasożyta, który podporządkowuje sobie aparat genetyczny komórki gospodarza, a w przypadku memetyki – mózg. Na przykład mem „wiara w życie po śmierci” jest prawdziwy nie tyle w sferze umysłowej, ale także fizycznej – re                                                             5 S. Blackmore, Maszyna memowa, przekł. N. Radomski, Rebis, Poznań 2002, s. 94.  273 �III. Reakcje internautów plikowany przez tysiące lat na stałe zadomowił się w układach nerwowych 6 ludzi na całym świecie . 7 Opisane tutaj pojęcie memu, które wprowadził Dawkins , było szeroko dyskutowane. Henry Plotkin określał je jako wewnętrzną reprezentację wiedzy, z kolei Daniel Dennett wypowiadał się na jego temat w szerszej perspektywie – mówił o memach łączących się w zbitki – mempleksy, które są zorganizowa8 nymi systemami wiedzy . Wirusy umysłu, o których już wcześniej wspomniano, najprawdopodobniej istniały zawsze. Te zaraźliwe, połączone ze sobą memy odmieniają myśli, 9 a nawet losy osób, które się nimi zakaziły . Jak pisze Richard Brodie w książce „Wirus umysłu” – „mem jest szyfrem (…), kamieniem z Rosetty umożliwiającym 10 zrozumienie istoty religii, polityki, psychologii i ewolucji kulturowej” . Myśląc o memach należy zdawać sobie sprawę z zagrożeń, jakie z nich płyną – przecież to nasze mózgi przekazują impulsy skłaniające do wykonywania czynności i zachowań. Memy podobnie do genów, różnią się tolerancją dla środowisk, w których występują. Niektóre z nich rozmnażają się szybko, ale np. mają krótki czas „egzystencji” (mody), podczas gdy inne są kopiowane wolno – proces dostosowywania się do warunków jest wówczas bardziej precyzyjny, ale utrzymują się przez bardzo długi czas (religie). W swoich przemyśleniach Blackmore idzie jeszcze dalej. Twierdzi, że tak jak geny skonstruowały mózg, który między innymi odpowiada za replikację jednostek kulturowych, tak memy skonstruowały kolejny, tym razem trzeci replikator – komputery (maszyny). Odpowiadają one za rozprzestrzenianie informacji w cyberprzestrzeni. III. Mem internetowy Warto zauważyć, że popularne formy komunikacji internetowej, czyli potocznie nazywane memy internetowe, które stanowią przedmiot omawianego                                                              6 R. Dawkins, Samolubny gen, przekł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 2007, s. 267.  Jak jednak przypomina Wężowicz-Ziółkowska, brytyjski biolog nigdy nie uważał, że idea memu jest zupełnie nowym pomysłem (John Laurent w „The Journal of Memetics” sugerował, że słowo „mem” może mieć źródło m.in. w książce „Die Mneme” Richarda Semona z 1904 roku, w której to omawiany jest kulturowy transfer doświadczeń, czy w pracy Maurice’a Maeterlincka „The Life of the White Ant” z 1926 roku). Zob. D. Wężowicz-Ziółkowska, Jednostka pamięci kulturowej. Próba kulturoznawczej redefinicji i interpretacji hipotezy memetycznej, „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”, nr 15, Uniwersytet Śląski, Katowice 2014 oraz D. Wężowicz-Ziółkowska, Moc narrativum. Idee biologii we współczesnym dyskursie humanistycznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2008.  8 M. Kamińska, Niecne memy. Dwanaście wykładów o kulturze internetu, Galeria Miejska Arsenał, Poznań 2011, s. 60-62.  9 R. Brodie, Wirus umysłu, przekł. P. Turski, TeTa Publishing, Łódź 1996, s. 11-20.  10 Tamże, dz. cyt., s. 23.  7 274 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II w niniejszym artykule badania, nie są tym, co w literaturze nazywane jest me11 mem sensu stricto. Nawiązując do recenzji artykułu Marty Juzy „Memy inter12 netowe – tworzenie, rozpowszechnianie, znaczenie społeczne” autorstwa Elżbiety Kwade i uwag dotyczących aparatu definicyjnego zastosowanego przez autorkę dyskutowanego artykułu, należy podkreślić, że na potrzeby tego projektu badawczego przyjęto rozumienie memu internetowego proponowanego przez brytyjskich badaczy kulturowych, m.in. Stuarta Halla i Johna Fiske, 13 czyli jako wytworu kultury pierwotnie dystrybuowanej w internecie . Zespół badawczy interesują więc memy internetowe rozumiane jako forma przekazywanej – z założenia spontanicznie – treści, „oznaczenie popularnego semiotycznie kompleksu transmitowanego via ICT, najczęściej w funkcji tak zwane14 go żartu internetowego” . Magdalena Kamińska w książce „Niecne memy” pisze, że dla niektórych internautów mem internetowy jest metaforą memu zdefiniowanego przez Dawkinsa, a dla innych jest on dosłownie zwizualizo15 wanym memem kulturowym . Jak zaznacza Wiktor Kołowiecki, memy internetowe budzą kontrowersje, gdyż przez wielu są uważane za spłycenie idei memów, którą zaproponował Dawkins. Zresztą sama memetyka jest przedmiotem wielu dyskusji – pojawiają się głosy, że nie ma słuszności w opisywaniu procesów kulturowych w kategoriach biologicznych, darwinowskich. Kołowiecki przyjął, że mem internetowy to zdigitalizowana jednostka informacji (tekst, obraz, film, dźwięk), rozpowszechniona w Internecie, która zostaje skopiowana, przetworzona i w tej 16 przetworzonej formie opublikowana . Próba zdefiniowania memu internetowego prowadzi tu do pojęcia emblematu, rozumianego jako kompozycja literacko-obrazowa, której korzeni należy upatrywać w XVI wieku i która składa się z lemma (sentencja, motto), imago (obraz) oraz subskrypcji (dłuższy od lemma tekst rozwijający sens obrazu oraz tłumaczący związek lemma z imago). Podobną, a w wielu przypadkach iden17 tyczną strukturę dostrzegamy w publikowanych w internecie memach .                                                              11 E. Kwade, O, memo! Recenzja artykułu Marty Juzy, Memy internetowe – tworzenie, rozpowszechnianie, znaczenie społeczne, „Studia Medioznawcze” 2013, nr 4, „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”, nr 15, Uniwersytet Śląski, Katowice 2014.  12 M. Juza, Memy internetowe – tworzenie, rozpowszechnianie, znaczenie społeczne, „Studia Medioznawcze”, nr 4, Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013.  13 Warto odnotować fakt coraz częstszego redystrybuowania memów internetowych w tzw. starych mediach (telewizja, prasa).   14 M. Kamińska, Niecne memy. Dwanaście wykładów o kulturze internetu, Galeria Miejska Arsenał, Poznań 2011, s. 61.  15 Tamże, s. 61.  16 W. Kołowiecki, Memy internetowe, jako nowy język internetu, „Kultura i Historia”, nr 21, Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2012.  17 W dalszej części artykułu pojęcia mem i mem internetowy będą stosowane zamiennie, ale będą dotyczyć memu internetowego (za definicją W. Kołowieckiego).  275 �III. Reakcje internautów Wśród cech wspólnych, które można przypisywać memom internetowym jest niewątpliwie ich humorystyczny charakter, czytelność i konwencja. Elementem wyróżniającym memy jest ich intertekstualność, która ma związek z tekstami kultury, ale także z innymi memami – noszą w sobie znamiona naśladownictwa, pojawiającego się w pracach Blackmore, a które u Dawkinsa występuje pod hasłem „replikacja”. Mem internetowy to forma synkretyczna, charakteryzująca się wariancyjnością i łatwością transkodowania kulturowego. Memy z jednej strony śmieszą lub wzbudzają zachwyt, z drugiej natomiast powodują u odbiorców zadumę czy poczucie mentalnego dyskomfortu. Bez wątpienia popularność, jaką w ostatnich miesiącach cieszą się memy jest spowodowana ich osadzeniem w kontekście czasowym i sytuacyjnym – są swoistym komentarzem do bieżących wydarzeń, jeżeli pojawiają się w prasie, czy w telewizji, to właśnie w takim charakterze. Pełnią rolę soczewki dla tego, co internauci myślą na dany temat, wyrażają sentyment – pozytywny, negatywny, ironiczny, zwykle nie są neu18 tralne . Mem jako forma wypowiedzi jest charakterystyczna dla Web 2.0. Daje możliwość współtworzenia sieci – awansuje odbiorców do roli twórców, ale także jest przejawem demokratyczności internetu – nie tylko oglądam, tworzę, również w szybki i łatwy sposób mogę się tym podzielić ze znajomymi, choćby poprzez funkcję serwisów społecznościowych (like, share, up, down). Próbując definiować memy internetowe należy zwrócić uwagę na ich funkcje społeczne. Po pierwsze, jak pisze Jakub Nowak, memy generują określone praktyki społeczne i kulturowe powiązane ze specyficznymi sposobami wykorzystywania wytworów przemysłu kultury. Powyższa funkcja jest związana ze swobodnym wykorzystywaniem reprezentacji stworzonej przez źródła mainstreamowe. Autorzy memów tworzą nowe znaczenia i komunikaty – dochodzi do pewnego rodzaju rekonstrukcji i redystrybucji, ale już na innym polu – poza 19 przemysłami kultury . Obecnie można dostrzec, że opisana ścieżka dystrybucyjna memów wydłużyła się – Internet nie jest już jedynym środowiskiem komunikowania tych form wypowiedzi. Poniższy schemat obrazuje opisany powyżej proces.                                                              18 Zob. A. Walkiewicz, Czym są memy internetowe? Rozważania z perspektywy memetycznej, „Teksty z Ulicy” 2013, nr 14, W. Borkowski, A. Nowak, Wpływ społeczny jako model rozprzestrzeniania się memów, „Teksty z Ulicy” 2005, nr 9, s. 44-68, L. Börzsei, Makes a Meme Instead: A Concise History of Internet Memes, „New_Media/Studies” 2013, no. 7, pp. 152-189.  19 J. Nowak, Memy internetowe: teksty (cyfrowej) kultury językiem krytyki społecznej, w: „Współczesne media. Język mediów”, red. I. Hofman, D. Kępa-Figura, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2013.  276 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II Rysunek 1. Ścieżka dystrybucji memów [opracowanie własne] Drugą funkcją społeczną memów jest wytwarzanie emocjonalnych więzi pomiędzy członkami społeczności kodującymi i dekodującymi przekazy w nich zawarte. Jeśli bowiem potraktujemy przestrzeń wirtualną, w której powstają memy do współczesnego, metaforycznego „karnawałowego placu” opi20 sywanego przez Michaiła Bachtina – a byłoby to ze wszech miar uzasadnione – to można stwierdzić, że memy stanowią nowoczesne formuły wyrażania języka familiarno-jarmarcznego. Jak pisze Bachtin: „plac stanowił ośrodek całej «nieoficjalności», w świecie oficjalnego porządku i oficjalnej ideologii korzystał jak gdyby z praw «eksterytorialności», był zawsze «za ludem». (…) Panował tu swoisty typ kontaktów – kontakty swobodne, familiarne, jarmarczne. W pałacach, kościołach, instytucjach, w prywatnych domach panowały hierarchiczne zasady obcowania, etykieta, normy przyzwoitości. Na placu dźwięczała też odmienna mowa – mowa familiarna, niemal odrębny język, niemożliwy gdzie 21 indziej (…) różniący się od potocznego języka klas panujących” . Memy internetowe w mechanizmie detabuizowania zaburzają właśnie normy hierarchii i etykiety obecne w języku oficjalnym, co zaobserwowano również w badanym materiale. Kolejną ważną cechą „słowa jarmarcznego” jest pewna ambiwalencja, wieloznaczność, operowanie napięciem pomiędzy pochwałą a naganą: „Jarmarczne pochwały i jarmarczne wyzwiska to jak gdyby dwie strony tego samego medalu. Jeśli prawa jest pochwałą, to lewa obelgą, lub odwrotnie. Jarmarczne słowo to dwulicy Janus. Pochwała jarmarczna jest (…) ironiczna i ambiwalentna. (…) Dlatego też tego rodzaju mowa uwolniona spod władzy norm, hierarchii i zakazów powszechnego języka – przekształca się niejako sama w szczególny język, w swoisty argot języka oficjalnego. Tym samym mowa taka                                                              20 M. Bachtin, Słowo jarmarczne, przekł. A. Goreń i in., w: Antropologia słowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 266-272. Cała koncepcja w książce: M. Bachtin, Twórczość Franciszka Rabelais’go a kultura ludowa średniowiecza i renesansu, przekł. A. Goreń i in., Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975.  21 M. Bachtin, dz. cyt., s. 268.  277 �III. Reakcje internautów wytwarza również szczególny kolektyw – kolektyw ludzi wtajemniczonych w obcowanie familiarne, ludzi szczerych i swobodnych w kontaktach języko22 wych” . Bachtin zwraca więc uwagę, że to łamanie sztywnych norm języka oficjalnego służy konstytuowaniu wspólnoty komunikacyjnej, która jest zjednoczona zarówno formą, jak i interpretacją. Dlatego też komunikacja karnawałowo-jarmarczna musi być nacechowana i dialogiczna: „Język ów odznacza się brakiem neutralnych słów i zwrotów. Jako mowa potoczna, zawsze ma adresata, zawsze do kogoś się zwraca, ma do czynienia z rozmówcą, rozmawia z nim, 23 dla niego albo o nim” . Można poza tym powiedzieć, że memy stanowią typ tekstów o charakterze mieszanym i przejściowym, łączącym cechy ustności i literackości, języka mówionego i pisanego. Z jednej bowiem strony operują tekstem pisanym – to oczywiste. Z drugiej natomiast paradoksalnie noszą cechy tekstów oralnych, mówionych. Jerzy Bartmiński wymienia jako cechy oralności: dźwiękowość, dialogowość, teatralność (dramatyczność), synkretyzm kodów, sytuacyjność („kontekstualność”) oraz obecność specyficznych wyrażeń (zwłaszcza struktur 24 gramatycznych) . Można w uzasadniony sposób założyć, że w memach internetowych cechy oralności są często z powodzeniem realizowane poprzez obraz – dźwiękowość, synkretyzm kodów i zwłaszcza teatralność mowy, które tradycyjnie wyrażają się w prozodii i gestykulacji mówiącego, mogą być oddane na fotografii (w mimice, geście, pozie osoby portretowanej). Poza tym sytuacyjność, czyli „uwikłanie w (…) ogólnie rozumiane okoliczności komunikowania i to uwikłanie tak ścisłe, że elementy sytuacji przenikają do tekstu słownego jako jego presupozycja, jako substrat informacyjny” jest wręcz cechą konstytutywną memów – dobry mem jest właśnie komentarzem do rzeczywistości społecznej, osadzonym w bieżącym kontekście komunikacyjnym. Dialogowość i gramatyczną konstrukcję zdań mówionych widać niezwykle często w tekstach zawartych w memach – to zwykle zwroty do adresata, pytania retoryczne czy opisy zbudowane z krótkich, czasem błędnych frazeologicznie i stylistycznie zdań. Ponadto dialogowość jest w ogóle istotą mema – mem dopełnia się dopiero w odbiorze i interpretacji, także dlatego, że często operuje ironią, aluzją, intertekstualnością, które pobudzają odbiorcę i każą mu domykać komunikat semantycznie i pragmatycznie. Memy internetowe służą konstruowaniu i redefiniowaniu znaczeń kultury 25 masowej i ostatnie – służą specyficznej normatywnej subwersji . Memy dają                                                              22 Tamże, s. 268-269.  Tamże, s. 271.  24 J. Bartmiński, Opozycja ustności i literackości, w: Antropologia słowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004, s. 430-434.  25 J. Nowak, O badaniu kultur popularnych online, w: Nowe media. Wyzwania i ograniczenia, red. T. Gackowski, Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013.  23 278 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II nam przyzwolenie na łamanie tabu czy chociażby norm obowiązujących w medialnym głównym nurcie. John Fiske – chociaż w „Zrozumieć kulturę 26 popularną” nie pisze wprost o kontekście Internetu – zauważa zjawisko przyjemności z nieprzyzwoitości (naughty pleasure): „Krzykliwość, nadmiar i brak smaku dostarczają (…) przyjemności, o których wiem, że są «nieprzyzwoite», ponieważ obrażają estetyczne i kulturowe gusta innych przedstawicieli klasy do której, obiektywnie ujmując «należę», a jednak przyjemności te są częściowo tak przyjemne właśnie ze względu na to, że atakują znane mi standardy 27 klasowe i ideologię” . Według Kołowieckiego memy internetowe można podzielić na trzy kategorie: szablonowe, komentujące, eksploatujące. Rysunek 2. Typologia memów internetowych [opracowanie własne, na podstawie: Kołowiecki, 2012] Memy szablonowe, tak jak wskazuje nazwa kategorii, wyróżnia narzucony, niemodyfikowalny schemat, który można wypełniać treściami określonymi przez autora. Memy szablonowe „mają formę identycznego obrazka, który opatrzyć można własnym podpisem według mniej lub bardziej określonego 28 wzorca. Czasem jest to tekst uzupełniany innymi obrazkami” . Istotną z punktu widzenia autorów memów jest możliwość ich tworzenia bezpośrednio w internecie, bez konieczności użycia programów służących do edycji obrazów (np. Adobe Photoshop). Prekursorem szablonowych memów były tzw. demotywatory, czyli formy graficzne nawiązujące do motywujących zdjęć wieszanych na ścianach amerykańskich korporacji. Demotywator miał osiągać                                                              26 J. Fiske, Zrozumieć kulturę popularną, przekł. K. Sawicka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010.  27 Tamże, s. 62.  28 W. Kołowiecki, Memy internetowe jako nowy język internetu, „Kultura i Historia”, nr 21, Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, http://www.kulturaihistoria.umcs. lublin.pl/archives/3637 (dostęp: 29 grudnia.2015 r.).  279 �III. Reakcje internautów efekt przeciwny – „podpis pod obrazkiem, choć w humorystyczny sposób, 29 przekazywał pesymistyczną wizję świata, służył jego krytyce” . Druga kategoria, czyli memy komentujące, są rodzajem formy puentującej. Najczęściej jest to rysunek twarzy z jednoznacznie wyrażoną emocją dołączony do wcześniej funkcjonującego kadru. Memy komentujące wyróżniają się na tle pozostałych, ponieważ dają precyzyjną odpowiedź, jaki stosunek do ko30 mentowanej rzeczywistości ma autor mema . Ostatnią z kategorii zaproponowanych przez Kołowieckiego są memy eksploatujące. Ich charakterystyczną cechą jest brak konkretnego przekazu. Ten rodzaj memu często wykorzystuje memy szablonowe. Bywa, że mem zaczyna być dystrybuowany jako komentujący lub szablonowy, po czym jest rekonstruowany i dostaje „drugie życie” jako mem eksploatujący. Tego typu memy 31 cieszą się dużą popularnością, ale w krótkim okresie . IV. Analiza ilościowa Na wstępie tego podrozdziału należy zaznaczyć jedną uwagę natury metodologicznej: otóż rozpoczynając projekt badawczy w pierwotnie założonym kształcie, stworzono instrumentarium służące analizie ilościowej. Uczyniono tak, ponieważ zakładano, że memów dotyczących Jana Pawła II będzie w przestrzeni internetowej znacznie więcej – zresztą przeprowadzone badanie pilotażowe potwierdzało takie domniemania. Jak jednak okazało się finalnie, memy odnoszące się do Jana Pawła II i jego działalności są mocno ograniczone liczbowo – w różnego rodzaju agregatorach memów, w witrynach przeszukiwanych przez wyszukiwarkę Google i inne wyszukiwarki odnaleziono łącznie nieco ponad 100 unikalnych memów internetowych (których część, co też trzeba zaznaczyć, była na różnych stronach chętnie powielana, kopiowana). Konkluzja o niewielkiej, ograniczonej liczbie memów tematycznych w badanym obszarze stanowi już pierwszy wniosek z analizy, ale nie zniechęca do tego, by zagregowane memy poddać prostej analizie ilościowej w odniesieniu do ich zawartości. Zgromadzony materiał został zakodowany w specjalnie zaprojektowanym kluczu kategoryzacyjnym. Jednym z jego zadań było uzyskanie odpowiedzi, jakie grupy bohaterów pojawiają się w memach. Osoby kodujące miały do wyboru następujące kategorie aktorów: Jan Paweł II, inny papież (nie Jan Paweł II), polityk / politycy, artysta / artyści, sportowiec / sportowcy, duchowny / duchowieństwo, zwykły człowiek / zwykli ludzie, Polska / Polacy, postacie z bajek.                                                              29 Tamże.  Tamże.  31 Tamże.  30 280 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II Wykres 1. Kategorie aktorów występujących w memach W 66 proc. memów pojawiała się postać Jana Pawła II. Na uwagę zasługuje wynik aktora „zwykły człowiek / zwykli ludzie”, który pojawił się w 12 proc. memów. Trzecim pod względem częstości występowania aktorem byli politycy – 5 proc. Najrzadziej występującym bohaterem okazał się „sportowiec / sportowcy” – 1 proc. Warte odnotowania jest wystąpienie każdej ze stworzonych kategorii bohaterów, co świadczy to, o właściwej konstrukcji klucza kodowego. Poniższy mem reprezentuje najliczniejszą grupę komunikatów, w których pojawiła się osoba Jana Pawła II – jest charakterystyczny dla najliczniejszego typu memów: 281 �III. Reakcje internautów Po lewej stronie widzimy postać Jana Pawła II, natomiast po prawej stronie widnieje cytat z jego wypowiedzi lub pisma jego autorstwa wraz z podpisem papieża po łacinie. Kolorystyka memu jest utrzymana w kolorze czarnobiałym: tło jest białe, czcionka czarna, a postać papieża czarno-biała. Wydaje się, że takie barwy mają podkreślać znaczenie przekazu, podnosić jego rangę, skupiać uwagę odbiorcy przede wszystkim na treści, a nie formie. Tematyka memu została określona jako społeczno-kulturalna. Charakter memu, czyli wyróżniający się dominującym tekstem, dotyczy mniejszej liczby przebadanych komunikatów. Co ważne – tekst przedstawia temat materiału wizualnego w sposób deskryptywny. Aktorami w sposób znacząco wyróżniający się pod względem ilości byli także zwykli ludzie. Poniższy przykład prezentuje ten typ aktorów. Mem przedstawia czarno-białe zdjęcie kobiety wtulonej w mężczyznę. Widać, że są blisko związani – prawdopodobnie są parą. Pod zdjęciem znajduje się biały napis – cytat Jana Pawła II o miłości, który można potraktować jako przykazanie dla zakochanych. Można więc powiedzieć, że tekst memu ukierunkowuje i precyzuje odbiór przekazu komunikowanego przez obrazek (który wcale nie jest jednoznaczny – gdyby przeanalizować dogłębnie choćby spojrzenie dziewczyny, można byłoby wyinterpretować co najmniej kilka możliwych znaczeń). Zauważona polisemiczność może być również uznana, w przypadku niektórych typów memów, za cechę dystynktywną, a nawet konstytutywną. Podczas badania memów została także określona ich tematyka. Zaprojektowany klucz kategoryzacyjny uwzględniał siedem tematów dominujących w memie: polityczny, ekonomiczny, społeczno-kulturalny, prawny, sportowy, dotyczący Kościoła Katolickiego oraz inne. 282 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II Wykres 2. Tematyzacja memów Najczęściej pojawiającym się w badanych memach tematem był temat społeczno-kulturalny, w tym problem pedofilii, który dotyczył 58 proc. przeanalizowanych memów. 22 proc. memów odnosiło się do spraw dotyczących Kościoła Katolickiego. Przykładowy komunikat, który łączy w sobie dwa najczęściej pojawiające się wątki tematyczne zamieszczono poglądowo poniżej. Mem przedstawia papieża Jana Pawła II w białej sutannie. Najważniejszy hierarcha w Kościele rzymskokatolickim stoi na tle błękitnego nieba i unosi ręce do góry w geście błogosławieństwa. Jego twarz wyraża miłość, życzliwość i radość. Obraz wywołuje więc jednoznacznie pozytywne konotacje. Tymczasem tekst, którym opatrzone jest zdjęcie, ma już raczej ambiwalentny wydźwięk – użycie w podpisie słowa „showman” (wielkość czcionki również ma swój wydźwięk – stopniowalność dekodowania znaczenia mema) sugeruje przypisanie papieżowi egoistycznych, interesownych motywacji zamiast humanistycznych, altruistycznych, które wynikałyby z mimiki i gestykulacji papieża. 283 �III. Reakcje internautów Najmniej memów dotyczyło tematyki prawnej (po lewej stronie) i sportowej (po prawej stronie) – oba tematy pojawiły się w zaledwie 1 proc. memów. Poniższe dwa memy przedstawiają takie właśnie konteksty. O ile mem odnoszący się do Galileusza ma pewną wartość informacyjną, edukacyjną, o tyle zarówno ten, jak i drugi obrazek charakteryzuje osobliwa prostota kompozycyjna i perswazyjna. W pierwszym memie trudno odnaleźć uzasadnienie połączenia tego typu zdjęcia i tego typu tekstu (zdjęcie zawarte w memie można by z powodzeniem zastąpić każdą inną fotografią papieża), natomiast drugi operuje dość prostym i raczej niezabawnym żartem. Warto w tym miejscu zasygnalizować wątek, który zostanie szerzej rozpisany na kolejnych stronach. Mianowicie, w memie poświęconym uznaniu w 1992 r. przez Jana Pawła II faktu, iż potępienie Galileusza przez Kościół Katolicki za głoszenie heliocentrycznego poglądu objawia nam się kolejna, istotna funkcja internetowego memu. Otóż, internetowy mem, w tym konkretnym ujęciu, urasta do rangi popkulturalnej instancji poznawczej. Dzięki temu memowi internauci dowiadują się o tym, kiedy Galileusz miał zostać zrehabilitowany przez Kościół Katolicki, w szczególności przez papieża Jana Pawła II. Sposób użytkowania Internatu winien zachęcać do naturalnej weryfikacji różnych wiadomości, także tych informacji, które pochodzą ze świata memów. Jednakże wydaje się, iż sposób odbioru memów (ich wizualność i syntagmatyczna narracyjność) może osłabiać wolę weryfikacji treści, jakie niosą one ze sobą. Dlatego też owa instancyjność poznawcza może być złudna. Warto bowiem pamiętać, iż Jan Paweł II – w duchu Soboru Watykańskiego II – dokonał ustnej rehabilitacji Galileusza, zaledwie kilkanaście miesięcy po swoim wyborze na tron piotrowy. Otóż na sesji Papieskiej Akademii Nauk (10 IX 1979) Jan Paweł II, mówiąc 284 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II o Galileuszu, zauważył „musiał wiele wycierpieć... ze strony ludzi i instytucji Kościoła. Sobór Watykański uznał pewne swoje postawy za niewłaściwe i wyraził z tego powodu ubolewanie, co przeczytać możemy w 36 numerze Konstytucji duszpasterskiej o Kościele w świecie współczesnym Gaudium et spes... Odniesienie do Galileusza stoi wyraźnie w załączonym do tego tekstu przypisie, w którym cytowany jest tom Vita e opere di Galileo Galilei autorstwa Pio Paschiniego, wydany przez Papieską Akademię Nauk”. „Galileusz wprowadził zasadę interpretowania świętych ksiąg wykraczającą poza ich dosłowny sens, ale będącą w zgodzie z ich intencją i rodzajem wykładni właściwej dla każdej 32 z nich” . Nadto, papież powołał także (31 VII 1981) specjalną komisję do zbadania sporu ptolemejsko-kopernikańskiego XVI i XVII wieku, do którego należy „sprawa Galileusza”. Puentą tych działań było przedstawienie przez Jana Pawła II – zgodnie z treścią mema – 31 października 1992 r., na sesji plenarnej Papieskiej Akademii Nauk z udziałem Korpusu Dyplomatycznego akredytowanego przy Stolicy Apostolskiej, wraz z kardynałem Poupardem, wyników prac komisji. Należy więc uznać, iż mem w swym edukacyjnym, poznawczym wymiarze jest w szczególności narażony na istotne uproszczenia ze strony jego twórców, którym przede wszystkim przyświeca cel perswazyjny, w mniejszym stopniu informacyjny czy edukacyjny. Trzeba też pamiętać, iż pod właściwą treścią mema, znajduje się silnie perswazyjna i polisemiczna adnotacja – mniejszą czcionką, w kolorze białym – „Lepiej późno, niż wcale”. Interpretacja rzeczonej konstatacji może być różna. Możemy ją odnosić względem Jana Pawła II, ale możemy ją odnosić w ogóle do Kościoła Katolickiego, któremu rehabilitacja – podług narracji komentowanego mema – zajęła ponad 350 lat. Reasumując powyższy przykład, warto odnotować owy potencjał poznawczy, edukacyjny memów internatowych, przy równoczesnym wskazaniu, iż w istocie bardzo łatwo w tym typie komunikacji o daleko idące uproszczenia, by nie powiedzieć nieścisłości, czy przekłamania. Przechodząc do kolejnych ustaleń, płynących z wykonanej analizy, zespół badawczy określił również emotywność analizowanych memów. Okazało się, że tylko 9 proc. z nich było dla badaczy silnie angażujące. Daje to podstawę do stwierdzenia, że memy, które były przedmiotem badania nie posiadały elementarnej cechy memów internetowych, czyli działania wzbudzającego jednoznaczne emocje (na osi binarnej śmiech/zachwyt – zaduma/dyskomfort). Jak wskazuje poniższy wykres, 7 proc. memów okazało się nieangażującymi. 23 proc. memów oznaczono jako trudne do jednoznacznego określenia, czy są emotywne. Najwięcej „obrazków” zostało określonych jako raczej angażujące – 44 proc.                                                              32 „Acta Apostolicae Sedis”, 71 (1979), s. 1461-1468.  285 �III. Reakcje internautów Wykres 3. Emotywność memów Przykładem komunikatu, który został oceniony mianem raczej nieangażującego, czyli zaliczający się do drugiej grupy pod względem liczebności (23 proc.) był mem przedstawiający Jana Pawła II w białej szacie na niebieskim tle. Papież trzymał rękę w sposób znany z obrzędu błogosławieństwa. Napis obok obrazka brzmi „Jan Paweł II Papież. Szanowany przez wszystkich. Bez względu na wyznanie i przekonania”. Autor memu podkreślił tym samym powszechny szacunek do osoby papieża Polaka. Mem, który uznano z kolei za silnie angażujący, pokazuje Jana Pawła II pochylającego się przed figurką Matki Boskiej. Papież najprawdopodobniej się modli, a scena ta ma miejsce w kościele. Obrazkowi towarzyszy tekst o charakterze humorystycznym. W tym przypadku uwagę przyciąga figurka Matki Boskiej oraz żartobliwy napis: „Przepraszam najmocniej, ma pani może papieroskiem poczęstować?” V. Analiza semiotyczna – studia przypadków Poniżej zostaną opisane memy wyróżniające się w zgromadzonej próbie. Należy jednak zaznaczyć, że wybór ciekawych poznawczo i interpretacyjnie memów, operujących bogatą siatką skojarzeń, nie był łatwy. Zagregowane memy okazały się, generalnie rzecz biorąc, dość miałkie – bazowały na prostej kontrowersji, nieskomplikowanym dowcipie, abstrahowały od subtelnego użycia ironii czy absurdu. Zdecydowana ich większość okazała się płaska pod względem semiotycznym. 286 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II Analiza semiotyczna wybranych, ciekawszych komunikatów z jednej strony prezentuje ich złożony, najbardziej prawdopodobny przekaz (ideę), natomiast z drugiej wskazuje sieć konotacji, kontekstów, do pewnego stopnia kapitał symboliczny postaci i zjawisk, który wykorzystano do skonstruowania takiego, 33 a nie innego znaczenia memu. Ideami na potrzeby niniejszej analizy nazwano wszystko to, co za definicją Ferdinanda de Saussure’a jest elementem zna34 czonym (signifié) oraz – za poglądem francuskiego filozofa Rolanda Barthesa – znajduje się na pierwszym, drugim i trzecim poziomie znaczenia (denotacje, 35 konotacje i mity) , czyli co za sobą skrywa zgromadzona próba badawcza, jakie budzi skojarzenia, co daje odbiorcy na poziomie wiedzy i odczuć, jakie wywołuje u niego przemyślenia. Według Gillian Rose „znak składa się z dwóch elementów, które można wyróżnić jedynie na poziomie analitycznym, w praktyce są one ze sobą zinte36 growane” . Pierwszym elementem wspomnianym przez Rose – w przypadku niniejszej analizy – są powyżej przedstawione idee, natomiast tym drugim elementem jest kapitał symboliczny, a mianowicie graficzna forma znaku (w przypadku memów zwykle w postaci obrazu i tekstu). Ideą powyższych memów jest ukazanie Jana Pawła II jako wzoru, ale na poziomie aksjologii i deklaracji, a nie na poziomie wiedzy i zrozumienia. Kapitałem symbolicznym memu po lewej stronie jest Willy Wonka, bohater filmu                                                              33 Tę nomenklaturę stosuje także Gillian Rose – zob. G. Rose, Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, przekł. E. Klekot, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010.  34 F. de Saussure, Kurs językoznawstwa ogólnego, przekł. K. Kasprzyk, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, cz. 1, s. 76-81.  35 R. Barthes, Mitologie, przekł. A. Dziadek, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000 oraz R. Barthes, Podstawy semiologii, przekł. A. Turczyn, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009.  36 G. Rose, Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, przekł. E. Klekot, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010, dz. cyt., s. 106.  287 �III. Reakcje internautów „Willy Wonka i fabryka czekolady”, ekranizacji powieści Ronalda Dahla „Charlie i fabryka czekolady” wydanej w 1964 roku. Drugi mem (po prawej stronie) zbudowany jest na wiedzy odwołującej się do reformy emerytalnej w Polsce (podwyższenie wieku emerytalnego), symbolicznych napięć polsko-niemieckich i kontrowersyjnej abdykacji Benedykta XVI. Oba prezentowane powyżej komunikaty można zakwalifikować – zgodnie z systematyką Kołowieckiego – do memów szablonowych. Mem po lewej stronie jest pewnego rodzaju szyderczym uśmiechem do wszystkich osób, które twierdzą, że ich wzorem jest Jan Paweł II. Osoby, które nie czytały żadnej z encyklik autorstwa polskiego papieża, a wypowiadają się w tonie, który prezentuje pierwsza – górna fraza, otrzymują rodzaj pstryczka w nos. Ironia autora memu przejawia się pytaniem retorycznym – panuje powszechna wiedza, że niewiele osób – Polaków czyta jakiekolwiek książki, nie mówiąc o encyklikach, których lektura wymaga większego zaangażowania intelektualnego. Mem po prawej stronie w formie żartu prezentuje – przez pryzmat historii i doświadczeń – opinie Polaków o samych sobie, aktach prawnych (w tym przypadku zmianie ustawy emerytalnej), ale także stosunek do naszych zachodnich sąsiadów. Autor mema wskazuje na nadmierną „pracowitość” polskiego społeczeństwa jako na dowód niższości wobec Niemców („My tyle harujemy, a nic z tego nie mamy, jeszcze emerytury mamy takie niskie, o ile w ogóle do nich dożyjemy”). Tego typu słowa-klucze na poziomie konotacyjnym, a może nawet 288 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II i mitycznym funkcjonują w samym społeczeństwie. Ukazywana jest tutaj wyższość Zachodu nad biednymi Polakami, którzy o wszystko muszą walczyć. Ta walka i niesprawiedliwość społeczna wykracza poza klasę niską i średnią, również zaczyna dotykać środowisko elit – w tym wypadku kościelnych. Kolejny mem, który można zaliczyć do kategorii memów szablonowych, wyśmiewa monetyzację wizerunku Jana Pawła II. Przestrzenią, w jakiej wyrażona jest ta idea, nie jest obraz sensu stricto, ale język, figura „Wielkiego Rodaka”. Demotywator składa się z trzech części – elementem znaczącym jest tutaj zdjęcie ogłoszenia, oraz dwa hasła. Twórca ogłoszenia zachęca – w nienachalnej formie („pragniemy umożliwić Państwu zakup”) – do kupna pewnego typu materaca rehabilitacyjno-leczniczego, na którym w czasie swojej pielgrzymki do Polski spał Ojciec Święty. Autor mema wykpiwa osoby, które wykorzystują wizerunek Jana Pawła II dla własnego interesu. Robi to przez ironię zawartą w pierwszym i drugim haśle, w którym zestawia prawdziwy cud – wymodlony przez wstawiennictwo Jana Pawła II – uzdrowienia z pobudzeniem gospodarki. Wnosi – w sposób prześmiewczy – o dopisanie „napędzania gospodarki” (przez sprzedawanie materaców, na których rzekomo sypiał polski papież) do jego listy cudów. Powyższy demotywator umieszcza postać Jana Pawła II w roli katalizatora społecznego działania – papież jako wzór do naśladowania, a nie podziwiania. Mem niejako obnaża niewłaściwą funkcjonalność pomników papieskich i monumentalnych budowli religijnych, które stały się elementem architektury polskich miast. Mem przez zestawienie słynnego cytatu autorstwa Jana Pawła II z poruszającym zdjęciem prezentującym parę starszych osób i kiczowaty pomnik kpi ze wszystkich, dla których postać papieża jest motywem do stawiania pomników, a nie do czynienia dobra. Zamysłem autora było wywołanie refleksji odbiorcy komunikatu, czy aby na pewno właściwie interpretuje testament pozostawiony przez polskiego papieża. Autor wydaje się mówić: „Przecież papież nie chciał, aby budowano pomniki z jego podobizną, chciał, aby czynić dobro drugiemu człowiekowi”. Mocnym akcentem memu jest umieszczenie na nim często powtarzanych słów autorstwa pochodzącego z Wadowic biskupa Rzymu. W sposób oczywisty trafiają do odbiorców, nie pozostawiając wątpliwości, że wielkość ludzi nie zależy od rozmiarów stawianych im pomników. 289 �III. Reakcje internautów W tonie podobnym do poprzedniego analizowanego komunikatu, komunikuje się z odbiorcami kolejny mem. Prezentuje on postać Jana Pawła jako zakładnika własnej legendy, swoiste „uspiżowienie” człowieka posunięte ad absurdum. W tym przypadku kapitałem symbolicznym jest kicz rzeźby religijnej. Autor nawiązuje ironicznie nie tylko do monetyzacji wizerunku Jana Pawła II, ale przede wszystkim do brzydoty, kiczowatości i tandetności wytworów pseudo-artystycznych stawianych w wielu polskich miastach i miasteczkach. Możemy się domyślać, że zamierzeniem autora rzeźby było połączenie postaci papieża z aniołem – stąd powiewająca na wietrze szata, która ma być metaforą anielskich skrzydeł. Zdaniem memotwórcy, rzeźba okazała się warsztatowo nieudolna, dlatego na końcu hasła znajdują bardzo znaczący znak interpunkcyjny – wielokropek. Tego typu wytwory kultury, czego przykładem jest pojawiający się na memach pomnik, z reguły powstają z potrzeb lokalnych społeczności, są niejako wyrazem potrzeby posiadania bohaterów. Powyższe trzy memy pokazują Jana Pawła II jako ikonę popkultury (widać w nim raczej sympatycznego człowieka, a nie poważnego kościelnego hierar- 290 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II chę). Środkami wyrazu stały się tutaj nawiązania do kinematografii, skrzydlatych słów, ale także socjolektu. Mem po lewej stronie przedstawia siedzącego przy pulpicie Jana Pawła II, którego gest oraz mimika twarzy wskazują na to, że coś tłumaczy – być może także życzliwie uśmiecha się w obecności wiernych. Tło mema jest czarne, a biały napis znajduje się na górze. Poza oraz gest papieża na tym zdjęciu nawiązują do napisu, ponieważ Jan Paweł II wygląda jakby tłumaczył komuś coś oczywistego. Tego typu mem może być wysyłany do innych użytkowników – tym samym rozpowszechniany – jako jednoznaczny komentarz do czegoś oczywistego, niepodważalnego faktu bądź nieuzasadnionych wątpliwości lub wręcz przeciwnie – do tematu kontrowersyjnego, wzbudzającego wątpliwości. W tym drugim przypadku poza papieża i tekst obrazka komunikują z pozycji dominującej, że oto właściwa racja jest tylko jedna i zakłopotany powinien być ten, kto jej nie dostrzega. Środkowy mem, w sposób jednoznaczny komentuje i jednocześnie dyskredytuje podjętą przez Benedykta XVI decyzję o abdykacji. Widzimy na nim roześmianego Jana Pawła II siedzącego na dużym krześle w białej, papieskiej szacie. Tekst jest stylizowany na młodzieżowy, ironiczny komentarz (imię papieża Benedykta jest zdrobnione, pojawia się też żartobliwa obelga). Przekaz, jaki niesie mem, to wyższość papieża Polaka nad papieżem Niemcem, której dowodzi większa pracowitość, konsekwencja, wytrwałość i odpowiedzialność Polaka. Istotnym dla odbioru mema kontekstem jest tu oczywiście kontekst stereotypowo agonistycznych stosunków polsko-niemieckich. Mem po prawej stronie prezentuje zestaw sztućców oraz talerz przedstawiający Jana Pawła II. Oprócz monetyzacji wizerunku, o którym była już mowa przy poprzednio analizowanych memach, widzimy nawiązanie do kinematografii. Autor sparafrazował tytuł filmu „Karol – człowiek, który został papieżem” w reżyserii Giacomo Battiato, wyśmiewając zarówno ideę filmów opowiadających historię papieża Polaka, jak i praktykę zarabiania pieniędzy przez sprzedaż kiczowatych wytworów kultury użytkowej, wykorzystujących wizerunek papieża. 291 �III. Reakcje internautów Tekst mema można odczytywać również metaforycznie – chodzi w nim także o spłaszczenie pamięci Jana Pawła II, który jest pamiętany jako ciekawa postać popkultury, a nie jako przywódca wspólnoty religijnej, kapłan, ważna postać światowej polityki. Na koniec warto również pochylić się nad jeszcze jednym typem memów, które zaprezentowano powyżej. Jeden z nich – środkowy – był już omawiany wcześniej wskazując na ciekawy potencjał poznawczy, jaki mogą nieść ze sobą niektóre memy internetowe, przy równoczesnym uznaniu ryzyka omyłki, braku weryfikacji treści (czy w rzeczy samej mówią prawdę?), które są w memach prezentowane w sposób lekki, iście narracyjny, wreszcie wizualny, nawet jeśli można mieć zastrzeżenia co do ich atrakcyjności. Otóż powyższe memy z jednej strony prezentują potencjał poznawczy i edukacyjny tego typu formy komunikacyjnej, z drugiej zaś mogą mieć charakter ekskluzywny, a więc odwrotny od tego, który memom najczęściej się przypisuje. Mianowicie, w omawianej literaturze przedmiotu oraz w przypadku lwiej części analizowanych memów w ramach niniejszego projektu badawczego, zauważono, iż ich forma i treść ma charakter silnie inkluzywny, partycypacyjny, włączający użytkowników memów (odbiorców i twórców) do wspólnej pop-kuluralnej, internetowej subkultury. Innymi słowy, aby zostać użytkownikiem memów internetowych nie za wiele trzeba wiedzieć, nie trzeba być oczytanym, wykształconym, nie potrzeba specjalistycznej wiedzy. Podobnie zresztą jak w przypadku telewizji, 37 która – cytując Neila Postmana – „przedstawia dość prymitywną, lecz nieodpartą alternatywę wobec linearnej i sekwencyjnej logiki słowa drukowanego i dąży do tego, by wymogi edukacji literackiej były niedostosowane. […] Oglądanie telewizji nie wymaga żadnego talentu, ale też żadnego nie rozwija”. Z kolei jednak, gdy spojrzymy na powyższe memy, to one mają inny charakter. Pierwszy z nich może stanowić typowy przykład tzw. mema poznawczego, który wzbogaca jego użytkownika o dodatkową wiedzę. Odkrywa przed nim archaiczne znaczenie słowa „parafianin”. Memotwórca wykorzystuje ewentualną lukę w wiedzy użytkownika memu do tego, aby perswazyjnie, narracyjnie przekonać go do określonej wizji i wizerunku ludzi wierzących, onych parafian. Trzeba odnotować, iż jest to głos osoby (memotwórcy), który zapewne nie określiłaby siebie mianem człowieka wierzącego, przynależnego do jakiejś parafii, posiadającej status parafianina. Perswazyjność komentarza, jaki analizujemy w rzeczonym memie, polega na tym, iż niestosowane zachowania osób wierzących nie powinny dziwić użytkowników niniejszego mema, gdyż fakt bycia parafianinem, zgodnie z archaicznym, przestarzałym znaczeniem tego                                                              37 N. Postman, The Disappearance of Childhood, Vitnage Books, New York 1994, s. 78 (cytat za É. Maigret, Socjologia komunikacji i mediów, przekł. I. Piechnik, Oficyna Naukowa, Warszawa 2012, s. 30). Zob. także P. Bordieu, O telewizji. Panowanie dziennikarstwa, przekł. K. SztandarSztanderska, A. Ziółkowska, PWN, Warszawa 2009.   292 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II słowa, oznacza zacofanie, bycie człowiekiem ograniczonym, bez ogłady, niewykształconym. Jeśli użytkownik nie znał niegdysiejszego znaczenia słowa „parafianin” jest w istocie silniej podatny na perswazyjny wymiar rzeczonego mema. Podobnie zresztą dzieje się w przypadku drugiego, środkowego mema dotyczącego Galileusza, mema, którego analizę przeprowadzono już na wcześniejszych stronach. Najciekawszym jednak memem z tej trójki wydaje się ostatni – zarówno jeśli weźmiemy pod uwagę jego atrakcyjną, wizualną stronę, a także treść jaką zamieszczono zarówno na zdjęciu Jana Pawła II, jak i pod samą fotografią (mamy tutaj do czynienia z oczywistą i zamierzoną redundancją, której celem jest wzmocnienie wydźwięku cytatu z wypowiedzi Jana Pawła II). Warto nad tym memem chwilę się zatrzymać. Otóż na przykładzie analizowanych memów dotyczących Jana Pawła II zauważono, że niektóre z nich (właśnie omawiany oraz wcześniej analizowany mem, dotyczący uznania za błąd potępienia przez kościół Galileusza w 1992) mają charakter iście poznawczy, edukacyjny, a także właśnie ekskluzywny w swym znaczeniowym wymiarze. Otóż, odkodowywanie pełni sensów, płynących z powyższego memu nie jest możliwe dla każdego. Tylko Ci, którzy są zapewne kształceni w zakresie historii, filozofii czy też teologii są w stanie odkodować głębsze znaczenie słów, jakie de facto powtórzył za św. Ekspedytem Jan Paweł II, czyniąc owe zawołanie starożytnego męczennika „Hodie!” (to znaczy: Dziś) bliższym współczesnemu człowiekowi. Chodzi o to, aby ten swoją przemianę w homo novus (to znaczy: nowego człowieka), wiernego ewangelii nie odkładał na jutro, lecz rozpoczął ją zrazu dziś, tu i teraz. To ciekawa funkcja, jaką odnaleziono w trakcie prowadzonych analiz dyskursu memetycznego wokół Jana Pawła II. Okazuje się bowiem, iż memy mogą, i niosą ze są także ogromny ładunek refleksji, wiedzy, a także coś, co moglibyśmy nazwać interakcyjnym zobowiązaniem użytkownika względem danego mema, który może zostać odczytany na co najmniej dwóch poziomach znaczeniowych. To niezwykle ciekawa i warta dalszych badań i eksploracji funkcja współczesnych, choć należy przyznać, że tylko niektórych memów internetowych. VI. Wnioski i podsumowanie Przeprowadzone w projekcie badawczym analizy prowadzą do kilku generalnych konkluzji. Przede wszystkim podjęte badania pozwoliły do pewnego stopnia odtworzyć wizerunek Jana Pawła II, jaki wyłania się z memów internetowych. W miarę możliwości materiałowych wskazano, jakie znaczenia i konotacje tworzą społeczne postrzeganie osoby Jana Pawła II i jego działań (w perspektywie funkcjonujących w sieci memów). W przeanalizowanych memach, Jan Paweł II jest przede wszystkim przedstawiany jako osoba reprezentująca Kościół Katolicki – pewnego rodzaju sym- 293 �III. Reakcje internautów bol, który ma być soczewką dla całego środowiska. Wyróżniającym się motywem w badanych komunikatach było wykorzystanie postaci Jana Pawła II w funkcji krzywego zwierciadła dla odbiorców: autorzy memów chętnie piętnowali postawy społeczeństwa, które z jednej strony szczyci się rzekomym kultywowaniem ideałów głoszonych przez Jana Pawła II, z drugiej natomiast nie zna podstawowych refleksji i zaleceń papieża, wynikających z jego przemówień czy encyklik. Można zatem stwierdzić, że część memów miała obnażyć powierzchowność kultu Jana Pawła II wśród Polaków. Należy podkreślić, że w analizowanej próbie zdecydowana większość materiałów dotyczyła tematów społecznych, w tym – co istotne – wątków poruszających problem pedofilii w Kościele Katolickim. W memach Jan Paweł II jest figurą metaforyczną dla szeroko komentowanych – już po śmierci papieża – ważnych, ale i kontrowersyjnych zjawisk dotyczących funkcjonowania Kościoła Katolickiego i jego miejsca w życiu społecznym we współczesnej Polsce i w świecie. Badanie wykazało również semantyczną heterogeniczność postaci Jana Pawła II w internetowym dyskursie publicznym. Wyraźnie widoczne jest niwelowanie dystansu między wiernymi a hierarchą (i tym samym – Kościołem). Memy internetowe zdecydowanie detabuizują postać Jana Pawła II i instytucję Kościoła Katolickiego. Ważnym wnioskiem formalnym jest natomiast konkluzja o nietypiczności memów internetowych związanych z Janem Pawłem II. Gatunek wypowiedzi artystycznej, jakim bez wątpienia jest mem internetowy wykazuje podobieństwo strukturalne do emblematu, czyli kompozycji, na którą składają się: „inskrypcja, zwana też epigraf (...), obraz, zwany również icon (...), subskrypcja, 38 którą zazwyczaj był wiersz, epigramat, czasem utwór elegijny” . W toku analizy stwierdzono, że memy, które były przedmiotem badania, nie należą do grupy memów-emblematów, nie wykazują takiego charakteru. Memy opowiadające o Janie Pawle II mają wymiar denotywnej demonstracji ideologicznej. Ponadto przebadane memy w zdecydowanej większości nie wpisują się w klasyfikację przedstawioną przez Wiktora Kołowieckiego. Generalnie rzecz biorąc, memy dotyczące osoby Jana Pawła II, które zostały poddane analizie są ubogie pod względem pragmatyczno-semantycznym, mają niski tzw. potencjał memetyczny, co powoduje, że nie są płodnymi – ulegającymi częstym replikacjom – jednostkami kulturowymi. Natomiast najważniejszym, kluczowym wnioskiem wynikającym z przeprowadzonych badań jest stwierdzenie ograniczonego liczbowo i płaskiego semantycznie zbioru memów związanych z Janem Pawłem II w polskojęzycz                                                             38 J. Pelc, hasło Emblemat, w: Słownik literatury staropolskiej, red. T. Michałowska, Ossolineum, Wrocław 1998.  294 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II nej przestrzeni internetowej. Twórcy memów rzadko więc zajmują się postacią papieża Polaka, a gdy już to czynią – to zazwyczaj konstruując proste, niewymagające graficznie i językowo, nierzadko wulgarne komunikaty. Taki wniosek może dziwić, zwłaszcza jeśli weźmiemy pod uwagę miejsce Jana Pawła II we współczesnym świecie społecznym, w życiu i historii Kościoła Katolickiego, w historii najnowszej Europy i świata. Długość pontyfikatu Jana Pawła II, wielość podejmowanych przez niego aktywności, wreszcie związki z młodzieżą manifestowane w przestrzeni medialnej kazałyby sądzić, że Jan Paweł II jest postacią ikoniczną w świecie mass mediów, w tym także Internetu. Tymczasem analiza materiału badawczego prowadzi do zgoła innych wniosków. Trudno jednoznacznie wskazać przyczynę takiego stanu rzeczy, można spekulować o kilku. Być może powód nieznacznej obecności w internetowych memach ma charakter technologiczny – otóż w czasie pontyfikatu Jana Pawła II ani korzystanie z Internetu w Polsce, ani tworzenie i dystrybucja memów internetowych nie były tak powszechne jak obecnie. Jeśli zatem memy tworzone są w odniesieniu do wydarzeń bieżących, aktualnych, to siłą rzeczy to kryterium nie może być spełnione i zainteresowanie memotwórców osobą Jana Pawła II z założenia musi być niższe (nawet jeśli weźmiemy pod uwagę kontekst późniejszej kanonizacji). Inną domniemaną przyczyną niewielkiej i słabej jakościowo ekspozycji Jana Pawła II w memach może być ograniczone, powierzchowne rozumienie działalności publicznej papieża, zwłaszcza wśród młodych ludzi, aktywnych w tworzeniu internetowych komunikatów. Papież Polak jest więc z pewnością rozpoznawany, ale może niezbyt dobrze rozumiany. Odwołując się do samej postaci Jana Pawła II i jego działalności, internauci (i być może Polacy w ogóle) odnoszą się do maksymalnie kilkunastu bardziej znanych cytatów, wyrwanych zresztą z szerszego kontekstu wypowiedzi czy pisma. Poza tym gros konotacji z osobą papieża wiąże się z funkcjonowaniem w ogóle Kościoła Katolickiego jako instytucji, ze stereotypowym rozumieniem życia religijnego i uprawiania kultu w Polsce, wreszcie z komercjalizacją i monetyzacją życia publicznego, także w obszarze kultury i religii. Wykorzystywanie – nierzadko przecież przedmiotowe – postaci Jana Pawła II w memach w tych kontekstach każe stawiać hipotezę, że generują one dyskurs raczej o konkretnych zjawiskach pokazywanych z wykorzystaniem papieża lub przez pryzmat jego osoby, a nie dyskurs o samym papieżu (który jest w jakiś sposób określony, opisany, zinterpretowany). Innym jeszcze powodem niskiej ekspozycji memograficznej Jana Pawła II może być generalnie niskie zainteresowanie użytkowników Internetu osobami związanymi z religią (m.in. katolicką), zwłaszcza zaś kapłanów czy innych aktywnych postaci Kościoła katolickiego. Być może politycy, aktorzy, sportowcy są postaciami bardziej rozpoznawalnymi, angażującymi większe grupy odbiorców i tym samym zajmującymi większą część przestrzeni internetowej niż żyjący czy nieżyjący papieże. 295 �III. Reakcje internautów Niezależnie od diagnozy przyczyn opisywanego zjawiska, która jak widać, nie jest łatwa, z pewnością można stwierdzić jedno: memy internetowe jako szczególny typ komunikatów medialnych jest tworzywem żywym, nadal konstytuującym się i nadal silnie funkcjonalizowanym – w związku z tym różnego rodzaju ich opisy, próby typologizacji nadal mają charakter rekonesansowy i winny być nieustannie podejmowane i pogłębiane. Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. Bachtin M., Słowo jarmarczne, przekł. A. Goreń i in., w: Antropologia słowa, red. G. Godlewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004. Barthes R., Mitologie, przekł. A. Dziadek, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000. Barthes R., Podstawy semiologii, przekł. A. Turczyn, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2009. Bartmiński J., Opozycja ustności i literackości, w: Antropologia słowa, red. G. Godlewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2004. Blackmore S., Maszyna memowa, przekł. N. Radomski, Rebis, Poznań 2002. Bordieu P., O telewizji. Panowanie dziennikarstwa, przekł. Karolina SztandarSztanderska, Anna Ziółkowska, PWN, Warszawa 2009. Brodie R., Wirus umysłu, przekł. P. Turski, TeTa Publishing, Łódź 1996. Dawkins R., Samolubny gen, przekł. M. Skoneczny, Prószyński i S-ka, Warszawa 2007. Fiske J., Zrozumieć kulturę popularną, przekł. K. Sawicka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2010. Juza M., Memy internetowe – tworzenie, rozpowszechnianie, znaczenie społeczne, w: „Studia Medioznawcze”, nr 4, Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013. Kamińska M., Niecne memy. Dwanaście wykładów o kulturze internetu, Galeria Miejska Arsenał, Poznań 2011. Kołowiecki W., Memy internetowe, jako nowy język internetu, „Kultura i Historia”, nr 21, Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2012. Kwade E., O, memo! Recenzja artykułu Marty Juzy, Memy internetowe – tworzenie, rozpowszechnianie, znaczenie społeczne, „Studia Medioznawcze” 2013, nr 4, „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”, nr 15, Uniwersytet Śląski, Katowice 2014. Maigret É., Socjologia komunikacji i mediów, przekł. I. Piechnik, Oficyna Naukowa, Warszawa 2012. Nowak J., Memy internetowe: teksty (cyfrowej) kultury językiem krytyki społecznej, w: Współczesne media. Język mediów, red. I. Hofman, D. Kępa-Figura, Wydawnitwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2013. Nowak J., O badaniu kultur popularnych online, w: Nowe media. Wyzwania i ograniczenia, red. T. Gackowski, Instytut Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2013. 296 �Tomasz Gackowski, Mateusz Patera, Karolina Brylska, Wizerunek Jana Pawła II 17. Pelc J., hasło Emblemat, w: Słownik literatury staropolskiej, red. T. Michałowska, Ossolineum, Wrocław 1998. 18. Postman N., The Disappearance of Childhood, Vitnage Books, New York 1994, 19. Rose G., Interpretacja materiałów wizualnych. Krytyczna metodologia badań nad wizualnością, przekł. E. Klekot, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2010. 20. Saussure de F., Kurs językoznawstwa ogólnego, przekł. K. Kasprzyk, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002. 21. Wężowicz-Ziółkowska D., Jednostka pamięci kulturowej. Próba kulturoznawczej redefinicji i interpretacji hipotezy memetycznej, „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”, nr 15, Uniwersytet Śląski, Katowice 2014. 22. Wężowicz-Ziółkowska D., Moc narrativum. Idee biologii we współczesnym dyskursie humanistycznym, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2008. 23. Wężowicz-Ziółkowska D., Przemoc symboliczna albo o społecznych warunkach ewolucji memetycznej, „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”, nr 11, Uniwersytet Śląski, Katowice 2007. 297 �III. Reakcje internautów Józef Kloch Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera Streszczenie: Kanonizacja Jana Pawła II pozostawiła w Sieci trwałe ślady, m.in. posty w mediach społecznościowych. Stanowią one ciekawy materiał badawczy. Także i tweety pozwalają na odtworzenie atmosfery dnia 27 kwietnia 2014 roku. Niniejszy artykuł zawiera analizy 1098 postów z polskojęzycznych profilów Twittera. Określają one wydźwięk wypowiedzi, intensywność publikowania postów w obrębie doby, kategoryzację ich autorów, najczęściej używane słowa w postach. Największa aktywność użytkowników Twittera przypadła na godziny uroczystości kanonizacyjnych w Watykanie (11.00-13.00) oraz między 20.00 a 21.00. Przytłaczającą większość postów opublikowały osoby prywatne. Najczęściej używanym słowem był wyraz kanonizacja. Ponad połowa tweetów miała wydźwięk bezstronny, jedna trzecia postów to retweety (i tu także najwięcej miało wydźwięk neutralny). Blisko ¾ postów stanowiły tweety tekstowe. Stosunkowo rzadko były stosowane hashtagi oraz – co jest zaskakujące – analizy nie wykazały, by ktokolwiek stosował w czasie kanonizacji live tweeting. Zasoby Twittera ukazały świąteczną, uroczystą atmosferę tego dnia, poczucie dumy Polaków z ogłoszenia ich Rodaka świętym. Obojętność czy nawet i wrogość wobec osoby Papieża – Polaka wykazała niewielka grupa bardziej zainteresowanych meczem piłkarskim w dniu następnym, czy poirytowana mnogością informacji o kanonizacji we wszystkich mediach. Słowa kluczowe: kanonizacja, Jan Paweł II, Twitter, mediatyzacja. Summary: The canonization of John Paul II left lasting marks on the Net, including posts on social networks. They are an interesting research material. It is also the tweets that make it possible to recall the atmosphere of the day of 27th April 2014. The present paper contains analyses of 1098 posts from Polish language Twitter profiles. They determine the overtone of each statement, the post publishing frequency within a day, the categorization of their authors, the words most often used in posts. The strongest activity of Twitter users was observable in the hours of canonization celebration in the Vatican (11:00-1:00 p.m.) and between 8:00 and 9:00 p.m. The overwhelming majority of posts were published by private persons. Canonization was the most often used word. More than half of the tweets had an impartial tone, one third of the posts were retweets (and also here the majority had a neutral tone). Nearly ¾ of the 298 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera posts were text tweets. Hashtags were used relatively rarely and – what is surprising – the analyzes did not show that anybody used live tweeting during the canonization. Twitter resources showed the festive, solemn atmosphere of the day, the sense of pride among Poles in the proclamation of the sanctity of their countryman. Only a small group showed indifference or even hostility towards the person of the Polish Pole – they were people more interested in a football match on the next day or irritated with the large quantity of information about the canonization in all the media. Key words: canonization, John Paul II, Twitter, mediatization. Kanonizacja Jana Pawła II była jednostkowym wydarzeniem – nie powtórzy się już nigdy. Odbyła się w określonym miejscu i czasie przy udziale milionów pielgrzymów z całego świata, w tym z Polski. Do osób uczestniczących w uroczystościach na Placu św. Piotra w Rzymie należy dodać biorących udział w tym wydarzeniu za pośrednictwem mediów, w tym m.in. internautów. Jest to pod względem badawczym interesująca społeczność tym bardziej, że pozostawiła w Sieci trwały ślad. Posty zamieszczane np. na Facebooku, Twitterze czy Instagramie istnieją do dziś i nadal stanowią materiał badawczy. Potężne 1 bazy danych pochodzące z internetowych źródeł pozwalają na odtworzenie atmosfery tamtych dni w określonym social medium. Pod określoną datą i godziną zapisane zostały oryginalne i posyłane dalej posty. Można określić ich liczbę, wydźwięk, nieco powiedzieć nawet o ich autorach – są bowiem podpisane, choćby pseudonimem, ale i nierzadko twórcy postów redagują swoje 2 profile pod prawdziwym nazwiskiem i imieniem . W wypadku mikrobloga Twitter każdy z wpisów ma unikalny adres internetowy, a dzięki otwartej formule tego mikrobloga można i dziś odczytać nie tylko sam post, ale i reakcje czy dyskusje, jakie zapoczątkował. Dzięki cyfrowej postaci danych ich pozyskanie nie jest skomplikowaną materią. Żmudne są natomiast ich analizy, ale 3 przynoszą interesującą wiedzę na temat atmosfery dnia kanonizacji . Cytowane w artykule posty, jeśli tego wymagały, zostały nieco przeredagowane – usunięto niepotrzebne spacje i uzupełniono polskie znaki diakrytyczne. Oryginalny kształt wszystkich tweetów można sprawdzić – w przypisach                                                              1 W gromadzeniu materiału badawczego korzystałem z baz danych firmy Newspoint sp. z o.o. Zawierają one m.in. następujące dane przydatne w analizach postów: datę, godzinę, autora, link do materiałów zewnętrznych, (w tym multimedialnych), treść tweeta, link do danego postu oraz wydźwięk (w przypadku niniejszego artykułu nie skorzystano jednak z automatycznej analizy proponowanej przez Newspoint; wszystkie posty zostały przeczytane i w wyniku lektury określony został wydźwięk – pozytywny, neutralny lub negatywny).  2 R. Nuver, Co mówi o nas Twitter, „Świat Nauki” 2016, z. 1, s. 9.  3 Na temat metodologii badań – zob.: T. Gackowski, M. Łączyński (red.), Metody badania wizerunku w mediach, Warszawa 2009; M. Makowska (red.), Analiza danych zastanych, Warszawa 2013.  299 �III. Reakcje internautów 4 zostały bowiem umieszczone odnośniki do poszczególnych postów . Gdy zdanie w niniejszym tekście rozpoczyna się od nazwy kanału (bez charakterystycznego „@”, co jest charakterystyczne dla Twittera), jest on pisany wielką literą – zgodnie z zasadami języka polskiego. I. Metodologia Niniejszy artykuł zawiera analizy postów z polskojęzycznych profilów Twittera z 27 kwietnia 2014 r. tj. z dnia kanonizacji Jana Pawła II. Zostały postawione następujące pytania badacze: 1) Jaki był wydźwięk wypowiedzi użytkowników polskojęzycznego Twittera? 2) Jak wyglądała intensywność publikowania postów w obrębie doby? 3) W jaki sposób można skategoryzować ich autorów? 4) Jakich słów używali najczęściej? 5) O czym pisali w tweetach o wydźwięku bezstronnym, dodatnim oraz ujemnym? 5 Materiał badawczy stanowi 1098 wpisów . Słowami kluczowymi były następujące wyrażenia: janpawel, janpawel2, janpawelII, jp, jp2, jpII, kanonizacja, kanonizacja_janpawel, kanonizacja_janpawel2, kanonizacja_janpawelII, „kanonizacja_jp”, „kanonizacja_jp2”, „kanonizacja_jpII”, kanonizacjajp2, kanoni6 zacjajpII, karolwojtyla, papiez, papiezpolak, santosubito . Jednostkę analizy stanowił wpis zawierający wystąpienie przynajmniej jednego słowa kluczowego, w tym oznaczonego jednym hashtagiem. Językiem źródeł był język polski. Głębokość analizy była automatyczna i ręczna (łączona). Przed dokonaniem analiz została przeprowadzona kontrola spójności danych. Istotnym narzędziem w dotarciu do określonych postów jest tzw. hashtagowanie – dołączanie symbolu „#” do danego wyrazu czy frazy. Czynność ta 7 „zwiększa możliwość zauważenia wpisu” przez internautów, ale także „wzmacnia przekaz, jest skalowaniem dyskusji, natychmiastowym dostępem                                                              4 Z tweetów zachowanych w bazach danych Newspoint, jedynie nieliczne zostały usunięte z Twittera; w jednym wypadku został zablokowany przez administratorów tego mikroblogu cały kanał użytkownika.   5 Wstępne przefiltrowanie postów dotyczących kanonizacji w obrębie miesiąca przed i po tym wydarzeniu dało ponad 3200 wpisów, a pół roku przed i po ogłoszeniu Jana Pawła II świętym przyniosło ponad 14 000 rekordów. Obfitość danych przekracza zakres niniejszej pracy – stąd ograniczenie badań jedynie do dnia kanonizacji.  6 Internetowe systemy wyszukujące ignorują znaki diakrytyczne charakterystyczne dla danego języka, dlatego nie trzeba dodawać do słów kluczowych np. wyrażenia Jan Paweł II – zawiera się ono w „janpawelII”.  7 E. Mistewicz, Twitter – sukces komunikacji w 140 znakach. Tajemnice narracji dla firm, instytucji i liderów opinii, Gliwice 2014, s. 50.  300 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera 8 do predefiniowanej tematyki” . Niekiedy tweet składa się w całości z hashta9 gów, zwłaszcza jeśli zawiera dołączoną do niego infografikę czy mem . Dzięki dołączeniu symbolu „#” do danego słowa kluczowego można prześledzić 10 przekaz na dany temat , aż po czasy współczesne. Z miliardów postów w ten prosty sposób można wydobyć materiał do badań. „Dobre cyfrowe narracje to dziś (…) także dobry znak graficzny, plakat, okład11 ka” . Posługiwanie się zdjęciami w postach przyciąga uwagę internautów i zwiększa popularność postów. Obecnie użytkownik danego profilu Twittera może sprawdzić, jaki zasięg osiągnął dany post – ile osób zobaczyło dany tweet na mikroblogu, ilu internautów weszło w interakcję z postem, obejrzało szczegóły dotyczące tweetu, kliknęło w załączony plik graficzny lub klip filmowy, zaznaczyło post jako ulubiony, bądź retweetowało go, albo zaczęło obserwować właściciela profilu z powodu umieszczenia danego postu. W roku kanonizacji Jana Pawła II Twitter nie miał jeszcze, niestety, tego narzędzia określającego oddziaływanie poszczególnych postów. Nie działa też ono wstecz i określenie dziś zasięgu tweetów z 27 kwietnia 2014 roku nie jest możliwe. Podobnie ma się rzecz z tzw. trendami. Parametr ów określa, jakich tematów dotyczą najczęściej tweety w poszczególnych krajach czy miastach, „czym w danym momencie żyją użyt12 kownicy Twittera” . Pomimo istnienia zewnętrznych, w stosunku do Twittera narzędzi jak TrendsMap czy WhatTheTrend, dziś nie można określić, jaką pozycję zajmował w Polsce np. hashtag #kanonizacja 27 kwietnia 2014 roku. Jest na13 tomiast możliwe określenie liczby retweetów (przekazania dalej) danego postu i wskazanie użytkownika mikrobloga, który tego dokonał. To kolejny interesujący parametr opisujący narrację kanonizacji Papieża z Polski w Sieci. W badaniach zostało zastosowane kodowanie wydźwięku (analiza ręczna) – wszystkie posty tekstowe z bazy danych zostały przeczytane i przyporządkowane im zostały odpowiednie kategorie. Dane zostały przeanalizowane pod kątem wydźwięku postów (pozytywny, neutralny, negatywny), wyrazów najczęściej używanych w postach, autorów postów (osoba prywatna, media, osoba publiczna, instytucje), a także co do liczby postów wpisanych w poszczególnych godzinach doby. Dodatkowo zaprezentowano szereg przykładowych wpisów w serwisie Twitter – zarówno dodatnich i bezstronnych, jak i ujem                                                             8 E. Mistewicz, dz. cyt., s. 51.  Przykładem tego jest post autorki @monika_przybysz; w tweecie z 30 maja 2015 r. z 3. Kongresu Nowej Ewangelizacji w treści postu wpisała jedynie: #3KongresNE #Wons #Skrzatusz #Ewangelizacja. Do tekstu tweeta był jednak dołączony też mem zawierający cytat z nauki rekolekcyjnej ks. Krzysztofa Wonsa, wygłoszonej w czasie Kongresu.  10 W ten sposób od dnia bieżącego wstecz można przeanalizować posty, które zawierały dane słowo z hashtagiem i to w odniesieniu do postów we wszystkich językach. Można się o tym przekonać wpisując w „Szukaj” w Twitterze przykładowo wyrażenie: #jp2.  11 E. Mistewicz, dz. cyt., s. 54.  12 Tamże, s. 155.  13 Tamże, s. 53 – opinie na temat retweetowania postów.  9 301 �III. Reakcje internautów nych co do kanonizacji Jana Pawła II. Ponieważ użytkownicy mediów społecznościowych mogą zgłaszać nadużycia i doprowadzać do usunięcia określonego wpisu należy założyć, że badanie nie objęło swym zasięgiem części postów. Jednakże, o czym także będzie mowa w niniejszym artykule, okazało się, że bazy danych Newspoint zawierają tweety, które po skopiowaniu ich przez tę firmę zostały usunięte po pewnym czasie z Twittera. Szereg postów zawierających nawet niecenzuralne słowa pod adresem papieża-Polaka można przeczytać nawet dziś. Świadczy to o tym, że w niektórych przypadkach nie było interwencji ze strony internautów lub administratorzy Twittera nie zgodzili się z argumentacją informujących o nadużyciu i pozostawili je w danym profilu. II. Wyniki badań Pod względem intensywności publikowania postów, stopniowe powiększanie się natężenia daje się zauważyć w dniu kanonizacji od wczesnych godzin porannych. Tendencja wzrostowa osiąga swoje apogeum o godzinie 10.00, by porównywalny poziom z godzin 9.00-10.00 co do liczby tweetów osiągnąć ponownie pomiędzy godzinami 11.00 a 12.00. Stanowi to odpowiednik czasu bezpośrednio przed, w trakcie i bezpośrednio po uroczystościach kanonizacyjnych na Placu św. Piotra w Rzymie. Wykres 1. Intensywność publikowania postów na Twitterze (N=1098) 250 200 150 100 50 0 00:00 01:00 02:00 03:00 04:00 05:00 06:00 07:00 08:00 09:00 10:00 11:00 12:00 13:00 14:00 15:00 16:00 17:00 18:00 19:00 20:00 21:00 22:00 23:00 302 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera Niewielkie tendencje wzrostowe można zauważyć jeszcze co do dwóch pór – późnego popołudnia (16.00) i wczesnego wieczoru (20.00). Aktywność użytkowników Twittera jest typowa o tej porze – swoje drugie, małe apogeum liczba zainteresowanych osiąga między godz. 20.00 a 21.00 (zob. wykres 1). O ile ilustracja graficzna ukazuje ogólne tendencje do wzrastania lub zmniejszania się w poszczególnych porach liczby postów, o tyle dokładne dane liczbowe pozwalają szczegółowo prześledzić aktywność twórców tweetów od wczesnego rana do późnej nocy; dane te zawarte są w tabeli 1. Największą aktywnością wykazali się użytkownicy Twittera między 9.00 a 12.00 redagując od 2 do blisko 4 postów na minutę. Tabela 1. Liczba postów w rozbiciu na godziny w dn. 27.04.2014 r. (N=1098) Godzina Liczba postów Godzina Liczba postów 00:00 18 12:00 92 01:00 8 13:00 69 02:00 3 14:00 46 03:00 6 15:00 29 04:00 1 16:00 39 05:00 5 17:00 26 06:00 9 18:00 45 07:00 25 19:00 25 08:00 53 20:00 49 09:00 133 21:00 27 10:00 11:00 217 142 22:00 23:00 16 15 Tweety na temat kanonizacji w większości były pisane przez osoby prywatne – blisko 800 osób napisało 990 postów. Ponad 30 różnych mediów zredagowało średnio po 2 tweety. 7 osób publicznych napisało średnio po blisko cztery posty. 9 instytucji utworzyło najmniej, bo 11 tweetów (dokładne dane – w tabeli 2). Tabela 2. Skategoryzowane liczby postów i autorów (N=1098) Liczba Osoba prywatna Media Osoba publiczna Instytucje postów autorów 990 70 27 11 792 34 7 9 303 �III. Reakcje internautów Porównanie liczby postów osób prywatnych, mediów, osób publicznych oraz instytucji uzmysławia ogromną przewagę liczby tweetów osób prywatnych nad pozostałymi tj. nad postami mediów, osób publicznych oraz instytucji (zob. wykres 2). Wykres 2. Autorzy postów według kategorii (N=1098) 1200 1000 800 600 400 200 0 Osoba prywatna Media Osoba publiczna Instytucje Analiza wyrazów wykazuje, że w postach na czoło wysuwają się słowa charakterystyczne dla wydarzenia w dniu 27 kwietnia 2014 r.; są nimi „kanonizacja” oraz wszelkie warianty określeń stosowanych do Jana Pawła II, niekiedy z przymiotnikiem „święty”. Wśród dziesięciu najpopularniejszych wyrażeń goszczących w ów dzień na Twitterze znalazło się także imię Ojca Świętego Jana XXIII, kanonizowanego w tym samym dniu, co papież-Polak (zob. tabela 3). Tabela 3. Najpopularniejsze słowa w postach nt. kanonizacji (N=1098) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 304 kanonizacja Jan Paweł II święty dzisiaj JPII papież JP2 JP Kieran Jan XXIII 494 237 155 141 109 78 78 78 66 35 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera Wśród 10 najczęściej pojawiających się wyrazów w postach kanonizacyjnych znalazło się słowo „Kieran”, co wymaga choćby krótkiego komentarza. 14 15 Otóż Lemon Kieran jest wokalistą „Room 94” – brytyjskiej grupy rockowej . Muzyk ten 27 kwietnia 2014 r. obchodził swoje 22. urodziny. To dlatego wśród postów w tym dniu była retweetowana (ponad 30 razy) prośba: „Wiem, że dzisiaj kanonizacja, ale to też urodziny Kierana, więc proszę tweetujcie 16 #HappyBirthdayKieranFromPolishRoomies albo chociaż #RT” . Ogólnie słowo „kanonizacja” pojawiało się w tweetach ponad dwa razy częściej, niż pełne imię papieża z Polski tj. „Jan Paweł II” oraz blisko trzy razy częściej niż wyrażenie „święty”, podobnie i określenie „dzisiaj”. Drugim co do częstotliwości używania w stosunku do Karola Wojtyły jako Ojca Świętego był skrót „JPII”, jednakże w odniesieniu do terminu „kanonizacja” był on pisany w postach pięć razy rzadziej. Proporcje stosowania dziesięciu najczęściej używanych wyrazów w postach będących przedmiotem niniejszej analizy przedstawia wykres 3. Wykres 3. Dziesięć najczęściej używanych wyrażeń w badanych postach (N=1098) kanonizacja Jan Paweł II święty dzisiaj JPII papież papieża JP JP2 Kieran Jan XXIII 0 100 200 300 400 500 600                                                              14 Room 94, https://twitter.com/room94 [dostęp: 12.12.2015].  Lemon Kieran, https://twitter.com/KieranLemon [dostęp: 12.12.2015].  16 Tę prośbę, wyrażoną bardzo kulturalnie i w nawiązaniu do kanonizacji, umieścił w swoim poście Zialleer zob. profil @Zialleer https://twitter.com/Zialleer/status/460330644435128320 [dostęp: 12.12.2015].  15 305 �III. Reakcje internautów Wydźwięk postów jest jednym z czynników charakteryzujących atmosferę w mediach (w tym wypadku na Twitterze) w dniu kanonizacji papieży Jana Pawła II i Jana XXIII, zwłaszcza proporcje pomiędzy grupami pozytywnych, negatywnych oraz neutralnych wypowiedzi. W odniesieniu do tego wyznacznika najwięcej (601), bo ponad połowa wypowiedzi (55%) ma zabarwienie bezstronne. Z kolei najmniej, bo 16% postów jest negatywnych (dokładnie 176 postów). Średnio zaś co trzeci tweet (321 z 1098) jest dodatni w swej wymowie (29%). Najbardziej charakterystyczne tweety zostaną omówione w następnej części niniejszego artykułu. Wykres 4. Wydźwięk tweetów związanych z kanonizacją 27.04.2014 r. 16% 29% Pozytywny Neutralny Negatywny 55% Kolejnym wskaźnikiem charakterystycznym, zresztą nie tylko dla Twittera, jest przekazywanie dalej postów innych osób. Umieszczenie na swoim profilu 17 takiego tweeta „zwiększa możliwość zauważenia (...) wpisu innej osoby” – zwłaszcza wówczas, gdy osoba retweetująca ma wielu obserwujących ją. Na 1098 tweetów 378 tj. 34% stanowiło posty retweetowane. Wykres 5. Stosunek postów nieretweetowanych do retweetowanych (N=1098) posty retweetowane 34% posty nieretweetowane 66%                                                              17 306 E. Mistewicz, dz. cyt., s. 53.  �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera Wśród tych ostatnich blisko połowa było o wydźwięku bezstronnym (48%: 179), co trzeci był dodatni (34%: 130); najmniej było przesyłanych dalej tweetów o ujemnych konotacjach (18%: 69). Wykres 6. Wydźwięk retweetowanych postów (N=378) negatywny 18% neutralny 48% pozytywny 34% Wśród dziesięciu najczęściej retweetowanych autorów znalazło się siedmiu, 18 19 których posty miały wydźwięk neutralny , trzech – pozytywny ; przekazywane 20 dalej posty tylko jednego autora miały negatywną konotację . Dokładne dane prezentuje wykres 7. Wykres 7. Dziesięciu najczęściej retweetowanych autorów (N=378) 35 31 30 25 23 20 20 15 12 12 10 10 10 8 7 7 5 67 @ Ja nu sz 19 lo da rc z _ rb ar aW je na @ Ba @ da ac je kt yi nf or m @ fa bi tc he s rih s @ H el vi sP rie st le y @ rtB ie dr on @ R rih s @ ob e bi tc he s le Bu bb iS ty le s @ @ Zi al le er 0                                                              18 @Zialleer, @HelvisPriestley, @rihsbitches, @faktyinformacje, @dajena_, @BarbaraWlodarcz.  @iStylesBubble, @rihsbitches oraz @Janusz1967.  20 @RobertBiedron.  19 307 �III. Reakcje internautów System oznaczania wybranych tematów znakiem # pozwala w mikroblogach i serwisach społecznościowych wyszukiwać posty związane z danym zagadnieniem. Wpisanie hashtagu przed danym słowem jest wskazaniem – tego tematu dotyczy ten właśnie post. Dlatego właśnie wpisywanie wyrażeń #kanonizacja, #JP2, #JanPawel2 w dniu 27 kwietnia miało tak wielkie znaczenie – pozawalały one „narzucić temat debaty [w Sieci], szybciej spopularyzo21 wać (…) opowieści” . Jak wynika z analiz 1098 postów związanych z kanonizacją, hashtagi zostały użyte w sumie 253 razy w 192 postach. Łącznie występuje w nich 84 różne hashtagi, z czego 32 pojawiają się więcej niż jeden raz, a 52 nie powtarza się. W rankingu dziesięciu najczęściej pojawiających się hashtagów na czele znajduje się wyrażenie #HappyBirthday KieranFromPolishRo22 omies , a następnie: #kanonizacja, #JanPawelII, #polska, #JP2, #JPII, #JXXIII, #rzym, #dziennik oraz #wp. Spośród dziesięciu wymienionych sześć dotyczy bezpośrednio uroczystości kanonizacyjnych dwóch papieży, dwa odnoszą się do nich pośrednio (#polska oraz hashtag z okazji urodzin wokalisty Kierana) i tyleż samo pośrednio do mediów (#dziennik i #wp), co przedstawia wykres 8. Wykres 8. Ranking dziesięciu najczęściej używanych hashtagów w dniu 27.04.2014 r. (N=1098) nF ro m Po # #J lis ka hR an no #p Pa oo ni ol z m w ac sk el ie ja a II s 35 25 #H ap py Bi rth da yK ie ra 13 11 #r zy m 8 #J XX III 8 #J PI I 8 #J P2 8 #w p 6 #d zi en ni k 6 0 5 10 15 20 25 30 35 40                                                              21 E. Mistewicz, dz. cyt., s. 50.  Ten fenomen został wyjaśniony we wcześniejszej części artykułu, we fragmencie dotyczącym 10 najczęściej pojawiających się wyrazów w postach związanych z kanonizacją.  22 308 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera Liczba tweetów w Sieci jest ogromna; sposobem na zwrócenie uwagi na dany post jest połączona z nim fotografia, grafika lub plik wideo albo link prowadzący do tego typu materiałów wraz z rozszerzeniem informacji tekstowej. Wykres 9. Stosunek tweetów tekstowych do zawierających elementy graficzne i linki (N=1098) tweety z materiałami multimedialnymi i linkami 28% tweety tekstowe 72% „Zdjęcie rozchodzi się w Sieci, zwracając uwagę na tego, który opublikował 23 je jako pierwszy” . Wśród postów z dnia kanonizacji co trzeci (dokładnie 312 na 1098) zawiera elementy graficzne (głównie zdjęcia) lub odnośniki do galerii fotografii, względnie pojedynczych zdjęć. Pozostałe są tweetami tekstowymi. III. Użytkownicy Twittera o kanonizacji Jak już zostało to powiedziane wyżej, blisko połowa twitterowych postów w języku polskim w dniu kanonizacji miała bezstronny wydźwięk, co trzeci ma konotacje dodatnie, a mniej więcej jeden na pięć posiadał zabarwienie ujemne. Krótkie, bo najwyżej 140-znakowe tweety, dobrze oddawały nastroje i emocje dnia kanonizacji Jana Pawła II. Warto dokonać przeglądu wybranych z ponad tysiąca postów, są one bowiem unikatowym, źródłowym świadectwem atmosfery tamtego dnia i wynikiem żmudnej pracy analitycznej. Wypowiedzi neutralne Najczęściej w dniu kanonizacji dwóch papieży publikowane były na Twitterze posty o bezstronnym wydźwięku. Należały do nich różnego typu informacje, opinie i refleksje (czasem stanowiły zaczątek dyskusji) oraz wiadomości bieżące.                                                              23 E. Mistewicz, dz. cyt., s. 54.  309 �III. Reakcje internautów Szereg postów z kategorii neutralnych po prostu przypominało: „Dziś ka24 nonizacja Jana Pawła II i Jana XXIII” ; „papież-Polak zostanie ogłoszony świę25 tym” ; „PAMIĘTAMY!!! Dzisiaj w Watykanie odbędzie się kanonizacja dwóch 26 papieży” ; „Mszę czterech papieży będzie koncelebrowało do 150 kardyna27 łów” . Użytkownicy mikrobloga informowali się nawzajem o trwających 28 29 w mediach relacjach z różnych stron Polski – Łagiewnik czy z Wrocławia . Przekazywali sobie wiadomości o galeriach zdjęć z kanonizacji – czyniły to 30 31 zarówno media (np. Polskie Radio , niezależna ), jak i pojedyncze osoby 32 (dominikpanek ). Z okazji kanonizacji umieszczano w Sieci reportaże z wizyt 33 34 Jana Pawła II w różnych miastach (np. w Kaliszu , Wadowicach oraz na 35 Wzgórzu Krzyży na Litwie ), o czym internauci informowali na Twitterze. Przekazywali też wiadomości o tym, co dzieje się w miejscach, gdzie są aktualnie – Kasia Uczkiewicz poinformowała o transmisji kanonizacji dwóch papieży „także w czeskiej TV publicznej, w kraju, gdzie w społeczeństwie jest ok. 36 10% katolików, a innych wyznań ok. 6%” ; z kolei MalikMyLovee napisał: „U mnie na rynku jest pełno osób, bo kanonizacja;) #kanonizacja #Jan 37 PawełII” . Wiadomości bieżące na temat kanonizacji stale były aktualizowane. Nawet jeśli ktoś nie śledził transmisji w radio czy w telewizji, był poinformowany o wszystkim. Dzięki Twitterowi wiedział, jak wygląda Plac św. Piotra przed                                                              24 richn40, https://twitter.com/richn40/status/460297784990511105 [dostęp: 12.12.2015].  hazzmysweetie, https://twitter.com/hazzmysweetie/status/460188533706469376 [dostęp: 12.12.2015].  26 tomlnet, https://twitter.com/ tomlnet /status/460199660313792512 [dostęp: 12.12.2015].  27 Richn40, https://twitter.com/richn40/status/460297784990511105 [dostęp: 12.12.2015].  28 Piotr_drabik, https://twitter.com/piotr_drabik/status/460462744433459201 [dostęp: 12. 12. 2015].  29 Gaz_wroclawska, https://twitter.com/gaz_wroclawska/status/460372828521373696 [dostęp: 12.12.2015].  30 Wiadomosci_PR, https://twitter.com/Wiadomosci_PR/status/460346457045082112 [dostęp: 12.12.2015].   31 Niezaleznapl, https://twitter.com/niezaleznapl/status/460402257893552128 [dostęp: 12.12. 2015].  32 Dominik Panek, https://twitter.com/dominikpanek/status/460400148691304448 [dostęp: 12.12.2015].  33 A. Kurzyński napisał w poście: Kanonizacja Jana Pawła II. Spotkanie ze świętym w Kaliszu, zob.: https://twitter.com/KurzynskiA/status/460536983723327490, [dostęp: 28.12.2015].  34 Edward5411, https://twitter.com/edward5411/status/460395846530785280 [dostęp: 28.12. 2015].  35 Ksietczynski, https://twitter.com/ksietczynski/status/460314463875645440 [dostęp: 12.12.2015].  36 Kasia Uczkiewicz, https://twitter.com/KasiaUczkiewicz/status/460331253573910528 [dostęp: 28.12.2015].  37 MalikMyLovee, https://twitter.com/MalikMyLovee/status/460330252238336000 [dostęp: 28.12.2015].  25 310 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera 38 kanonizacją , że o godz. 8.38 nie było już miejsc w obrębie placu przed Bazy39 40 liką oraz znał porę, kiedy pielgrzymi powoli zaczęli opuszczać to miejsce . W postach przeczytać można było wiadomość podaną przez ks. Sławomira 41 Odera: „Kanonizacja Jana Pawła II to zakończenie mojej misji” , a także określenia, które padały w czasie transmisji we włoskiej telewizji typu: „'Kanoni42 zacja stulecia', 'niedziela czterech papieży', 'mała Polska' w Watykanie” . Proste wiadomości „Dziś Papież Franciszek wyniósł na ołtarze Jana Pawła II” były odnoszone do wydarzeń lokalnych: „10 czerwca 2014 minie 17. rocznica wizy43 ty JP II w Krośnie” . Jeszcze przed uroczystością @MarekTwarog poinformował, że „oficjalne zdjęcie JPII, które widzimy na fasadzie Bazyliki (…) zrobił 44 Grzegorz Gałązka” . Newsowe posty tworzyły nieprzerwany ciąg wiadomości na bieżąco. Na YouTube można było oglądać transmisję na żywo, o czym po45 informowała użytkowników Twittera @beeansvo . Co ciekawe – analiza bazy postów z dnia kanonizacji nie wykazała relacji na żywo (live-tweeting) z tej uro46 czystości . Kolejną grupę postów neutralnych stanowią opinie i refleksje. Dobrym przykładem w tym wypadku jest uwaga Barbary Włodarczyk, byłej korespondentki TVP w Moskwie, w kontekście kanonizacji: „Na razie rosyjskie agencje 47 nie zauważyły jeszcze, że JP2 i Jan XXIII zostali ogłoszeni świętymi” . Niekiedy tweety stanowiły swego rodzaju zaproszenie do dyskusji: „Kraśko właśnie dał do zrozumienia, że nie muszę czytać encyklik JPII; wystarczy, że będę 48 pamiętała o kremówkach. Taaa…” . Podobnie @fakirek: „Żydzi po śmierci JP II byli, wg Mikołajewskiego, zatrwożeni – 'co dalej będzie?' No, chyba lekka 49 przesada” .                                                              38 Deon_PL, https://twitter.com/PrzemekWos74/status/460323562306695168 spr oryg TT [dostęp: 28.12.2015].  39 BreakingPLApp, https://twitter.com/BreakingPLApp/status/460306930662383616 [dostęp: 28.12.2015].  40 SaraSur, https://twitter.com/SaraStur/status/460400113655877633 [dostęp: 12.12.2015]. Post pochodzi z godziny 14:48.  41 SaraStur, https://twitter.com/SaraStur/status/460367902441349121 [dostęp: 28.12.2015].  42 PolskaTheTimes, https://twitter.com/polskathetimes/status/460453793990062081 [dostęp: 28.12.2015].  43 KrosnoCity, https://twitter.com/KrosnoCity/status/460412930971172864 [dostęp: 28.12. 2015].  44 MarekTwarog, https://twitter.com/MarekTwarog/status/460332592865501184 [dostęp: 28.12.2015].  45 Napisała ona w poście: „YouTube mi proponuje: „Oglądaj teraz: Kanonizacja Jana Pawła II i Jana XXIII na żywo z Watykanu” – zob. beeansvo, https://twitter.com/beeansvo/status /460333626883055616 [dostęp: 28.12.2015].  46 Ów fenomen będzie analizowany jeszcze w dalszej części artykułu.  47 B. Włodarczyk, https://twitter.com/BarbaraWlodarcz/status/460334583461212160 [dostęp: 12.12.2015].  48 Realka86, https://twitter.com/realka86/status/460320989134721024 [dostęp: 28.12.2015].  49 Fakirek, https://twitter.com/fakirek/status/460319651344691200 [dostęp: 28.12.2015].  311 �III. Reakcje internautów Ktoś zapytał na Twitterze: „Czy polscy ewangelicy zrobią wyjątek dla JP2? 50 Przyjmą go do swych serc?” . Postawiona sprawa jest nie tylko pytaniem retorycznym, ale prowokuje do dyskusji i dawania odpowiedzi. Z kolei @karolinakusmier ma pewien problem: „JP II został patronem małżeństw i wojska. Jakie ma w tym doświadczenie? Patron młodzieży, to zrozumiałabym kochał 51 nas” . Informacja zawarta w tweecie jest jednak niedokładna – Jan Paweł II został ogłoszony patronem Światowych Dni Młodzieży, których był inicjatorem oraz rodzin. Użytkownicy Twittera w kontekście kanonizacji piszą wiadomości lub swoje uwagi związane ze sztuką; dzielą się informacją: „Dziś o 21.00 w @rmf_classic msza koronacyjna Mozarta, zarej. w 1985 w bazylice 52 św. Piotra. Dyrygował Herbert von Karajan na zaproszenie JPII” , bądź wspominają: „Chyba najpiękniejsza rzeźba św. JP II jaką widziałam. Kościół Kame53 dułów na Dewajtis – warszawskie Bielany” (w poście umieszczona jest fotografia wykonana telefonem komórkowym – Jan Paweł II klęczący u stóp krzyża, którego jedną ręką przygarnia go Jezus Chrystus. @Lsobkowiak z kolei uważa, że Jan Paweł II „jest godny naśladowania, tylko że ci, którzy głoszą chwałę JP2 pamiętają o Jego przesłaniach od wielkiego 54 święta #JP2” ; opinią tą wywołał wymianę zdań z internautką @krystynastu. Adrian_Zok jest zdziwiony zasłyszanymi komentarzami, czym dzieli się w tweecie: „Z postkomunistycznych mediów dowiedziałem się, że Kościół katolicki czci nie Boga, ani jego Syna, Jezusa Chrystusa, lecz człowieka – 55 JPII” . Jednoznacznie i odważnie ocenia też @Jedrekjanek: „Śmieszą mnie oburzeni kosmopolici, dla których kanonizacja to 'cebulandia'. To dzień ważny dla Polaków” i zaraz uszczypliwie dodaje – „wiem, wstyd wam, że jesteście 56 57 Polakami” . Bardzo aktywna blogerka @dajena_ wyraziła z kolei opinię: „jutro                                                              50 GTSobolew, https://twitter.com/GTSobolew/status/460334682966859776 [dostęp: 28.12. 2015].  51 Karolinakusmier, https://twitter.com/karolinakusmier/status/460367368469098496 [dostęp: 12.12.2015]. Autorka tego posta jest aktywna na Twitterze – od grudnia 2012 roku opublikowała lub podała dalej ponad 110 tys. tweetów. Zob. profil @karolinakusmier [dostęp: 12.12.2015].   52 Drogadodomu, https://twitter.com/drogadodomu/status/460392649015721984 [dostęp: 28.12.2015].  53 BeataPrzybyszew, https://twitter.com/BeataPrzybyszew /status/460454825558556672 [dostęp: 28.12.2015].  54 Lsobkowiak, https://twitter.com/lsobkowiak/status/460373700844740609 [dostęp: 28.12. 2015].  55 Adrian_Zok, https://twitter.com/Adrian_Zok/status/460510722427191296 [dostęp: 28.12. 2015].  56 Jedrekjanek, https://twitter.com/jedrekjanek/status/460331799638708225 [dostęp: 28.12. 2015].  57 Zob. profil @dajena_ na mikroblogu Twitter – od maja 2012 roku. Blisko 95 tys. postów, ponad 11 tys. obserwujących (stan z dnia 19.01.2016 r.). Zob. https://twitter.com/dajena_ [dostęp: 28.12.2015].  312 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera nie powinno być żadnych kartkówek ani nic, bo dzisiaj kanonizacja”, czym 58 wzbudziła pewne zainteresowanie wśród myślących podobnie, jak ona . Wśród informacji szereg dotyczyło transportu publicznego. Jednym z w ogóle pierwszych tweetów w tym dniu był post związany z transportem publicznym. Już o godz. 1:05 przedsiębiorstwo ATAC w Rzymie opublikowało i to języku polskim tweet: „Kanonizacja – autobus wahadłowy Termini – Wa59 tykan, czynny od godz. 4, kończy kurs na Placu Weneckim” . Kolejna informacja w tej kategorii została opublikowana także po polsku, o godz. 13:06 tj. zaraz po zakończeniu uroczystości kanonizacyjnych: „Kanonizacja zakończo60 na, można skorzystać z busików Angelico-Olimpico i Tebaldi-Termini” . Warto zauważyć, że drugi z cytowanych tutaj tweetów zawierał aż pięć słów kluczowych z hashtagami: #info, #atac, #kanonizacja, #rzym oraz #2popesaints. O zmianach w komunikacji miejskiej, choć na mniejszą niż w Rzymie skalę, 61 informował Małopolski Serwis Informacyjny a praktyczne informacje dla pielgrzymów zwierał profil @PolakZaGranica Ministerstwa Spraw Zagranicz62 nych RP . Tweety pozytywne Jedna trzecia postów związanych z wyniesieniem na ołtarze Jana Pawła II miała wydźwięk dodatni. Pierwszy w tym dniu dotyczył wspomnień oficera Biura Ochrony Rządu – „chroniłem wiele osób, ale słowa JPII 'Dziękuje za 63 ochronę' są najważniejszym przeżyciem...” . Wśród kolejnych wyróżniają się dotyczące poczucia dumy i uroczystego charakteru dnia kanonizacji; posty z cytatami ważnych myśli Karola Wojtyły; prezentujące poczucie humoru Jana Pawła II; mówiące o przekonaniu internautów o świętości Papieża–Polaka przed wyniesieniem go na ołtarze oraz odniesienia do szczególnego nabożeństwa Karola Wojtyły do Miłosierdzia Bożego. Autorzy postów wyczuwali podniosły nastrój tego dnia: „Jestem dumna 64 z tego, że dzisiaj będzie kanonizacja Jana Pawła II” . Wyrażali swoje przywiązanie do Polski: „Jestem dumna z bycia Polką i z tego, że mogłam być świadkiem pontyfikatu JP II. Dzięki Jego naukom jeszcze nie straciłam wiary w Ko                                                             58 Polubiło ten post 4 osoby, a retweetowało 10 internautów; zob. dajena_ https://twitter. com/dajena_/status/460330360388476928 [dostęp: 28.12.2015].  59 InfoAtac, https://twitter.com/InfoAtac/status/460193051294826496 [dostęp: 12.12.2015].  60 Tenże, https://twitter.com/InfoAtac/status/460374405219364864 [dostęp: 12.12.2015].   61 PW_infokrakow24, https://twitter.com/PW_infokrakow24/status/460190587912609792 [dostęp: 12.12.2015].  62 Zob. PLInst_Roma, https://twitter.com/PLInst_Roma/status/460298142505000960 [dostęp: 12.12.2015].  63 PilchJacek, https://twitter.com/PilchJacek/status/460179950814109696 [dostęp: 12.12.2015].  64 Natka_xoxo, https://twitter.com/natka_xoxo/status/460328547236982784 [dostęp: 12.12.2015].  313 �III. Reakcje internautów 65 ściół” . Czuli się godnie, co dobrze pokazuje post wielokrotnie tego dnia podawany dalej: „RT @iStylesBubble: Patrząc na takich ludzi jak Jan Paweł II, [na] 66 to, że dziś jest jego kanonizacja mogę powiedzieć, że jestem dumną Polką” . Popularne były tego dnia cytaty papieża–Polaka: „Miłość nie zna granic, rozpocznij od tych, którzy są najbliżej ciebie, nie zapominaj o tych, którzy są 67 najdalej” – przypominał twitterowicz o pseudonimie Ataeb43. Inny wpisał do swojego posta: „Ludzie są stworzeni do radości. Słuszne jest zatem wasze 68 pragnienie szczęścia. Chrystus ma odpowiedź na to wasze pragnienie” . Polityk Paweł Kowal przytoczył słowa kanonizowanego papieża z Wadowic: „W szczególny jednak sposób ta troska o dobro wspólne jest wymagana 69 w dziedzinie polityki” . Wspominane było także poczucie humoru Jana Pawła II – Strong_For_Idol tweetował swój ulubiony cytat: „Ojcze Święty, jak się dzisiaj czujesz? JPII: Nie 70 wiem, nie czytałem jeszcze dzisiejszych gazet” , a Irishmight zanotował: „Ojcze święty, dlaczego zwraca się ojciec głównie do młodzieży, a nie do star71 szych? JPII: Mówią, z jakim się zadajesz takim się stajesz” . TBrzoskowski retweetował wspomnienie @Najdrozszej z Olsztyna, gdy „pewien dziennikarz GW wychylił głowę ponad tłum, pytając JP2 ‘jak zdrowie?' – A jakoś człapię – 72 odpowiedział Papież” . Użytkownicy Twittera wyrażali swoje przekonanie o świętości Jana Pawła II: „od dawien dawna był święty. Ta cała kanonizacja to tylko formalność. 73 Dla nas zawsze był święty” . Kamilglik25 nie mógł się doczekać, ale „w końcu 74 JPII został Świętym. Był naprawdę jeden z nas” – podkreślił . BTChudzik wybiega myślą w przyszłość: „J23 już święty. JP2 też: –) teraz czekamy na Ojca 75 Blachnickiego i kard. Wyszyńskiego:–) #kanonizacja” . EPlus24 nawiązuje z kolei do obchodzonego święta: „Papież Bożego Miłosierdzia: Kanonizacja Jana Pawła II nastąpiła w wyjątkowym dniu, w Święto                                                              65 E_nouille, https://twitter.com/e_nouille/status/460346318171701248 [dostęp: 12.12.2015].  Biebsonek, https://twitter.com/biebsonek/status/460356150480105472 [dostęp: 12.12.2015].  67 Ataeb43, https://twitter.com/ataeb43/status/460307842180718593 [dostęp: 12.12.2015].  68 Hazzmysweetie, https://twitter.com/hazzmysweetie/status/460327393694322688 [dostęp: 12.12.2015].  69 Cytat za K_Szczygielska, https://twitter.com/K_Szczygielska/status/460405321866158080 [dostęp: 12.12.2015].  70 Strong_For_Idol, https://twitter.com/Strong_For_Idol/status/460515243223834626 [dostęp: 12.12.2015].  71 Irishmight, https://twitter.com/Irishmight/status/460357177480593408 [dostęp: 12.12.2015].  72 @Najdroższa, https://twitter.com/Najdrozsza/status/460365992334729217 [dostęp: 12.12.2015].  73 Anky_xo, https://twitter.com/Anky_xo/status/460333479038042112 [dostęp: 12.12.2015].  74 Cytat za: Carontedimonio, https://twitter.com/kamilglik25/status/460358089049636864 [dostęp: 12.12.2015].  75 BTChudzik, https://twitter.com/BTChudzik/status/460352188674760704 [dostęp: 12.12. 2015].  66 314 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera 76 Miłosierdzia” . Nie jest zresztą jedynym, bowiem Gregorius74 ma osobiste wspomnienia związane z tym dniem: „Dziś Niedziela Bożego Miłosierdzia, kanonizacja dwóch Papieży i 11. urodziny mojego Synka. To też była Niedzie77 la Miłosierdzia #Alleluja” . Mwj53 odnosi się z kolei do papieża Franciszka: „Kanonizacja dwóch Papieży-Gigantów – to wielka afirmacja Miłosierdzia Bo78 żego. @Pontifex_pl Dziękujemy!” . Posty negatywne Nie wszyscy internauci 27 kwietnia 2014 roku na Twitterze wyrażali się dodatnio lub przynajmniej bezstronnie o Janie Pawle II. 16% postów z okazji kanonizacji na polskojęzycznym Twitterze miało wydźwięk ujemny. Najbardziej charakterystyczne było zdenerwowanie na powszechność i wielką ilość informacji o kanonizacji we wszystkich mediach; przykładanie większej wagi do meczu piłkarskiego Chelsea Londyn z Liverpool FC i akcentowanie tego wydarzenia; obojętność na kanonizację in genere oraz ogólny brak zrozumienia dla spraw religii i wiary. Telewizja, radio, prasa i Internet były pełne informacji o kanonizacji. Wzbudzało to irytację niektórych osób: „w domu kanonizacja, w internetach 79 kanonizacja... chyba pójdę na rower, bo to bez sensu” . Autor Jan Paweł H., określający się w opisie twitterowego profilu jako ateista, pisze wprost: „Masakra, z pełnym szacunkiem dla JP II ale pełno w TV, w radiu, na facebooku, na 80 twitterze na razie jeszcze nie na sympatia.pl na szczęście” . Negatywna uwaga: „Rozumiem, że są ludzie, którzy chcą posłuchać o JP2, ale czy media nie po81 winny informować o wszystkich ważnych wydarzeniach dnia?” jest jednocześnie dowodem na powszechność informowania w tym dniu przez media 82 o wyniesieniu na ołtarze dwóch papieży . Dla części kibiców piłki nożnej ważniejszy od kanonizacji jest mecz drużyny Chelsea Londyn z klubem Liverpool FC: „Żyję dziś meczem Liverpoolu 83 84 z Chelsea. Nie kanonizacją” ; „Z Chelsea dzisiaj gramy! #LFC” . Dziennikarz „Przeglądu Sportowego” stwierdził natomiast: „Może jestem nienormalny, ale                                                              76 Eplus24, https://twitter.com/eplus24/status/460458563077304320 [dostęp: 12.12.2015].  Gregorius74, https://twitter.com/gregorius74/status/460384636557066240 [dostęp: 12.12.2015].  78 Mwj53, https://twitter.com/mwj53/status/460326940097146880 [dostęp: 12.12.2015].  79 Paskudaaa, https://twitter.com/Paskudaaa/status/460343329268707328   80 Jan Paweł H., https://twitter.com/jandom1/status/460350005140664321  81 PFajdek, https://twitter.com/PFajdek/status/460483138041692160   82 W tym duchu uwaga na jednym z postów: „Z tym JPII to chyba już lekka przesada... Wszyscy o tym trąbią jak bym nie miał INTERNETU, TV i RADIA” WZLRecords, https://twitter. com/WZLRecords/status/460486506256158721 [dostęp: 28.12.2015].  83 To RT postu autorstwa @PaulaDuda przez Łukasza Janickiego https://twitter.com/ Lukasz_Janicki/status/460340114397605888 [dostęp: 28.12.2015].  84 dof77, https://twitter.com/dof77/status/460346867038294016 [dostęp: 28.12.2015].  77 315 �III. Reakcje internautów to co stanie się jutro na Anfield interesuje mnie milion razy bardziej niż kano85 nizacja” . Kwestie wiary u szeregu użytkowników Twittera wywoływały niezrozumienie związane z samym procesem kanonizacyjnym – „'Kanonizacja', co za idiotyzm. Jakim niby prawem ludzie mogą decydować o 'nadawaniu' komukolwiek 86 statusu świętego?” . Brak elementarnej wiedzy wykazują też autorzy postów mylący „kult jednostki” z kultem religijnym – „Śmiejemy się z Korei Północnej 87 i kultu Kim Ir Sena, a w Polsce mamy to samo – JPII” . Luki w wiedzy i pozory tolerancji widać także w opinii – „Niech sobie każdy wierzy w co chce. 88 W Boga, w JPII lub w jaszczurkę, ale dziś doprowadzono do absurdu” . Z kolei @piotrss do niezrozumienia istoty kanonizacji dodaje fałszywą i nielogicznie brzmiącą informację: „86% Polaków ankietowanych przez #ASZdziennik 89 uznali że największym osiągnięciem Jana XXIII była kanonizacja razem z JP2 90 Wielkim” . Natomiast obojętność na uroczystości kanonizacyjne w Watykanie odnoszące się do jednego z największych Polaków w tym wypadku ma wy91 dźwięk negatywny . IV. Podsumowanie Medioznawcy analizowali wiele razy fenomen Jana Pawła II i jego oddziaływanie na środki społecznego przekazu; badali też wielokrotnie wizerunek Papieża-Polaka w mediach w poszczególnych okresach jego pontyfikatu. Na                                                             85 P. Rudzki, https://twitter.com/Rudzki77/status/460172419047911424 [dostęp: 28.12. 2015]; pod tym postem znajduje się kilkadziesiąt komentarzy.  86 FridaySucks, https://twitter.com/FridaySucks/status/460449406190632961 [dostęp: 28.12.2015].  87 MikiWrobelek, https://twitter.com/MikiWrobelek/status/460329407182561280 [dostęp: 28.12.2015].  88 Tekst ten napisał @MikiWrobelek (jako komentarz do posta użytkownika @PawulonOsiol) w dniu kanonizacji tj. 27 kwietnia 2014 roku o godzinie 10:02 – jak świadczą o tym wyniki przeszukiwania baz danych firmy Newspoint sp. z o.o.: https://twitter.com/pawulon665/status/ 460327823392378880 [dostęp: 28.12.2015]. Post ten został jednak usunięty z Twittera i obecnie można przeczytać tylko: „Tweet niedostępny” (pomiędzy dwoma innymi komentarzami tego samego autora) – zob. Tamże. Przypadek ten świadczy o tym, że w bazach danych Newspoint zachowały się także posty, które zarządzający Twitterem usunęli, najprawdopodobniej po interwencji któregoś z użytkowników mikrobloga.  89 W tym wypadku zachowałem oryginalną pisownię posta; powinno być: 86% Polaków (…) uznało” – przyp. autora.  90 @piotrss, https://twitter.com/piotrss/status/460447373119213568 [dostęp: 28.12.2015]. @ASZdziennik na Twitterze oraz witryna http://aszdziennik.pl/ są źródłem zmyślonych, prześmiewczych cytatów i wydarzeń, cytowanych niejednokrotnie w Sieci. W obydwu adresach widać aluzję do dziennika „Nasz Dziennik”. Na WWW ASZdziennika widnieją odnośniki wskazujące, że witryna ta należy do grupy medialnej natemat.pl.  91 Przykładem jest wpis: „Może to nienajlepszy moment na tego typu wyznanie, ale nie płakałem po JP2. Idę na hulajnogę z dzieckiem”, zob. GTSobolew, https://twitter.com/GTSobolew/ status/460350793892515840 [dostęp: 28.12.2015].  316 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera tomiast dwa wydarzenia związane z Papieżem z Polski pozostaną jednostkowe i niepowtarzalne – jego ostatni etap życia oraz kanonizacja. One też stały się okazją do zwołania międzyuczelnianych konferencji naukowych. Pierwsza 92 z nich została podsumowana w 2008 roku pozycją naukową na temat obrazu w polskich mediach odchodzenia Jana Pawła II. Druga, co do przekazów medialnych związanych z kanonizacją Papieża-Polaka, znajduje swój „bilans” 93 w niniejszej książce . Materiał badawczy pochodzący z Sieci, w tym zwłaszcza z mediów społecznościowych, był i jest znacznie bogatszy w okresie kanonizacji, niż był w czasie odchodzenia Jana Pawła II (zmarł 2 kwietnia 2005 r.). Przybyło zarówno miejsc przestrzeni badawczej w Internecie, jak i pojawiły się nowe narzędzia analityczne oraz urządzenia. Wart podkreślenia jest szczególnie wzrost liczby i możliwości urządzeń mobilnych (smartfonów, tabletów itp.) oraz uruchamianych na nich aplikacji. Autorki analiz relacji internetowych 94 odnoszących się do śmierci Papieża z Polski oraz komunikacji młodzieżowej 95 związanej z Janem Pawłem II miały chyba problem – zwłaszcza pierwsza 96 z nich – z dotarciem do materiału badawczego i z jego dość skromną ilością . Obecnie nadmiar materiału związanego z kanonizacją, a pochodzącego z Sieci, skłania albo do zawężania okresu badań, jak w niniejszym artykule, bądź do sięgania do specjalistycznych rozwiązań pozwalających na opracowanie big 97 data stosując m.in. nowe metody analizowania ich .                                                              92 L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Katowice 2008.  93 Warto sięgnąć do analogicznej tematycznie, a wartościowej książki poświęconej w tym wypadku papieżowi Benedyktowi i złożeniu przez niego urzędu: D. Guzek, P. Szostok, D. Głuszek-Szafraniec, Medialna abdykacja – od ustąpienia Benedykta XVI do wyboru papieża Franciszka. Analiza wydarzeń medialnych w publikacjach prasy niemieckiej, polskiej i rosyjskiej, Katowice 2015.   94 A. Starewicz-Janowska, Odchodzenie Jana Pawła II w relacjach internetowych, w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), dz. cyt., s. 429-437.  95 A. Sugier-Szerega, Jan Paweł II w komunikacji młodzieżowej (Internet, telefon komórkowy, czasopisma młodzieżowe), w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), dz. cyt., s. 438-450.  96 Jest to tym bardziej zaskakujące, że już przed konferencją naukową „Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach” (Warszawa, 21–23 września 2007 r.) istniał zaawansowany system (advanced search) wyszukiwania pod adresem www.google.com. Umożliwiał on korzystanie z szeregu filtrów w kwerendzie materiału badawczego i to nie tylko logicznych (np. AND, OR), ale także m.in. co do słów, fraz słownych, języków a także w odniesieniu do poszczególnych domen czy formatów plików (PDF, doc, ppt itp.). Poszukiwania można więc było ograniczyć jedynie do tekstów na stronach WWW lub do fotografii i grafik, albo materiałów filmowych, względnie newsów. O istnieniu tych narzędzi w 2007 roku świadczy internetowe archiwum zawierające kopie danej witryny WWW – zob. Internet Archive WayBackMachine, http://web.archive.org/web/20070601-154253/http://www.google.com/#searchlang [dostęp: 10.01. 2016].   97 Zob. artykuł prof. dr. hab. J. Olędzkiego w niniejszej książce. Korzystał on przy opracowywaniu kilku milionów (sic!) rekordów z dużej mocy komputerów Uniwersytetu Warszawskiego 317 �III. Reakcje internautów Swego rodzaju asceza naukowa – zawężenie zakresu badań do dnia kanonizacji Jana Pawła II, a postów Twittera do jedynie w języku polskim – dała dobre rezultaty. Liczba postów z tego dnia, a dotyczących wyniesienia na ołtarze Papieża z Polski, była niemała (N=1098), a jednocześnie pozwalała na przeczytanie i analizę ich wszystkich. Wydźwięk większości tweetów (55%) był neutralny. Dotyczyły one wiadomości bieżących, różnego typu przydatnych informacji, refleksji internautów związanych z uroczystością w Watykanie, reportaży związanych z Papieżem-Polakiem oraz opinii inicjujących czasem wymianę zdań itp. Mniej więcej co trzeci post (29%) zawierał dodatnie treści w stosunku do kanonizacji i osoby nowego Świętego. Internauci bardzo pozytywnie wspominali spotkania z Janem Pawłem II, cytowali jego myśli, doceniali jego poczucie humoru i dystans do siebie, wyrażali swoje przekonanie o jego świętości, nawiązywali do wielkiej jego czci do Miłosierdzia Bożego, podkreślali dumę z bycia Polakami; z dodatnich tweetów wprost bije podniosły nastrój. Ujemne treści w stosunku do Papieża lub uroczystości zawarte były w 16% tweetów. Ich autorzy wykazywali lekceważenie osoby i tego, co wydarzyło się w Rzymie 27 kwietnia 2014 roku; irytowała ich wielka ilość informacji w mediach na ten temat, niekiedy nie rozumieli istoty kanonizacji i znaczenia Jana Pawła II dla Polski, świata czy Kościoła. Ważniejszy był dla nich mecz piłki nożnej, jaki miał się odbyć nazajutrz. Materiał badawczy został odnaleziony na Twitterze dzięki słowom kluczo98 wym , ale nie tylko. W tym mikroblogu ważną rolę odgrywa też tzw. hashtagowanie. W opinii autora nie zostało ono wykorzystane w zadowalającym zakresie przez autorów tweetów. Na 1098 postów z hashtagami jest jedynie mniej więcej tylko co piąty (192 tweety). Zatem tylko część użytkowników Twittera była świadoma roli symbolu „#” i stosowała go w postach. Największa intensywność pisania tweetów w niedzielę 27 kwietnia 2015 roku przypada na nietypową porę, ale jest całkowicie uzasadniona – wielką aktywność przejawiają internauci bezpośrednio przed, w trakcie i zaraz po uroczystościach kanonizacyjnych tj. od godz. 9.00 do 13.00. Druga spora aktywność miała miejsce już w typowej porze aktywności użytkowników Twittera, czyli między 20.00 a 21.00. Większość z postów to tweety tekstowe – tylko ¼ zawierała materiały multimedialne (zwykle fotografie). Nie jest żadnym zaskoczeniem, że najczęściej używanym tak słowem, jak i hashtagiem było określenie „kanonizacja” (oraz odpowiednio: #kanonizacja). Twitter dobrze się nadaje do przekazu informacji na żywo, w trakcie danego wydarzenia. Dlatego jest pewnym zaskoczeniem, że analizy nie wykazały live tweetingu z żadnej grupy pielgrzymkowej, choć takich grup były dziesiątki                                                              przy zastosowaniu metody tzw. kandyzacji (autorstwa prof. dr. hab. Włodzimierza Gogołka z tegoż Uniwersytetu).   98 Wszystkie wymienione zostały w pierwszej, metodologicznej części niniejszego artykułu.  318 �Józef Kloch, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych profilach Twittera tysięcy. Jest możliwe, że na przeszkodzie stanęły nade wszystko koszty roamingu i konieczność posiadania go w wielu krajach, którymi wiodły trasy przejazdów do Rzymu. Zachował się jednak jeden, choć szczątkowy live tweeting w profilu @RzecznikKEP, co wykazały też bazy Newspoint. Chodzi o podróż pielgrzymów polskiego pochodzenia z krajów b. ZSRR. Jechali oni z Częstochowy autokarami i dwie osoby przekazywały użytkownikowi ww. profilu informacje i zdjęcia z trasy. Stąd wiadomo było, że nad ranem 26 kwietnia 2014 roku „wszyscy pielgrzymi z „Expressu Miłosierdzia” są w drodze [do] Rzymu! Autokary z ponad 130 osobami wyruszyły z Często99 100 101 chowy” . Z Czech przesłali fotografię z autobusu , podobnie i z Austrii . O godz. 13:24 „autokary Miłosierdzia przekroczyły już granice Włoch! Nastrój 102 jest super” – donosili korespondenci pielgrzymki . Kolejny post informował już o tym, że pątnicy z „Autobusów Miłosierdzia” byli już Rzymie i podróżo103 wali metrem, o czym pisali w niedzielę kanonizacji nad ranem . Zanim wysiedli z metra zdążyli napisać: „Teraz śpiewamy 'Barkę'. Myślę, że JP2 by się to 104 spodobało” . Po kanonizacji zrobili sobie pamiątkowe zdjęcie przed Bazyliką 105 św. Piotra , a jedna z sióstr zakonnych na zakończenie tak podsumowała pielgrzymkę: „To czas cudów, działania Bożego miłosierdzia. Dziękujemy! 106 Nasza wdzięczność jest wielka” . Z kolei @Rzecznik KEP na zakończenie podziękował korespondentom z Autobusów Miłosierdzia: „(…) p. Pawłowi za 107 SMS-y i rozmowy oraz s. Augustynie za przesyłanie fotografii i informacji” . Choć nie była to relacja godzina po godzinie, to jednak oddała choć w części nastroje panujące w tej grupie pielgrzymkowej. Niestety, ów live tweeting jest 108 odosobnionym przykładem z okresu kanonizacji Jana Pawła II . Choć nikt nie relacjonował na żywo na Twitterze uroczystości z Watykanu, to jednak z polskojęzycznych postów można odtworzyć atmosferę tamtego dnia. Z tweetów, jakie zachowały się w mikroblogu założonym przez Jacka Dorseya i jego kolegów, przebija dominanta – uroczysta atmosfera, pełna radości i dumy z powodu ogłoszenia świętym Jana Pawła II.                                                              99 RzecznikKEP, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/459970462433689600 [dostęp: 30.01.2016].  100 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/459973801875210240 [dostęp: 30.01.2016].  101 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/460078489496870912 [dostęp: 30.01.2016].  102 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/460152485584568320 [dostęp: 30.01.2016].  103 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/460314906752221184 [dostęp: 30.01.2016].  104 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/460316146420711425 [dostęp: 30.01.2016].  105 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/461200444061011968 [dostęp: 30.01.2016].  106 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/461201064071806977 [dostęp: 30.01.2016].   107 Tenże, https://twitter.com/RzecznikKEP/statuses/461203271521427456 [dostęp: 30.01.2016].  108 Pierwszy pełny live tweeting w Kościele w Polsce na dużą skalę zastosowało przez trzy dni Biuro Prasowe Zespołu Konferencji Episkopatu Polski ds. Nowej Ewangelizacji (profil: @NE_KEP) podczas 3. Kongresu w miejscowości Skrzatusz (28-31.05.2015). Relacjonując trzy redaktorki redagowały 20-30 postów na godzinę. Zob. relacje z Kongresu wpisując hashtagi #3KongresNE; #Wons; #Skrzatusz; #Ewangelizacja.  319 �III. Reakcje internautów Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Dyczewski L., Lewek A., Olędzki J. (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Księgarnia św. Jacka, Katowice 2008. Gackowski T., Łączyński M. (red.), Metody badania wizerunku w mediach, CeDeWu, Warszawa 2009. Guzek D., Szostok P., Głuszek – Szafraniec D., Medialna abdykacja – od ustąpienia Benedykta XVI do wyboru papieża Franciszka. Analiza wydarzeń medialnych w publikacjach prasy niemieckiej, polskiej i rosyjskiej, Śląsk, Katowice 2015. Makowska M. (red.), Analiza danych zastanych, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2013. Mistewicz E., Twitter – sukces komunikacji w 140 znakach. Tajemnice narracji dla firm, instytucji i liderów opinii, Helion, Gliwice 2014. Nuver R., Co mówi o nas Twitter, „Świat Nauki” 2016, z. 1, s. 9. Starewicz-Janowska A., Odchodzenie Jana Pawła II w relacjach internetowych, w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Księgarnia św. Jacka, Katowice 2008, s. 429-437. Sugier-Szerega A., Jan Paweł II w komunikacji młodzieżowej (Internet, telefon komórkowy, czasopisma młodzieżowe), w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Księgarnia św. Jacka, Katowice 2008, s. 438-450. 320 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram Anna Miotk Polskie Badania Internetu Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram Streszczenie: Instagram to serwis społecznościowy, którego użytkownicy dzielą się wykonanymi przez siebie zdjęciami. Sposób działania serwisu – aplikacja pozwalająca na umieszczanie zdjęć bezpośrednio z telefonu – czyni go idealnym narzędziem do relacjonowania swojego udziału w wydarzeniach. Także wydarzeniach o charakterze religijnym, jakim była kanonizacja Jana Pawła II i towarzyszące jej uroczystości. Materiały umieszczone w serwisie pozwalają poznać stosunek ich autorów do tych wydarzeń i postaci Jana Pawła II. Słowa kluczowe: Instagram, media społecznościowe, social media, backchannel, Jan Paweł II. Summary: Instagram is social networking platform, which users share their photographs with other people. Functionality of the platform – application allowing to upload photographs directly from the mobile phone – makes it the ideal tool to report participation in an event. Also religious events such as the canonization of John Paul II and accompanying celebrations. Materials placed on the platform allow to get knowledge about Instagram users perception of the canonization and John Paul II. Key words: Instagram, social media, backchannel, John Paul II. I. Media społecznościowe Media społecznościowe to nowy rodzaj mediów, powstałych na początku XXI wieku. Ich pojawienie się wiąże się z kilkoma trendami: popularyzacją Internetu, także jako medium oraz rozwojem technologii. Dostępność łączy szerokopasmowych umożliwiła transfer dużych plików. Dzięki temu internet przestał być zbiorem statycznych stron www, a stał się zbiorem mulimedialnych serwisów, zawierających zarówno teksty, jak też filmy, nagrania audio i grafikę. Z kolei pojawienie się technologii do zarządzania treściami ułatwiło 321 �III. Reakcje internautów tworzenie treści i zarządzanie nimi. Dla tych, którzy chcieli publikować własne treści, wsparcie programistyczne nie było już potrzebne. Wystarczyło zarejestrować się w odpowiednim serwisie i znać podstawy obsługi komputera, aby móc zacząć samodzielnie publikować. Jednak komunikacja w mediach społecznościowych, choć bardziej demokratyczna niż wczesny Internet, już od początku cechowała się pewną specyfiką, niepisanymi regułami i wzorami postępowania. Miały na to wpływ dwie 1 kultury wczesnych użytkowników internetu, opisane przez Manuela Castellsa . Pierwszą kulturą była kultura programistów open source, doceniająca własną twórczość, dzielenie się wiedzą, wzajemną pomoc i wspólne działanie na rzecz większego dobra. Drugą kulturą była kultura wirtualnych komunitarian, którzy wykorzystywali internet jako narzędzie do nawiązywania interakcji i podtrzymywania więzi, integrowania rozproszonych terytorialnie społeczności oraz wymiany informacji. Te dwie kultury, programistów open source i wirtualnych komunitarian, miały wpływ na specyfikę komunikacji w mediach społecznościowych. Ceniona w niej jest twórczość (lub umiejętne remiksowanie stworzonych przez kogoś treści), dzielenie się wiedzą i udzielanie pomocy, interakcja, bycie sobą i bycie autentycznym. Komunikacja ta ma sieciowy charakter. Internet działa bowiem jako sieć rozproszona – jest zbiorem niezależnych komputerów połą2 czonych ze sobą siecią umożliwiającą wymianę informacji . Dokładnie w ten sam sposób funkcjonują serwisy społecznościowe, gdzie każdy użytkownik jest połączony siecią kontaktów z innymi użytkownikami. Warto również wspomnieć o takiej ważnej cesze mediów społecznościowych, jak partycypacyjność. Jean Buress i Joshua Green piszą wręcz o „prze3 wrocie uczestnictwa” . Stare media (prasa, radio, telewizja) należą do wielkich koncernów medialnych, kierujących masowe treści do masowego odbiorcy. W mediach społecznościowych twórcami treści są także osoby prywatne, ich kanały funkcjonują w obrębie dużo węższych grup odbiorców, a porozumiewanie się z odbiorcami ma bardziej osobisty charakter. Powoduje to, że komunikacja w mediach społecznościowych ma specyficzny charakter. Użytkownicy mediów społecznościowych nastawieni są na przejrzystość komunikacji. Chcą wiedzieć z kim rozmawiają, dlatego tak ważna jest autentyczność. Nastawieni są na konwersacje i dialog, nie zaś jednokierunkowy przekaz. Ważne jest, aby ich rozmówca był uważny na to, co piszą, a także nastawiony na budowanie porozumienia. Liczy się dialog i angażowanie swo                                                             M. Castells, Społeczeństwo sieci, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007  Students.mimuw.edu.pl http://students.mimuw.edu.pl/SO/Wyklady-html/12_distr/12_distr.html (dostęp 26.02.2016).  3 J. Burgess, J. Green, Youtube. Wideo online a kultura uczestnictwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011.  1 2 322 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram ich odbiorców. Komunikacja w mediach społecznościowych jest wirusowa – treści w serwisach społecznościowych, dzięki ich sieciowemu charakterowi, potrafią rozpowszechniać się błyskawicznie. Istnieją różne typy serwisów społecznościowych. Różnią się one sposobem działania, funkcjami dostępnymi dla użytkowników czy typem udostępnianych treści. Wymienianie wszystkich rodzajów serwisów social media mijałoby się z celem niniejszego opracowania, dlatego wskażmy tylko niektóre, wraz z konkretnymi przykładami:  Serwisy społecznościowe – nawiązywanie i podtrzymywanie kontaktów ze znajomymi z różnych kręgów (Facebook) lub wybranego rodzaju kręgu – np. zawodowego (LinkedIn, GoldenLine);  Serwisy społecznościowe dla profesjonalistów;  Blogi (Blogspot, Blox, ale też blogi w domenach prywatnych) – internetowe dzienniki;  Mikroblogi (Twitter) – serwisy do dzielenia się krótkimi, błyskawicznymi informacjami;  Serwisy z plikami wideo (YouTube) – serwisy przeznaczone do umieszczania filmów wideo;  Mikrowideo (Snapchat, Vine, Periscope) – serwisy przeznaczone do dzielenia się krótkimi filmami wideo w sieciach swoich znajomych;  Serwisy z plikami audio (Soundcloud) – serwisy, których użytkownicy mogą dodawać własne pliki audio;  Serwisy ze zdjęciami (Instagram) – serwisy, w których użytkownicy dzielą się własnoręcznie wykonanymi zdjęciami. Media społecznościowe pozwalają również na nowy typ uczestnictwa w wydarzeniach. Zostało ono określone mianem backchannellingu i szerzej opisane przez Cliffa Atkinsona w książce „The Backchannel: How Audiences are Using Twitter and Social Media and Changing Presentations Forever 4 (Voices That Matter)” . Backchannel to swego rodzaju publiczność w publiczności, relacjonująca udział w wydarzeniu za pomocą mediów społecznościowych i nawiązująca ze sobą interakcje w tych mediach. Organizatorzy czy prelegenci konferencji zazwyczaj nie są jej świadomi. Publiczność ta jest spontaniczna, samoukierunkowana i ograniczona w czasie do trwania wydarzenia na żywo. Tworzy się wszędzie tam, gdzie w wydarzeniu biorą udział aktywni użytkownicy mediów społecznościowych i gdzie jest dostępny internet. Badanie relacji z konkretnych wydarzeń w mediach społecznościowych powinno zatem uwzględniać tę formę uczestnictwa.                                                              4 C. Atkinson, The Backchannel: How Audiences are Using Twitter and Social Media and Changing Presentations Forever, New Riders, Berkeley 2010.  323 �III. Reakcje internautów II. Instagram Instagram to serwis, który powstał w 2010, założony przez Kevina Systroma i Mike’a Kriegera. Początkowo był dostępny jako aplikacja na iPhone i system iOS, służąca do publikowania zdjęć w internecie. W 2010 serwis miał już milion użytkowników na całym świecie. Rok później ta liczba podwoiła się do 10 milionów. W 2012 Instagram został kupiony przez serwis Facebook, jednak jego założyciele zachowali wiodące role w swojej firmie. W tym samym roku powstała jego wersja przeznaczona dla użytkowników systemu Android, co wywołało zresztą protesty wśród hermetycznej społeczności użytkowników systemu iOS. Jednak z punktu widzenia rozwoju serwisu posunięcie było słuszne: w 2013 Instagram miał już 100 mln użytkowników. Pojawiła się w nim też nowa funkcja: dodawanie filmów – jednak, jak przekonamy się później, jest ona rzadziej wykorzystywana. W roku 2015 udostępniono możliwość kupowania powierzchni reklamowych w serwisie za pośrednictwem narzędzi reklamowych Facebooka. Główną funkcjonalnością serwisu jest dodawanie zdjęć. Jak piszą twórcy serwisu: „Instagram jest zabawnym i dziwacznym sposobem dzielenia się swoim życiem z przyjaciółmi za pomocą serii zdjęć. Pstryknij zdjęcie komórką, wybierz filtr aby przekształcić zdjęcie we wspomnienie do zapamiętania na zawsze. Tworzymy Instagram, aby pozwolić ci doświadczać momentów w życiu twoich przyjaciół przez zdjęcia – gdy tylko te momenty się zdarzają. Wy5 obrażamy sobie świat bardziej połączony za pomocą zdjęć” . Aplikacja jest powiązana z serwisem internetowym www.instagram.com, jednak służy on wyłącznie do oglądania aktywności użytkowników czy edycji profilu. Główną rolę pełni aplikacja mobilna – to tam użytkownicy dodają i opisują swoje zdjęcia, oceniają oraz komentują zdjęcia innych. Dodana niedawno funkcjonalność filmów wpisuje ją w trend mikrowideo – serwisów społecznościowych przeznaczonych do publikowania krótkich form wideo. Poza edycją i publikowaniem zdjęć oraz filmów w internecie Instagram umożliwia również opisywanie materiałów tak zwanymi hashtagami – czyli słowami poprzedzonymi znacznikiem „#”. Ta forma opisu zdjęć umożliwia łatwe przeszukiwanie zdjęć dotyczących tego samego tematu, nawet jeśli nie obserwujemy bezpośrednio ich autorów i o ile nie mają oni prywatnych profili. Instagram umożliwia również wyszukiwanie zdjęć czy profili innych użytkowników, reagowanie na zamieszczone treści (dodawanie polubień i komentarzy) oraz zarządzanie własnym profilem. Kupowanie reklam jest dostępne dla posiadaczy strony firmowej i konta reklamowego na Facebooku.                                                              5 Instagram.com, https://www.instagram.com/about/faq/ (dostęp 26.02.2016).  324 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram Rokiem, w którym Instagram zaczął się popularyzować w Polsce, był rok 2012. Wówczas po raz pierwszy serwis pojawił się w zestawieniach badania Megapanel PBI/Gemius – standardu pomiaru widowni internetowej. Trzeba jednak zaznaczyć, że w badaniu Megapanel mierzono osoby wchodzące na serwis Instagram.com, ale nie uwzględniano tych, które mają zainstalowaną aplikację mobilną na swoich telefonach. Dlatego liczby podawane w badaniu mogą się różnić od faktycznych. W grudniu 2012 użytkowników Instagrama w Polsce było 477 tys. Już rok później ta liczba potroiła się, osiągając 1,5 mln osób. Kolejne lata przyniosły dalsze wzrosty w liczbie użytkowników strony instagram.com, ale już nie tak dynamiczne. Ostatnie dane z badania Megapanel, z grudnia 2015, wskazują na 2,7 mln użytkowników. To zdecydowanie dużo mniej niż najbardziej popularne w Polsce serwisy społecznościowe: Facebook (19,4 mln użytkowników) i YouTube (18,9 mln). Pod względem liczby użytkowników Instagramowi zdecydowanie bliżej do Twittera (3,8 mln użytkowników), LinkedIn (1,2 mln) czy GoldenLine (1,8 mln). Wykres 1. Liczba realnych użytkowników serwisu Instagram w Polsce Źródło: Megapanel PBI/Gemius, realni użytkownicy, ogół badanych, grudzień 2012-grudzień 2015 Zasięg serwisu (procent internautów, którzy z niego korzystali) w grudniu 2012 wynosił 2%. W ciągu kolejnych trzech lat zwiększył się do 11%. 325 �III. Reakcje internautów Wykres 2. Zasięg serwisu Instagram wśród polskich internautów Źródło: Megapanel PBI/Gemius, realni użytkownicy, ogół badanych, grudzień 2012-grudzień 2015 Według danych Megapanel PBI/Gemius za grudzień 2015 użytkowniczkami Instagrama częściej są kobiety – jest ich tam obecnie 1,5 mln w porównaniu do 1,1 mln mężczyzn. Największa grupa użytkowników serwisu (17%) to osoby w wieku 15-24 lat – czyli młodzież gimnazjalna, ucząca się w szkołach średnich oraz studenci, przy czym zdecydowanie więcej jest tych młodszych osób. Część z nich nie posiada jeszcze dochodu (14%), najliczniejsze grupy użytkowników serwisu deklarują miesięczny dochód netto do 1000 PLN miesięcznie (13%) i między 1100 a 1600 PLN (14%). Instagram jest najpopularniejszy w dużych miastach liczących powyżej 500 tys. mieszkańców (15%). Według firmy Napoleoncat – twórców narzędzia analityki social media, największe polskie profile na Instagramie to mieszanka celebrytów, blogerów i vlogerów oraz marek. Wśród celebrytów największą popularnością cieszy się Robert Lewandowski (4 mln obserwujących). Kolejna na liście jest Joanna Kuchta, która ma ponad 800 tys. obserwujących, a trzecie miejsce zajął profil Suchara Codziennego, który zajął trzecie miejsce w zestawieniu, mając na koniec roku prawie 800 tysięcy obserwujących. Tak duży dystans między Robertem Lewandowskim a kolejnymi osobami w rankingu może wynikać z tego, że Lewandowski znany jest również bardzo dobrze w środowisku zagranicznych fanów. 326 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram Tabela 1. Top 10 użytkowników Instagrama w Polsce według Napoleoncat L.p. Profil – osoba 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Robert Lewandowski Joanna Kuchta Suchar Codzienny Joanna Krupa Wojciech Szczęsny Ewa Chodakowska Fitness Expert AbstrachujeTV Julia K. Anna Lewandowska Jac Monika Jagaciak Liczba obserwujących 4 042 769 805 172 792 148 598 636 594 450 572 417 568 303 566 688 548 653 535 903 Źródło: dane udostępnione przez Napoleoncat Wideo w Polsce jest mniej popularne niż publikowanie zdjęć. Jak podaje Napoleoncat, 100 największych polskich profili celebrytów w 2015 roku opublikowało 40 tys. postów, z których 95% stanowiły zdjęcia, a tylko 5% – treści wideo. Ciekawym faktem jest również to, że użytkownicy Instagrama chętniej angażują się w interakcję z interesującymi ich profilami – nawet jeśli treść postów jest dużo bardziej zdawkowa, przypada na nie większy odsetek polubień i komentarzy niż na Facebooku. Tabela 2. Top 10 marek na Instagramie według Napoleoncat L.p. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Profil marka Top Model Polska LOCAL HEROES SUGARPILLS DeeZee Shoes szkola.tvn.pl Eska TV G2A.COM PLNY LALA godsavequeens_official SergioFoto Liczba obserwujących 168 786 152 863 109 120 104 053 101 657 89 249 84 588 84 315 84 074 82 825 Źródło: dane udostępnione przez Napoleoncat Podział 100 najpopularniejszych profili marek na Instagramie pod kątem ich przynależności do kategorii tematycznych potwierdza dominujący udział kobiet w tym serwisie. Najpopularniejsza kategoria tematyczna to (50%), uroda 327 �III. Reakcje internautów (10%) oraz telewizja (10%) i prasa (7%). Marki modowe to głównie marki odzieżowe, w przypadku urody królują kosmetyki, ale również punkty świadczące usługi w tym zakresie (np. salony manicure). Druga popularna kategoria to media – stacje i programy telewizyjne, czasopisma oraz stacje radiowe. Wiele z tych profili odpowiada tytułom (czasopismo Glamour) czy programom adresowanym do kobiecej widowni (program Top Model). Tabela 3. Typy profili marek Specjalizacja tematyczna Liczba profili Moda 52 Uroda 10 TV 10 Prasa 7 Jedzenie 4 Gry 4 Dom 4 Muzyka 3 Sport 3 Radio 1 Motoryzacja 1 Fotografia 1 Źródło: dane udostępnione przez Napoleoncat Brakuje niestety danych na temat liczby profili na Instagramie poświęconych tematyce religijnej, czy węziej – związanych z Kościołem katolickim. Temat ten nie został jeszcze zbadany, chociaż z pewnością takie profile istnieją. Z osobistych obserwacji autorki artykułu wynika, że Instagram jest na przykład wykorzystywany przez Prowincję Polskich Dominikanów – mają oni w tym serwisie ogólnopolski profil Dominikaniepl, profil dominikańskiego miesięcznika „W Drodze” czy profile poszczególnych klasztorów. Instagram to w każdym razie medium przyszłościowe. Na razie prowadzenie profili dla organizacji czy marek jest utrudnione – publikacja treści możliwa jest tylko z telefonów komórkowych. Ułatwia to publikowanie zdjęć wykonanych „z ręki” przez użytkowników, ale utrudnia zastosowanie komercyjne, w którym zazwyczaj dba się o wysoką jakość przekazu. Receptą na to będzie z pewnością dalszy rozwój funkcjonalny serwisu. Z pewnością pojawi się też więcej formatów reklamowych. 328 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram III. Kanonizacja Jana Pawła II Przed przedstawieniem wyników analizy treści z serwisu Instagram poświęconych kanonizacji Jana Pawła II, przypomnijmy daty wydarzeń związanych z ostatnim rokiem życia Jana Pawła II oraz jego beatyfikacją i kanonizacją. Zestawienie zostało opracowane na bazie treści zamieszczonych w serwisie 6 Kościoła katolickiego w Polsce Opoka.org.pl . Papież Jan Paweł II zmarł 2 kwietnia 2005, a jego pogrzeb odbył się sześć dni później, 8 kwietnia 2005. Wielu ludzi zgromadzonych podczas uroczystości miało ze sobą transparenty z napisem „santo subito” (święty natychmiast). 13 maja 2005 nowy papież, Benedykt XVI, zezwolił na natychmiastowe rozpoczęcie procesu beatyfikacyjnego. Konieczne było udzielenie dyspensy od 5-letniego okresu od śmierci kandydata, jaki jest wymagany przez prawo kanoniczne. 14 stycznia 2011 papież Benedykt XVI podpisał dekret o cudzie i wyznaczył termin uroczystości beatyfikacyjnych. Odbyły się one 1 maja 2011. Do kanonizacji Jana Pawła II potrzebny był dekret o kolejnym cudzie. Papież Franciszek wydał go 5 lipca 2013. Datę kanonizacji Jana Pawła II wyznaczono na Niedzielę Miłosierdzia, 27 kwietnia 2014. Uroczystości kanonizacyjne dotyczyły dwóch papieży: Jana Pawła II i Jana XXIII. Uroczystym obchodom w Rzymie towarzyszyły również obchody w Polsce i liczne wydarzenia okolicznościowe. IV. Odbiór kanonizacji przez użytkowników serwisu Instagram Kalendarium wydarzeń związanych ze śmiercią i beatyfikacją papieża Jana Pawła II posłużyło do wyznaczenia zakresu czasowego analizy materiałów z Instagramu. Za datę początkową analizy przyjęto 1 kwietnia 2014 (dzień przed 9. rocznicą śmierci Jana Pawła II) do 10 maja 2014 (koniec tzw. długiego weekendu majowego w Polsce, na początku którego odbywały się uroczystości kanonizacyjne). Analiza treści w serwisie Instagram miała charakter eksploracyjno-opisowy. Służyła zapoznaniu się autorki niniejszego artykułu z tematem, stąd zawierała liczne elementy jakościowe. Jej celem było również odpowiedzenie na pytanie, jak wygląda backchannel w kanale społecznościowym w przypadku wydarzeń o charakterze religijnym – jak są one przedstawiane, jak portretowany jest sam Jan Paweł II, jak postrzegana jest granica między sacrum a profanum.                                                              6 Opoka.org.pl, http://www.opoka.org.pl/zycie_kosciola/jan_pawel_ii/ (dostęp 26.02.2016).  329 �III. Reakcje internautów Pytania badawcze, na które autorka artykułu szukała odpowiedzi, brzmiały następująco:  Jak wyglądało natężenie wypowiedzi w dniach w okolicach kanonizacji Jana Pawła II?  Kto wypowiada się na temat Jana Pawła II? Czy są to osoby prywatne, czy też raczej wypowiedzi te umieszczane są na profilach należących do Kościoła katolickiego i organizacji, których działalność wiąże się z Kościołem katolickim (np. fundacji, stowarzyszeń, itd.).  W jakich kontekstach prezentowane są materiały na temat kanonizacji?  Jak użytkownicy serwisu postrzegają kanonizację i postać Jana Pawła II? Analiza treści poświęconych kanonizacji papieża Jana Pawła II została przeprowadzona na archiwalnych materiałach z serwisu Instagram, pozyskanych za pośrednictwem aplikacji Sentione. Wybrano materiały zawierające jedno lub więcej słów kluczowych w opisach zdjęć. Jednostką analizy było jedno zdjęcie z opisem zawierającym przynajmniej jedno wystąpienie słowa kluczowego z listy: kanonizacja, johnpaul2, janpawel2, janpawelii, janpawel, santosubito, johannes + paulus, JP2, jp2, JPII, kanonizacjajp2, kanonizacja_jp2, kanonizacjajpii, janpaweldrugi, janpawelII. Analiza treści była prowadzona w sposób automatyczny (pobranie treści zawierających słowa kluczowe, uzupełnienie informacji o datach i autorach wpisów) i ręczny (czyszczenie bazy tekstów, klasyfikowanie tekstów pod kątem poruszanych tematów, klasyfikacja typów autorów). W ostatecznej analizie uwzględniono 566 wpisów. Rozkład treści w poszczególnych dniach pokazuje dwa skoki w liczbie publikowanych materiałów. Pierwszy, niewielki, miał miejsce 2 kwietnia (rocznica śmierci Jana Pawła II) – liczba materiałów wyniosła wtedy 23. Drugi, dużo większy nastąpił w dniu uroczystości kanonizacyjnych – 27 kwietnia, kiedy to ukazało się 203 materiały. Również w dniach bezpośrednio poprzedzających wydarzenie i następujących po wydarzeniu, liczba materiałów była wyższa niż przeciętnie. W dniach po wydarzeniu widać wolniejsze „wygaszanie się” tematu, co było zapewne związane z wydarzeniami okolicznościowymi odbywającymi się w wolne dni. Autorami analizowanych wpisów w przeważającej mierze były osoby prywatne. Innymi typami podmiotów, jakie publikowały treści zawierające słowa kluczowe, były media (zarówno o profilu katolickim, jak i media ogólnoinformacyjne) i organizacje. Niewielka liczba treści pochodziła od osób publicznych, instytucji publicznych i muzyków. 330 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram Wykres 3. Publikacje na temat kanonizacji Jana Pawła II na Instagramie, N=566 Źródło: opracowanie własne na bazie danych z Sentione Wykres 4. Typy autorów wpisów na temat kanonizacji Jana Pawła II na Instagramie, N=566 Źródło: opracowanie własne na bazie danych z Sentione Wypowiedzi zostały sklasyfikowane pod kątem następujących tematów:  udział w wydarzeniach – materiały, które wskazują na osobisty udział autora w wydarzeniach odbywających się w Polsce, czy to obchodów rocznicy śmierci, czy w wydarzeniach związanych z kanonizacją Jana Pawła II; 331 �III. Reakcje internautów              wizerunek Jana Pawła II – materiały dotyczące wizerunków Jana Pawła II: pomników, zdjęć, obrazów; wyjazd do Rzymu – były to materiały dotyczące osobistego udziału w kanonizacji; dekoracje – materiały, które fotografie dekoracji z okazji kanonizacji Jana Pawła II; utrwalenie chwili – materiały stworzone przez osoby nie biorące udziału w wydarzeniach lub też uczestniczące za pomocą mediów (na przykład oglądające relację telewizyjną), które pokazywały, co dana osoba robiła w tym dniu; media – materiały ze zdjęciami, zdjęcia okładek tygodników i ekranów telewizorów podczas transmisji uroczystości z Rzymu; miejsca papieskie – materiały ze zdjęciami z miejsc związanych z Janem Pawłem II (np. Wadowice, Kraków); pamiątki osobiste – materiały ze zdjęciami osobistych pamiątek związane z Papieżem lub poprzednimi uroczystościami; przedmioty związane z Papieżem – zdjęcia przedmiotów kojarzących się z Janem Pawłem II, np. kremówek; pamiątki z kanonizacji – materiały ze zdjęciami pamiątkowych przedmiotów wyprodukowanych z okazji kanonizacji; twórczość własna – prace autorów zdjęć, np. rysunki; „kandyzacja” – ironiczne komentarze wskazujące na dystans autora do kanonizacji, prawdopodobnie wyrażały one niechęć do sposobu przedstawiania świętych w sposób uładzony, ugrzeczniony; monety NBP – pamiątkowe monety wydane przez NBP; pokolenie JP2 – powoływanie się na termin „pokolenie Jana Pawła II”. Największa liczba materiałów – 151 – poświęcona była udziałowi w wydarzeniach, zarówno w obchodach rocznicy śmierci Jana Pawła II, jak też wydarzeniach związanych z kanonizacją. Autorzy skupiali się tutaj na dokumentowaniu fotograficznym tego, co dzieje się wokół nich. Wpisy pokazują bardzo różny charakter obu wydarzeń. Obchody rocznicy śmierci Jana Pawła II skłaniały do zadumy, refleksji nad wpływem Papieża na życie danej osoby, wpisy miały charakter poważny, wręcz dostojny. Instagramowicze brali udział w czuwaniach. Często publikowali zdjęcia czuwających i modlących się osób czy zniczy. Z kolei kanonizacja była radosnym, jednoczącym świętem – w jej okolicach w Polsce organizowano większe i mniejsze wydarzenia plenerowe – Msze św., a także koncerty, a nawet biegi. Przy tej okazji publikowano trzy typy zdjęć: grup osób biorących udział w wydarzeniach, co pokazywało jednoczący, integrujący wymiar uroczystości oraz tzw. selfie czyli zdjęcia samego siebie na tle 332 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram tłumu, co miało podkreślić fakt osobistego udziału. Czasem zdjęcia przedstawiały przedmioty, które wskazywały na zaangażowanie danej osoby w organizację wydarzeń – nuty osoby śpiewającej w chórze, identyfikator ochroniarza itp. Bardzo rzadko w tej kategorii trafiały się wpisy niezaangażowanych obserwatorów lub ironiczne komentarze do rzeczywistości (na przykład zdjęcia pustych lodówek po piwie w sklepie przed weekendem kanonizacyjnym). Wykres 5. Tematy publikacji na Instagramie, N=566 Źródło: opracowanie własne na bazie danych z Sentione Drugim najpopularniejszym tematem materiałów (110 materiałów) związanych z kanonizacją były wizerunki Jana Pawła II – zdjęcia przedstawiające zdjęcia Papieża, pomniki czy okolicznościowe billboardy. Najbardziej neutralne w charakterze były fotografie pomników, chociaż czasem stanowiły one punkt wyjścia do dyskusji o estetyce. Niekiedy zdjęcia były udostępniane w formie memów, czyli obrazków z własnoręcznie dopisanym cytatem, np. myśli autorstwa Jana Pawła II. Te wpisy pojawiały się zarówno w okolicy rocznicy śmierci Jana Pawła II, jak też z okazji kanonizacji. Świadczyć to może o bardziej osobistej relacji ze świętym i uznawaniu go za autorytet. Pokrewną, ale dużo mniej liczną kategorią była twórczość własna (8) – materiały te przedstawiały własnoręcznie wykonane podobizny Jana Pawła II, co świadczy o osobistym zaangażowaniu w temat kanonizacji. 333 �III. Reakcje internautów Trzeci typ materiałów (83) dotyczył wyjazdu do Rzymu na uroczystości kanonizacyjne – udała się na nie spora grupa Polaków, a ci, którzy używają Instagrama, relacjonowali przebieg wyjazdu w tym serwisie. Najczęściej spotykane były zdjęcia Placu św. Piotra z polskimi flagami – co służyło zarówno budowaniu poczucia wspólnoty narodowej, jak i podkreślania więzi z Janem Pawłem II jako rodakiem. Podobnie jak w przypadku wydarzeń w kraju, uczestnicy fotografowali się też na Placu Świętego Piotra w grupie znajomych, co podkreślało wspólnotę przeżyć. Zdjęcia samego siebie (tzw. „selfie”) służyły budowaniu, upamiętnianiu osobistego udziału w wydarzeniach, ale też budowie wizerunku. Trzecim typem zdjęć były zdjęcia z podróży czy zwiedzania zabytków. Nieliczne zdjęcia wskazywały na dystans autorów do wydarzeń, na przykład zdjęcia zaśmieconego Placu św. Piotra następnego dnia po uroczystościach kanonizacyjnych. Kanonizacja była okazją do udekorowania swojego otoczenia, dlatego spora grupa materiałów (60) przedstawiała dekoracje – flagi na balkonach, portrety Papieża w oknach czy też dekoracje okolicznościowe w mieszkaniach, a nawet udekorowane samochody. Niektóre dekoracje własnoręcznie wykonali autorzy zdjęć, więc umieszczenie ich zdjęć było również formą autoprezentacji czy wyrażenia poglądów religijnych autorów. Kolejny typ materiałów było to utrwalenie chwili (44). Użytkownicy Instagramu starali się pokazać, co robili w dniu kanonizacji, niektórzy nawet w celu zachowania pamięci dla przyszłych pokoleń. Był to dla nich na tyle ważny moment, że nawet jeśli nie brali udziału w masowych obchodach (albo je wręcz kontestowali), również definiowali się przez kanonizację. Niektóre materiały wskazywały na media (34). Użytkownicy Instagramu umieszczali zdjęcia ekranów telewizorów (oglądanie relacji, a zatem znowu podkreślanie osobistego uczestnictwa) czy okładek prasy (kanonizacja była na nich przedstawiona jako główny temat). Świadczy to, że media pełniły istotną rolę w kształtowaniu obrazu kanonizacji wśród internautów. Czasem internauci publikowali też treści, które zwróciły ich uwagę przez swoją absurdalność – było to na przykład zdjęcie artykułu z internetu, zatytułowanego: „Pijany smażył jajecznicę. Gaz eksplodował. Tłumaczy, że szykował się na kanonizację”. Kolejna grupa materiałów dotyczyła miejsc związanych z Janem Pawłem II (21) i przedmiotów kojarzącym się z jego osobą (14). Użytkownicy Instagramu chętnie umieszczali fotografie miejsc związanych z Janem Pawłem II – np. okna na ul. Franciszkańskiej w Krakowie. Niekiedy podkreślali swoją osobistą obecność w tych miejscach publikując „selfie”. Zwiedzenie tych miejsc w okolicach kanonizacji Jana Pawła pełniło rolę pielgrzymki – skoro nie było się w Rzymie, świętowanie w miejscu związanym z Papieżem podnosiło rangę osobistego uczestnictwa. Publikowano również materiały z przedmiotami koja- 334 �Anna Miotk, Jan Paweł II w oczach użytkowników serwisu Instagram rzącymi się z Papieżem. Z okazji kanonizacji wielu internautów sięgało po ulubione ciastko Jana Pawła II – kremówkę. Przywoływanie ulubionej potrawy Papieża również budowało poczucie więzi z nim, jako z bliską, żywą i cieszącą się życiem osobą (skoro lubił słodycze). Niewielkie grupy materiałów dotyczyły pamiątek – zarówno pamiątek osobistych (16) czy pamiątek z kanonizacji (10) oraz monet NBP (6). Zarówno podczas rocznicy śmierci Jana Pawła II, jak też podczas kanonizacji, użytkownicy Instagramu umieszczali zdjęcia osobistych pamiątek związanych z Janem Pawłem II – zdjęcia z audiencji, zdjęcia pamiątkowych przedmiotów związanych z wizytami Papieża w Polsce. W ten sposób podkreślali osobistą, wyjątkową więź ze Świętym. Podczas kanonizacji umieszczano na Instagramie zdjęcia różnych pamiątek sprzedawanych przy okazji uroczystości kanonizacyjnych, często z intencją wyśmiania tych szczególnie kiczowatych. Ceniono natomiast limitowane monety NBP – wiele osób chwaliło się sukcesem w zdobyciu pamiątkowej monety (kolejki stojące pod oddziałami banku). Kanonizacja Jana Pawła II dorobiła się również zdystansowanych/kontestatorów, zmęczonych tematem na okrągło przypominanym przez media, ale najwyraźniej również oficjalnym, „przesłodzonym” wizerunkiem Papieża. Materiały te, zaliczone do kategorii „kandyzacja” (6) były opatrzone tagami „kandyzacja”, rzadziej „kanonizejszyn”, zazwyczaj zawierały zdjęcia z imprez lub przeróbki wizerunków Papieża. Na Instagramie pojawiały się również „hejterskie” wpisy, ale te bardzo szybko były raportowane przez innych użytkowników i kasowane przez administratorów. Wskazuje to na silną kontrolę społeczną w serwisie co do krytycznych/obraźliwych wypowiedzi o Janie Pawle II. Z kolei zaledwie trzy materiały dotyczyły „pokolenia JP2”, kategorii stworzonej przez media na określenie pokolenia, które wychowywało się i dorastało za okresu pontyfikatu Jana Pawła II. Mogłoby to oznaczać, że mało kto z tego pokolenia (biorąc pod uwagę wiek największej grupy Instagramowiczów) z tym określeniem tak naprawdę się identyfikuje. Pozostało ono w sferze pobożnych życzeń niektórych publicystów. Podsumowując, analiza treści na Instagramie pokazuje, że kanonizacja Jana Pawła II była przez użytkowników Instagrama postrzegana jako radosne, jednoczące społeczeństwo święto. Był to również pretekst do wyrażenia swojego poczucia bliskości i wspólnoty z nowym świętym – był ważną dla mnie osobą/spotkałem go osobiście, należę do tego samego narodu, co on. Nawet, jeśli dana osoba nie uczestniczyła w obchodach czy wręcz się buntowała, kanonizacja pozostawała dla niej nadal ważnym punktem odniesienia. Należy też zauważyć, że zdjęcia podczas uroczystości religijnych wykonywano z poszanowaniem sfery sacrum i nie wiązały się one z zakłócaniem przebiegu uroczystości. 335 �III. Reakcje internautów V. Wnioski i rekomendacje Instagram jest serwisem, który pozwala gromadzić społeczności wokół wydarzeń – także wydarzeń związanych z działalnością Kościoła katolickiego. Ponieważ jego użytkownikami są przeważnie osoby młode, warto go wykorzystywać w działaniach promocyjnych adresowanych przede wszystkim do ludzi młodych – jak na przykład Światowe Dni Młodzieży, które latem 2016 odbędą się w Polsce. Aby skuteczne działania promocyjne były możliwe, warto przygotować spójny plan działań, uruchomić oficjalne profile, przeszkolić osoby odpowiedzialne za prowadzenie tych profili i stworzyć oficjalny hashtag wydarzenia, spójny dla Instagrama i innych kanałów. Istotna jest też interakcja z publicznością – wszelkie działania angażujące ją i zachęcające do interakcji w tym kanale (na przykład konkursy i akcje). Błędem jest zabranianie fotografowania czy nagrywania wydarzeń organizowanych przez instytucje kościelne przez ich uczestników. Jest to praktyka spotykana na przykład na warsztatach muzycznych. Tymczasem relacja backchannelowa mogłaby pomóc zainteresować wydarzeniem nowe osoby. Wyjątkiem jest oczywiście sfera sacrum (nabożeństwa, modlitwy), w których od dokumentowania ważniejsze jest osobiste przeżywanie sytuacji. Bibliografia 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. Atkinson C., The Backchannel: How Audiences are Using Twitter and Social Media and Changing Presentations Forever, New Riders, Berkeley 2010. Burgess J., Green J., Youtube. Wideo online a kultura uczestnictwa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2011. Castells M., Społeczeństwo sieci, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007. Instagram.com, https://www.instagram.com/about/faq/ (dostęp 26.02.2016). Opoka.org.pl, http://www.opoka.org.pl/zycie_kosciola/jan_pawel_ii/ (dostęp 26.02. 2016). Students.mimuw.edu.pl http://students.mimuw.edu.pl/SO/Wyklady-html/12_distr /12_distr.html (dostęp 26.02.2016). Sztompka, P., Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2015. Walker Rettberg J., Blogowanie, PWN, Warszawa 2012. 336 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II Jerzy Olędzki Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Autorytet i świętość Jana Pawła II w polskojęzycznych otwartych zasobach internetowych Streszczenie: Artykuł omawia wyniki badań zawartości (poprzez rafinację informacji sieciowej metodą sentymentów) ponad 55 tysięcy anonimowych wpisów obecnych w dziewięciu grupach dyskusyjnych Usenet i w siedmiu serwisach internetowych. Celem badań było poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, czy anonimowi internauci ulegali obecnej w Internecie patologii nienawiści i złośliwości gdy komentowali proces beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II. Autor, poprzez analizę wyników przeprowadzonych badań doszedł do wniosku, iż wśród anonimowych internautów skala sentymentu pozytywnego była znacznie wyższa od negatywnego. Innym rezultatem badań było stwierdzenie braku wpływu procesu beatyfikacji i kanonizacji Jana Pawła II na kształtowanie wizerunku i autorytetu Papieża. Słowa kluczowe: Papież Jan Paweł II, rafinacja informacji sieciowej, Internet, robot BigData, kanonizacja Jana Pawła II, sentymenty pozytywne, sentymenty negatywne, sentymenty neutralne, autorytet, świętość. Summary: The paper describes the research (done by refining the net information with a sentiment analysis) results of more than 55 000 anonymous entries posted in nine Usenet forums and seven websites. The aim of this study was to find an answear to the following question: did anonymous Internet users succumbed to the current online pathology of hate and malice while commenting on the process of beatification and canonization of John Paul II? The author, through analyzing the results of the study came to the conclusion that scale of the positive sentiment was much higher than the negative among the anonymous Internet users. Another result of the study showed lack of influence of the process of beatification and canonization of John Paul II in shaping the image and authority of the Pope. Key words: Pope John Paul II, refining the net information, Internet, Big Data, canonization of John Paul II, positive sentiments, negative sentiments, neutral sentiments, authority, holiness. 337 �III. Reakcje internautów I. Założenia badawcze Lektura zawartości Internetu ujawnia istnienie wielu rodzajów ludzkich zachowań, ocen i myślenia gdyż Sieć jest niewyobrażalnym magazynem informacji, które można poddawać różnorodnym analizom. Te olbrzymie zasoby stanowią interesującą dla badaczy opinii społecznej bazę danych. Taka przechowalnia umożliwia, poprzez proces rafinacji informacji sieciowej, m.in. zidentyfikowanie nastrojów użytkowników tej sieci. Proces rafinacji zasobów 1 Internetu polega na wyróżnianiu wpisów tworzonych przez użytkowników umieszczających swoje wpisy w sieci: mamy tu na myśli blogi, posty, portale, maile, strumień zapytań kierowanych do Internetu, profesjonalne publikacje i inne zasoby informacyjne. Badania przebiegu wyborów prezydenckich i parlamentarnych w Polsce w 2011 i 2015 roku, przeprowadzone przez zespół badawczy kierowany przez prof. Włodzimierza Gogołka z Instytutu Dziennikarstwa UW wskazują, iż taki proces rafinacji zasobów internetowych dostarcza wiarygodne wyniki na temat zachodzących zmian tendencji w opinii społecznej dotyczącej ocen funkcjo2 nowania konkretnych partii czy osób . Na tej podstawie przyjęliśmy dwa następujące założenia badawcze: (1). Proces rafinacji zasobów internetowych może dostarczyć wiarygodne wyniki na temat zachodzących zmian tendencji w opinii społecznej, identyfikowaniu ocen postaw społecznych wobec wydarzeń i osób obecnych w publicznym dyskursie; (2). Zbiór wpisów anonimowych internautów pozwala poznać społeczne postrzeganie postaci Jana Pawła II w kontekście Jego śmierci i kanonizacji oraz wpływ tych wydarzeń na Jego wizerunek. Narzędziem badawczym będzie analiza sentymentów jako jeden z podstawowych ogniw procesu rafinacji sieciowej, polegająca na wyróżnianiu wpisów (słów lub zwrotów emocjonalnych) uzyskanych z sieci. Przyjęto, że wymienione założenia badawcze pozwolą zweryfikować roboczą hipotezę brzmiącą:                                                              1 Szerzej na ten temat w: W. Gogołek, P. Kuczma, Rafinacja informacji sieciowych na przykładzie wyborów parlamentarnych. Część 1. Blogi, fora, analiza sentymentów, „Studia Medioznawcze” 2013, nr 2 (53), s. 89-109.  2 Dz. cyt.  338 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II Patologia frazeologii nienawiści i złośliwości wszechobecnej w sieci internetowej nie dotyczy postaci Jana Pawła II, gdyż jest On publicznie obwołany 3 jako niepodważalna świętość i niekwestionowany autorytet . Słuszność tej hipotezy postanowiono sprawdzić poprzez przeprowadzenie 4 5 analizy sentymentów według klucza udostępnionego przez zespół prof. Włodzimierza Gogołka oraz dodatkowo według drugiego klucza sentymentów opartego na zbiorze synonimów i antonimów słów „autorytet”, „świętość” i „wielkość” przygotowanego przez autora artykułu. Do zebrania i analizy danych wykorzystano narzędzie badawcze zespołu prof. Gogołka, któremu nadano kryptonim Robot BigData (posiada techniczne możliwości gromadzenia gigantycznych zasobów internetu i przeprowadzenia ich analizy). Celem użycia tego narzędzia było sprawdzenie, jak piszący po polsku anonimowi internauci postrzegają postać Jana Pawła II w kontekście Jego śmierci i kanonizacji. Podkreślmy tu wyjątkowe znaczenie w tym badaniu anonimowości autorów wpisów, którzy przekonani o własnej nieidentyfikowalności pozbywają się wstydu i nieśmiałości podczas emocjonalnego formułowania swoich opinii. Zakładamy więc, że ta okoliczność przyczynia się do zwiększenia ekspresji, wyzwala niekontrolowany instynkt w głoszeniu indywidualnych poglądów, gdyż – jak zauważają badacze – ludzie czując się anonimowi w Sieci, stają się odważniejsi, bardziej pewni siebie, częściej zwierzają się z proble6 mów czy wyładowują negatywne emocje . Hipotetycznie można przyjąć, że szczególnie dla tzw. hejterów, jest to rodzaj sportu polegającego na świadomym prowokowaniu negatywnych reakcji internetowego otoczenia. Postanowiliśmy w naszym badaniu zgromadzić i poddać analizie wpisy od 1996 roku, gdyż w tym roku (to już wstępny wniosek z badań) pojawiły się pierwsze grupy dyskusyjne, których uczestnicy wypowiadali się także na temat papieża Jana Pawła II. Dzięki temu można było także określić częstotliwość pojawiania się w czasokresie 20 lat frazy „Jan Paweł II” w badanych zbiorach w kontekście innych sławnych osób. Końcową datę zakończenia gromadzenia zbioru materiałów do analizy ustalono umownie na 30 czerwiec 2015 r.                                                              3 Opinię sformułowano na podstawie wyników badań CBOS z 2012 r., według których dla 94% Polaków Jan Paweł II jest autorytetem moralnym. Zob.: http://www.cbos.pl/SPIS KOM.POL/2012/K_044_12.PDF (dostęp 10.10.2015).  4 Analiza sentymentów jest jednym z podstawowych ogniw procesu rafinacji informacji sieciowej. Polega na wyróżnianiu wpisów uzyskanych z sieci, które zawierają wyróżnioną nazwę oraz co najmniej jeden sentyment (konkretne słowo lub zwrot o zabarwieniu emocjonalnym). Wstępne badania dowiodły, że zasadne jest wyróżnienie trzech kategorii sentymentów: pozytywne, neutralne, negatywne.  5 Do zespołu, poza prof. Włodzimierzem Gogołkiem, należą: Piotr Celiński i Dariusz Jaruga. Wszystkim – za cały włożony wysiłek i cierpliwość w szukaniu odpowiedzi na moje szczegółowe pytania i wątpliwości – serdecznie dziękuję.  6 Por. np.: W. Gustowski, Komunikacja w mediach społecznościowych, Gdynia 2012.  339 �III. Reakcje internautów Sformułowano następujące pytania badawcze: Pyt. 1: Czy informacje o wydarzeniach związanych z procesem beatyfikacji i kanonizacji pobudzały zainteresowanie internautów? Pyt. 2: Czy śmierć i kanonizacja Jana Pawła II miały wpływ na zmianę opinii/sentymentu wobec tej postaci? Pyt. 3: Jaki wpływ te wydarzenia miały na rodzaje sentymentu (pozytywne, negatywne, neutralne) wobec Jana Pawła II? Pyt. 4: Jaka jest proporcja wpisów pozytywnych i negatywnych w kontekście takich ocen Jana Pawła II jak: wielki, święty, autorytet? Pyt. 5: Czy wszyscy anonimowi internauci działają pod wpływem emocji (czy wszystkie wpisy są zabarwione emocjonalnie?) II. Metodologia badania Badanie autorytetu, wielkości i świętości Jana Pawła II w Internecie, inaczej niż w przypadku badań bieżących zjawisk, dotyczyło zebrania danych archiwalnych dostępnych w sieci Internet. Na samym początku, przygotowując się do ich pozyskania, podjęto działania, których celem było znalezienie internetowych źródeł informacji archiwalnej o Janie Pawle II. Wykonujący badania w Instytucie Dziennikarstwa UW zespół na podstawie dotychczasowych do7 świadczeń w badania sentymentów internautów do znanych osób – określił założenia i frazy słów, według których prowadzono poszukiwania w sieci Internet. Przyjęto następujące założenia metodologiczne:  zbieranie informacji w języku polskim;  wyszukiwanie źródeł informacji na podstawie polskich haseł/fraz takich jak: „Jan Paweł II” , „Jan Paweł 2”, „JP2”, „JPII”, „Karol Wojtyła”, „Santo Subito”, „Nasz Papież”, „Papież Polak”, oraz dodatkowo jednego hasła w języku włoskim „Santo Subito”;  zbieranie informacji tylko i wyłącznie z otwartych źródeł internetowych, gdzie użytkownik publikujący treść jest anonimowy, a dostęp do informacji nie wymaga logowania (tj. podawania nazwy użytkownika i hasła);  kolekcjonowanie danych ma być wstępnie nieograniczone czasowo – od daty bieżącej do dowolnej daty w przeszłości dla danego źródła informacji;  informacje objęte badaniami szczegółowymi i przekazane do dalszego przetwarzania będą obejmować natomiast czasokres od 2 kwietnia                                                              7 Więcej na ten temat w: W. Gogołek, D. Jaruga, K. Kowalik, P. Celiński, Z badań nad wykorzystaniem rafinacji informacji sieciowej. Wybory prezydenckie i parlamentarne 2015. „Studia Medioznawcze” 2015, nr 3 (62), s. 31-41.  340 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II 2005 r. (data śmierci Jana Pawła II) do 30 czerwca 2015 r. Podczas analizy tych danych zwracać się będzie uwagę także na ważne daty związane z etapowym procesem kanonizacji Jana Pawła II: 1 maja 2011 r. – data beatyfikacji w Rzymie, 30 września 2013 r. – ogłoszenie w Rzymie decyzji o kanonizacji, 27 kwietnia 2014 r. – kanonizacja, 27 kwietnia 2015 r. – pierwsza rocznica kanonizacji. Zgodnie z powyższymi założeniami, wytypowane frazy wpisywano w trzy wyszukiwarki internetowe takie jak google.pl, bing.pl, yandex.ru. Dodatkowo źródeł informacji o Janie Pawle II szukano w serwisie wykop.pl oraz w wyszu8 9 kiwarce grup dyskusyjnych Usenet poprzez groups.google.com . W przeciwieństwie do pojedynczych serwisów internetowych, Usenet jest światową siecią połączonych ze sobą serwerów grup dyskusyjnych, na których tysiące grup są ułożone w hierarchiczną drzewiastą strukturę tematyczną. Serwery grup dyskusyjnych wymieniają się między sobą wiadomościami (postami), które w swojej konstrukcji przypominają wiadomości poczty elektronicznej. Dostęp do usługi Usenet jest otwarty i nieograniczony dla każdego na całym świecie. Cenną funkcjonalnością serwerów grup dyskusyjnych Usenet jest to, że serwery udostępniają artykuły archiwalne począwszy od lat 90-tych XX wieku. Znalezione wstępnie źródła informacji poddano ręcznej analizie a następnie wybrano tylko te, w których zidentyfikowane wcześniej frazy występowały wielokrotnie, tj. w co najmniej kilkudziesięciu artykułach, komentarzach, postach itp. W badaniu nie pobierano oraz nie analizowano treści z serwisów społecznościowych gdzie publikacja i odczyt treści wymaga logowania np. z Facebooka, Twittera itd., czyli nie moglibyśmy tu mówić o anonimowych użytkownikach. Kolekcjonowanie danych podzielono na dwie oddzielne części: (1) zbieranie danych z grup dyskusyjnych Usenet i (2) z wytypowanych w procesie wyszukiwania źródeł serwisów internetowych WWW. Zbieranie danych zrealizowano w oparciu o autorskie oprogramowanie (zespołu prof. Gogołka) – robota BigData, który doposażony w specjalnie utworzone na potrzeby niniejszego badania moduły, wykonał całą zaplanowaną pracę. Szczegółowa charakterystyka działań robota BigData przedstawiona jest w cytowanym już artyku10 le „Studiów Medioznawczych”. (1) Kolekcjonowanie danych z grup dyskusyjnych Usenet Ze względu na wybrany do szczegółowych badań czasokres (od 2 kwietnia 2005 r. do 30 czerwca 2015 r.) pojawił się problem ze znalezieniem pojemnego                                                              8 https://pl.wikipedia.org/wiki/Usenet (dostęp: 9.23.2015).  https://groups.google.com/forum/#!overview (dostęp: 9.23.2015).  10 W. Gogołek, D. Jaruga, K. Kowalik, P. Celiński, Z badań nad…, dz. cyt.  9 341 �III. Reakcje internautów źródła informacji archiwalnej o Janie Pawle II. Dlatego też, na podstawie danych otrzymanych za pośrednictwem wyszukiwarek internetowych podjęto decyzję, aby część danych została zebrana z polskiego archiwum usługi Usenet. W chwili śmierci Jana Pawła II usługa Usenet była w Polsce bardzo popularna, świadczą o tym otrzymane w badaniu wyniki, gdzie największa liczba wiadomości przekraczająca 400 tysięcy postów w badanych grupach przypada na lata 2003-2007 (por. wykres 1). Usługa Usenet działa do dnia dzisiejszego i choć nie jest już tak popularna jak dawniej, to jednak ze względu na wieloletnie archiwum jest niezwykle cennym źródłem informacji. Zestaw polskojęzycznych grup dyskusyjnych Usenet został wytypowany do badania na podstawie wyników wyszukiwarki GOOGLE-GROUPS (https://groups.google. com/forum/#!overview), w której wpisano po kolei przedłożone w założeniach hasła dotyczące Jana Pawła II. Na tej podstawie wybrano dziewięć następujących grup dyskusyjnych: pl.gazety.donosy, pl.listserv.plotki, pl.listserv.polityka, pl.pregierz, pl.sci.filozofia, pl.sci.historia, pl.soc.polityka, pl.soc.religia, pl.soc.rodzina. Uruchomienie procesu zbierania danych spośród tych grup zostało poprzedzone przygotowaniem odpowiedniego środowiska IT składającego się z takich elementów jak lokalny serwer grup dyskusyjnych Usenet oraz dedykowany i utworzony do kolekcjonowania danych moduł robota BigData – agent Usenet. Zespół prof. Gogołka opisywał mi, że w pierwszej kolejności po uruchomieniu i odpowiednim skonfigurowaniu lokalnego serwera Usenet, na serwerze dokonano subskrypcji wybranych grup celem pobrania postów. Lokalny serwer został skonfigurowany w taki sposób, aby z dostępnego w sieci Internet innego serwera Usenet zostały pobrane wszystkie ogłoszone wiadomości z danej grupy dyskusyjnej, począwszy od pierwszej do ostatniej. Dodatkowo w konfiguracji serwera wyłączono mechanizm automatycznego kasowania starych postów, co pozwoliło zebrać wszystkie wymagane do badania dane. Przygotowany w ten sposób lokalny serwer Usenet zebrał w ciągu około tygodnia wszystkie posty ze wskazanych dziewięciu grup dyskusyjnych. Po zebraniu wszystkich wymaganych informacji na lokalnym serwerze Usenet, uruchomiono agenta Usenet robota BigData, który łącząc się z lokalnym serwerem, pobierał posty do własnej bazy. W trakcie pobierania agent Usenet robota BigData sprawdzał kodowanie polskich znaków, które w razie potrzeby 342 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II były poddawane konwersji do standardu UTF-8. Zgodnie z zasadą działania robota BigData przetworzone dane zostały zapisywane w bazie danych. Dodatkowo poza właściwą treścią postu, z części nagłówkowej postu agent Usenet wyłuskiwał datę jej publikacji i również zapisywał w bazie. W wyniku pracy robota BigData z wymienionych dziewięciu grup Usenet zebrano w sumie ponad 4,7 miliona postów obejmujący swoim zakresem przedział czasowy od 1996 do 2015 roku. Maksymalna liczba postów przypada na 2006 rok i wynosi prawie 535 tysięcy. Obrazuje to wzrastające po śmierci Jana Pawła II zainteresowanie postacią zmarłego papieża w postaci licznych anonimowych komentarzy i wpisów pod wieloma tekstami autorskimi o Janie Pawle II, które pojawiły się wówczas w Sieci. Szczegółowe dane przedstawiono na wykresie 1. Wykres 1. Liczba zebranych postów przez robota BigData dla dziewięciu badanych grup dyskusyjnych – opracowanie własne Usenet – liczba postów (w tysiącach) Na podstawie zebranego zbioru danych, przy pomocy modułu raportowania robota BigData, odfiltrowano rekordy danych na potrzeby badania sentymentów w oparciu o poniżej wymienione wyrażenia regularne. JP2a = ([Jj][Pp]\s*?2) JP2b = ([Jj][Pp]\s*?[Ii][Ii]) JP2c = ([Pp]apie[żz]\w{0,3}\s*?[Pp]olak\w{0,3}) JP2d = ([Jj]an\w{0,3}\s*?[Pp]awe?[łl]\w{0,3}\s*?[Dd]rugi\w{0,3}) 343 �III. Reakcje internautów JP2e = ([Jj]an\w{0,3}\s*?[Pp]awe?[łl]\w{0,3}\s*?2) JP2f = ([Jj]an\w{0,3}\s*?[Pp]awe?[łl]\w{0,3}\s*?[Ii][Ii]) JP2g = ([Ww]ojty[lł]\w{1,3}) JP2h = ([Nn]asz\w{0,3}\s*?[Pp]apie[żz]\w{0,3}) JP2i = ([Oo]jc\w{1,4}\s*?[ŚśSs]wi[ęe]t\w{1,4}) JP2j = ([Pp]an\w{0,3}\s*?[Pp]apie[żz]\w{0,3}) JP2k = ([sS]anto\s{1,}[sS]ubito) W ten sposób do dalszego badania sentymentów spośród ponad 4,7 miliona wyłuskano 29 835 rekordów odpowiadających przyjętym założeniom badawczym. (2) Kolekcjonowanie danych z serwisów internetowych Jak wspomniano, drugim zasadniczym źródłem danych archiwalnych było siedem serwisów internetowych (wiara.pl, racjonalista.pl, tvn24.pl, wp.pl, interia.pl, ekai.pl, detektywprawdy.pl), z których wstępnie pobrano nieco ponad 158 tysięcy rekordów. W przypadku w/w serwisów internetowych w każdym przypadku dokonano indywidualnej analizy serwisu, biorąc pod uwagę możliwości lokalnej wyszukiwarki, konstrukcji linków serwisu i możliwości półautomatycznego wyłuskania daty publikacji informacji. Proces przygotowania danych do dalszej analizy składał się z kilku następujących po sobie kroków. W pierwszym z nich za pomocą zwykłej przeglądarki internetowej dokonywany był przegląd serwisu wraz z możliwościami jakie oferuje wyszukiwarka. Przyjęto założenie, że na ile to będzie możliwe z serwisu zostaną pobrane tylko i wyłącznie te dane, w których występuje jedno z haseł dotyczących Jana Pawła II, stąd całkowita liczba rekordów zebranych ze stron internetowych jest mniejsza niż z sieci Usenet. Na podstawie otrzymanych z wewnętrznej wyszukiwarki informacji, dokonywana była wstępna ręczna analiza otrzymanych wyników w zakresie ich zgodności z oczekiwaniami. Gdy odpowiedź na zadane pytanie poprzez formularz była pozytywna, a otrzymane wyniki w miarę zgodne z oczekiwaniami badacza przystępowano do kolejnego kroku – analizy stron i linków. Wyniki wyszukiwania, serwis internetowy zazwyczaj zwraca w postaci wielu stron i listy linków, wraz z dodatkowym mechanizmem nawigacyjnym pozwalającym przełączać się pomiędzy kolejnymi stronami z wynikami. Na podstawie linków kolejnych stron z wynikami szukano reguły ich konstrukcji. Pozyskana w ten sposób informacja była niezbędna, aby agent robota BigData był w stanie pobrać w skończonym czasie właściwe treści. Gdy taka reguła została już określona należało jeszcze określić zakres lub liczbę stron z wynikami. Na podstawie obydwu parametrów wejściowych budowano zbiór linków stron do analizy dla robota BigData, które to robot powinien przeskanować, by 344 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II wyłuskać docelowy zbiór linków do pojedynczych informacji np. wiadomości, komentarzy postów itd. Wyłuskanie listy linków do informacji źródłowej jest realizowana przez dedykowany moduł robota BigData tzw. exploratora linków. Wynik pracy exploratora linków jest przekazywany dalej do agenta robota BigData, pobierającego treści stron WWW i zapisującego je w bazie danych. Z racji, że pobierane informacje są archiwalne, robot BigData nie zapisuje od razu daty publikacji pobranej treści do bazy. Wynika to z faktu, że serwery WWW zawsze zwracają bieżącą datę i godzinę. Dlatego też w kolejnym kroku, osobnym mechanizmem (programem) pisanym indywidualnie dla każdego źródła informacji, z treści pobranych wiadomości archiwalnych wyłuskiwana była rzeczywista data publikacji. W wyniku analizy konstrukcji strony określano format daty i miejsce zapisu na stronie internetowej. Dalej za pomocą języka programowania i wyrażeń regularnych, dostosowanych do konkretnego serwisu, opracowywano program, który analizuje po kolei każdą zapisaną z danego serwisu informację i wyłuskuje z niej prawidłową datę publikacji, którą przekształca do formatu zgodnego z normą ISO 8601:2004 i zapisuje w bazie danych. Dopiero od tego momentu dane są gotowe do dalszego przetwarzania przez oprogramowanie do badania sentymentów. Spośród zarchiwizowanych 158 tysięcy rekordów do dalszej analizy przeszło w sumie 25 912 wpisów, które odpowiadały przyjętym założeniom badawczym – szczególnie kryteriom anonimowości i czasokresu badań. Zwraca uwagę fakt, że najwięcej anonimowych opinii i komentarzy pojawiało się w serwisie wiara.pl, a najmniej na stronach detektywprawdy.pl. Poniżej szczegółowe dane: wiara.pl = 22 163 wpisów ekai.pl = 1 208 tvn24.pl = 1 131 interia.pl = 727 wp.pl = 555 racjonalista.pl = 124 detektywprawdy.pl = 4 W sumie – obliczaniu frekwencji występujących sentymentów poddano 55 747 anonimowych wpisów obecnych w dziewięciu grupach dyskusyjnych Usenet i w siedmiu serwisach internetowych. III. Wyniki badań Przypomnijmy, że celem przeprowadzonych badań miało być zweryfikowanie hipotezy badawczej, która brzmiała: „Patologia frazeologii nienawiści 345 �III. Reakcje internautów i złośliwości wszechobecnej w sieci internetowej nie dotyczy postaci Jana Pawła II, gdyż jest On publicznie obwołany jako niepodważalna świętość i niekwestionowany autorytet”. Realizacja tego zamiaru, po skompletowaniu – według przedstawionej wcześniej metodologii – korpusu wpisów dotyczących Jana Pawła II dokonanych przez anonimowych autorów, stała się możliwa poprzez proces rafinacji zbioru, polegający na wyszukiwaniu frekwencji określonych pojęć, pozwalających określić nastroje użytkowników czyli zidentyfikować jeden z trzech rodzajów sentymentów: pozytywny, negatywny, neutralny. Taki podział sentymentów został przeprowadzony przy pomocy wspomnianego już klucza opracowanego przez zespół prof. W. Gogołka i także drugiego kontrolnego klucza sentymentów (tylko pozytywnych i negatywnych) opracowanego przez autora badań specjalnie tylko dla pojęć: „autorytet”, „świętość” i „wielkość”. Oba oddzielne zbiory słów i wyrażeń pozytywnych i negatywnych określających sentymenty pozytywne i negatywne dotyczące postaci Jana Pawła II zamieszczono w aneksie do tego artykułu. Warto tu odnotować, iż zbiór sentymentów (w sumie 72 wyrażenia) przygotowany przez zespół prof. W. Gogołka został zweryfikowany w badaniach sylwetek różnych polityków i kampanii wyborczej i zawiera w swojej bazie słowa sztandarowe, uwzględniające popularne słownictwo, używane także w gwarze 11 młodzieżowo-studenckiej czy frazy wyszukiwane przez internautów . Natomiast kontrolny zbiór synonimów i antonimów dotyczących hasłowych pojęć: autorytet, świętość i wielkość został zredagowany indywidualnie na podstawie kilku słowników i poradników języka polskiego znajdujących się w bibliotece uniwersyteckiej i może być z tego powodu oceniany jako zbyt akademicko skonstruowany i mało praktyczny dla przeciętnego użytkownika Internetu, który chce pozostać anonimowym w Sieci. Pierwsze zauważalne zmiany w wyrażanych przez anonimowych użytkowników emocjach zostały zanotowane w okresie końca marca, przez kwiecień i początek maja 2005 roku (przed i po śmierci Jana Pawła II). Krzywą zachodzących zmian widać na wykresie 2. Zwróćmy uwagę, iż zanotowano wówczas niemal trzykrotnie więcej wpisów pozytywnych niż negatywnych. Wpisy negatywne najczęściej pojawiały się jako reakcja na pozytywne opinie publikowane we wszystkich mediach. Ta tendencja jest trwałym elementem obecnym przy wszystkich porównaniach czasokresu pojawiania się sentymentów pozytywnych i następujących po nich sentymentów negatywnych.                                                              11 Szczegóły tworzenia tego zbioru sentymentów w: W. Gogołek, D. Jaruga, K. Kowalik, P. Celiński, Z badań nad…, dz. cyt., s. 34-35.  346 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II Wykres 2. Sentymenty pozytywne i negatywne na temat Jana Pawła II w 2005 roku Widać to także przy analizie wyników rafinacji wpisów dokonanych w 2011 i 2014 roku w związku z beatyfikacją (1 maja 2011 r.) i kanonizacją Jana Pawła II (27 kwietnia 2014 r.) – por. wykresy 3 i 4. Podobnie jak w przypadku wpisów w okresie odchodzenia Jana Pawła II do Domu Ojca (kwiecień 2005 r.), także i w okresie beatyfikacji i kanonizacji odnotowaliśmy w sumie obecność niemal trzykrotnie większej liczby sentymentów pozytywnych od negatywnych, przy zdecydowanie coraz mniejszym zainteresowaniu anonimowych internautów pisaniem swoich komentarzy o Janie Pawle II. Po około miesięcznym szczycie zainteresowania (konkretnym wydarzeniem), następowało wyrównanie liczby sentymentów pozytywnych z negatywnymi trwające przez cały rok. Fakt ogłoszenia przez Watykan w dniu 30 września decyzji o kanonizacji Jana Pawła II nie został zauważony i tym samym specjalnie odnotowany przez internautów. Praktycznie w tym okresie nie zauważyliśmy żadnego wpływu tej informacji na charakter dokonywanych wpisów w badanych źródłach internetowych. Natomiast zauważalne jest zdecydowanie zmniejszające się w ciągu dziesięciu lat zainteresowanie postacią Jana Pawła II wśród piszą- 347 �III. Reakcje internautów cych anonimowo internautów – por. tabela 1 na następnej stronie. (Uwaga: tabela ilustruje wyniki rafinacji tylko 1/3 ogólnej liczby wpisów poddanej analizie). Wykres 3. Sentymenty pozytywne i negatywne na temat Jana Pawła II w 2011 roku Zauważmy w drugiej kolumnie tabela 1, że w ciągu 10 lat sumaryczna liczba wpisów zmniejszyła się pięciokrotnie, przy czym zawsze utrzymywała się wysoka proporcja (od beatyfikacji w 2011 roku dochodząca do 95%) wypowiedzi bez sentymentów pozytywnych i negatywnych. Wpisów z sentymentami negatywnymi było generalnie zawsze mniej niż wpisów z sentymentami pozytywnymi. Układ proporcji poszczególnych sentymentów w okresie dziesięciu lat wyraziście przedstawia wykres 5. 348 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II Wykres 4. Sentymenty pozytywne i negatywne na temat Jana Pawła II w 2014 roku Tabela 1. Wpisy dotyczące Jana Pawła II w latach 2005, 2011, 2013, 2014, 2015 (ogółem 16 175 wpisów) Suma wystąpień frazy JP2 Sentymenty negatywne 2005 N= 5846 % 100 (212) % 3,7 (660) % 11,3 % (4976) 85,0 2011 4692 100 (56) 1,2 (209) 4,4 (4427) 94,4 2013 2482 100 (28) 1,1 (130) 5,2 (2324) 93,7 2014 2115 100 (20) 0,9 (77) 3,6 (2018) 95,5 2015 1040 100 (21) 2,0 (37) 3,5 (982) 94,5 Rok Sentymenty pozytywne Brak sentymentów Najwięcej emocji wśród poddanych analizie rafinacji anonimowych wpisów budził serwis wiara.pl (22 163 wpisów na 25 912 skatalogowanych). Postanowiliśmy zatem poddać dodatkowej analizie właśnie ten serwis, dodając katalog wpisów z przeciwnego ideologicznie serwisu racjonalista.pl (124 wpisy), wy- 349 �III. Reakcje internautów chodząc z założenia, iż w obu serwisach angażują się w organizowanie anonimowych wpisów podobne osoby mające zdecydowane (pozytywne vs. negatywne) poglądy na tematy religijne i znaczenie postaci Jana Pawła II. Zwróćmy uwagę, iż oba te serwisy mają charakter wyraźnie religijno-światopoglądowy. Można zatem przypuszczać, iż zamieszczane w nich teksty autorskie i publicystyka prowokują wielu użytkowników Sieci do emocjonalnych reakcji i często wulgarnych opinii, czemu sprzyja poczucie anonimowości. Wyniki badań sentymentów na tych dwóch serwisach są bardzo wymowne – por. wykres 6. Wykres 5. Sentymenty pozytywne i negatywne o Janie Pawle II oraz ich brak w latach 2005-2015 6000  5000  4000  Negatywne  3000  Pozytywne  Neutralne  2000  1000  0 2005                  2011         2013                     2014           2015  Mamy tu zdecydowanie (ponad sześciokrotnie) wyższą liczbę wpisów negatywnych o Janie Pawle II niż pozytywnych. Gwałtowny wzrost negatywnych opinii o polskim Papieżu pojawił się w 2011 roku i związany był z Jego beatyfikacją. Tendencja ta utrzymywała się w 2013 i 2014 roku, przy czym dysproporcja między negatywnymi a pozytywnymi sentymentami wzrastała nawet do dziesięciokrotności (przy proporcjonalnie malejącej sumie ogółu wpisów). Negatywne anonimowe wpisy zamieszczane były pod tekstami pochlebnymi wobec postaci Jana Pawła II, podważającymi argumentację prezentowaną w tekstach o tematyce religijnej. Z uwagi na anonimowość autorów wyrażanych opinii nie jesteśmy w stanie zidentyfikować nawet potencjalnej liczby piszących hejterów, których do podjęcia aktu pisania mobilizuje sam fakt ukazania się tekstu pozytywnie oceniającego życie i działalność Jana Pawła II. Rafinacja informacji sieciowej na temat Jana Pawła II przy pomocy narzędzia opartego na słownikowym stworzeniu korpusu synonimów i antonimów takich pojęć jak autorytet, świętość i wielkość Jana Pawła II nie przyniosła zdecydowanie rozpoznawalnych wyników. 350 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II Wykres 6. Internetowy barometr sentymentów negatywnych i pozytywnych12 dotyczących Jana Pawła II na portalach wiara.pl + racjonalista.pl w latach 2005-2014 Liczby wpisów negatywnych 14000 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0   2005 2011   2013 2014  lata Liczby wpisów pozytywnych 2000 1500 1000 500 0     2005     2011    2013 2014  lata W badanym korpusie zgromadzonych danych robot BigData nie znalazł już tak wielu anonimowych wpisów dotyczących autorytetu, świętości i wielkości Jana Pawła II. Wynika to prawdopodobnie z dwóch przyczyn: (1) o autorytecie, wielkości i świętości Jana Pawła II wypowiadali się przede wszystkim autorzy podpisani a nie anonimowi, zatem nie byli w kręgu naszych zainteresowań badawczych i zostali przez robota zignorowani, (2) przygotowany zbiór synonimów i antonimów był prawdopodobnie nie przystosowany do kompetencji komunikacyjnych i inteligencji grona anonimowych osób hejtujących w Internecie, którzy nie używają takich słów czy fraz, jakie proponują słowniki języka polskiego. W rezultacie doliczyliśmy się tylko po kilkanaście wpisów związanych z każdym z wymienionych trzech pojęć, przy czym zdecydowanie                                                              12 Uwaga na duże różnice wartości liczbowych na skali wpisów: pierwsza skala sięga do 14 tysięcy a druga tylko do 2 tysięcy wpisów.  351 �III. Reakcje internautów więcej (nawet dziesięciokrotnie) było uwag świadczących o sentymentach pozytywnych – por. wykres 7 i 8 obrazujący przykład opinii o świętości Jana Pawła II. Wykres 7. Świętość Jana Pawła II – sentymenty pozytywne Wykres 8. Świętość Jana Pawła II – sentymenty negatywne Przypatrzmy się zestawieniu danych prezentujących ocenę znaczenia autorytetu, wielkości i świętości Jana Pawła II w opinii anonimowych autorów wpisów uznanych za sentymenty pozytywne. Wybór tej grupy motywowany jest jej stosunkowo dużą liczebnością w porównaniu do kilkuosobowych wpisów z sentymentami negatywnymi. Zwróćmy uwagę, iż dla piszących anonimowe opinie o Janie Pawle II najwyżej ceniony jest Jego autorytet i na drugim miejscu świętość. Autorytet 352 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II szczególnie podkreślany był w okresie beatyfikacji (2011 rok) i już nieco mniej (ale wciąż wyjątkowo wyraźnie) w okresie kanonizacji (2014 rok). Wykres 9. Sentymenty pozytywne: autorytet, wielkość, świętość Jana Pawła II Legenda: ___ Autorytet; …… Wielkość; - - - Świętość IV. Wnioski Przedstawione wyżej wyniki badań pozwalają sformułować odpowiedzi na postawione pytania i weryfikację roboczej hipotezy wymienionej na początku artykułu. Rozpocznijmy jednak od ogólnej refleksji o pewnej niezwykłej cesze Internetu, który stał się podmiotowym środkiem przekazu w naszym medioznawczym badaniu. Otóż prezentowane tu wyniki analizy pokazały, iż to co dzieje się w Internecie jest rodzajem ogromnej soczewki naszego życia i termometrem niekontrolowanych opinii ludzi z niego korzystających. Tym samym jest również interesującym zwierciadłem ludzkiej świadomości jak i potencjalnych poglądów i zachowań indywidualnych użytkowników Sieci, którzy wierząc, że chroni ich anonimowość, zachowują się podobnie jak ludzie 13 w tłumie opisywanym już 120 lat temu przez Gustava Le Bon . Zasadniczy wniosek z przeprowadzonych badań można wyrazić zdaniem: autorytet i świętość Jana Pawła II są tak wysokie, iż wśród internautów skala sentymentu pozytywnego jest wyższa od negatywnego. Co więcej – szerząca się w Internecie mowa nienawiści, wydaje się nie dotyczyć w znaczącej skali postaci Jana Pawła II, gdyż wpisy podważające szacunek dla Papieża Polaka nie mają charakteru masowego i powtarzają wątki występujące w propagandzie antykościelnej. Sformułowany wniosek sugeruje, że powinniśmy częściowo zweryfikować postawioną we wstępie naszych rozważań roboczą hipotezę                                                              13 G. Le Bon, Psychologia tłumu, Wydawnictwo PAVO, Warszawa 1997.  353 �III. Reakcje internautów i skorygować ją na stwierdzenie: „Patologia frazeologii nienawiści i złośliwości wszechobecnej w sieci internetowej, dotyczy postaci Jana Pawła II w stosun14 kowo małym wymiarze”. W świetle przeprowadzonych badań można stwierdzić także, iż proces beatyfikacyjny Jana Pawła II i uroczystości kanonizacyjne nie miały wpływu na poprawienie wśród internautów wizerunku i na podniesienie autorytetu osoby uznawanej oficjalnie przez Kościół za świętą. Przypomnijmy, że proporcjonalnie najwięcej sentymentów negatywnych dotyczących Jana Pawła II pojawiło się wśród anonimowych internautów w badanych zasobach w 2005 roku, w związku ze śmiercią Papieża. Wciąż jednak sentymentów pozytywnych było wówczas prawie trzykrotnie więcej. Jednakże z biegiem lat zauważalny jest duży spadek odsetka osób prezentujących sentymenty pozytywne – jest ich dziesięć lat później już tylko 1,5 razy więcej niż osób piszących krytycznie. Więcej uwagi należałoby zwrócić na zdecydowanie duży w niektórych latach (osiągający w 2014 r. nawet 95,5% ogółu analizowanych wpisów) zbiór wpisów, w których nie występowały sentymenty pozytywne jak i negatywne. Nie wiemy, czy autorom tych wpisów brakowało odwagi i argumentów, by opowiedzieć się po jednej ze stron? Być może jest to świadectwo braku lub słabości argumentów do wykorzystania w obronie autorytetu Jana Pawła II. Prawdopodobnym wyjaśnieniem tak dużego indyferentyzmu na skali sentymentów może być przypuszczenie, iż autorami wpisów w tych wybranych latach byli typowi reprezentanci społeczności, której wiedza na temat religii katolickiej jest skromna. Praktyka życia codziennego dowodziłaby, że oświadczenia o religijności nie idą w parze z przestrzeganiem norm zachowania i myślenia religijnego zalecanego przez Kościół katolicki w formie chociażby kwestionowania autorytetu osób uznawanych za święte. Jak pokazują nowsze badania CBOS, śmierć Jana Pawła II nie pozostała bez wpływu na jakość wiary i religijność Polaków. Od 2005 roku dość znacząco zmniejszył się odsetek osób regularnie praktykujących, przybyło natomiast tych, które w praktykach 15 religijnych uczestniczą okazjonalnie lub w ogóle nie biorą w nich udziału . Według tych badań, niezachwianą wiarę w Boga deklaruje niespełna trzy piąte Polaków (56%), a uważanie się za wierzącego często nie oznacza akceptacji wielu podstawowych prawd wiary katolicyzmu, a nawet wiąże się nierzadko z uznawaniem przekonań niezgodnych z nauczaniem Kościoła katolickiego. Tymczasem ceremoniał kanonizacji Jana Pawła II, był ważnym świętem przede wszystkim dla praktykujących katolików i innych ludzi religijnych, wierzących w wartość tego aktu. Kanonizacja Papieża została potraktowana jako wydarzenie wewnątrzkościelne i dla ludzi niewierzących/niepraktykujących                                                              14 Sentymenty negatywne występowały w przypadku 3,7% do 0,9% badanych wpisów.  Zob. Kanon wiary Polaków. Komunikat z badań CBOS, nr 29/2015 z marca 2015 r. http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2015/K_029_15.pdf (dostęp: 15.10.2015).  15 354 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II stawała się sprzyjającą okazją/impulsem do złośliwych komentarzy, bliskich zniesławieniom całej wspólnoty Kościoła rzymskokatolickiego (w Kościele protestanckim nie ma kultu świętych). Stąd też – jak pokazały nasze badania – osoby wskazywane przez Kościół jako autorytety – beatyfikowane i kanonizowane, podlegały surowej i niepohamowanej krytyce, a nawet zniesławianiu, oskarżaniu w celu podważenia ich świętości i autorytetu. Warto także odnotować, że intensywność wpisów z negatywnymi sentymentami następowała po pojawieniu się w dyskursie publicznym (zainicjowanym przez media) informacji o Janie Pawle II. Nie ma tam agresji wobec osoby Jana Pawła II, lecz wobec tekstów o Janie Pawle II. Można przypuszczać, że była ona wywoływana przez komunikaty medialne, które prowokują internautów do komentowania tych tekstów lub wypowiadania swoich opinii na forach dyskusyjnych. Ich dostrzegalne gromadzenie w określonym czasie wskazywałoby, że takie wpisy są wspomnianym już w tym artykule rodzajem hejtowego sportu – czyli świadomego podjudzania negatywnych reakcji otoczenia. Często są to wypowiedzi bardzo emocjonalne, nieobliczalne w epitetach, agresywne. Czy można ich autorów zaliczyć do ofiar internetowej kultury zachowania wielu użytkowników Sieci, którzy poddają w wątpliwość istnienie autorytetów tylko dlatego, że sami nie są w stanie ich naśladować, ale o wiele łatwiej mogą podważać i krytykować? Odpowiedzi na takie pytanie nie jesteśmy w stanie udzielić w tym opracowaniu. Zamknijmy natomiast te rozważania ogólniejszą refleksją o Internecie, który jest tak niezwykle dużą kopalnią wiedzy o człowieku. Nie obrażajmy się na Sieć – ta rzeczywistość istnieje niezależnie od naszej woli i pragnień. Wymaga naszej większej uwagi i potrzeby opracowania rozsądnych programów edukacyjnych. Trawestując słowa papieża Franciszka: nie bójmy się rzeczywistości, nie zamykajmy oczu na problemy. Internet może być wiarygodnym sygnałem o pewnych tendencjach, które rozwijają się we współczesnym świecie i przypomina nam o potrzebie racjonalnych działań. Bibliografia 1. 2. 3. 4. Gogołek W., Kuczma P., Rafinacja informacji sieciowych na przykładzie wyborów parlamentarnych. Część 1. Blogi, fora, analiza sentymentów, „Studia Medioznawcze”, nr 2 (53), 2013. Gogołek W. i in., Z badań nad wykorzystaniem rafinacji informacji sieciowej. Wybory prezydenckie i parlamentarne 2015. „Studia Medioznawcze”, nr 3 (62), 2015. Gustowski W., Komunikacja w mediach społecznościowych, Novae Res, Gdynia 2012. Le Bon, G., Psychologia tłumu, Wydawnictwo PAVO, Warszawa 1997. 355 �III. Reakcje internautów 5. 6. 7. 8. Kanon wiary Polaków, Komunikat z badań CBOS, nr 29/2015 z marca 2015 r. http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2015/K_029_15.pdf (dostęp: 15.10.2015). https://pl.wikipedia.org/wiki/Usenet (dostęp: 9.23.2015). https://groups.google.com/forum/#!overview (dostęp: 9.23.2015). http://www.cbos.pl/SPISKOM.POL/2012/K_044_12.PDF (dostęp 10.10.2015). Aneks 1. Korpus słów i wyrażeń pozytywnych i negatywnych określających sentymenty pozytywne i negatywne dotyczące postaci Jana Pawła II. 2. Korpus słów i wyrażeń pozytywnych (synonimy) i negatywnych (antonimy) określających pojęcia znaczeniowe słów: autorytet, wielkość, świętość występujące przy frazach Jan Paweł II. 1. Korpus słów i wyrażeń pozytywnych i negatywnych określających sentymenty pozytywne i negatywne dotyczące postaci Jana Pawła II. Sentymenty pozytywne z fleksjami (36): ([Bb]ezpiecz\w{1,9}) ([Zz]mian\w{1,3}) ([Dd]obr\w{1,4}) ([Mm]iło[śs]\w{1,3}) ([Zz]god\w{1,3}) ([Pp]rawd\w{1,10}) ([Zz]decydowan\w{1,3}) ([Rr]odzin\w{1,4}) ([Ww]iarygodn\w{1,6}) ([Ss]ukces\w{0,3}) ([Pp]iękn\w{1,3}) ([Ww]olnoś\w{1,6}) ([Pp]rzygotowan\w{1,3}) ([Mm]erytoryczn\w{1,3}) ([Pp]orząd\w{1,5}) ([Dd]oświadcz\w{3,6}) ([Ss]prawn\w{1,5}) 356 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II ([Uu]czciw\w{1,5}) ([Rr]eform\w{1,10}) ([Ss]pok[óo]\w{0,5}) ([Ss]prawiedliw\w{1,6}) ([Ss]olidarn\w{1,6}) ([Bb]ogactw\w{1,4}) ([Bb]ogat\w{1,3}) ([Gg]odn\w{1,5}) ([Pp]rzedsiębiorcz\w{1,6}) ([Pp]patriot\w{1,8}) ([Gg]rzeczn\w{1,5}) ([Tt]oleranc\w{2,8}) ([Rr]religijn\w{1,5}) ([Pp]pracowit\w{1,3}) ([Rr]ówn\w{1,6}) ([Zz]drow\w{1,5}) ([Ww]ygra\w{1,3}) ([Ee]ntuzja\w{2,10}) ([Kk]ocha\w{0,5}) Sentymenty negatywne z fleksjami (36): ([Zz]agroż\w{3,8}) ([Zz]ł\w{1,3}) ([Mm]anipul\w{4,10}) ([Ff]ałsz\w{0,10}) ([Zz]a)?([Kk]łam\w{0,10}) ([Pp]orażk\w{1,3}) ([Kk]orupc\w{2,5}) ([Ss])?([Kk]orumpowan\w{1,3}) ([Nn]ieuczciw\w{1,6}) ([Oo]dmow\w{1,3}) ([Kk]onflikt\w{0,3}) ([Ww]al)(k|cz)(\w{1,3}) ([Dd]yktat)(o|u)(r\w{0,5}) ([Zz]dra)(d|j)(\w{1,5}) ([Bb]ied\w{1,5}) ([Zz])?([Dd]esper\w{2,8}) 357 �III. Reakcje internautów ([Śś]wieck\w{1,5}) ([Ll]e[nń]\w{0,5}) ([Nn]iepoważn\w{1,3}) ([Nn]iegrzeczn\w{1,3}) ([Nn]iewychowan\w{1,3}) ([Nn]iezdyscyplinowan\w{1,3}) ([NN]iedoświadczon\w{1,3}) ([Nn]ieprzygotowan\w{1,3}) ([Nn]iemerytoryczn\w{1,3}) ([Mm]arionetk\w{1,5}) ([Dd]yskrymin\w{3,8}) ([Bb]rzyd\w{2,5}) ([Nn]ienawi\w{2,6}) ([Nn]iesprawiedliw\w{1,5}) ([Nn]ietoleranc\w{2,7}) ([Ss]tagnacj\w{1,3}) ([Aa]narchi\w{1,7}) ([Ww]in\w{1,5}) ([Cc]enz[ou]r\w{0,3}) ([Ww]ojn\w{1,3}) 16 2. Korpus słów i wyrażeń pozytywnych (synonimy) i negatywnych (antonimy) określających pojęcia znaczeniowe słów: autorytet, wielkość, świętość występujące przy frazach Jan Paweł II. Synonimy pojęcia WIELKOŚĆ i WIELKI: WIELKOŚĆ: debeściak, doskonałość, dostojeństwo, fenomen, genialność, geniusz, gigantyczność, głębia, gwiazdor, idol, indywidualność, lider, majestat, mąż stanu, mistrz, mocarz, nadzwyczajność, niebotyczność, niepospolitość, nieprzeciętność, niezwykłość, odświętność, ogrom, okazałość, oryginał, osobistość, osobowość, podniosłość, potęga, prestiż, prymus, ranga, rewelacyjność, siła duchowa, siła psychiczna, sława, tytan, VIP, wartość, ważność, wielki czło                                                             16 Korzystano z następujących źródeł: A. Dąbrówka, E. Geller, R. Turczyn: Słownik synonimów, MCR, Warszawa 1993; A. Dąbrówka, E. Geller: Słownik antonimów, MCR, Warszawa 1995; A. Nagórko, M. Łaziński, H. Burkhardt: Dystynktywny słownik synonimów, G. Dąbkowski, M. Marcjanik: Popularny słownik synonimów i antonimów, Wilga, Warszawa 2002; Słownik wyrazów bliskoznacznych pod red. Stanisława Skorupki, Wiedza Powszechna, Warszawa 1988   358 �Jerzy Olędzki, Autorytet i świętość Jana Pawła II wiek, wirtuoz, władza, wspaniałość, wszechmoc, wszechpotęga, wszechwładza, wybitna osoba, wybitność, wyjątkowość, wyniosłość, wysoko postawiona osoba, wysokość, wzniosłość, zasięg, znakomitość, zwycięzca. WIELKI: anielski, dobry, cierpliwy, nadludzki, nadzwyczajny, niebywały, niepomierny, niepospolity, nieprzeciętny, niewymowny, nieogarniony, nieziemski, oszałamiający, tytaniczny, wyjątkowy, zadziwiający, zdumiewający, Antonimy pojęcia WIELKOŚĆ: małość, miernota, nicość, tandeta, prymityw, grafomania, partactwo, kicz, szmira, chała, bubel, gniot, epigon, dyletant, arogancja, wyniosłość, nonszalancja. Synonimy pojęcia AUTORYTET: alfa i omega, arbiter, arcymistrz, artysta, charyzma, charyzmatyk, chodząca encyklopedia, chwała, dobre imię, doniosłość, ekspert, encyklopedysta, entuzjasta, erudyta, fachowa dłoń, fachowa ręka, fachowiec, fenomen, geniusz, godność, guru, honor, ideał, idol, klasyk, koneser, konsultant, lider, luminarz, maestro, mentor, miłośnik, mistrz, mistrz nad mistrze, mocarz, nauczyciel, nestor, opiekun, opiniotwórca, orzeł, pasjonat, popularność, poszanowanie, potęga, powaga, poważanie, powodzenie, pozycja, prekursor, prestiż, profesjonalista, przewodnik, przodownik, przykład, przywódca, przywódca duchowy, przywódca religijny, ranga, renoma, reputacja, respekt, rzeczoznawca, specjalista, szacunek, świętość, tytan, ulubieniec, uszanowanie, uważanie, uznanie, wartość, ważność, wiara, wielkość, władza, wpływ, wsparcie, wychowawca, wyrocznia, wzór, zachwyt, zaufanie, zawodowiec, znakomitość, znawca. Antonimy pojęcia AUTORYTET: nieuk, pogarda, adept, amator, laik, profan, chałturnik, wyrobnik, epigon, plagiator, naśladowca, średniak, artysta ludowy, artysta z bożej łaski, nieprofesjonalista, antytalent, ignorant, dyletant, osioł, partacz, ciemniak, wsteczniak, obskurant, abnegat, pseudouczony, grafoman, wierszokleta. Synonimy pojęcia ŚWIĘTY i ŚWIĘTOŚĆ: ŚWIĘTY: anioł, anioł nie człowiek, człowiek bez skazy, dobra dusza, dobroczyńca, dobry, doskonały, wzór, męczennik, patron, wzorzec, ideał, wciele- 359 �III. Reakcje internautów nie cnót, prawy, moralny, etyczny, porządny, przyzwoity, bez winy, cnotliwy, bezgrzeszny, czysty, sprawiedliwy, sakramentalny, wyróżniający się, niepospolity, niezwyczajny, niezrównany, niedościgły, niezastąpiony, szlachetny, kanonizowany, niepodważalny. ŚWIĘTOŚĆ: doskonałość, boskość, wieczystość, nieskończoność, sacrum, Pomazaniec Boży, relikwia. Antonimy słowa ŚWIĘTY i ŚWIĘTOŚĆ: ŚWIĘTY: nie-święty, łotr, łajdak, nikczemnik, niegodziwiec, kanalia, nędznik, podlec, kreatura, świnia, gadzina, gnida, skubaniec, sukinsyn, szelma, szubrawiec, psubrat, arcyłotr, gałgan, łobuz, chuligan, rozrabiacz, zły, zwyrodnialec, opryszek, hultaj, urwis, bisurman, wisus, utrapieniec, psotnik, nicpoń, andrus, łapserdak. ŚWIĘTOŚĆ: profanum, świeckość, doczesność, świat doczesny, profanacja, desakralizacja, bluźnierstwo, bezczeszczenie, świętokradztwo, obrazoburstwo, sprofanowanie, sponiewieranie, zbezczeszczenie, zbrukanie, bezbożność, demonizm, satanizm, szatańskość, diabelskość, demoniczność. 360 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach Monika Marta Przybysz Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach i na fanpage’ach na Facebooku Streszczenie: Ponad 3 miliardy użytkowników Internetu na świecie (42% ludzkości), niemal 26 mln użytkowników w Polsce (67% populacji kraju) wraz z 1,5 miliardem użytkowników Facebooka na świecie i ponad 13,5 milionami w Polsce (34% rodaków) – to grupa odbiorców, która stanowi duże wyzwanie komunikacyjne dla Kościoła. W Polsce statystyczny użytkownik Internetu spędza w nim niemal 5 godzin na dobę (jesteśmy na 13 miejscu na świecie), a w mediach społecznościowych ponad 2 godziny na dobę (poniżej średniej na świecie). Zaczynamy coraz aktywniej spędzać życie w Sieci. Także ważne, znaczące wydarzenia z życia użytkownicy mediów społecznościowych zaczynają coraz częściej „przeżywać” w świecie wirtualnym – głównie emocjonalnie. Aktywni użytkownicy Facebooka chcą się podzielić wrażeniami i odczuciami oraz obserwowanymi wydarzeniami, chcą uwiecznić „chwile”, pochwalić się czymś znajomym i rodzinie, skomentować wydarzenia, udostępnić ciekawe treści, zaznaczyć swój udział w jakimś wydarzeniu. Ważne dla wielu Polaków wydarzenie, jakimi była kanonizacja papieża Jana Pawła II wielu Polaków „przeżywało” więc na Facebooku, używając do tego treści obrazowych i werbalnych, tworząc posty na prowadzonych przez siebie fanpage’ach, prywatnych profilach czy w postaci komentarzy. Przekazywali swoje przemyślenia na temat tego dnia w różny sposób. Treści te zostały poddane badaniu jakościowemu. W artykule został przeanalizowany fenomen kultu Jana Pawła II w największym na świecie i w Polsce serwisie społecznościowym Facebook w polskojęzycznych grupach i na fanpage’ach w dniu kanonizacji papieża Polaka. Słowa kluczowe: Kanonizacja, media społecznościowe, Jan Paweł II, papież Polak, Facebook. Summary: More than three billion internet users in the world (42 per cent of human population), nearly 26 million users in Poland (67% of the country population), together with 1.5 billion Facebook users in the world and over 13.5 million in Poland 361 �III. Reakcje internautów (34% of our people) – this is the group of recipients which is a communicative challenge for the Church. In Poland a statistical internet user spends nearly 5 hours a day using it (we are the 13th place in the world) and over 2 hours a day using social media (below average for the world). We start to spend our lives on the Net more and more actively. Also important, significant life events are more and more often „experienced”, mainly emotionally, in virtual world by social media users. Active Facebook users want to share their impressions and sentiments as well as the observed events, they want to immortalize “moments”, share their prides with friends and family, comment on events, share interesting content, mark their participation in some event. Also the event of Pope John II canonization, important for many Poles, was “experienced” by many Poles on Facebook, using graphic and verbal content, publishing posts on their fanpages, private profiles or as comments. They posted their thoughts about this day in various ways. This content was subjected to qualitative research. In the article the phenomenon of John Paul II cult in Polish language groups and fanpages of Facebook, the biggest social networking site in the world and in Poland, on the day of the Polish Pope canonization was analyzed. Key words: Internet – social media – Facebook – fanpage – groups – Pope – John Paul II – canonization. I. Wstęp 27 kwietnia 2014 roku w Niedzielę Miłosierdzia Bożego w Watykanie na Placu Świętego Piotra ogłoszeni świętymi zostali dwaj błogosławieni papieże: Jan XXIII oraz Jan Paweł II. Pół wieku po śmierci i trzynaście lat po beatyfikacji pierwszego z papieży oraz dziewięć lat po śmierci i trzy lata po beatyfikacji drugiego z nich, a także 60 lat po ostatniej kanonizacji głowy Kościoła (Piusa X w 1954 roku), w obecności emerytowanego papieża Benedykta XVI oraz papieża Franciszka odbyła się uroczystość ogłoszenia świętymi dwóch następców Piotra. We Mszy Świętej kanonizacyjnej uczestniczyły 93 oficjalne 1 delegacje państwowe, w tym 24 głowy państw , delegacje innych wyznań i religii: Kościołów prawosławnych, anglikańskiego, społeczności islamskiej i 20                                                              1 M.in. prezydenci Włoch i Polski, którzy reprezentowali kraje pochodzenia świętych papieży. Byli też, m.in. prezydenci i szefowie rządów Bułgarii, Bośni i Hercegowiny, Chorwacji, Francji, Libanu, Litwy, Paragwaju, Hondurasu, Słowacji, Słowenii i Węgier. Wśród koronowanych głów w uroczystości wzięła udział belgijska para królewska Albert II z żoną Paolą, król Hiszpanii Juan Carlos z żoną Sofíą, wielki książę Luksemburga Henry oraz książę Lichtensteinu HansAdam II. Unię Europejską reprezentowali przewodniczący Rady Europejskiej, Herman van Rumpuy i przewodniczący Komisji Europejskiej, Jose Manuel Barroso. 1. rocznica kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII, Warszawa, 2015-04-27, http://ekai.pl/wydarzenia/temat_dnia/ x88651/rocznica-kanonizacji-jana-pawla-ii-i-jana-xxiii/.  362 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach 2 osób żydowskiej . Uroczystości relacjonowało 2259 dziennikarzy z 64 krajów świata, a za pośrednictwem mediów elektronicznych kanonizację śledziło ok. 3 dwóch miliardów ludzi na całym świecie . Pełne symboliki wydarzenie, w istocie swojej stało się wyjątkowym wydarzeniem medialnym, budzącym duże zainteresowanie użytkowników wielu kanałów komunikacyjnych. Kanonizacja Jana Pawła II była więc wyjątkowa ze wszech miar, na wielu poziomach, w różnych kontekstach. Analiza wydarzenia kanonizacji Jana Pawła II w niniejszym artykule dotyczy największego z serwisów społecznościowych na świecie (dane za rok 2015 wskazują na ponad miliard użytkowników) oraz w Polsce (dane między 13,5 4 a niemal 17 milionów użytkowników w 2015 roku) . Celem artykułu nie jest jednak analiza wszystkiego, co dotyczy kanonizacji w tym dniu, lecz zbadanie, w jaki sposób internauci określali Jana Pawła II w tym wyjątkowym dniu, w jaki sposób się do niego odnosili, jak chcieli go uczcić, w jaki sposób z perspektywy 9 lat po jego śmierci przechowali pamięć o Świętym. Dlatego szczegółowo analizowane będą jedynie wpisy neutralne i pozytywnie określające papieża Polaka z 27 kwietnia 2014 roku. Zostanie jednakże podany także kontekst statystyczny wydźwięku materiałów publikowanych w dniu kanonizacji, tydzień przed i tydzień po tym wydarzeniu oraz analogicznie pół roku przed i po. Jednak dane te służyć będą jedynie zobrazowaniu zjawiska oraz wskazaniu przyczyny, dlaczego Autor będzie analizował materiały neutralne i pozytywne. II. Metodologia Badając treści publikowane w serwisie społecznościowym Facebook trzeba wpierw rozróżnić rodzaje materiałów w postaci postów, komentarzy, grafik i zdjęć, linków do materiałów video oraz artykułów, a także form mieszanych zawartości. Założenie to jest o tyle istotne, że wyszukując materiał badawczy po słowach kluczowych trzeba pamiętać o możliwym niepełnym zasobie wyszukanych treści. Po pierwsze, wśród znalezionych wyników brakuje wycinków, które nie posiadając słów kluczowych w opisie stanowiły grafiki związane z Janem Pawłem II i / lub kanonizacją i nie zostały wyszukane automatycznie.                                                              2 Wśród nich udział w wydarzeniu wziął Naczelny Rabin Polski, dr Michael Schudrich oraz przedstawiciele Wspólnoty Żydowskiej z USA, Włoch, Izraela i Argentyny. 1. rocznica kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII, Warszawa, 2015-04-27, http://ekai.pl/wydarzenia/temat_dnia/ x88651/rocznica-kanonizacji-jana-pawla-ii-i-jana-xxiii/.   3 1. rocznica kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII, Warszawa, 2015-04-27, http://ekai.pl/ wydarzenia/temat_dnia/x88651/rocznica-kanonizacji-jana-pawla-ii-i-jana-xxiii/.  4 Dane za: http://smmeasure.eu/liczby-polskiego-internetu-2015/; http://socialpress.pl/ 2015/03/facebookowi-przybylo-w-polsce-ponad-1-mln-uzytkownikow/; http://interaktywnie.com /biznes/newsy/social-media/liczba-uzytkownikow-facebooka-nie-wzrosnie-ale-to-juz-nie-ma-znacze nia-249852?page=5 (dostęp 20.01.2016).  363 �III. Reakcje internautów Po wtóre, badając treści publikowane w tym serwisie społecznościowym można uwzględnić jedynie te dane, które są dostępne na otwartych fanpage’ach, grupach oraz w dostępnych dla badacza prywatnych profilach. Facebook jest serwisem społecznościowym, w którym istnieje możliwość publikacji treści w zamkniętych przestrzeniach dla innych użytkowników, bądź nawet niewidocznych w wyszukiwaniu – grupy zamknięte oraz tajne, a ponadto profile prywatne ograniczone w widoczności dla innych użytkowników. Istnieją więc materiały publikowane także w zamkniętych grupach oraz na prywatnych profilach dostępnych jedynie dla znajomych i nie zostały wyszukane automatycznie. Nie sposób w takim wypadku wskazać prawdziwego procentowego udziału treści, gdyż część grup pozostaje grupami otwartymi, część zamkniętymi i niedostępnymi, a część w ogóle nie jest wyszukiwanych, gdyż są grupami tajnymi, niewidocznymi. Badanym zasobem treści będą więc w tym artykule jedynie dane w zasobach otwartych, które zostały znalezione za pomocą narzędzia automatycznego. Badanie ma charakter jakościowy, nie zaś ilościowy. Punktem wyjścia dla podjętej analizy stało się ustalenie nastawienia użytkowników serwisu społecznościowego Facebook oraz zbadanie, jakich określeń używają wobec świętego Jana Pawła II. Do analizy szczegółowej wybrano 5 jedynie materiały o nastawieniu pozytywnym oraz neutralnym , unikając emocjonalnie nacechowanych negatywnie, wrogich komentarzy, niekiedy niecenzuralnych, pełnych agresji i wulgaryzmów ze względu na fakt, iż wiele z tych treści zostało zgłoszonych przez innych internautów jako naruszające regulamin serwisu społecznościowego i nie są one dostępne, a występowały w dniu kanonizacji. Pozytywnych i neutralnych treści raczej nikt nie usuwał. Założeniem analizy jest zbadanie fenomenu kultu papieża Polaka w serwisie społecznościowym Facebook i reakcji polskich użytkowników tego serwisu na wydarzenie kanonizacji Jana Pawła II po 9 latach od jego śmierci, a także postawa internautów wobec samej osoby papieża Polaka. Pytaniami badawczymi, które postawiła sobie autorka artykułu są następujące kwestie: 1. Które z aspektów życia Świętego były najważniejsze w dniu kanonizacji papieża Polaka? 2. O czym pamiętali polscy użytkownicy Facebooka, co wspominali, co wydawało się im kluczowe, co chcieliby ocalić z dorobku tego papieża i komunikowali 27 kwietnia 2014 roku? 3. Z jakimi wydarzeniami użytkownicy łączyli kanonizację, jakie elementy świata sacrum i które elementy religijne były ważne tego dnia dla nich? 4. Kim był i nadal jest Jan Paweł II dla nich?                                                              5 Więcej na temat wydźwięku materiałów w: A. Miotk, Ocena wydźwięku w nowych mediach, 09.09.2009, http://annamiotk.pl/ocena-wydzwieku-w-nowych-mediach/ (dostęp 16.01.2016).  364 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach 5. 6. 7. W jakich kontekstach prezentowane były materiały na temat kanonizacji Jana Pawła II? Jak polskojęzyczni użytkownicy Facebooka postrzegają wydarzenie kanonizacji papieża Polaka i samą postać? Któremu z zagadnień zostały poświęcone częściej wpisy w dniu kanonizacji – wydarzeniu czy osobie Jana Pawła II? Przeprowadzona analiza treści podjęta została dla wycinków publikowanych jednego dnia – kanonizacji dwóch papieży – 27 kwietnia 2014 roku. Na6 rzędziem zbierającym wycinki do badania było narzędzie firmy NewsPoint . Podjęta analiza ma charakter opisowo-eksploracyjny i jest pierwszym tego typu badaniem podejmowanym w tym zakresie, a także może być punktem wyjścia dla dalszych badań podejmowanych innymi metodami. Głębokość podejmowanego badania ma charakter łączony – automatyczny i ręczny, językiem wyszukiwanych treści stał się język polski, językiem źródeł także język polski, a słowami kluczowymi (zapytaniami) następujące frazy: Jan Paweł II, Jan Paweł 2, kanonizacja, kanonizacjajp2, kanonizacja_jp2, kanonizacjajpII, kanonizacja_jpII, kanonizacjajp, kanonizacja_janpawel, kanonizacja_janpawel2, kanonizacja_janpawelII, kanonizacja_jp, kanonizacjajpII, janpawel, janpawel2, janpawelII, jp, jp2, jpII, santosubito, johnpaul, johnpaul2, johnpaul_2, johnpaulII, johnpaul_II, ioannespaulussecundus, ioannespaulus, ioannespaulus2, ioannespaulus_2, ioannespaulusII, ioannespaulus_II, papiez, johannespaulus, johannespaulus2, johannespaulusII, Past, johnpaul, johnpaul2, johnpaul_2, johnpaulII, johnpaul_II, pope, giovannipaolo2, papa, papiezpolak, karolwojtyla. Jednostką analizy stały się wpisy zawierające przynajmniej jedno słowo 7 kluczowe . Wadą podjętej analizy są niepełne, ograniczone dane, wybór przede wszystkim pozytywnych i neutralnych wpisów (analiza jednostronna wpisów), brak wiedzy na temat ostatecznej reakcji publiczności na przekaz – wybrane komentarze do badania dotyczyły tylko 27 kwietnia, zaś w mediach społecznościowych wiele treści komentowanych jest po upływie czasu związanego z danym wydarzeniem, po północy, a także po kilku dniach, tygodniach a nawet miesiącach i latach. Taka analiza przekroczyłaby zakres artykułu naukowego ze względu na zbyt szeroki materiał badawczy. Ostatnią kwestią jest waga publikowanych treści – inne znaczenie i zasięg oddziaływania ma post z grafiką poświęconą papieżowi Polakowi, inne – zdjęcie jako relacja czy sprawozdanie z wydarzeń kanonizacyjnych, inne – post bez ilustracji, a jeszcze inne – komentarze pod postem dotyczące tej tematyki, czy wręcz pod pos                                                             6 O zaletach i wadach narzędzia: A. Miotk, Automatyczna analiza treści, 03.02.2010, http://annamiotk.pl/automatyczna-analiza-tresci/ (dostęp 16.01.2016).  7 A. Miotk, Metody i techniki badań w PR. Analiza treści, 12.01.2010, http://annamiotk.pl/metody-i-techniki-badan-w-pr-analiza-tresci/ (dostęp 16.01.2016).   365 �III. Reakcje internautów tem o innej treści. Waga tych materiałów nie będzie rozpatrywana i mierzona w tym artykule, choć ich zasięg i znaczenie odgrywają rolę. Komentarze pomagają utrzymywać post widocznym ciągle na wallu, ale także są one często niewidoczne już pod kolejnymi publikowanymi komentarzami. Niektóre materiały (trudno ocenić ich skalę) – treści publikowanych w postaci posta lub komentarza, a dotyczących Jana Pawła II, były zamieszczane bez użycia słów kluczowych badanych, a na przykład przy pomocy jednego słowa „wielki” lub w ogóle jedynie w postaci mema (grafiki) bez opisu. Dlatego całość analizy jakościowej będzie dotyczyć nade wszystko określeń używanych przez internautów w stosunku do osoby Jana Pawła II oraz wydarzenia kanonizacji. III. Statystyki z narzędzia analitycznego Liczba wszystkich materiałów poświęconych Janowi Pawłowi II w tygodniu związanym z kanonizacją (17 tydzień roku) przekroczyła 6 tysięcy wycinków, stąd do badania wybrano jedynie sam dzień kanonizacji. Narzędzie badawcze automatyczne NewsPoint odnalazło 1636 rekordów (wszystkich materiałów – postów i komentarzy) z użyciem przynajmniej jednego słowa kluczowego określonego w metodologii. Wykres 1. Liczba rekordów poświęconych osobie Jana Pawła II w tygodniu kanonizacji W dniu kanonizacji Jana Pawła II zainteresowanie użytkowników serwisu społecznościowego Facebook osobą Jana Pawła II swoje największe apogeum osiągnęło o godzinie 10.00, w momencie rozpoczynania się transmisji z Mszy św. kanonizacyjnej, potem nieco spadło i znowu wzrosło około godziny 12. Oznacza to, że użytkownicy Facebooka śledzili transmisję Mszy Świętej kanonizacyjnej, a więc korzystali z mediów multitaskingowo, wielozadaniowo. 366 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach Wykres 2. Godzinowy rozkład publikacji poświęconych Janowi Pawłowi II w dniu kanonizacji Samych postów (publikacji) w dniu kanonizacji poświęconych Janowi Pawłowi II było 402. Pozostałą część z 1636 rekordów stanowiły komentarze. Wykres 3. Liczba materiałów (publikacji) poświęconych Janowi Pawłowi II w dniu kanonizacji Facebook Liczba materiałów Poniżej publikowana jest chmura tagów zawierająca nazwy wszystkich autorów publikacji poświęconych Janowi Pawłowi II w dniu kanonizacji (zob. wykres 4). 367 �III. Reakcje internautów Wykres 4. Chmura tagów zawierająca nazwy wszystkich autorów publikacji poświęconych Janowi Pawłowi II w dniu kanonizacji Najpopularniejszymi autorami postów i komentarzy poświęconych Janowi Pawłowi II i kanonizacji były fanpage’e tematyczne dotyczące jego osoby, osoby prywatne oraz media religijne (zob. wykres 5). Wykres 5. Popularni autorzy postów i komentarzy związanych z osobą Jana Pawła II i wydarzeniem kanonizacji 27 kwietnia 2014 roku 368 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach Najpopularniejszymi słowami łączącymi się z Janem Pawłem II były następujące słowa (zob. wykres 6). Wykres 6. Najbardziej popularne słowa związane z papieżem Polakiem używane przez użytkowników serwisu społecznościowego Facebook w dniu kanonizacji Posty (N=402) opublikowane 27 kwietnia dotyczące Jana Pawła II w większości miały wydźwięk neutralny i pozytywny. Liczba materiałów Wykres 7. Wydźwięk opublikowanych 27 kwietnia 2014 roku postów w serwisie społecznościowym Facebook  Neutralne      Pozytywne      Negatywne  Liczbowo wyglądało to następująco (zob. wykres 8). Wykres 8. Wydźwięk opublikowanych 27 kwietnia 2014 roku postów w serwisie społecznościowym Facebook w zapisie liczbowym 369 �III. Reakcje internautów Aby zobrazować natężenie publikacji poświęconych Janowi Pawłowi II tydzień przed i tydzień po kanonizacji (20 kwietnia do 4 maja) można posłużyć się następującym wykresem (zob. wykres 9). Liczba materiałów  Wykres 9. Kanonizacja Jana Pawła II tydzień przed i tydzień po – liczba publikacji Najważniejszymi tematami podejmowanymi w okresie tygodnia przed i tygodnia po kanonizacji były następujące kwestie (zob. wykres 10). Wykres 10. Najważniejsze tematy związane z osobą Jana Pawła II i kanonizacją w okresie od 20 kwietnia do 4 maja 2014 roku Popularnymi autorami w okresie tygodnia poprzedzającego wydarzenie kanonizacji oraz tygodnia po kanonizacji były przede wszystkim fanpage’e związane z osobą Jana Pawła II oraz media i instytucje religijne. Wydźwięk publikowanych postów w ciągu dwóch tygodni był przede wszystkim neutralny oraz pozytywny. 370 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach Wykres 11. Autorzy publikacji poświęconych Janowi Pawłowi II i kanonizacji w okresie od 20 kwietnia do 4 maja 2014 roku Liczba materiałów Liczba materiałów Wykres 12. Wydźwięk publikacji dotyczących Jana Pawła II oraz kanonizacji w okresie od 20 kwietnia do 4 maja 2014 roku  Neutralne      Pozytywne      Negatywne  Analizując materiały, publikowane pół roku przed wydarzeniem kanonizacji oraz pół roku po wydarzeniu kanonizacji w serwisie społecznościowym Facebook (znalezionych materiałów dotyczących kanonizacji Jana Pawła II było 371 �III. Reakcje internautów 3213) trzeba zauważyć, iż znaczną większość z nich stanowią materiały neutralne (2170), potem pozytywne (1027), a znacznie mniejszą negatywne (265). Wykres 13. Wydźwięk publikacji dotyczących kanonizacji Jana Pawła II pół roku przed kanonizacją oraz pół roku po kanonizacji (N=3213) Wydźwięk publikacji na temat profilu Pozytywne 30.4% Neutralne 62.2%  Negatywne 7.3%  Zebrane materiały w postaci publikacji postów związanych z kanonizacją Jana Pawła II, pozwalają wysnuć wniosek, iż dla polskojęzycznych użytkowników serwisu społecznościowego Facebook, osoba Jana Pawła II była ważna i wypowiadali się o nim na przestrzeni dnia kanonizacji, tydzień przed i tydzień po kanonizacji oraz pół roku przed i pół roku po kanonizacji przede wszystkim neutralnie / informacyjnie (niemal 2/3 publikacji), jak i pozytywnie (prawie 1/3 publikacji). Analiza ręczna szczegółowa materiałów, uwzględniająca publikacje (posty) oraz komentarze, z wyborem wszystkich słów kluczowych zawartych w opisanej powyżej metodologii pozwala przyjrzeć się postom pozytywnym i neutralnym, aby podjąć próbę odpowiedzi na postawione w artykule pytania badawcze. IV. Analiza szczegółowa – określenia świętego Jana Pawła II w serwisie społecznościowym Facebook W analizowanych materiałach z dnia kanonizacji wobec papieża Polaka użytkownicy formułowali różne określenia nadawane papieżowi: a) Pozytywne i neutralne: – opiekun rodzin / patron rodzin, 372 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach – Polak, – święty (także: nareszcie święty), – wielki, – dobry człowiek (także: dla nas), – mądry, – wspaniały, – nasz rodak, – zapamiętamy go na zawsze, – dobroć i uśmiech, – kochany Ojciec Święty, – wspaniały, – na zawsze papież nasz, – bliski sercu facet, – dobroć i uśmiech, – piękny dzień, – wyjątkowy, – prorok, – najlepszy człowiek z Polski, – wzór do świętości, – św. Karol Wojtyła, – prawdziwy Świadek, – módl się za nami, – wzór do naśladowania, – niezastąpiony, – dokonał cudów, – kochany, – cudowny. b) Negatywne: – kandyzowany, – uroczystości kandyzacyjne, – fałsz, kicz itp. Ręczna analiza największych 35 fanpage’y tematycznych i antypage’y poświęconych osobie Jana Pawła II z dnia kanonizacji przyniosła jeszcze inne materiały do analizy, w których nie zostało użyte żadne słowo kluczowe i dotyczyły one publikowanych w postach lub w komentarzach artykułów do stron www poświęconych Janowi Pawłowi II, wierszy i twórczości własnej autorów, wierszy innych autorów na cześć papieża Polaka, linków do galerii z wydarzeń kanonizacyjnych publikowanych w serwisie społecznościowym Facebook oraz w albumach zewnętrznych, a dotyczących zarówno pobytu danego internauty w Watykanie, jak i obchodów kanonizacyjnych w Polsce. Powtarzającym się 373 �III. Reakcje internautów często komentarzem do postów dotyczących uroczystości i osoby Jana Pawła II ponad wymienione powyżej określenia był motyw emotikonki w postaci serca, którą można stworzyć używając nawiasu ostrego początkowego oraz cyfry 3 czyli <3, a Facebook zamienia ten ciąg znaków automatycznie na serce. Zanalizowane ręcznie fanpage’e i grupy (społeczności), to między innymi (autor nie podaje nazw niektórych antypage’y, gdyż często w nazwie zawierają wulgaryzm): „Święty Jan Paweł 2. Papież Polak”, „Jan Paweł II” (artysta), 4 fanpage’e o tym samym tytule: „Jan Paweł II” (osoba publiczna), 2 fanpage’e „Jan Paweł II” (społeczność), „Święty Jan Paweł II – Papież Polak”, „Jan Paweł II Apostoł Miłości”, „Św. Jan Paweł II”, „Jan Paweł II” (pisarz), „JAN PAWEŁ II”, „Jan Paweł II Ojciec Święty”, „Święty Jan Paweł II”, „Jan Paweł II” (organizacja społeczna), „Jan Paweł II Wybitny Papież”, „Papież Jan Paweł II”, „Papież Jan Paweł II wspomnienia”, „Święty Jan Paweł II”, „Jan Paweł II Wielki Człowiek”, „Jan Paweł II Wielki Polak”, „Jan Paweł II Media i Ja”, „Jan Paweł II w Gnieźnie”, „Jan Paweł II Fun Club”, „Jan Paweł II Wielki Autorytet”, „Jan Paweł II Nasz Święty”, „Jan Paweł II już wśród świętych”, „Jan Paweł II Pierwszy Papież Polak”, „Jan Paweł II na zawsze w naszych sercach”, „Jan Paweł II Papież z Polski”, „Jan Paweł II patrzy” itd. Już same nazwy fanpage’y i grup w sposób pozytywny dostarczają poprzez nazwę określeń, w jaki sposób użytkownicy serwisu społecznościowego Facebook podchodzą do osoby papieża Polaka. V. Specyfika analizy – Facebook jako przestrzeń analizy Z analizy materiału badawczego, wpisy i komentarze pod postami dotyczącymi kanonizacji Jana Pawła II oraz osoby papieża Polaka – zarówno pozytywne, jak i neutralne – można skategoryzować w następujące grupy tematyczne: 1. Relacja i sprawozdanie z udziału w wydarzeniach związanych z obchodami kanonizacji Jana Pawła II w Polsce, udział w tych wydarzeniach, np. harcerze pełnili służbę w czasie uroczystości. 2. Stawiane pytania przez internautów – co ludzie zapamiętali z pontyfikatu, z życia i osoby Jana Pawła II, wspomnienia świadków. 3. Przypominano starsze materiały poświęcone samej osobie Jana Pawła II, jak i kluczowym wydarzeniom z jego pontyfikatu, internauci publikowali materiały stworzone na jego cześć i dotyczące jego osoby, jego dorobek, jego nauczanie. 4. Materiały będące pretekstem do wyrażania swoich poglądów – artykuły o Janie Pawle II – pozytywne, krytyczne i także negatywne (dotyczące rzekomych zarzutów wobec papieża Polaka, o zbyt mało podjętych radykalnych działań w stosunku do księży pedofilów w Kościele). 374 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach 5. Materiały prezentujące własne działania w trakcie 27 kwietnia 2014 roku – manifestujące udział w innych niż kanonizacyjne wydarzenia (na zasadzie protestu, sprzeciwu itp.), jednak wskazywało to również na fakt, iż osoba Jana Pawła II była ważna i mimo krytyki odnosili się do papieża Polaka, zaznaczając dzień kanonizacji. 6. Materiały związane z wydarzeniami kanonizacyjnymi, z własnej perspektywy uczestnika wydarzeń kanonizacyjnych w Watykanie oraz wydarzeń zorganizowanych z tej okazji w Polsce (materiały pozytywne i relacyjne, informacyjne, neutralne). 7. Cytaty z wypowiedzi i nauczania Jana Pawła II (w postaci werbalnej lub / i graficznej, czyli memów). 8. Wiersze i własna twórczość dla Jana Pawła II, na cześć papieża Polaka oraz publikowanie twórczości innych twórców z tej okazji. 9. Krytyczne uwagi wobec zachowań innych osób, które deprecjonowały uroczystości kanonizacyjne lub samą osobę Jana Pawła II, np. „mali ludzie, duży Człowiek”. 10. Negatywne wpisy dotyczące samego papieża i kanonizacji: – nie święty, bo tylko Bóg jest święty, – za dużo kanonizacji w telewizji – wszędzie są publikowane informacje na ten temat, – ataki na Kościół katolicki przy okazji kanonizacji, – zwykły człowiek, jedynie mądrzejszy i poliglota, – antysemita, – apogeum obłąkania, – polecano inne artykuły w Sieci poświęcone negatywnym aspektom pontyfikatu papieża Polaka, – remiksy, ironiczne memy z wizerunkiem Jana Pawła II – te można było odnaleźć jedynie ręcznie, gdyż narzędzie automatyczne często 8 nie wychwytywało ironicznych przeróbek słów np. Jan Paweł Miękki itp., – komentarze pod innymi postami, niż poświęconymi kanonizacji lub Janowi Pawłowi II np. pod postem Hartmana – zdjęciem z dzieckiem o kanonizacji. 11. Wpisy dotyczące luźnych powiązań z osobą Jana Pawła II, a także powiązane z wydarzeniem kanonizacji bardzo luźno – wpisy reklamujące produkty na wydarzenie kanonizacji, np. zestaw pielgrzyma (krzesełko składane w Tesco).                                                              8 P. Puldzian Płócienniczek, Ł. Podgórni, Karol. Człowiek, który został... memem. Dlaczego internet remiksuje papieża?, http://www.fpiec.pl/post/2016/01/11/ironicznyzywotjanapawlaii-dlaczegointernetremiksuje0papiezaoo (dostęp 20.01.2016).   375 �III. Reakcje internautów Internauci w serwisie społecznościowym Facebook publikowali 27 kwietnia 2014 roku materiały dotyczące osoby Jana Pawła II (używając różnych określeń, zarówno „wielki”, jak i „autorytet”), wyjazdu na uroczystości w Watykanie, obchodów tej uroczystości w postaci apeli, koncertów i innych wydarzeń kulturalnych w Polsce, miejsc poświęconych Janowi Pawłowi II (pomniki, miejsca jego pielgrzymek), poświęconych dekoracjom (pozytywnie i negatywnie), twórczości innych osób poświęconej osobie Jana Pawła II oraz twórczości własnej, ale także w negatywnym aspekcie kandyzacji Jana Pawła II i zbyt dużej obecności tego wydarzenia w mediach. VI. Wnioski Powyższa analiza miała na celu zbadanie fenomenu kultu Jana Pawła II w dniu kanonizacji, 27 kwietnia 2014 roku, dziewięć lat po jego śmierci i określeń, jakich w pozytywny i neutralny sposób używał Jan Paweł II. Z powyższej 9 analizy można sformułować następujące wnioski . 1. Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznym Facebooku była postrzegana w dużym stopniu bardzo pozytywnie, dobrze lub neutralnie, a treści negatywne są dostępne w znikomym procencie – wulgarne zaś wpisy były na bieżąco usuwane przez moderatorów fanpage’y, grup otwartych i zgłaszane jeśli chodzi o profile prywatne użytkowników – część z tych treści jest niedostępna, zachował się do nich jedynie link. To świadczy o dobrej organizacji i skuteczności osób, które walczyły o dobre imię Jana Pawła II i zgłaszały treści negatywne. Świadczy to także o dużej roli papieża dla wielu użytkowników serwisu. 2. Sporą część zawartości badanego materiału stanowiły relacje z dnia kanonizacji oraz lokalne obchody uroczystości (np. koncerty) i publikowane na fanpage’ach odniesienia do materiałów w mediach. 3. Prowadzone fanpage’e poświęcone Janowi Pawłowi II, nie były liderami w tej relacji dotyczącej wydarzenia kanonizacji papieża Polaka – np. administratorzy tych fanpage’y zamieszczali najwyżej jeden lub kilka informacji tego dnia. 4. Fanpage’e poświęcone osobie Jana Pawła II są rozdrobnione – brakuje współpracy między tymi fanpage’ami. 5. Brakuje wśród użytkowników Facebooka szacunku dla praw autorskich w materiałach graficznych – zdjęcia Jana Pawła są publikowane bez podania                                                              9 Przy ich formułowaniu inspiracją stała się prezentacja: A. Miotk, Kanonizacja Jana Pawła II w oczach użytkowników serwisu Instagram, 18.10.2015, http://www.slideshare.net/andalo/kanonizacja-jana-pawa-ii-w-oczach-uytkownikw-serwisu-instagram?qid=a7a0d2b2-a21e-4afe-bb36b0523d 1997f3&v=qf1&b=&from_search=14 (dostęp 16.01.2016).   376 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach źródeł ich pochodzenia, bądź używanej licencji, na podstawie której istnieje zgoda na ich publikację, a także są przerabiane w sposób dowolny. 6. Wiele inicjatyw nie było włączonych w działania szersze, lecz były tworzone ad hoc, lokalnie i internauci informowali o nich poprzez publikację linku do strony www. 7. Społeczności są nastawione na utrwalenie fragmentów myśli, skierowane są do fanów, w tym wypadku społeczności fanowskie Jana Pawła II nie relacjonowały w masowy sposób o wydarzeniu kanonizacji, lecz jedynie aktywnie poprzez komentarze pod postem. 8. Niezwykle rzadko fanpage’e korzystają z reklamy swoich publikacji, czy inicjują akcje specjalne, brakowało wielu ciekawych i wartościowych inicjatyw w postaci wydarzenia w serwisie społecznościowym Facebook, które byłyby prowadzone w profesjonalny sposób i poświęcone wydarzeniu kanonizacji. Wiele materiałów było zamieszczonych w postaci komentarzy i postów na fanpage’ach i na profilach prywatnych. Wartościową akcją było wydarzenie zorganizowane przez Centrum Myśli Jana Pawła II, czyli „Czytam Jana Pawła II”. 9. Materiały tworzone na polskojęzycznych fanpage’ach papieża poświęcone były niemal tylko kanonizacji JP2 – pomijając prawie całkowicie osobę Jana XXIII, drugiego kanonizowanego papieża tego dnia. 10. Obchody kanonizacji Jana Pawła II miały charakter radosny, ale dostojny i były relacjonowane neutralnie (informacyjnie) oraz pozytywnie. Wiele treści analizowanych dotyczyło chęci utrwalenia jego dorobku, wielkości, podkreślenia autorytetu papieża Polaka. 11. W dniu kanonizacji wiele instytucji w Polsce zorganizowało obchody lokalne – mniejsze lub większe wydarzenia plenerowe – koncerty, uroczyste msze, spotkania. Tym tematom były poświęcone posty. 12. Materiały i publikacje z kanonizacji podkreślały zbiorowy charakter obchodów kanonizacyjnych – łączenia się z osobami biorącymi udział w transmisji za pośrednictwem mediów. 13. Część materiałów obraźliwych publikowanych w dniu kanonizacji jest już niedostępna – społeczność użytkowników Facebooka troszczyła się o zgłoszenie treści naruszających zasady regulaminu serwisu. Treści te zostały usunięte, część kont, profili, grup zablokowanych i już nieistniejących. Świadczy to o silnej kontroli użytkowników polskojęzycznego Facebooka i dużym zaangażowaniu społecznym użytkowników tego serwisu odnośnie do krytycznych i obraźliwych materiałów i wypowiedzi o Janie Pawle II. 14. Publikowane treści są dowodem na podkreślanie przez użytkowników serwisu wielkości Jana Pawła II, jego autorytetu oraz chęci podtrzymywania za pośrednictwem serwisu społecznościowego silnego kultu religijnego papieża Polaka. 377 �III. Reakcje internautów 15. Wiele dyskusji na temat kanonizacji toczyło się przy okazji innych niż wątki temu tematowi poświęconych, wiele publikowanych komentarzy było zamieszczanych pod innymi postami, niż te poświęcone osobie Jana Pawła II lub kanonizacji. Wydarzenie to budziło duże zainteresowanie Polaków. 16. Publikowane na Facebooku komentarze świadczą o dużym zaangażowaniu osobistym użytkowników w dniu kanonizacji, uznawaniu papieża Polaka za ważną osobę. Nawet krytycy uroczystości kanonizacyjnych zauważali wydarzenie kanonizacji Jana Pawła II, odnosili się do licznych materiałów publikowanych w mediach, ale także do dekoracji z tej okazji na balkonach, rynkach miast itp. 17. Wielu użytkowników serwisu podkreślało i publikowało materiały pokazujące co robili w dniu kanonizacji, w jakich uroczystościach uczestniczyli, jakie było ich stanowisko do transmisji kanonizacji za pośrednictwem mediów. Świadczy to o ogromnej roli mediów w kształtowaniu obrazu kanonizacji i wizerunku papieża Polaka wśród użytkowników Facebooka. 18. Wielu użytkowników publikowało tego dnia wspomnienia, manifestowało i podkreślało rolę, jaką Jan Paweł II odegrał w ich życiu poprzez nadawanie papieżowi Polakowi jakiegoś określenia, a nawet publikowało świadectwa. W ten sposób podkreślali osobistą więź ze Świętym. 19. Wydarzenie kanonizacji papieża Polaka zaktywizowało także osoby wrogie papieżowi, Kościołowi, a nawet religii. Pojawiły się nieliczne publikacje wyśmiewające samą uroczystość, obchody kanonizacji, religię, Kościół, wiarę, papieża Polaka, a także wpisy osób organizujących wydarzenia alternatywne, „kandyzujące”, satyryczne, krytyczne w stosunku do kanonizacji. 20. Wypowiedzi negatywne i krytyczne wobec kanonizacji świadczą o dużym znaczeniu społecznym tego wydarzenia – nawet jeśli materiały te miały charakter obraźliwy – wydarzenie samo w sobie było ważnym punktem odniesienia dla użytkowników Facebooka. Bibliografia 1. 1. 2. 3. 4. Rocznica kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII, Warszawa, 2015-04-27, http://ekai.pl/wydarzenia/temat_dnia/x88651/rocznica-kanonizacji-jana-pawla-ii -i-jana-xxiii/ (dostęp 20.01.2016). Dyczewski L., Lewek A., Olędzki J. (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Katowice 2008. Miotk A., Automatyczna analiza treści, 03.02.2010, http://annamiotk.pl/automatyczna-analiza-tresci/ (dostęp 16.01.2016). Miotk A., Badania w public relations. Wprowadzenie, Warszawa 2012. Miotk A., Kanonizacja Jana Pawła II w oczach użytkowników serwisu Instagram, 18.10.2015, http://www.slideshare.net/andalo/kanonizacja-jana-pawa-ii-w-oczach- 378 �Monika Marta Przybysz, Kanonizacja Jana Pawła II w polskojęzycznych grupach uy-tkownikw-serwisu-instagram?qid=a7a0d2b2-a21e-4afe-bb36-b0523d1997f3&v= qf1&b=&from_search=14 (dostęp 16.01.2016). 5. Miotk A., Metody i techniki badań w PR. Analiza treści, 12.01.2010, http://annamiotk.pl/metody-i-techniki-badan-w-pr-analiza-tresci/ (dostęp 16.01.2016). 6. Miotk A., Ocena wydźwięku w nowych mediach, 09.09.2009, http://annamiotk. pl/ocena-wydzwieku-w-nowych-mediach/ (dostęp 16.01.2016). 7. Miotk A., Skuteczne social media, Katowice 2013. 8. Puldzian Płócienniczek P., Podgórni Ł., Karol. Człowiek, który został... memem. Dlaczego internet remiksuje papieża?, http://www.fpiec.pl/post/2016/01/11/ironicznyzywotjanapawlaiidlaczegointernetremiksuje0papiezaoo (dostęp 20.01.2016). 9. Starowicz-Janowska A., Odchodzenie Jana Pawła II w relacjach internetowych, w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Katowice 2008, s. 429-437. 10. Sugier-Szerega A., Jan Paweł II w komunikacji młodzieżowej (Internet, telefon komórkowy, czasopisma młodzieżowe), w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach, Katowice 2008, s. 438-450. 379 �III. Reakcje internautów Małgorzata Sławek-Czochra Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II na stronach internetowych lubelskich parafii Streszczenie: Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II była ważnym wydarzeniem w życiu wiernych. Szczególne znaczenie miała dla Polaków, którzy w 2005 roku żegnali swojego Papieża, a w 2011 roku w Niedzielę Miłosierdzia Bożego cieszyli się z Jego beatyfikacji. Dzień kanonizacji to ostatni krok na drodze do świętości. Wiele parafii szykowało się na ten dzień organizując różnego rodzaju aktywności i przyozdabiając kościoły. Celem podejmowanej analizy, jest zebranie ze stron internetowych parafii, informacji dotyczących sposobów obchodzenia w nich dnia kanonizacji oraz cech, wartości, wydarzeń i nauczania oraz postaw względem Papieży jakie akcentowano w publikowanych w tym okresie materiałach. Nie mniej interesujące wydaje się określenie cech Papieży, zawartych w ich wizerunkach. Publikacje przybliżały głównie osobę Jana Pawła II, ukazując Go zarówno jako wielkiego kapłana, człowieka jak i autorytet wychowawczy. Słowa kluczowe: wielkość, autorytet, papież Jan Paweł II, Jan XXII, wspólnota parafialna, kanonizacja, strony parafialne. Summary: The canonization of the Pope John XXIII and John Paul II was a landmark in the faithful life. It was of special importance for Poles who in 2005 said goodbye to their Pope, and they were glad with his beatification in 2011 on Sunday of the God's Mercy. A day of the canonization was the last step on the road to the holiness. Many parishes geared up for this day organizing different kinds of activities and embellishing Churches. The aim of this analysis is gathering information about ways of canonization celebrations, features, values, events, teaching and attitudes towards the Popes which was being emphasized in materials published at parishes websites in this period. It is also interesting which features of the Popes were contained in their images. Publications which were placed on the Internet showed the person of John Paul II mostly as the Great and education authority. Key words: greatness, authority, Pope John Paul II, John XXIII, parish community, canonization, parish websites. 380 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Kanonizacja Jana XXIII i Jana Pawła II była nie tylko pierwszą od 60 lat kanonizacją głów Kościoła, ale przede wszystkim ważnym wydarzeniem w życiu wierzących Polaków. Wielu z nich oczekiwało, przygotowywało się i przeżywało ten dzień we wspólnotach parafialnych. Rozmaite aktywności podejmowane w parafiach znajdują odzwierciedlenie na prowadzonych przez nie stronach internetowych, które nie tylko informują ale i uwieczniają ważniejsze wydarzenia z życia religijnego. Archidiecezja lubelska to 270 parafii skupiających 920.481 wiernych. W samym Lublinie znajduje się 40 parafii, z których 38 posiada strony www stanowiące podstawę niniejszego opracowania. Celem podejmowanej analizy zawartości przekazów jest zebranie informacji dotyczących tego: w jaki sposób obchodzono ten dzień, jakie cechy, wartości i wydarzenia z życia Papieży akcentowano, jakie postawy względem nich prezentowano. Interesujące wydaje się również jakie wizerunki Papieży zamieszczano na stronach parafialnych. I. Charakterystyka materiału badawczego Przygotowania do kanonizacji rozpoczęto z dużym wyprzedzeniem. Wiele instytucji i wspólnot czyniło różne kroki już od września 2013 roku kiedy to Papież Franciszek ogłosił dzień 27 kwietnia 2014 roku dniem kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII. Zważywszy na fakt, że natężenie aktywności ma zazwyczaj miejsce tuż przed takimi wydarzeniami i tuż po nich, ramy badania objęły wszystkie materiały dotyczące obu Papieży, zamieszczone od 1 kwietnia 2014 roku do 6 maja 2014 r. W tym okresie ponad 2/3 parafialnych stron internetowych zamieściło materiał odnoszący się do Papieży lub ich kanonizacji. W wyniku analizy zgromadzono bogaty materiał badawczy, który obejmuje: 42 teksty i nagrania, 578 zdjęć, 7 plakatów oraz 2 filmy. Cechuje go duża różnorodność gatunkowa: komunikaty (32), fotoreportaże (15), sylwetki (2), artykuły (2), filmy (2), litanie (2), sprawozdania (1), zajawki (1), kazania mp3 (1), 1 a nawet reklamy (1) . Strony internetowe mają zazwyczaj charakter informacyjny stąd duża liczba komunikatów, za pośrednictwem których wierni byli informowani o mszach, apelach, czuwaniach modlitewnych, spotkaniach ze świadkami pontyfikatu oraz innych podjętych aktywnościach, tj. wyświetlanie filmów w domu parafialnym i pobliskim kinie. Trzy z objętych badaniem parafii: bł. Piotra Jerzego Frassatiego, parafia Dobrego Pasterza i parafia Niepokalanego Serca Maryi i św. Franciszka na swoich stronach internetowych publikują także kolejne                                                              1 Gatunki dziennikarskie – opracowanie własne na podstawie Z. Bauer, E. Chudziński, Dziennikarstwo i świat mediów, Universitas, Kraków 2000.   381 �III. Reakcje internautów numery parafialnego czasopisma. Zarówno w „Zwiastunie” jak i w „Frassatianum” pojawiły się artykuły, a w jednym z numerów „Pasterza” znalazła się reklama broszur na kanonizację wydanych przez wydawnictwo DEHON, co pokazuje, że marketing wkracza również w życie religijne Polaków. Nieco zaskakujące wnioski przyniosła analiza strony internetowej parafii pw. św. Jana Pawła II, na której nie zamieszczono żadnych materiałów (www.jp2.lublin.pl). Powołana w 2010 roku parafia początkowo funkcjonowała pod wezwaniem błogosławionego Księdza Jerzego Popiełuszki i dopiero w 2012 roku Arcybiskup Metropolita Lubelski Stanisław Budzik dokonał zmiany wezwania parafii. II. Rodzaje i natężenie aktywności utrwalonych na stronach parafii Lublina W okresie poprzedzającym kanonizację większość parafii podjęła działania mające na celu duchowe przygotowanie do uroczystości. Analiza wykazała, że najwięcej spotkań miało miejsce w okresie oczekiwania na ogłoszenie Jana Pawła II i Jana XXIII świętymi. Zdecydowanie przeważa tu aktywność o cha2 rakterze modlitewnym, choć odbywały się już nieliczne występy artystyczne . W wielu kościołach dziewięć kolejnych sobót poprzedzających uroczystości kanonizacji było wypełnionych modlitwą, refleksją i zadumą, nad dziedzictwem, przesłaniem i nauczaniem Jana Pawła II, dotyczącym: ojczyzny, rodziny, pracy ludzkiej, sumienia, ładu moralnego, encyklik społecznych, cierpienia, Krzyża oraz życia ludzkiego, (które jest święte od poczęcia do naturalnej śmierci), Eucharystii, dzięki której żyje Kościół, i Miłosierdzia Bożego. W nowennie uczestniczyły na przykład wszystkie grupy Apostolskie parafii pw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych (http://sdb.lublin.pl). Podobnie było w parafii św. Brata Alberta (http://www.lublin.bernardyni.pl). W kościołach odprawiano też nabożeństwa dziękczynno-błagalne przy relikwiach bł. Jana Pawła II z odczytaniem intencji złożonych przez wiernych. W rocznicę śmierci Karola Wojtyły i w wigilię kanonizacji w parafii pw. św. Urszuli Ledóchowskiej odbył się Apel Papieski. Wielu parafian wzięło udział w modlitwie nocnej, którą organizowano w Wielki Czwartek lub Wielki Piątek. W kościele przy ul. Roztocze (http://swietaurszula.lublin.pl) czuwanie odbyło się w oparciu o teksty Dzienniczka św. s Faustyny i encykliki o Bożym Miłosierdziu. Wielu też trwało na adoracji Najświętszego Sakramentu.                                                              2 Np. widowisko poetycko-muzyczne „Wypłyń na głębię..”, w wykonaniu zespołu artystycznego Nadzieja z Kocka, gościło w parafii pod wezwaniem św. Maksymiliana Marii Kolbego już 13 kwietnia. W kościele św. Michała Archanioła 25 kwietnia wystawiono wielokrotnie nagradzany na festiwalach teatralnych spektakl inspirowany nauczaniem Jana Pawła II pt. „Mądre – głupie” w wykonaniu aktorów z Teatru z Siódemki z VII LO w Lublinie.  382 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Lubelskie parafie wzięły udział w ogólnopolskiej akcji towarzyszącej przygotowaniom do kanonizacji bł. Jana Pawła II zbierając podziękowania, prośby i postanowienia za przyczyną Jana Pawła II. Jedną z nich była parafia pod wezwaniem św. Krzyża (http://krzyz.kuria.lublin.pl), gdzie zebrane modlitwy zostały następnie zawiezione przez delegację młodzieży na Mszę św. do Archikatedry w Niedzielę Palmową. W parafii św. Michała Archanioła (http://www.michalarchaniol.lublin.pl) w dniach 24-27 kwietnia odbywały się rekolekcje przed kanonizacją bł. Jana Pawła II i bł. Jana XXIII obejmujące m.in. modlitwy dla dzieci i młodzieży za wstawiennictwem bł. Papieża Polaka, nabożeństwa do Miłosierdzia Bożego, świadectwa znających go księży, ucałowanie relikwii, Adoracje Najświętszego Sakramentu połączone z modlitwą o pokój, kapłanów i powołania. Głównym miejscem uroczystości związanych z kanonizacją w Lublinie była parafia św. Rodziny na Czubach (http://par.sw-rodziny.lublin.pl), która gościła Ojca Świętego w trakcie pielgrzymki do ojczyzny w 1987 roku. W wigilię ogło3 szenia świętym odbył się tu Apel Jasnogórski , a o godz. 20.00 rozpoczęto całonocne czuwanie modlitewne. Niedzielną transmisję Mszy św. kanonizacyjnej oglądano na telebimach ustawionych w świątyni i na zewnątrz. Podczas uroczystości odbyły się m.in. koncerty muzyczne. Wystąpił chór Gimnazjum nr 11, zagrała Młodzieżowa Orkiestra Dęta z Szastarki. Można obyło cofnąć się w czasie i obejrzeć film z pobytu Jana Pawła II w mieście w 1987 r. Uczestnicy uroczystości recytowali również poezję, związaną ze św. Janem Pawłem II. O godzinie 18.00 odbyła się Msza św. dziękczynna, której przewodniczył abp Stanisław Wielgus. Przedstawił swoje świadectwo o świętym, z którym wielokrotnie się spotykał. Po nabożeństwie wystąpiły wspólnie chóry młodzieżowe i orkiestra symfoniczna ze Szkoły Muzycznej im. Karola Lipińskiego w Lublinie. Trwające do późna uroczystości zakończyły się Apelem wieczornym pod krzyżem papieskim (fragment ołtarza z 1987 roku). Aktywności modlitewnej i artystycznej, towarzyszyła aktywność zabawowa, piknikowa. Na terenie parafii można było kupić lody i kremówki oraz różne pamiątki, w tym publikacje autorstwa Jana Pawła II lub opracowania dotyczące jego osoby. Zabawa i święto to dosyć naturalne zestawienie, bo są one trwałym elementem kultury. Podczas wspólnego świętowania przeżywanie radości jest szczególnie intensywne. Wszystko to sprzyja rozładowaniu napięć wewnętrznych i konfliktów środowiskowych. W jednostkach i w społeczności świętującej doko                                                             3 Apel Jasnogórski zorganizowany przez parafię, Centrum JP II i Ruch Światło-Życie przygotowany został przez Gimnazjum JP II w Lublinie, Wydarzenia w arch. lubelskiej planowane w związku z kanonizacją Jana Pawła II, http://archidiecezjalubelska.pl/blog/wydarzenia-w-archlubelskiej-planowane-w-zwiazku-z-kanonizacja-jana-pawla-ii/, (dostęp: 20.12.15 r.).  383 �III. Reakcje internautów 4 nuje się powrót do równowagi i wzmocnienie optymizmu społecznego . Każda parafia zadbała, więc tego dnia o uroczystą oprawę Mszy Świętych zwłaszcza dziękczynnych, odbywających się po południu, np. w parafii pod wezwaniem św. Maksymiliana Marii Kolbego (http://kolbe.lublin.pl) Mszy św. towarzyszył chór szkolny Tibi Papa z gimnazjum nr 5 im. Jana Pawła II. Po mszach rozprowadzano obrazki z wizerunkiem i tekstem litanii do świętego Jana Pawła II. Kwitła również turystyka religijna. Wierni z kilku parafii, w tym pw. św. Andrzeja Boboli (http://www.bobola.pl), św. Urszuli Ledóchowskiej, św. Stanisława Biskupa i Męczennika (http://www.stanislaw.lublin.pl), Niepokalanego Serca Maryi i św. Franciszka (http://poczekajka.pl), wybrali się na pielgrzymkę by uczestniczyć w Mszy św. kanonizacyjnej pod przewodnictwem Papieża Franciszka na Placu św. Piotra w Rzymie. W ten szczególny dzień chcieli znaleźć się tam, gdzie jeszcze tak niedawno Jan Paweł II spoglądał na wiernych z okien swych apartamentów. „Wielojęzyczne zgromadzenie pielgrzymów bierze czynny udział w sprawowanej liturgii – wszyscy stanowią jedno. Modlimy się wszyscy w swoich ojczystych językach, nie odczuwamy zmęczenia pomimo całonocnego czuwania, tłumu, ścisku. Wspaniale usłyszeć, że ludzie 5 żyjący w naszych czasach są wywyższeni do godności Świętych” . Pielgrzymowano również w maju, np. w parafii Najświętszego Serca Jezusowego (http://nsj. diecezja.lublin.pl) zorganizowano pielgrzymkę autokarową na Jasną Górę oraz do Krakowa do Sanktuariów Miłosierdzia Bożego i św. Jana Pawła II. Parafianie Niepokalanego Serca Maryi i św. Franciszka odwiedzili Sokółkę, Drohiczyn i Wigry. Nawiedzano także Kraków-Mogiłę, Wadowice, Kalwarię Zebrzydowską i Ziemię Świętą. Po kanonizacji aktywność modlitewna związana z kanonizacją i świętym Janem Pawłem II zmalała, choć w parafii pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika dziękowano za kanonizację Jana Pawła II siedmiodniową adoracją Najświętszego Sakramentu (od 30 kwietnia do 6 maja) przez całą dobę. Rozpoczęto i zakończono ją Koronką do Bożego Miłosierdzia. Od dnia kanonizacji wzrastała natomiast artystyczna aktywność parafian, bo „każde święto domaga się oprawy artystycznej i na miarę swoich możliwości jednostka, rodzina, społeczność lokalna, cały naród wykonują przeróżne dzieła przeznaczone na ten dzień czy cały okres świąteczny. (…) Święto jest wspaniałą okazją do pu6 blicznej prezentacji i oceny twórczości indywidualnej i zespołowej” . Odbywały się więc różnego rodzaju koncerty, kursy plastyczne i muzyczne, przedstawienia i inscenizacje dotyczące osoby Ojca Świętego. Przy czym aktywność artystyczna dzieci była dwukrotnie częstsza niż dorosłych. Wyjątkiem była                                                              4 L. Dyczewski, Święto i jego kulturotwórcza rola, „Kultura i Społeczeństwo” 2012, nr 4, s. 7.  T. Gieroba, W. Gieroba, Pielgrzymka do Rzymu na Kanonizację Bł. Jana Pawła II 24.04. – 30.04.2014 (relacja), http://www.bobola.pl/?p=2937, (dostęp: 12.09.2015 r.).  6 L. Dyczewski, Święto i jego kulturotwórcza rola, „Kultura i Społeczeństwo” 2012, nr 4, s. 6.   5 384 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II parafia św. Rodziny gdzie już 30 kwietnia odbył się pierwszy z serii uroczystych koncertów stanowiących podziękowanie Janowi Pawłowi II za jego obecność 7 w Lublinie . Tydzień po kanonizacji, w niedzielny wieczór wierni z kilku polskich i zagranicznych kościołów połączeni telemostem odśpiewali papieską Barkę i modlili się do św. Jana Pawła II. W kościele na Poczekajce w dniu urodzin Karola Wojtyły odbył się Uroczysty Koncert dziękczynny pt. „Szukam Twoich śladów”, który oparty był na kompozycjach Piotra Selima do tekstów Hanny Le8 wandowskiej, Karola Wojtyły i ks. Jana Twardowskiego . Artystom towarzyszył Akademicki Chór UMCS im. Jadwigi Czerwińskiej pod dyrekcją Urszuli Bobryk. W kościele pw. św. Stanisława Biskupa i Męczennika w niedzielę 11 maja odbył się Apel pt. „Bóg wybrał nas… czyli w drodze do świętości ze świętym Janem XXIII i świętym Janem Pawłem II”, który został przygotowany przez Scholę Parafialną. Poprzez ten moment zadumy, recytacji i śpiewu, poprzez słowa świętych papieży, dzieci chciały podziękować Bogu za tak wspaniałych świadków wiary. Z kolei parafia pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego zaprosiła dzieci i młodzież do udziału w konkursie plastycznym zatytułowanym „Jan Paweł II promujący miłość do Ojczyzny i rodziny”. Ostatniego dnia maja (Święto Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny) w kościele pw. św. Urszuli Ledóchowskiej odbył się też Konkurs Piosenki Religijnej „TOTUS TUUS”, jako dziękczynienie za dar kanonizacji św. Jana Pawła II. W niektórych parafiach wyświetlano filmy o tematyce religijnej, np. „Tajemnica Tajemnic” w parafii przy ul. Roztocze 1. Kino Bajka przygotowało dla młodszych lublinian specjalny repertuar i w okresie od 21 marca do 30 kwietnia wyświetlono: „Karol który został świętym”, „Noe: wybrany przez Boga”, „Syn Boży”, „Gabriel” oraz „Niebo istnieje… naprawdę”. W parafii pw. św. Maksymiliana Marii Kolbego pojawiły się też zapowiedzi planowanego na czerwiec rajdu rowerowego szlakiem Jana Pawła II, którego celem uczyniono m.in. promocję Papieskiego Szlaku Rowerowego im. św. Jana Pawła II w Lublinie, uczczenie kanonizacji Papieża i integrację rodzin. Parafianie podejmowali też prywatne inicjatywy by wzbogacić ten szczególny czas. Jedna z rodzin w parafii pod wezwaniem św. Brata Alberta na pamiątkę kanonizacji ufundowała specjalną chorągiew procesyjną z wizerunkiem św. Jana Pawła II z jednej strony i Jezusa Miłosiernego z drugiej. Inna odnowi9 ła ołtarzyk dla św. Jana Pawła II .                                                              7 Koncert Organowy z występem Chóru KUL i Orkiestrą Symfoniczną Filharmonii Lubelskiej. Janowi Pawłowi II poświęcono cały odbywający się w 2014 roku XVIII Międzynarodowy Festiwal Organowy, http://www.par.sw-rodziny.lublin.pl/festiwal-organowy/archiwum/2014-r. html, (dostęp 20.10.2015 r.).   8 Projekt został zrealizowany przy wsparciu Finansowym Urzędu Miasta Lublin.  9 Ogłoszenia Duszpasterskie z 27 kwietnia 2014 roku – parafia pod wezwaniem św. Brata Alberta, (dostęp: 12.08.2015 r.).  385 �III. Reakcje internautów Wierni ze wszystkich lubelskich parafii chętnie angażowali się w aktywności o charakterze modlitewnym, artystycznym czy pielgrzymkowym, których różnorodność i bogactwo świadczą o wyjątkowości przeżywanego wydarzenia. III. Elementy wystroju lubelskich parafii na kanonizację w materiałach ze stron internetowych Ważnym wydarzeniom i świętom towarzyszy zazwyczaj odświętny strój parafian. Z okazji kanonizacji Papieża Polaka i Jana XXIII również kościoły jak i ich bezpośrednie otoczenie przybrały odświętny wystrój, w którego tworzenie zaangażowały się wspólnoty parafialne. We wnętrzach kościołów pojawiły się następujące elementy wystroju: – – – – – – – portret Jana Pawła II lub obu Papieży, flaga papieska, lampion, tzw. Iskra Miłosierdzia, kwiaty na ołtarzu i pod portretem, prace plastyczne dzieci, relikwie Jana Pawła II, rollupy. We wszystkich kościołach objętych badaniem w przestrzeni prezbiterium ustawiono portret Jana Pawła II z rzadka uzupełniany wizerunkiem Jana XXIII. Te z parafii, które nie dysponowały portretem wywieszały banery lub chorągwie. Częstym elementem uzupełniającym była flaga papieska oraz żółto-białe lub biało-czerwone kompozycje kwiatowe, które ustawiano także na ołtarzu. W świątyniach pojawił się też specjalny lampion zawierający ogień pobłogosławiony w grudniu 2003 r. przez Jana Pawła II, który od tamtej pory pali się nieustannie pod obrazem Jezusa Miłosiernego w łagiewnickiej świątyni. Inicjatywa ta należała do Biskupów zgromadzonych na Konferencji Episkopatu Polski, którzy zachęcali, aby Polacy zjednoczyli się w modlitwie przy Ogniu Miłosierdzia z Łagiewnik. W postaci Kanonizacyjnej Iskry Miłosierdzia – ogień dotarł do kościołów, instytucji i domów w całym kraju. Ten właśnie ogień odebrały w niedzielę 30 marca od ks. kard. Stanisława Dziwisza młodzieżowe delegacje ze wszystkich polskich diecezji. W Niedzielę Palmową 13 kwietnia, podczas diecezjalnych uroczystości Światowych Dni Młodzieży, biskupi przekazali Iskrę delegacjom młodzieży z poszczególnych parafii także tych lubelskich. Od lampionu zostały zapalone stojące świece, a następnie przyniesione przez wiernych świeczki. W ten sposób każda osoba mogła doświadczyć blasku Bożego Miłosierdzia we własnym domu. 386 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Kościoły, które posiadają relikwie świętego Jana Pawła II wystawiały je, by wierni mogli się przed nimi modlić. Wypożyczano je także do kościołów, które ich nie posiadają. W nawach pojawiły się prace plastyczne dzieci. W nielicznych przypadkach zamówiono rollupy, np. Księża Salezjanie (http://sdb.lublin.pl) wizerunek Jana Pawła II wspartego o pastorał uzupełnili hasłem: „Nawracajcie się i wierzcie w Ewangelię i nie lękajcie się być świętymi”. Na zewnątrz kościołów pojawiły się: – – – – banery z Janem Pawłem II lub z Janem Pawłem II i Janem XXIII, flagi papieskie, maryjne, narodowe, dekoracje balkonów, dekoracje kwietne. W okresie oczekiwania na kanonizację nad wejściami do wielu lubelskich kościołów zamontowano banery z wizerunkiem Jana Pawła II lub obu Papieży z hasłami: „Kanonizacja 27 kwietnia 2014 roku” oraz „Święty Jan Paweł II”, „Świętymi bądźcie”, „Módlcie się za nami”. W ten sposób informowano i przypominano o nadchodzącym wydarzeniu. W dniu kanonizacji kościoły i wejścia na ich teren przyozdobiono flagami papieskimi, maryjnymi i narodowymi. Parafianie chętnie odpowiedzieli na apel duszpasterzy i ozdabiali swoje okna i balkony wieszając najczęściej wizerunek Jana Pawła II i flagę papieską. Szczególną dekorację zyskało otoczenie kościoła pw. Św. Rodziny, gdzie spory fragment Alei Jana Pawła II (od ronda Kowcza do ronda Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość) przyozdobiono donicami z bratkami w kolorach białym, żółtym i niebieskim. W ten sposób przestrzeń sacrum weszła na świeckie na co dzień ulice Lublina. IV. Charakterystyka tytułów analizowanych publikacji Tytuły są ważnymi elementami artykułów prasowych, programów telewizyjnych i radiowych. To od nich zależy, czy będziemy na tyle zainteresowani przekazem aby go przeczytać, obejrzeć czy wysłuchać. W publikacjach prasowych czy internetowych funkcjonują one jako przyciągające wzrok elementy graficzne, ukierunkowują tok myślenia i interpretację, podnoszą lub obniżają wagę podjętej problematyki. Tytuły charakteryzują się zazwyczaj wyrazistym i nasyconym emocjonalnie językiem, ponieważ ich zadaniem jest przykucie uwagi i zainteresowanie czytelnika. Tytuły ze stron parafialnych należą do grupy tytułów niesamodzielnych (nieautonomicznych). Przygotowują czytelnika do odbioru treści zawartych w publikacjach. Poza tym, pomagają zrozumieć wypowiedź, muszą więc być 387 �III. Reakcje internautów 10 oryginalne i atrakcyjne . Stanowią całość z artykułami, komunikatami, fotoreportażami, sylwetkami jakie umieszczano w okresie objętym analizą. Pomimo przewagi publikacji o charakterze informacyjnym, w zebranym materiale, przeważają tytuły publicystyczne dotyczące osoby Jana Pawła II. Większość z nich ma wyraźne zabarwienie emocjonalnie i zawiera w sobie pozytywną opinię o Papieżu. Niektóre zawierają papieskie imiona, co stanowi informację, bo w Kościele rzymskim imię papieża to ważny komunikat, mówiący o charakterze posługi. Wybrane przez Kardynała Karola Wojtyłę imię poprzednika Jan Paweł I, pokazało że chce być dziedzicem soborowych papieży Jana XXIII i Pawła VI, a jego pontyfikat nastawiony będzie na reformę Kościoła katolickiego poprzez otwarcie go na dialog z innymi wyznaniami i reformy. Wiele akcentuje wyznawane przez niego wartości jak rodzina, ojczyzna, godność osoby ludzkiej, życie i pokazuje go jako nauczyciela. Tylko jeden odnosi się do jego pracy jako wykładowcy uniwersyteckiego. W wielu pojawia się uzupełnienie wskazujące na okoliczności w jakich temat jego osoby jest podejmowany – poprzez użycie terminu kanonizacja lub przymiotnika święty. Tytuły odnoszące osobę Jana Pawła II do innego, Boskiego wymiaru (czerwony bold) nie przeważają jednak nad tytułami dotyczącymi jego ziemskiej posługi (czarny bold). Tabela 1. Tytuły publikacji objętych analizą JAN PAWEŁ II – NAUCZYCIEL I ŚWIADEK, APOSTOŁ ODKUPICIELA CZŁOWIEKA, BŁOGOSŁAWIONY JAN PAWEŁ II – NAUCZYCIEL MODLITWY, ORĘDOWNIK ZAWIERZENIA CHRYSTUSOWI, PAPIEŻ MOJEGO POKOLENIA, OBROŃCA GODNOŚCI CZŁOWIEKA, WSPANIAŁY NAUCZYCIEL ŻYCIA, OJCIEC DUCHOWY, OBROŃCA RODZINY, TEOLOG I EKONOMISTA, UMOCNIENIE DLA POLAKÓW, WZYWAŁ DO ODWAGI, UCZYŁ WRAŻLIWOŚCI NA POTRZEBY INNYCH, OBROŃCA WARTOŚCI ŻYCIA KAŻDEGO CZŁOWIEKA, UCZYŁ PŁYNĄĆ POD PRĄD, JAN PAWEŁ II PROMUJĄCY MIŁOŚĆ DO OJCZYZNY I RODZINĘ, Dziś wielki dzień kanonizacji Jana Pawła II i Jana XXIII, Chór Tibi Papa na kanonizację Jana Pawła II, DOTYKALIŚMY ŚWIĘTEGO!, Pamięci Świętego Jana Pawła II, Zaproszenie na Triduum przygotowujące do kanonizacji Jana Pawła II, Koncert Dziękczynny za kanonizację Jana Pawła II, Dzień, który dał nam Pan, Zakończenie nowenny sobót przed kanonizacją Jana Pawła II, Czuwanie modlitewne przed kanonizacją Jana Pawła II, Msza Św. dziękczynna za kanonizację Jana Pawła II, ODKUPIONY PRZEZ CHRYSTUSA (REDEMPTOR HOMINIS), POSŁANY DO ŚWIATA (REDEMPTORIS MISSIO), ŻYJĄCY W PRAWDZIE (VERITATIS SPLENDOR), Niedziela Miłosierdzia Bożego i kanonizacja, Niedzielne Święto, Koncert Missa Pro Sancte Johannes Pauli II, Uroczysty Koncert dedykowany Świętemu Janowi Pawłowi II w podzięce za dar obecności w Lublinie, Koncerty dla Św. Jana Pawła II, JAN PAWEŁ II PAPIEŻ WOLNOŚCI, TAJEMNICA ŚWIĘTOŚCI JAN PAWŁA II, LUBLIN JANA PAWŁA II, Dziękczynny Apel za kanonizację Papieży. Źródło: opracowanie własne                                                              10 A. Sadowska, Tytuły prasowe – ich budowa i funkcja, „Acta Universitatis Lodziensis, Folia Litteraria Polonica” 2007, nr 9, s. 402.  388 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II V. Portret Jana Pawła II kreślony słowem wspólnoty parafialnej Analizując materiał badawczy starano się odtworzyć obraz osobowości Jana Pawła II wyłaniający się z środków językowych jakie stosowano na stronach lubelskich parafii. W analizowanym okresie obok publikacji pochodzących od księży pojawiły się też wypowiedzi parafian, co czyni opracowanie pełniejszym. Wybrane z tekstów określenia, wydarzenia i cytaty pogrupowano według ich merytorycznej zawartości, a następnie uporządkowano pod względem ilościowym, uwypuklając kładzione przez autorów akcenty. Tabela 2 prezentuje określenia jakimi duszpasterze charakteryzowali osobę i życie Ojca Świętego. Rysujący się na stronach parafialnych obraz Papieża kreślony ręką duszpasterzy jest bogaty, wielowymiarowy i jednoznacznie pozytywny. Najwięcej określeń dotyczy relacji Jana Pawła II do Boga, Kościoła i modlitwy. Zwłaszcza ta ostatnia jest jako wartość silnie akcentowana. Był nieustępliwy w modlitwie, a Msza św. była sercem jego dnia i licznych podróży. Modląc się był praktycznie nieobecny, trwał w głębokim zjednoczeniu z Bogiem. Według jednego z ceremoniarzy papieskich „przed Mszą św. nic go nie interesowało. Jego sposób celebrowania Mszy św. zdumiewał księży i biskupów, którzy razem z nim koncelebrowali. Odprawiał ją z wielką pobożnością i skupieniem. Miało się wrażenie uczestniczenia w doświadczeniu nie z tego świata, miał nie tyle chwi11 lę modlitwy, co żarliwej ekstazy, jak prawdziwy mistyk” . Modlił się po sześć godzin dziennie i uczył innych modlitwy. W tych materiałach jawi się On jako „człowiek Boga” tu na ziemi. Ukształtowany i objęty szczególną opieką przez Maryję, którą szczególnie ukochał. Liczne określenia opisują Go jako człowieka otwartego na innych i widzącego w każdym iskrę dobra. Wykazywał męstwo wobec trudów, z pokonywania których czerpał radość. Kochał przyrodę i każdą wolną chwilę poświęcał na odpoczynek i modlitwę na jej łonie. W przyrodzie widział Boga i dał nam wspaniałą lekcję patrzenia na przyrodę jako „tabernakulum”. Związki z Polską podkreślano głównie przy użyciu przymiotników: nasz, rodak, Polak. Podkreślano jego patriotyzm opisując Go jako promotora ojczyzny i rodziny. Nie pomijano wartości starości, cierpienia i śmierci w życiu Jana Pawła II. Obraz Ojca Świętego Jana Pawła II kreślony ręką parafian jest znacznie uboższy. Tabela 3 zawiera określenia jakich użyli wierni.                                                              11 M. Nowacka, Jan Paweł II – nauczyciel modlitwy, „Frassatianum” 2014, nr 1 (44), s. 16.  389 �III. Reakcje internautów Tabela 2. Jan Paweł II w wypowiedziach duszpasterzy Jan Paweł II – człowiek Kościoła wielki Orędownik; papież wolności; kierował się zawsze wiarą i prawdą; utrzymywał stałą, głęboką relację z Bogiem; mistyk; odczuwał niewypowiedziane szczęście krainy, do której zmierzamy i wskazywał całemu światu: Maryję jako nieomylną gwiazdę, która nas tam prowadzi; uformowany przez Maryję na papieża; postrzegał objawienia w Medjugorje jako kontynuację Fatimy; rycerz Maryi; trwający na modlitwie; wielki Jan Paweł II; rozpalał wszędzie żar miłości Bożej; niestrudzony w pielgrzymowaniu; powodowany gorącym pragnieniem rozbudzenia w chrześcijańskim ludzie czci Bożego Miłosierdzia; ściśle zjednoczony z Bogiem nosił złoto miłości w sercu, kadzidło modlitwy w duchu i mirrę umartwienia w ciele; uczył jak iść wąską drogą do Boga; miał w ustach obosieczny miecz słowa Bożego, w prawej ręce krucyfiks, różaniec w lewej, święte imiona Jezusa i Maryi na sercu; miał szczególne nabożeństwo do Matki Bożej; dał nam nowe spojrzenie na objawienia Maryi; kochał przebywać z Maryją na modlitwie; jego modlitwa była tak żarliwa, że wyglądał jak dziecko przed matką; ukochał różaniec i uczył nas piękna tej modlitwy; odczuwał w sposób szczególny brzemię odpowiedzialności za zbawienie każdego człowieka; troszczył się o wszystkie Kościoły; pielgrzymował myślą i sercem przez cały świat; lekcja uczenia się odpowiedzialności za zbawienie ludzi; kierował się głęboką i żywą wiarą; uczył modlitwy kosmicznej; dostrzegamy w nim rys duchowości franciszkańskiej; starał się wiązać modlitwę ze swoją pracą, a pracę z modlitwą; podejmował osobisty wysiłek, aby pozostawać w klimacie komunii z Bogiem przez cały dzień; wierny rytmowi modlitwy; uczył modlitwy; nieustępliwy w modlitwie; msza była sercem jego dnia i licznych podróży; praktycznie nieobecny, trwał w głębokim zjednoczeniu z Bogiem; zdumiewał księży i biskupów; pobożny i skupiony; miał nie tyle chwilę modlitwy, co żarliwej ekstazy, jak prawdziwy mistyk; adoracja poza Mszą św. pozwalała mu czerpać z samego źródła łaski; wierny korzeniom swojej religijności; tradycjonalista; lubił odmawiać litanie do świętych; oddawał cześć relikwiom; całował relikwie; demaskował błędną ideę wyzwolenia; radykalne było jego zaangażowanie duszpasterskie; Wikariusz Chrystusa; zapatrzony w świętych; Jan Paweł II miał świadomość potrzeby służby człowiekowi; Jan Paweł II – charakter, pasje i styl życia miał oczy Maryi; zawsze otwarty na człowieka; pozwalał ludziom doświadczyć swojej bliskości; widział iskrę dobra w każdym; wykazywał męstwo wobec trudów i czerpał z nich radość; lubił odpoczywać w górach, czy w jakimś innym cudownym zakątku przyrody; kochał przyrodę i chętnie czynił ją przestrzenią dla swojej modlitwy; daje nam wspaniałą lekcję patrzenia na przyrodę jako „tabernakulum”; lubił wtorki, bo były to wolne dni poza Watykanem na łonie natury; był blisko człowieka; Jan Paweł II – związki z Polską rodak Jan Paweł II; nasz Papież Jan Paweł II; papież Polak; nasz rodak; wielki rodak; promotor Ojczyzny i Rodziny; nosił w sobie doświadczenie dwóch systemów totalitarnych; Jan Paweł II – cierpienie był coraz starszy i słabszy; pod koniec życia miał trudności z poruszaniem się; oczyszczony ogniem wielkich utrapień; dał przykład życia. Źródło: analiza własna 390 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Tabela 3. Jan Paweł II w wypowiedziach parafian Jan Paweł II – człowiek Kościoła Wspaniały Papież; bł. Jan Paweł II; chciał, abyśmy rzeźbili swoją psyche (duszę) poprzez wiarę i pracę nad sobą; Chce on, abyśmy pracę nad sobą traktowali jak przyjemność, a nie smutną konieczność; uczył nas zawierzenia Niepokalanej. Jan Paweł II – charakter, pasje i styl życia Był mądrym, wrażliwym człowiekiem; wszystkich traktował równo; krytykował konstruktywnie jak przyjaciel; najpierw sam wprowadził w swoje życie zasady, a dopiero potem chciał je wyegzekwować od wiernych, Jan Paweł II – związki z Polską pierwszy Papież-Polak; Jan Paweł II – cierpienie nie przestawał być wielkim nawet w swojej słabości; codziennie walczył z bólem; wspierał się na Maryi. Źródło: analiza własna Podziwiali go jako człowieka za jego mądrość, wrażliwość i sprawiedliwość (wszystkich traktował równo, wymagał od siebie i od innych, krytykował konstruktywnie jako przyjaciel). Będąc papieżem z Polski podniósł jej pozycję nie tylko w Europie, ale i na całym świecie. Sposób w jaki radził sobie w chwilach cierpienia, jego zawierzenie Maryi uważali za godne naśladowania. Kreśląc obraz Jana Pawła II, należy wziąć pod uwagę również wydarzenia z życia Papieża, na które zwrócono uwagę. Oto jakie wydarzenia akcentowali księża (zob. tabela 4). Pomimo, że datę kanonizacji wyznaczono na Dzień Miłosierdzia Bożego w publikacjach duszpasterzy najwięcej miejsca poświęcono wydarzeniom związanym ze szczególnym kultem jakim Papież otoczył Maryję. Wspominano obranie przez Karola Wojtyłę herbu biskupiego z inicjałem Maryi, który później stał się herbem papieskim. Przytaczano dewizę herbu zapożyczoną od św. Bernarda za pośrednictwem św. Ludwika Grigniona de Montfort, która brzmi: Totus tuus: „Cały Twój jestem, a wszystko co moje, do Ciebie należy. Przyjmuję Cię do wszystkiego, co moje. Użycz mi Twego serca, Maryjo”. Opisywano jak w 1981 roku, Maryja w cudowny sposób ocaliła mu życie i poprowadziła ku poświęceniu Kościoła, świata i Rosji, co miało miejsce w Rzymie (1981 i 1984) i Fatimie (1982 i 1991). Dużo uwagi poświęcono zabiegom Papieża, które miały na celu rozpowszechnienie Różańca, jako modlitwy szczególnie drogiej Maryi, a także jego wkład w obecny kształt modlitwy. Ujawniono też, że miał w zwyczaju ofiarowywać Jej każdą ze stron swoich licznych homilii i encyklik. 391 �III. Reakcje internautów Tabela 4. Akcentowane przez duszpasterzy wydarzenia z życia Jana Pawła II Wydarzenia związane z kultem Maryi obranie przez niego herbu biskupiego, który później stał się też herbem papieskim, na którym widnieje krzyż a pod jednym z jego ramion umieszczona jest pierwsza litera imienia Maryi; dewiza herbu; Maryja w 1981 r., ocaliła życie „swojego” papieża, „ujęła go za rękę” i poprowadziła ku poświęceniu Kościoła, świata i Rosji; na wszystkich kartkach homilii lub przygotowywanych encyklik zawsze umieszczone było jakieś wezwanie do Matki Bożej; w pierwszym roku swojego pontyfikatu zapoczątkował w Rzymie zwyczaj publicznego odmawiania różańca w każdą pierwszą sobotę miesiąca. Tym, którzy go odwiedzali, którzy się z nim spotykali ofiarował zawsze różaniec; wydał List Apostolski O różańcu świętym, w którym uzupełnia tę modlitwę dodając do niej tajemnice życia publicznego Chrystusa, tzw. Tajemnice światła, aby w pełniejszy sposób można było nazwać ją „streszczeniem Ewangelii”, Wydarzenia związane z Niedzielą Miłosierdzia Bożego ustanowił Niedzielę Miłosierdzia Bożego (Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, dekret Misericors et miserator, 5 maja 2000 r.) i ustanowił, że w tym dniu można dostąpić odpustu zupełnego; podczas konsekracji Sanktuarium Bożego Miłosierdzia w Łagiewnikach w sierpniu 2002 r. wzywał wszystkich wierzących do „rozniecania iskry Bożej łaski” i „przekazywania światu ognia miłosierdzia”; w grudniu 2003 r. pobłogosławił ogień, który od tamtej pory pali się nieustannie pod obrazem Jezusa Miłosiernego w łagiewnickiej świątyni, Modlitewne wstawiennictwo na początku pontyfikatu zażyczył sobie, aby dostarczać mu wszystkie listy zawierające prośby o modlitwę(umieszczane na klęczniku w jego prywatnej kaplicy); bardzo dużo było próśb o rodzicielstwo. Ojciec św. czytał je codziennie i przedstawiał Panu Bogu. Otrzymywał też podziękowania; w Tours we Francji powierzył każdej siostrze modlitwę w intencji konkretnej narodowości; mówił o geografii modlitwy papieskiej, Pielgrzymki udawał się w prywatnej pielgrzymce do sanktuarium Matki Bożej na Mentorelli; odwiedzał sanktuaria Maryi w całym świecie i poświęcał Jej całe kraje oraz kontynenty; 2 czerwca 1979 r. wołał w Warszawie na placu Zwycięstwa: Niech zstąpi Duch Twój! Niech zstąpi Duch Twój! I odnowi oblicze ziemi. Tej ziemi, Inne wydarzenia wprowadził na stałe do posługi, jak Światowy Dzień Młodych; beatyfikował bł. Piotra Jerzego Frassatiego na ołtarze dnia 20 maja 1990 roku. Źródło: opracowanie własne Kolejne pod względem ilościowym przytaczane wydarzenia miały związek z ustanowieniem przez Jana Pawła II Niedzieli Miłosierdzia Bożego i ustanowieniem odpustu zupełnego. Wspominano przemówienia w Łagiewnikach i poświęcenie w 2003 roku ognia, który do dziś płonie w świątyni. Opisywano obowiązkowość z jaką traktował wstawiennictwo modlitewne i łaski jakie za jego pośrednictwem otrzymywano. Wiele z nich dotyczyło rodzicielstwa. Otrzymywał też podziękowania z całego świata. Nie zaniedbywał modlitewnie żadnego zakątka świata. Mówił o geografii modlitwy papieskiej. 392 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Nieco mniej uwagi poświęcono papieskim pielgrzymkom, akcentując te, do sanktuariów maryjnych. Z licznych pielgrzymek do Ojczyzny przypomniano tylko tę pierwszą, która przyczyniła się do obalenia komunizmu w Polsce. Interesujący wydaje się fakt, że o ustanowieniu Światowych Dni Młodzieży przez Jana Pawła II wspomniano tylko raz, choć w perspektywie są Światowe Dni Młodzieży organizowane w 2016 roku w Krakowie. Na parafialnych stronach parafii pw. bł. Piotra Jerzego Frassatiego przypomniano, że to właśnie Papież Polak wyniósł go na ołtarze. Znacznie skromniejszą listę wydarzeń przytaczają w swoich wypowiedziach parafianie. Tabela 5. Akcentowane przez parafian wydarzenia z życia Jana Pawła II Pielgrzymki Ojciec Święty pobłogosławił nas kiedy wraz z tysiącami wiernych witaliśmy go w czasie przejazdu na Majdanek; wiele razy pielgrzymował do Polski. Wydarzenia związane z kultem Maryi Cudownie ocalony przez Maryję w zamachu. Źródło: opracowanie własne Wierni pamiętają i wspominają w swoich pracach głównie pielgrzymki Papieża do Polski, zwłaszcza jego wizytę w Lublinie, w której mieli okazję uczestniczyć, odebrać błogosławieństwo. Niektórzy żałują, że nie mogli być wówczas na trasie przejazdu. Odnotowany został również zamach na Papieża i jego cudowne ocalenie dzięki interwencji Maryi. W materiałach zamieszczanych na stronach internetowych parafii, w objętym badaniem okresie, często sięgano do nauczania Jana Pawła II. Robili to, zarówno księża jak i parafianie, chętnie i obficie cytując Jego słowa. Tabela 6 prezentuje cytaty wybrane przez osoby duchowne. Pisząc o Janie Pawle II osoby duchowne sięgały najczęściej do ogłoszonych przez Ojca Świętego encyklik. Poruszając temat papieskiej modlitwy i wyjątkowego miejsca jakie w jego życiu zajmowała Eucharystia i adoracja Najświętszego Sakramentu cytowano „Ecclesia de Eucharistia”. Fragmenty „Dives in misericordia” pojawiły się w rozważaniach dotyczących znaczenia Świąt Wielkanocnych i następującej tuż po nich Niedzieli Miłosierdzia Bożego. Odwoływano się również do pierwszej Encykliki Papieża Polaka „Redemptor hominis”, która stanowi streszczenie wiary chrześcijańskiej i stała się podstawą całego pontyfikatu. 393 �III. Reakcje internautów Tabela 6. Jan Paweł II w cytatach – duchowni Encykliki Dives in misericordia: „Chrystus objawił Boga miłosiernego właśnie przez to, że jako drogę do zmartwychwstania przyjął krzyż dlatego – kiedy pamiętamy o krzyżu Chrystusa, o Jego męce i śmierci – wiara i nadzieja nasza koncentruje się na Zmartwychwstałym” (DM 8). Ecclesia de Eucharistia: „w Eucharystii mamy Jezusa, Jego odkupieńczą ofiarę, mamy Jego zmartwychwstanie, mamy dar Ducha Świętego, mamy adorację, posłuszeństwo i umiłowanie Ojca. Jeżeli zaniedbamy Eucharystię, jak będziemy zaradzać naszej nędzy? Pięknie jest zatrzymać się z Nim i jak umiłowany Uczeń oprzeć głowę na Jego piersi (por. J 13,25), poczuć dotknięcie nieskończoną miłością Jego Serca. Ileż to razy, moi drodzy Bracia i Siostry, przeżywałem to doświadczenie i otrzymałem dzięki niemu siłę, pociechę i wsparcie!” (EdE 25). Listy List apostolski novo millennio ineunte: „Również i ja każdego dnia w modlitwie udaję się do Medjugorje: łączę się z każdą osobą, która się tam modli i która otrzymuje tam wezwanie do modlitwy/ Patrzmy w przyszłość, „wypływajmy na głębię”, ufając słowom Chrystusa. Ważne jest, aby wszystko, co postanowimy, było zakorzenione w kontemplacji i modlitwie. Opierajmy się pokusie „działania dla działania”. Starajmy się najpierw „być” zanim zaczniemy działać”. List do artystów: „Jeśli źródło znaleźć chcesz, musisz iść do góry, pod prąd. Przedzieraj się, szukaj, nie ustępuj”; Aby głosić orędzie, które powierzył mu Chrystus, Kościół potrzebuje sztuki. Musi bowiem sprawiać, aby rzeczywistość duchowa, niewidzialna, Boża, stawała się postrzegalna, a nawet w miarę możliwości pociągająca. Musi zatem wyrażać w zrozumiałych formułach to, co samo w sobie jest niewyrażalne. Otóż sztuka odznacza się sobie tylko właściwą zdolnością ujmowania wybranego aspektu tego orędzia, przekładania go na język barw, kształtów i dźwięków, które wspomagają intuicję człowieka patrzącego lub słuchającego. Czyni to, nie odbierając samemu orędziu wymiaru transcendentnego ani aury tajemnicy; Kościół potrzebuje zwłaszcza tych, którzy umieją zrealizować to wszystko na płaszczyźnie literatury i sztuk plastycznych, wykorzystując niezliczone możliwości obrazów oraz ich znaczeń symbolicznych. Sam Chrystus często posługiwał się obrazami w swoim przepowiadaniu, co było w pełni zgodne z logiką Wcielenia, w którym On sam zechciał się stać ikoną niewidzialnego Boga; Kościół potrzebuje także muzyków. Ileż utworów muzyki sakralnej zostało skomponowanych w ciągu stuleci przez twórców przenikniętych głębokim zmysłem tajemnicy! Tysiące wierzących umacniało swoją wiarę muzyką, która wypływała z serc innych wierzących i stawała się częścią liturgii, a przynajmniej bardzo cenną pomocą w jej godnym sprawowaniu. Śpiew pozwala przeżywać wiarę jako żywiołową radość i miłość, jako ufne oczekiwanie na zbawczą interwencję Bożą; Kościół potrzebuje architektów, bo potrzebne mu są przestrzenie, w których mógłby gromadzić chrześcijański lud i sprawować zbawcze misteria. Po straszliwych zniszczeniach ostatniej wojny światowej i po powstaniu wielkich metropolii nowa generacja architektów nauczyła się rozumieć i spełniać wymogi chrześcijańskiego kultu, potwierdzając, że temat religijny może być źródłem inspiracji także dla współczesnych stylów architektonicznych. Dzięki temu wzniesiono wiele świątyń, które są miejscami modlitwy, ale zarazem prawdziwymi dziełami sztuki”. Pielgrzymki – homilie Pielgrzymka JP II do Polski 2002 rok: „Bóg Bogaty w Miłosierdzie Niech Wam Wszystkim Błogosławi” – pożegnanie lotnisko Balice; Pielgrzymka Chorwatów do Rzymu 1987 rok: „Gdybym nie był papieżem, już dawno pojechałbym do Medjugorje. […] wiem wszystko i śledzę wszystko, co się tam dzieje. Chrońcie Medjugorje. Jest ono nadzieją świata”; Homilia inaugurująca pontyfikat: Nie lękajcie się! «Nie lękajcie się otwórzcie na oścież drzwi Chrystusowi»”. Źródło: opracowanie własne 394 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Tabela 7. Jan Paweł II w cytatach – parafianie Pielgrzymki – homilie Homilia inaugurująca pontyfikat Rzym 1978 rok: Nie lękajcie się! Otwórzcie drzwi Chrystusowi!; Nie lękajcie się, otwórzcie, otwórzcie na oścież drzwi Chrystusowi. Dla Jego zbawczej władzy otwórzcie granice państw, systemów ekonomicznych i politycznych, szerokie dziedziny kultury, cywilizacji, rozwoju! Nie bójcie się!; Apel Jasnogórski 1983 rok: Musicie od siebie wymagać, nawet gdyby inni od was nie wymagali; Do was należy położyć zdecydowaną zaporę demoralizacji (…). Musicie od siebie wymagać, nawet gdyby inni od was nie wymagali. W was bowiem rozstrzyga się ów kształt miłości, jaką będzie miało całe wasze życie. A przez was – życie ludzkie na ziemi polskiej. Życie małżeńskie, rodzinne, społeczne, patriotyczne – ale także życie kapłańskie, zakonne, misyjne. Każde życie określa się i wartościuje poprzez wewnętrzny kształt miłości. Powiedz mi, jaka jest twoja miłość – a powiem ci, kim jesteś; Westerplatte 1987 rok: Nie lękajcie się być świadkami godności każdej ludzkiej osoby – od chwili poczęcia aż do śmierci; Szczecin 1987 rok: Rodzina Bogiem silna – to jest zarazem rodzina jako siła człowieka: rodzina szlachetnych ludzi. Rodzina ludzi wzajemnie obdarzających się miłością i zaufaniem. Rodzina „szczęśliwa” i uszczęśliwiająca. Arka Przymierza. Kraków 1979 rok: Musicie być mocni mocą, mocą miłości, która jest potężniejsza niż śmierć; Kraków 2002 rok: Przestań się lękać! Jest z tobą Chrystus, niezawodny dawca nadziei – podczas powitalnego przemówienia na lotnisku w podkrakowskich Balicach; Manila 1981 rok: Człowiek nie jest wielki przez to, co posiada, lecz przez to, kim jest, nie przez to, co ma, lecz czym dzieli się z innymi; Lednica 1999 rok: Nie lękajcie się patrzeć w wieczność. Tam czeka Ojciec, Bóg, który jest miłością. Dla tej miłości warto żyć. Miejcie odwagę żyć dla miłości. Miejcie odwagę!; Ełk 1999 roku: Starajmy się tak postępować i tak żyć, by nikomu w naszej Ojczyźnie nie brakowało dachu nad głową i chleba na stole, by nikt nie czuł się samotny, pozostawiony bez opieki. Książki i poezja Przekroczyć próg nadziei, Lublin 1994: Człowiek nie przestaje być wielkim nawet w swojej słabości; Każde życie, nawet najmniej znaczące dla ludzi, ma wieczną wartość przed oczami Boga; Poprzez modlitwę Bóg objawia się przede wszystkim jako Miłosierdzie, to znaczy jako Miłość (…), która dźwiga, podnosi z upadku, zaprasza do ufności; Tryptyk Rzymski: Jeśli chcesz znaleźć źródło, musisz iść do góry, pod prąd. Przedzieraj się, szukaj, nie ustępuj wiesz, że ono musi tu gdzieś być… Encykliki Centesimus Annus: Pragnę tu upamiętnić encyklikę Leona XIII, a zarazem encykliki i inne pisma moich Poprzedników, dzięki którym zachowała ona aktualność oraz siłę oddziaływania, i które złożyły się na to, co zostało nazwane „doktryną społeczną”, „nauczaniem społecznym” czy też „Magisterium społecznym” Kościoła; Obecnie pragnę zaproponować „odczytanie na nowo” encykliki Papieża Leona XIII, zachęcając do „spojrzenia wstecz”, to jest na jej tekst, aby sobie uświadomić bogactwo sformułowanych w niej fundamentalnych zasad, dotyczących rozwiązywania kwestii robotniczej. Celem tej encykliki jest uwydatnienie żywotności zasad sformułowanych przez Leona XIII, które należą do doktrynalnego dziedzictwa Kościoła i stąd – ze względu na powagę Urzędu Nauczycielskiego – mają moc wiążącą. Troska pasterska każe mi jednak rozważyć również niektóre zjawiska najnowszej historii. 395 �III. Reakcje internautów Encykliki Nie trzeba podkreślać, że uważna analiza dokonujących się przemian dla rozpoznania nowych potrzeb ewangelizacji, należy do zadań pasterzy; aby człowiek mógł kierować swoje myśli ku dobrom niebieskim i oddawać należną cześć Bożemu Majestatowi. Tego prawa, zakorzenionego w przykazaniu, nikt nie może pozbawiać człowieka: „nikomu nie wolno znieważać bezkarnie godności ludzkiej, do której się sam Bóg z wielkim szacunkiem odnosi”, a zatem Państwo winno zapewnić robotnikowi możliwość korzystania z tej wolności; Państwo winno mieć w sposób szczególny na względzie maluczkich i biednych (…); klasy natomiast ubogie, pozbawione ochrony, jaką daje majątek, szczególniej tej opieki potrzebują. Dlatego Państwo powinno bardzo pilnym staraniem i opieką otoczyć pracowników najemnych, stanowiących masy ludności biednej; Negacja Boga pozbawia osobę jej fundamentu, a w konsekwencji prowadzi do takiego ukształtowania porządku społecznego, w którym ignorowana jest godność i odpowiedzialność osoby; encyklika Rerum novarum wskazuje drogę właściwych reform, które przywróciłyby pracy jej godność wolnej działalności człowieka. Wymagają one przyjęcia odpowiedzialności przez społeczeństwo i państwo, przede wszystkim w celu obrony pracownika przed widmem bezrobocia. Historycznie zostało to urzeczywistnione na dwa prowadzące do zbieżnych rezultatów sposoby: przez politykę gospodarczą, mającą na celu zapewnienie równowagi wzrostu i stworzenie warunków pełnego zatrudnienia oraz przez ubezpieczenie społeczne bezrobotnych i politykę przekwalifikowania zawodowego, która ułatwia przepływ pracowników z sektorów przechodzących kryzys do innych, rozwijających się pomyślnie. Społeczeństwo i Państwo winny ponadto gwarantować taki poziom zarobków, by wystarczały one na utrzymanie pracownika i jego rodziny, a także pozwalały na gromadzenie pewnych oszczędności. Należy zatem dokładać starań, by doskonalić umiejętności i uzdolnienia pracowników i w ten sposób czynić ich pracę coraz lepszą i bardziej wydajną; ale potrzeba też nieustannej czujności i odpowiednich praw, by wyeliminować haniebne zjawiska wyzysku, przede wszystkim względem pracowników najsłabszych, imigrantów czy żyjących na marginesie społecznym. Niezmiernie ważna w tej dziedzinie jest rola związków zawodowych, które zawierając kontrakty, ustalają dolną granicę zarobków i warunki pracy. Wreszcie zagwarantować trzeba respektowanie „ludzkiego” czasu pracy i odpoczynku, a także prawa do wyrażania własnej osobowości w miejscu pracy, przy czym w żaden sposób nie może być naruszona wolność sumienia pracownika czy jego godność. Również tutaj przypomnieć należy rolę związków zawodowych, nie tylko jako instrumentu pertraktacji, ale również jako „miejsca” wyrażania podmiotowości pracowników. Służą one rozwijaniu autentycznej kultury pracy i pomagają pracownikom uczestniczyć w sposób w pełni ludzki w  życiu przedsiębiorstwa. Do osiągnięcia tych celów Państwo winno się przyczyniać zarówno bezpośrednio, jak i pośrednio. Pośrednio i zgodnie z zasadą pomocniczości, stwarzając warunki sprzyjające swobodnej działalności gospodarczej, która mogłaby zaofiarować wiele miejsc pracy i źródeł zamożności. Bezpośrednio i zgodnie z zasadą solidarności, ustalając w obronie słabszego pewne ograniczenia autonomii tych, którzy ustalają warunki pracy, a w każdym przypadku zapewniając minimum środków utrzymania pracownikowi bezrobotnemu. Źródło: opracowanie własne Prawie równie chętnie cytowano fragmenty papieskich listów. Do listu apostolskiego Novo Millennio Ineunte odwoływano się przypominając, z jaką uwagą śledził Jan Paweł II wydarzenia w Medjugorje, apelował o rozwagę i modli- 396 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II twę w podejmowanych działaniach. Artystyczna działalność parafii pw. Świętej Rodziny stała się pretekstem do przypomnienia obszernych fragmentów papieskiego Listu do artystów, w którym tłumaczy, że właśnie sztuka jest w stanie przekazać i wyrazić to, co słowami jest niewyrażalne, sprawić by rzeczywistość duchowa przybrała materialne kształty. Pojawiły się także odwołania do homilii papieskich, które zostały przygotowane i wygłoszone w trakcie jego pielgrzymek po świecie lub pielgrzymek wiernych do Rzymu. Nie mogło zabraknąć słów wypowiedzianych na Placu św. Piotra w dniu 22 października 1978 roku, które zapadły w pamięć każdego Polaka i wielu wiernych z całego świata: „Nie lękajcie się! Otwórzcie drzwi Chrystusowi!; Nie lękajcie się, otwórzcie, otwórzcie na oścież drzwi Chrystusowi”. Parafianie również szczodrze cytowali papieskie słowa. Cytaty, które znalazły się na stronach internetowych lubelskich parafii (zob. tabela 7). Analiza materiału zebranego ze stron internetowych lubelskich parafii pokazała, że zarówno osoby duchowne jak i świeckie widzą osobę Papieża Jana Pawła II głównie przez pryzmat jego pozycji i zasług dla Kościoła. Podczas gdy duchowni akcentują Jego szczególny kult Matki Boskiej i wydarzenia z nim związane, wierni zwracają uwagę na jego trud pielgrzyma. Osoby duchowne zdecydowanie częściej sięgają po jego nauczanie zawarte w encyklikach i listach. Wierni pamiętają głównie jego kazania. Sięgają też po książki i odkrywają jego artystyczne zamiłowania. VI. Jan Paweł II i Jan XXIII w fotografiach ze stron internetowych lubelskich parafii W analizowanym materiale zdecydowanie przeważają wizerunki Ojca Świętego Jana Pawła II. Błogosławiony Jan XXIII funkcjonuje na stronach internetowych marginalnie i wizualizowany jest za pomocą jednej tylko fotografii portretowej wybranej przez Watykan na dzień kanonizacji. Starszy już Papież, ukazany jest z półprofilu w białej srebrem haftowanej sutannie, karmazynowej mozzettcie na ramionach i piusce na głowie. Lekko uśmiechnięty ze wzrokiem skierowanym wprost na wiernych. Najistotniejszym elementem wizerunku jest aureola okalająca głowę Ojca Świętego i wyodrębniająca się poprzez rozmycie barwy z błękitnego tła portretu. W sztuce antycznej w okresie późnego cesar12 stwa wskazywała na związek portretowanego z domem cesarskim . Dziś jednoznacznie wskazuje na przynależność do rodziny chrześcijańskich świętych. Błogosławiony Jan Paweł II przedstawiony został na 27 różnych fotografiach, których znaczenie można odczytać stosując analizę merytoryczną (strukturalistyczną). Zakłada ona, że sytuacje, zjawiska i zdarzenia społeczne przedstawione na obrazie nie są przypadkowe i chaotyczne lecz ukazują głębsze treści                                                              12 A. D’Alleva, Metody i teorie historii sztuki, Universitas, Kraków 2005, s. 29.  397 �III. Reakcje internautów niosące kulturowe i społeczne znaczenia, odczytania, których można dokonać 13 poprzez denotację i konotację przedstawień . Tabela 8. Cechy wizualnych przedstawień Jana Pawła II Wiek modela Jan Paweł II w starości Jan Paweł II w sile wieku Jan Paweł II w młodości Liczba Dominujący nastrój Liczba Czynność 13 Cierpiący 5 Pogrążony w modlitwie 14 Pogodny 17 Błogosławiący 0 Poważny 5 Spoglądający w dal Spacerujący w otoczeniu przyrody Pozujący do zdjęcia Liczba Element towarzyszący Liczba Kolor szat Liczba 6 Jezus Miłosierny 3 Złoty 5 5 Aureola 1 Zielony 2 12 Przenajświętszy Sakrament 1 Biały 6 2 Matka Boska Fatimska 1 Białoczerwony 14 2 Pastorał 4 Źródło: opracowanie własne Od strony formalnej zgromadzone fotografie można podzielić na sytuacyjne czyli reporterskie i pozowane, portretowe. Co ciekawe, nie ma w materiale zdjęć pokazujących dzieciństwo czy młodość Karola Wojtyły. Wszystkie odnoszą się do Jego pontyfikatu. W ten sposób świętość została skojarzona przez administratorów stron i autorów publikacji z pełnieniem funkcji głowy Kościoła. Wyraźnie podkreślono pogodną naturę Papieża Polaka utrwalając momenty gdy na starczym już obliczu gościł uśmiech. Zdecydowanie przeważają zdjęcia reporterskie. Mimo, że ubiór Papieża zależy w znacznej mierze od kalendarza liturgicznego i jest niezależny od narodowości najczęściej przedstawiano Go w białej sutannie z czerwoną mozzettą, co dodatkowo kojarzy się z przynależnością do narodu Polskiego. Najliczniejsze są fotografie, na których Jan Paweł II spogląda w dal, czasem wspierając się o pastorał. W ten sposób należąc do naszego świata, jest jednocześnie nieobecny duchem, przynależny do królestwa niebieskiego. Drugą pod względem liczebności grupą są zdjęcia ukazujące Ojca Świętego pogrążonego w modlitwie. Niektóre nawiązują do licznych pielgrzymek polskiego Papieża, ale kadr wychwytuje tylko jego skupioną twarz. Liczną grupę stanowią też wizerunki Jana Pawła II błogosławiącego wiernych. Spacerujący na łonie ukochanej przyrody Karol Wojtyła, to rzadkie uzupełnienie publikowanego tekstu. Jedno ze zdjęć pokazuje Papieża, który zmęczony wędrówką przysiadł na skraju kamienia. W tle fotograf uchwycił linię lasu iglastego i łańcuch górski. Na nielicznych portretach wyraźnie widać, że pozowanie peszy i męczy skromnego Papieża, nawet gdy znajduje się w pomieszczeniach mieszkalnych Watykanu. Fotografując Go na tle obrazu Jezusa Miłosiernego podkreślano zarazem datę kanonizacji jak i fakt, że Dzień Miłosierdzia Bożego ustanowiono z Jego inicjatywy.                                                              13 P. Sztompka, Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, WN PWN, Warszawa 2005, s. 81.  398 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II Analiza materiału wizualnego pokazała, że nad bliskim wiernym, bardzo ludzkim wizerunkiem Papieża Polaka zaczyna dominować bardziej odległy, formalny wizerunek Jana Pawła II jako świętego, przynależącego do innego, Boskiego wymiaru. VII. Wielkość czy autorytet? Można być wielkim artystą, odkrywcą, naukowcem, sportowcem, przywódcą, pisarzem. Kryterium wielkości stanowią wtedy jakieś wybitne osiągnięcia. Czasem są to ludzie o wybitnych zdolnościach, ale sekret ich wielkości leży zupełnie gdzie indziej. Najprościej ujął to papież Jan Paweł II: „Człowiek jest wielki nie przez to, co posiada, nie przez to, kim jest, lecz przez to, czym dzieli 14 się z innymi” . Czasami zwykłe gesty wobec takich osób mogą uczynić nas wielkimi. Dać chleb głodnemu, pocieszyć smutnych, podnieść tych którzy upadają. Te z pozoru proste i oczywiste czynności czynią z nas wielkich ludzi. Osoby duchowne, wielkość Jana Pawła II widzą przede wszystkim w jego umiejętności trwania na modlitwie i głębokiej, niezmąconej wierze w Boga i Najświętszą Maryję Pannę jako niestrudzoną pośredniczkę i powierniczkę. Jego wielkość łączona była z urzędem Papieża, czyli osoby zajmującej najwyższe miejsce w stratyfikacji Kościoła. Nie ulega też wątpliwości, że Jan Paweł II swoją umiejętnością zjednywania przychylności Bożej dzielił się z innymi, pośrednicząc co dziennie w modlitwie błagalnej na prośby napływające z całego świata. Świadectwo swojej wiary dawał wiernym podejmując trud pielgrzyma, który obdarzony charyzmą zaraża wiarą i nadzieją wbrew niesprzyjającym warunkom politycznym i ekonomicznym oraz podziałom religijnym. Słowo autorytet i jego znaczenie pochodzą od łacińskiego „autoritas”, oznaczającego wzór, przykład, postawę pełną godności, nieustraszoność, powagę, znaczenie, wpływ, wpływową osobistość, ważną osobę, ale także porę15 czenie, uwierzytelnienie . Dla wielu parafian, szczególnie tych, którzy zaliczali się do tzw. pokolenia JPII, był przede wszystkim wzorem do naśladowania. Swoim życiem dawał przykład, wskazywał co jest najważniejsze. Wpływał na wybierane i wyznawane przez nich wartości. Wymagał samodoskonalenia, codziennej pracy nad sobą i dążenia do bycia lepszym – także chrześcijaninem. Pocieszał i wskazywał drogę. Ojciec Święty mówił do tłumów, a one go słuchały i to właśnie przekazy, pochodzące z homilii głoszonych podczas pielgrzymek zapadły w pamięć wiernych. Taki autorytet jakim cieszył się Jan 16 Paweł II nazywamy wychowawczym .                                                              14 Przemówienie do mieszkańców Tondo, dzielnicy slumsów. Manila, 18 lutego 1981, http:// www.centrumjp2.pl/, (dostęp: 12.09.2015 r.).  15 Zob. Słownik łacińsko-polski, oprac. K. Kumaniecki, PWN, Warszawa 1984, s. 59.  16 K. Olbrycht, Jan Paweł II jako autorytet wychowawczy, „Ethos”1997, nr 37, s. 105.  399 �III. Reakcje internautów Bibliografia 1. 2. 3. 4. Bauer Z., Chudziński E., Dziennikarstwo i świat mediów, Universitas, Kraków 2000. D’Alleva A., Metody i teorie historii sztuki, Universitas, Kraków 2005. Dyczewski L., Święto i jego kulturotwórcza rola, „Kultura i Społeczeństwo” 2012, nr 4. Gieroba T., Gieroba W., Pielgrzymka do Rzymu na Kanonizację Bł. Jana Pawła II 24.04. – 30.04.2014 (relacja), http://www.bobola.pl/?p=2937 (dostęp: 12 września 2015 r.). 5. Nowacka M., Jan Paweł II – nauczyciel modlitwy, „Frassatianum” 2014, nr 1 (44). 6. Olbrycht K., Jan Paweł II jako autorytet wychowawczy, „Ethos” 1997, nr 37. 7. Sadowska A., Tytuły prasowe – ich budowa i funkcja, „Acta Universitatis Lodziensis, Folia Litteraria Polonica” 2007, nr 9. 8. Słownik łacińsko-polski, oprac. K. Kumaniecki, Warszawa 1984. 9. Sztompka P., Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, WN PWN, Warszawa 2005. 10. Wydarzenia w arch. lubelskiej planowane w związku z kanonizacją Jana Pawła II, http://archidiecezjalubelska.pl/blog/wydarzenia-w-arch-lubelskiej-planowane-wzwiazku-z-kanonizacja-jana-pawla-ii/ (dostęp: 20 grudnia 2015 r.). Materiał źródłowy 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 23. 24. http://agnieszkakalina.pl http://antoni.kuria.lublin.pl http://archikatedra.kuria.lublin.pl http://chrystuskrol.lublin.pl http://czwartek.lublin.pl http://fatimska.lublin.pl http://felin.diecezja.lublin.pl http://frassati.kuria.lublin.pl http://garnizonowa.kuria.lublin.pl http://gorala.diecezja.lublin.pl http://jankanty.lublin.pl http://kolbe.lublin.pl http://krolowapolski.kuria.lublin.pl http://krzyz.kuria.lublin.pl http://lublin.scj.pl http://marianie.lublin.pl http://mbnp.lublin.pl http://milosierdzie.org.pl http://nsj.diecezja.lublin.pl http://par.sw-rodziny.lublin.pl http://parafia-mbr.lublin.pl http://pawel.lublin.pl http://pio.lublin.pl http://poczekajka.pl 400 �Małgorzata Sławek-Czochra, Kanonizacja Papieży Jana XXIII i Jana Pawła II 25. 26. 27. 28. 29. 30. 31. 32. 33. 34. 35. 36. 37. 38. 39. http://przemienienie.kuria.lublin.pl http://sdb.lublin.pl http://swietaurszula.lublin.pl http://swjadwiga.lublin.pl http://sw-jozef.lublin.pl http://teresa.diecezja.lublin.pl http://trojca.eu http://wieczerza.lublin.pl http://wojciech.diecezja.lublin.pl http://www.bobola.pl http://www.glusk.diecezja.lublin.pl http://www.jp2.lublin.pl http://www.lublin.bernardyni.pl http://www.michalarchaniol.lublin.pl http://www.psmlublin.plhttp://www.stanislaw.lublin.pl 401 �  III. Reakcje internautów 402 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa Posłowie Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa 403 �Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa 404 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa Józef Kloch, Łukasz Przybysz Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Uniwersytet Warszawski Debata o stanie polskiego dziennikarstwa. Relacja z panelu ekspertów Konferencję „Wielkość czy autorytet” zakończył panel dyskusyjny poświęcony kondycji polskiego dziennikarstwa. Do uczestnictwa w nim zaproszono przedstawicieli uczelni kształcących przyszłych adeptów dziennikarstwa oraz uznanych polskich dziennikarzy. Wspólnie debatowali: prof. dr hab. Janusz Adamowski, dziekan Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych (UW); red. Patrycja Michońska, dyrektor programowa Radia Plus; dr hab. Grzegorz Łęcicki, prof. UKSW, kierownik Katedry Teologii Środków Społecznego Przekazu; red. Magdalena Tadeusiak, długoletnia korespondentka TVP w Paryżu i Brukseli; red. Barbara Sułek-Kowalska, wykładowca Instytutu Dziennikarstwa (UW) i sekretarz redakcji tygodnika „Idziemy”; dr Maciej Łętowski, dziennikarz (KUL); dr hab. Jacek Ostaszewski, prof. UJ, dziekan Wydziału Zarządzania i Komunikacji Społecznej (UJ). Debacie przewodniczył ks. dr hab. Józef Kloch, prof. UKSW. Analogiczna dyskusja miała miejsce podczas konferencji „Odchodzenie Jana 1 Pawła II do Domu Ojca w polskich mediach” . Wówczas panelistami byli przed2 stawiciele mediów ogólnopolskich . Tym razem rozmówcy reprezentowali tak środowiska akademickie, jak i dziennikarskie – niekiedy jako wykładowcy i czynni dziennikarze w jednej osobie. Ponaddwugodzinna debata odbyła się w auli Jana Pawła II Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.                                                              1 Warszawa, 21 września 2007.  Moderatorem dyskusji był prof. dr hab. Janusz Adamowski (wówczas dyrektor Instytutu Dziennikarstwa WDiNP Uniwersytetu Warszawskiego), a wzięli w niej udział: red. Ewa Czaczkowska („Rzeczpospolita”), red. Brygida Grysiak (TVN24), red. Szymon Hołownia („Newsweek”), red. Bogdan Sadowski (TV Puls), red. Adam Hlebowicz (Radio Plus), red. Tomasz Królak (Katolicka Agencja Informacyjna), ks. Andrzej Majewski TJ (TVP, Redakcja Programów Katolickich), red. Jan Turnau („Gazeta Wyborcza”). Zapis debaty można przeczytać w: L. Dyczewski, A. Lewek, J. Olędzki (red.), Odchodzenie Jana Pawła II do domu Ojca w polskich mediach, Katowice 2008, s. 453-505.  2 405 �Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa Prowadzący prosił kolejno wszystkich uczestników panelu o odpowiedź na pytanie dotyczące kondycji polskiego dziennikarstwa. Jako pierwszej, głosu udzielił dr Barbarze Sułek-Kowalskiej. Mówiła ona o ogólnych problemach naszych czasów, dotyczących nie tylko mediów. Uznała, że obecnie „każdy chce dużo mówić, a mało się nawzajem słuchamy, czego przykładem są nasze media”. Zauważyła, że w tygodnikach spotyka się coraz więcej publicystyki, w której przedstawiane są opinie, a zatem treści tworzone w oparciu o inne sądy i informacje. Sułek-Kowalska uważa, że jest to potrzebne – jako że ludzie lubią czytać komentarze czy felietony – jednakże jej zdaniem, tego rodzaju formy dziennikarskie wyraźnie zdominowały pozostałe. Prowadzi to do sytuacji, gdy w mediach pojawiają się same „gadające głowy”. Uznała to za sygnał, że w wielu kręgach społecznych przestajemy się słuchać, co potwierdzają badania nad rodziną czy młodym pokoleniem, na które się powołała. Redaktor zastanawiała się również, co można począć z tym zjawiskiem. Zwróciła baczną uwagę na media społecznościowe, w których – jak zauważyła – liczy się, by za wszelką cenę zaistnieć. Jako inną przyczynę słabnącej kondycji polskiego dziennikarstwa wskazała postępujące uprzedmiotowienie człowieka w mediach. – Człowiek przestaje być podmiotem pracy dziennikarza – akcentowała. Powoływała się na swoje doświadczenie akademickie, twierdząc, że młodzież często nie wie, gdzie przebiega różnica między przedmiotowością a podmiotowością człowieka w dziennikarstwie, bo uznaje, że chodzi o to, „by zaistnieć, by było szybko, dynamicznie i spektakularnie”. Podsumowując swoją wypowiedź dr Sułek-Kowalska zwróciła uwagę, że należy pielęgnować w dziennikarzach życzliwość wobec świata. Jak stwierdziła, „nie można być niechętnym światu i uprawiać tego zawodu”, mimo że wielu najpopularniejszych rodzimych dziennikarzy pozostaje w negacji zarówno do świata, jak i do ludzi. Jako następna głos zabrała red. Patrycja Michońska. Na wstępie przytoczyła anegdotę o księżach, z której wynikało, że edukacja i kształtowanie duchowości są istotne, natomiast to, jakim księdzem będzie dany człowiek w dużej mierze zależy od jego pierwszego proboszcza. Per analogiam odniosła ją do dziennikarzy, uznając, że młodych adeptów kształtują ich pierwsi szefowie i redaktorzy naczelni poprzez to, jaki mają warsztat i na jakie wartości zwracają uwagę. Następnie odwołała się w szczególności do radia ubolewając, że jest w nim coraz mniej słowa, stawia się bowiem na formy jak najkrótsze, przejmując tym samym dynamikę internetową. Zaznaczyła przy tym, że w Polskim Radiu i w Radiu Plus wciąż stawia się na słowo i dba o jego jakość, jednakże w rozgłośniach komercyjnych nacisk kładzie się na zabawę i temperament. – Radio ma być rozrywką, towarzyszeniem, a nie medium, które nas pochłania; dziś słuchamy muzyki, a nie samego radia – zauważyła. Michońska podkreślała, że dziennikarstwo radiowe również podlega zmianom – radio dla wielu dziennikarzy jest pierwszym przystankiem do telewizji. Czerpiąc ze swojego 406 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa doświadczenia wskazała, że jeśli ktoś chce być radiowcem angażuje się i najczęściej jest dobrym dziennikarzem, ale w wielu rozgłośniach i innych mediach dominuje przygotowywanie materiałów pod tezę. – Dzisiejsze dziennikarstwo coraz rzadziej poszukuje prawdy, dąży natomiast do udowodnienia własnych tez – podsumowała szefowa Radia Plus. Moderator poprosił red. Magdalenę Tadeusiak o ocenę polskiego dziennikarstwa w kontekście wielu lat spędzonych zagranicą. Na wstępie zaznaczyła, że studiowała dziennikarstwo we Francji i po powrocie do Polski w połowie lat 90. była zaskoczona tym, że wszystkie wpojone jej ideały rzetelności, obiektywizmu, bezstronności, dystansu, kultury i wyważenia słowa, a przede wszystkim dążenia do prawdy uznano tu za nieistotne. Uważa, że wynikało to z konkurencji między mediami – w tej sytuacji ważne było, kto jest pierwszy, zaczęła się gonitwa na pseudonewsy (jak określiła tematy, które choć nieistotne, dla polskich mediów stawały się sprawami największej wagi). Przyznała, że miała świadomość, iż „człowiek wsiąka w politykę i temat, a wtedy brakuje dystansu i obiektywizmu”, podkreśliła jednak, że należy się uczyć na błędach, być ich świadomym i zastanowić się, gdzie leżą racja, prawda i sedno. Tadeusiak twierdzi, że stan dziennikarstwa będzie się pogarszać, do czego przyczynia się wyścig między mediami tradycyjnymi a elektronicznymi, szczególnie społecznościowymi. Według niej coraz częstsze błędy pracowników mediów wynikają również z poziomu szkolnictwa dziennikarskiego. – Dzisiaj okazuje się, że nie ważne, kto ma rację – ważne, kto jest dla nas ważniejszy – stwierdziła mając na myśli praktyki TVP. – Uważam, że jeśli człowiek ma pewien kręgosłup, zasady, które uważa za słuszne, powinien ich bronić za wszelką cenę – dodała. Red. Tadeusiak zauważa, że wielu młodych dziennikarzy chce pracować według zasad, ale ubolewa, że media – szczególnie telewizja – przekraczają pewne granice, dążąc do promowania na celebrytów dziennikarzy z brakami w warsztacie. W tym sensie zgodziła się z tezą dr Sułek-Kowalskiej o postępującym uprzedmiotowieniu człowieka w dziennikarstwie, gdy to nie rozmówcy, a dziennikarze stają się bohaterami materiałów. Przywołała przykład młodej dziennikarki źle przygotowanej do wywiadu z Pawłem Kukizem. Tym samym podkreśliła, że jest wielu młodych, którzy szybko chcą być sławni, a stają się rozpoznawalni z powodu swoich wpadek, nie zaś fachowości. Nawiązała także do swoich doświadczeń z Francji, gdzie po ukończeniu szkoły dziennikarskiej należy zdać przed komisją złożoną z doświadczonych dziennikarzy egzamin uprawniający do wykonywania zawodu, co uważa za rozwiązanie warte rozważenia w Polsce. Następnie prowadzący poprosił prof. Jacka Ostaszewskiego o ocenę kondycji polskiego dziennikarstwa. Dziekan Wydziału Zarządzania i Komunikacji Społecznej UJ uznał na wstępie, że media odpowiadają na zapotrzebowanie 407 �Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa społeczne, są soczewką zmian społecznych, które nie muszą się wszystkim podobać. Nawiązał także do wspomnianego wcześniej problemu narcyzmu, egotyzmu wśród dziennikarzy. Przytoczył też anegdotę o bardzo dobrej studentce dziennikarstwa, która nie została przyjęta na studia z psychologii społecznej. Decydujący o tym założyli brak empatycznej postawy wśród dziennikarzy i ich zbyt rozbudowaną asertywność, co nie jest akceptowalne u psycho3 logów . Prof. Ostaszewski argumentował ponadto, że tendencja do przyspieszenia, maksymalizacji aktualności newsa i wszechobecnego infotainmentu narasta. Wg niego przedstawiany w mediach „obraz rzeczywistości jest wykrzywiony, bo trafia do nich tylko to, co atrakcyjne z punktu widzenia newsowości i nie ma czasu na wnikliwe zajęcie się określonym problemem”. Dodał, że dziennikarz konfrontując się z problemem, nie mierzy się z nim, nie naświetla go i nie przedstawia wielu punktów widzenia, a sprowadza go do konfliktu, będącego najłatwiejszym sposobem szybkiego spolaryzowania sytuacji i zajęcia stanowiska. – Jest to zagrożenie, dlatego że degeneruje życie społeczne, sprowadzając je do gry konfliktów interesów i uniemożliwia rozważny namysł – konkludował. W myśl tego jedne konflikty zastępują kolejne, a żadne z nich nie zostają rozwiązane. Ostaszewski odniósł się także do zjawiska uchodźców i prezentowania go w mediach, podlegającego w jego opinii zbyt daleko idącej tabloidyzacji. Dr Maciej Łętowski z KUL rozpoczął swoją wypowiedź od apelu o odnoszenie się do dziennikarzy z „wielką serdecznością”, ponieważ znaleźli się w sytuacji zagrożenia miejsc pracy, kultury zawodowej, jej etosu; wobec tych zjawisk są bezradni, co wymusza „dramatyczną zmianę tego zawodu”. Ubolewał także nad spadkami nakładów prasy i wskaźników czytelnictwa oraz preferowaniem słuchania, oglądania i korzystania z mediów elektronicznych. Nawiązywał do poruszanych wcześniej kwestii dominującej w nich szybkości i niskiej jakości treści. Mówił także o zmianach co do własności mediów – z domów mediowych na fundusze inwestycyjne, co skutkuje spadkiem jakości. Odniósł się także do „abdykacji państwa z funkcji regulatora rynku” i jego bezradności wobec mediów internetowych, które nie spełniają kryteriów komunikowania masowego. Podjął również temat uchodźców i zwrócił uwagę na „konflikt poznawczy” w przedstawianiu tego problemu. Mówił o przekraczaniu granic przez dziennikarzy, odnosząc się do przypadku węgierskiej dziennikar4 ki relacjonującej konflikt z uchodźcami . Łętowski uważa, że media tradycyjne                                                              3 Na mocy przepisu o przyjmowaniu na drugi kierunek studiów studentów spełniających określone kryteria bez egzaminu.  4 Świat obiegło nagranie, na którym Petra Laszlo, dziennikarka węgierskiej telewizji N1TV, przewraca i kopie imigrantów: https://www.youtube.com/watch?v=EaXnr7kH6ec, CNN, 9.09. 2015 [dostęp: 15.01.2016].  408 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa i wartościowe stanowić będą formę kultury wysokiej dla elity, a „masy pójdą w sieć, tak jak chodziły na jarmarki”, bo tam dostaną rozrywkę dla siebie. Na pytanie o kondycję polskiego dziennikarstwa i szkolnictwa dziennikarskiego odpowiadał także prof. Janusz Adamowski, dziekan WDiNP UW. Na wstępie zaznaczył, że choć modne jest dziś ubolewanie nad kondycją dziennikarstwa w Polsce i on sam również nie jest z niej zadowolony, to uznaje, że jest ono bardzo różne: media jakościowe nadal funkcjonują, choć są wypierane przez coraz popularniejsze „media kiepskie, które są potrzebne, skoro nie znikają”. Dodał, że przy postępującej komercjalizacji nie powinno być dla nich miejsca, gdyby były bezużyteczne. Wskazał czynniki, które jego zdaniem drażnią we współczesnym polskim dziennikarstwie. Zwrócił zwłaszcza uwagę na nadmierne upolitycznienie, prowadzące do zaniku obiektywizmu dziennikarskiego i dominacji stronniczości. – Uznaję to za nieszczęście, bo obserwuję media innych krajów, gdzie widzę większą dozę obiektywizmu, większy profesjonalizm – zaznaczył. Prof. Adamowski uważa także, że problemem współczesnego polskiego dziennikarstwa jest pogłębiająca się tabloidyzacja, która przejawia się spadkiem jakości nawet w mediach, które niegdyś „można było uznać za przyzwoite jakościowo”. – Wytłumaczenie jest dość bałamutne: wszyscy to czynią, więc i my powinniśmy, bo inaczej znikniemy z rynku – konkludował. Za kolejny problem uznał postępującą komercjalizację: jego zdaniem mamy do czynienia z pauperyzacją treści i zwiększaniem rozrywkowego charakteru mediów. – Coraz więcej tandetnej muzyki, coraz mniej wartościowych, ale kosztownych form dziennikarskich, rezygnacja z drogich korespondentów zagranicznych – wyliczał. Nawiązał także do spadku autorytetu organizacji dziennikarskich, przybierających „polityczne maski”, zamiast funkcjonowania jako organizacje związkowe wskazujące wzorce profesjonalne. Adamowski wyliczał też kolejne problemy: pogłębiające się niechlujstwo językowe, elementarne braki wiedzy i profesjonalnego przygotowania. W tym miejscu poparł stanowisko red. Magdaleny Tadeusiak o konieczności doprecyzowania kto jest, bądź w jaki sposób staje się dziennikarzem argumentując, że jest to zawód zaufania społecznego i „nierozważnym działaniem klawiatury czy długopisu można nawet zabić człowieka”. – Na to wszystko nakłada się pycha, która idzie przed upadkiem, a więc głębokie przekonanie ludzi mediów o własnej nieomylności, wynikające z przekonania, że czwarta władza może więcej – orzekł prof. Adamowski, podkreślając, że kryzys dziennikarstwa jest zjawiskiem ogólnoświatowym. Na koniec polemizował ze stanowiskiem Macieja Łętowskiego, zaznaczając, że Internet daje wolność wypowiedzi i mimo swych ciemnych stron, umożliwia dyskusję demokratyzując komunikowanie masowe. Nie mniej uznał, że wartościowe treści najczęściej wymagają opłaty. Ponadto, zastanawiał się także, kim jest dzisiaj dziennikarz: „czy to człowiek publikujący w czasopiśmie niszowym, czy blogger, który ma milionową pu- 409 �Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa bliczność”? – Nie można powiedzieć więc, że kondycja polskiego dziennikarstwa jest jednoznacznie zła – jest różna, ma wiele odcieni – zakończył. Jako ostatni wypowiadał się przedstawiciel gospodarzy konferencji, prof. Grzegorz Łęcicki. Według niego dziennikarstwo jest wypadkową zmian, których doświadczamy. Mówił, że świat się gwałtownie zmienia, a „dziennikarze są papierkiem lakmusowym owych zmian, nie zawsze na dobre”. Zwracał uwagę na klasyczne, ale wciąż aktualne cechy podstawowe dobrych dziennikarzy, jak zasób wiedzy i warsztat. – Obecnie poziom ignorancji [dziennikarzy] jest duży – dodał i przytoczył anegdotę o tym, jak przekonał dziennikarza, że był 5 doradcą w czasie soboru efeskiego . Uznał, że niekiedy ignorancja wynika „z dobrej woli, niedouczenia «pozytywnego», co przejawia się chęcią przypodobania się rozmówcy i odbiorcom. (Przytoczył kolejną anegdotę o dziennikarzu dużej stacji telewizyjnej przekonanego, że pontyfikat Jana Pawła II był najdłuższym w historii i nie zmienił zdania, mimo faktów przedstawionych przez gościa). W opinii Łęcickiego rażąca jest także „całkowita ignorancja młodego pokolenia”, która wynika w dużej mierze z systemu szkolnictwa. – Nas uczono czytać i pisać, teraz nie jest dyshonorem nie wiedzieć, kto to są ci „Ludzie bezdomni”, bo przecież można im wybudować domy, niech sobie mieszkają – oceniał. Zauważył, że pozytywną zmianą jest łatwość przyjmowania przez młode pokolenia nowych technologii i możliwości, jakie niosą. Apelował jednak, by uczulać te grupy na to, iż publikując w sieci nie mogą automatycznie uważać się za dziennikarzy. Prof. Łęcicki ubolewał także nad utratą tożsamości, samoświadomości dziennikarzy: twierdził, że zanika świadomość tego, że jest to zawód zaufania społecznego i wymaga odpowiedzialności za przekazywane treści. – Komercjalizacja wszystkiego, każdej działalności intelektualnej jest elementem, który jest groźniejszy, niż dawny PRL-owski cenzor. Ten przejaw niewoli powoduje, że ludzie są gotowi rezygnować ze swoich ideałów, co wynika z problemów ekonomicznych i z zatrudnieniem – podsumował. Podkreślił, że dziennikarz będzie mieć niezależność wypowiedzi, jeśli dostanie komfort niezależności materialnej. Inaczej może napisać, że „Kaczor Donald jest tak samo mądry, jak król Salomon”. Następnie ks. prof. J. Kloch zachęcił uczestników panelu do skomentowania dotychczasowej dyskusji. Rozpoczęła red. B. Sułek-Kowalska, polemizując z prof. G. Łęcickim na temat cenzury z czasów PRL i współczesnej. – W naszym zawodzie sprawą absolutnie priorytetową jest sumienie – stwierdziła. Zaakcentowała, że w „minionym systemie” sumienie trzeba było sobie złamać wchodząc do zawodu. Uspokajała też młode pokolenie, że czasy historyczne wcale nie były dla dziennikarstwa lepsze, ponieważ to zawsze był zawód,                                                              5 Sobór efeski pierwszy – trzeci sobór powszechny, zwołany w Efezie w 431 r.  410 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa w którym „trzeba sobie odpowiadać na pytanie: «czy ja się na to naprawdę zgadzam i za jaką cenę?»”. – Więc nie mówmy, że wtedy było łatwiej. Nieprawda, nie było – zakończyła. W odpowiedzi prof. Łęcicki zauważył, że wierność sumieniu w dawnym systemie nie owocowała tak drastycznymi skutkami ekonomicznymi, jak ma to miejsce obecnie. – Mogę pisać artykuł o skorumpowanym burmistrzu, ale na drugi dzień już mnie nie będzie – zwrócił uwagę. Dalej dyskusja oscylowała wokół rozumienia sumienia dziennikarzy i mediów (szczególnie katolickich) w okresie cenzury. W tym miejscu swoją refleksją podzielił się także prof. J. Adamowski, który zgodził się, że problem jakości dziennikarstwa wynika w dużej mierze z kwestii ekonomicznych. Argumentował, że czwartą władzą nie są media, a ich właściciele, którzy poprzez postępującą komercjalizację prowadzą do drastycznego spadku jakości. – Jestem zwolennikiem podejścia Kapuścińskiego, że w tym zawodzie są media workerzy i jest elita – nadmienił. Wyraził także zaniepokojenie przejawem postępującej komercjalizacji w postaci konieczności samozatrudnienia pracowników środków przekazu (np. w TVP), zwalniania doświadczonych dziennikarzy i zastępowania ich początkującymi, gotowymi tworzyć treści na zamówienie właściciela danego medium. – Widać wyraźnie, że wielu ludzi, nawet obdarzonych sumieniem, zaczyna je przeliczać na ratę kredytu, na to, że są dzieci itd. – konstatował. Ocenił, że wątek ekonomiczny w sposób coraz bardziej brzemienny w skutki przekłada się na kondycję polskiego dziennikarstwa. Red. P. Michońska odniosła się do wątpliwości dotyczących tożsamości współczesnych i przyszłych dziennikarzy. Jej zdaniem ekonomia w postaci cięcia kosztów oraz dążenie do multimedialności każdego medium mają obecnie bardzo duże znaczenie. – Dzisiaj dziennikarz musi robić wszystko – zauważyła odnosząc się do konieczności przygotowywania przez pracowników mediów różnorodnych materiałów. Uznała także, że dziś dziennikarzem może być każdy, kto coś publikuje. Nawiązała też do częstego usprawiedliwiania się przez dziennikarzy pośpiechem: według niej, na kanwie redukcji kosztów, dziennikarze otrzymują zlecenia, które muszą zrealizować, jednocześnie pracując nad innymi tematami, co sprawia, że nie mogą się odpowiednio przygotować do żadnego z tych zadań. Po wysłuchaniu wszystkich opinii ekspertów zasiadających w panelu, prowadzący poprosił pozostałych uczestników konferencji o zabranie głosu. Jako pierwszy do wygłoszonych sądów ustosunkował się ks. dr hab. Witold Kawecki, prof. UKSW, który stwierdził, że warto podjąć temat kondycji polskiego dziennikarstwa z perspektywy zagranicznej, jako że mamy „własną płytką i lękliwą perspektywę oceny”. Wskazał, że problemem jest też strukturalizm (np. likwidowanie redakcji programów zagranicznych w TVP), który prowadzi do absencji perspektywy zagranicznej w mediach, co znów uniemożliwia odpowiednią ocenę skomplikowanych problemów. – Główne serwisy informa- 411 �Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa cyjne telewizji publicznej, misyjnej są wyciskaczem łez. Z programów informacyjnych i publicystycznych robimy rzewliwe show – tłumaczył. W jego ocenie, ludzie mają prawo „dowiadywać się, jak jest zbudowany świat, jakie są problemy światowe”. Krytykował również nieskorzystanie z doświadczeń zagranicznych. – Nie trzeba się więc dziwić, że za chwilę 99% ankietowanych Polaków będzie przeciwko jakiemukolwiek pobytowi uchodźcy w Polsce – zakończył. Jako kolejny wypowiedział się prof. dr hab. Karol Klauza (KUL). Odniósł się do praktyk na rynku południowoazjatyckim: w Japonii, która ma jeden z najwyższych na świecie wskaźnik korzystania z mediów elektronicznych, na 1 tys. mieszkańców sprzedaje się ponad 450 tytułów gazet, podczas gdy w Polsce współczynnik ten wynosi 67:1000. Prof. Klauza podkreślił, że w perspektywie światowej czytelnictwo prasy rozwija się w kierunku wspominanej już wcześniej elitarności. Zwracał baczną uwagę na konieczność stawiania na etapie studiów „wysokiego pułapu świadomości bycia dziennikarzem”. – Od tego, jak ukształtujemy mentalność naszych absolwentów zależeć będzie styl ich dziennikarstwa w Polsce i na emigracji. Będą się wyróżniać wiedzą, mentalnością i kompetencjami – rozstrzygał. – Dziennikarze za pomocą słów prowadzą dusze ludzkie ku prawdzie, dobru i pięknu – dodał. Zwrócił także uwagę na kondycję odbiorców mediów, uznając że również oni nie reprezentują odpowiedniego poziomu, co wynika z braków w wykształceniu, wiedzy i wychowaniu. W tym miejscu prowadzący poprosił panelistów o odniesienie się do dotychczas usłyszanych komentarzy. Rozpoczęła red. M. Tadeusiak opowiadając o kondycji dziennikarstwa francuskiego i swoich doświadczeniach na studiach w Strasburgu. Opowiedziała anegdotę z zajęć o drugiej wojnie światowej, podczas których jej francuscy koledzy wykazali się brakiem elementarnej wiedzy, co potem nie przeszkodziło im zostać uznanymi dziennikarzami. Zauważyła też, że francuskie dziennikarstwo nie jest tak upolitycznione, jak rodzime. – Większość dziennikarzy nigdy nie pozwoliłaby sobie na zabiegi propagandowe, jakie są stosowane u nas – oceniła. W jej opinii polscy dziennikarze nie kryją swoich sympatii politycznych i zbyt jawnie opowiadają się po którejś ze stron sceny politycznej. Podkreśliła także, że francuskie serwisy informacyjne są przeglądem wydarzeń z całego kraju i z zagranicy, podczas gdy w Polsce dominuje perspektywa polityczna. Przytaczała sytuacje, w których mówiono jej, że sprawy rozgrywające się na arenie Unii Europejskiej nie interesują polskiego odbiorcy, bo są nudne. – Lepiej pokazać coś, co gra na ludzkich emocjach – konkludowała. Na koniec wskazała, że wiele zależy od poziomu wydawców i redaktorów naczelnych, co często prowadzi do konieczności dokonywania wyborów pomiędzy treściami istotnymi a efektownymi. Nazwała ten stan rzeczy „odwieczną walką pomiędzy tym, co potrzebne, a co atrakcyjne”. W odniesieniu do tego prof. J. Adamowski zauważył, że problem ten ma wyraźne podłoże finansowe. Zgodził się, że rodzima perspektywa „coraz bardziej 412 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa przypomina perspektywę zaścianka, w której zamykamy się i marginalizujemy”. To sprawia, że odbiorcy w coraz mniejszym stopniu interesują się wydarzeniami na świecie, a zajmują „tanimi sensacjami”. Uważa, że zadanie szerokiego pokazywania problemów świata ze wszystkimi jego blaskami i cieniami należy do mediów publicznych. Przywołał też kwestię finansowania – ściągalności abonamentu i nie traktowania go jako daniny publicznej na cele misyjne. – W reakcji na to Telewizja Polska komercjalizuje się w stopniu nieprzyzwoitym – ubolewał. Odwołał się ponadto do swojego doświadczenia naukowego związanego z mediami rosyjskimi, które uznał za profesjonalne pod względem technicznym i warsztatowym, ale w pełni służalcze wobec państwa, a więc de facto propagandowe. Następnie odniósł się do kwestii kryzysu greckiego, odpowiedzialnością za który w dużej mierze obarczył tamtejsze media, publikujące treści wygodne dla swoich właścicieli lub wręcz milczące o stanie greckiej gospodarki. Na tej podstawie uznał, że polskie dziennikarstwo nie znajduje się jeszcze w tak dramatycznym stanie, jaki można obserwować w wybranych krajach. – Słabość polskiego dziennikarstwa jest też efektem słabości systemowych [demokracji] – podsumował prof. Adamowski. Jako kolejny spośród słuchaczy do debaty przyłączył się o. prof. dr hab. Leon Dyczewski (KUL). Podkreślił, jak ważne jest stawianie na „mocnych ludzi z mocnym sumieniem”. Uważa, że polskie szkoły dziennikarskie właściwie kształcą adeptów, jednakże ci zderzając się z rzeczywistością zawodową, muszą się do niej w sposób negatywny dostosować. – Kiedyś myślałem, że polskie dziennikarstwo samo się uzdrowi: jak dziennikarze dojdą do dna, ludzie przestaną kupować prasę, słuchać radia i patrzeć w telewizję – żalił się. Zauważył, że jest odwrotnie: tabloidy stają się coraz popularniejsze i winił za ten stan polskie społeczeństwo, które namawiał do buntu przeciw dziennikarstwu słabej jakości. – Może nastąpi taki czas? Ale za długo i nie warto czekać, bo może być jeszcze gorzej – zawyrokował. Wskazał kilka dróg uzdrowienia dziennikarstwa w Polsce: stworzenie struktury, która wyłoni media wiodące (widzi w tej roli media publiczne); odpolitycznienie mediów i regulatorów; promowanie dobrych dziennikarzy przez opinię środowiskową, jak również naprawienie samego środowiska dziennikarskiego; zmiana postawy dziennikarzy w celu wypracowania poczucia więzi z drugim człowiekiem i społeczeństwem. Następnie wypowiedział się prof. dr hab. Jerzy Olędzki (UW, UKSW), zgadzając się ze wszystkimi wcześniej wygłoszonymi opiniami i diagnozami. Jednakże dodał, że nikt nie wspomniał o roli prawa prasowego. Red. Sułek-Kowalska uzupełniła, że wszyscy czekają, aż się zmieni, bo obecnie obowiązuje sformułowane w 1984 roku. Według Olędzkiego wielu poruszanym podczas debaty kwestiom można by zaradzić dzięki rozwiązaniom legislacyjnym. Nawiązał do swoich doświadczeń z USA, gdzie uczy się studentów, czym mają być media, jakie spełniać funkcje, kim ma być dziennikarz i jakim prawom podlega. – 413 �Sprostać wymaganiom Jana Pawła II wobec dziennikarstwa Dziennikarz w Stanach Zjednoczonych nie ma żadnych przywilejów – poza pierwszeństwem dostępu do informacji. A dziennikarze w Polsce chcą mieć przywileje, by dodatkowo coś dla siebie zdobyć – mówił stanowczo. Uznał to za jedno ze źródeł problemów współczesnego polskiego dziennikarstwa. Jako ostatni głos zabrał dr Tomasz Gackowski (UW), który mówił, że polski system prawny jest skonstruowany na podobieństwo francuskiego, czyli „kaskadowego wyłaniania władz przez organy państwowe”, co w jego opinii ma prowadzić do zmniejszenia upolitycznienia regulatorów. Podkreślił, że na to nakłada się i oddziałuje kultura polityczna. Odnosząc się do tabloidyzacji mediów uznał, że w Polsce mamy do czynienia ze stronniczością strategiczną na poziomie strukturalnym, a nie poszczególnych dziennikarzy. Na potwierdzenie swojej tezy przywołał problem niewyjawiania części informacji i milczenia wszystkich mediów o jakiejś kwestii. Zamykając dyskusję, prowadzący panel ks. prof. J. Kloch przywołał słowa Jana Pawła II skierowane do pracowników mediów: „Unikajcie powierzchowności w informowaniu, a także tendencyjnego podkreślania strony negatywnej i sensacji bez liczenia się z prawami osobistymi każ6 dej jednostki. Nie ma informacji czy przekazu bez związku z wartościami” . W czasie debaty padło wiele odpowiedzi na pytanie o kondycję polskiego dziennikarstwa. Według dyskutantów jest ona bardzo różna i odzwierciedla ogólnoświatowy kryzys w tym zakresie. Przejawia się on m.in. postępującą tabloidyzacją, pogonią za newsami i pseudonewsami, obniżaniem się poziomu profesjonalizmu, wykształcenia i wiedzy. Uczestnicy debaty wskazali także charakterystyczną negatywną cechę polskiego dziennikarstwa – nadmierne upolitycznienie – co w ich opinii prowadzi do braku obiektywizmu dziennikarskiego, udowadniania tez, a nie poszukiwania prawdy. Ponadto zwrócono uwagę na kwestię własności środków przekazu: media w coraz większym zakresie są zarządzane przez fundusze inwestycyjne, a co za tym idzie – mają przynosić zyski, a nie służyć przedstawianiu obiektywnego obrazu rzeczywistości. Z obserwacji panelistów wynika, że poza Polską dziennikarze wykazują większy poziom tak profesjonalizmu, jak i obiektywizmu. Dyskutujący podkreślili także potrzebę wzajemnej życzliwości – dziennikarzy i odbiorców mediów. Oceniając pracę tych pierwszych, należy również brać pod uwagę sytuację zagrożenia miejsc pracy. W wielu wypadkach w swoich wypowiedziach dziennikarze są uzależnieni od pracodawców i sytuacja ta powinna ulec zmianie. Uczestnicy debaty zauważyli także, że dla młodych                                                              6 Jan Paweł II, Przemówienie wygłoszone do przedstawicieli środków społecznego podczas spotkania w Wielkiej Sali opactwa benedyktynów w Einsiedeln (Szwajcaria), 16 kwietnia 1984 rok; cytat za: K. Bernat, Media i dziennikarstwo w świetle nauczania papieży: Jana Pawła II i Benedykta XVI, „Naukowy Przegląd Dziennikarski” 3 (2014), s. 82.  414 �Józef Kloch, Łukasz Przybysz, Debata o stanie polskiego dziennikarstwa adeptów sztuki dziennikarskiej istotne są początki pracy w mediach, zwłaszcza ich szefowie – profesjonalizm i system wartości, na którym się opierają. Szereg ujemnych zjawisk w dziennikarstwie swój początek bierze z niskiego poziomu wiedzy i wykształcenia dziennikarzy. Stąd uczestnicy debaty poparli pomysł konieczności doprecyzowania w Polsce, w jaki sposób ktoś nabywa prawa do określania go mianem dziennikarza, podobnie jak się to dzieje we Francji. Praca w mediach jest bowiem służbą zaufania publicznego o wielkiej odpowiedzialności. Ks. dr hab. Józef Kloch, UKSW Dr Łukasz Przybysz, UW  415 �Biogramy autorów Biogramy autorów Karolina Brylska, dr – Instytut Dziennikarstwa Uniwersytet Warszawski, Laboratorium Badań Medioznawczych UW – medioznawca i politolog, absolwentka Instytutu Stosunków Międzynarodowych oraz Instytutu Dziennikarstwa WDiNP UW, doktor nauk społecznych w zakresie nauk o mediach; stypendystka programu Socrates-Erasmus, w ramach którego studiowała w Instytucie Nauk Politycznych w Paryżu (Sciences Po), zastępca kierownika Laboratorium Badań Medioznawczych UW. Zajmuje się analizą retoryczną przekazów medialnych oraz analizą dyskursu publicznego. E-mail: karolina.brylska@id.uw.edu.pl Marta Brzezińska-Waleszczyk – absolwentka Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, doktorantka Instytutu Edukacji Medialnej i Dziennikarstwa. W 2012 obroniła pracę magisterską Blogi jako narzędzie komunikacji społecznej w Kościele. Przygotowuje rozprawę doktorską nt. Nowej ewangelizacji w social media. Publicystka i dziennikarka. Prowadziła audycje w Radiu Wnet i Radiu Warszawa. Publikowała w Gazecie Polskiej, wpolityce.pl, Deon.pl, Rzeczpospolitej, portalu Fronda.pl, a ostatnio Natemat.pl. Współautorka oraz autorka książek. Współpracuje z „Przewodnikiem Katolickim” oraz serwisem Wp.pl. Autorka kilkudziesięciu tekstów publicystycznych i wywiadów. E-mail: mart.bre@gmail.com Ewa K. Czaczkowska, dr – Wydział Teologiczny Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, adiunkt w Katedrze Teorii, Aksjologii i Prawa Mediów. Zainteresowania naukowe: medioznawstwo, historia, biografistyka. Pracowała w „Rzeczypospolitej”, obecnie publikuje m.in. we „Wprost” i „Gościu Niedzielnym”. Autorka książek m.in. Kardynał Wyszyński. Biografia, Siostra Faustyna. Biografia Świętej, Papież, który uwierzył. Jak Karol Wojtyła 416 �Biogramy autorów przekonał Kościół do kultu Bożego Miłosierdzia, Ksiądz Jerzy Popiełuszko, Cuda świętej Faustyny. E-mail: e.czaczkowska@aeropag21.pl Ks. Michał Drożdż, dr hab. – profesor Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, wykładowca teorii mediów i komunikacji społecznej oraz filozofii i aksjologii mediów, redaktor, doktor filozofii nauki i przyrody, doktor habilitowany nauk społecznych w zakresie nauk o mediach; dyrektor Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie. Obszar badań naukowych: aksjologia mediów i komunikacji społecznej. Autor kilkudziesięciu artykułów i książek. E-mail: michal.drozdz@upjp2.edu.pl Karolina Dziewulska-Siwek, dr – teoretyk i praktyk rzecznictwa prasowego, absolwentka Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Zdobywanie warsztatu dziennikarskiego rozpoczęła w mediach publicznych: Polskim Radiu i Telewizji Polskiej. Praktykowała w biurach prasowych spółek kolejowych. Była PR-owcem organizacji charytatywnej. Rzecznik prasowy Agencji Rynku Rolnego. Wykłada na swojej Alma Mater oraz WSKSiM w Toruniu. Pasjonatka radia. E-mail: dziewulska.siwek@gmail.com Tomasz Gackowski, dr – Instytut Dziennikarstwa Uniwersytet Warszawski, Laboratorium Badań Medioznawczych UW, absolwent Instytutu Dziennikarstwa i Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego w ramach Kolegium Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Humanistycznych UW; stypendysta programu START Fundacji na rzecz Nauki Polskiej w 2013 r.; laureat stypendium dla wybitnych młodych naukowców Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego 2015-2018 r.; zastępca dyrektora ID UW ds. badań naukowych i współpracy z zagranicą, kierownik Laboratorium Badań Medioznawczych UW. Autor licznych artykułów i książek z zakresu metodologii badań medioznawczych, komunikacji politycznej i giełdowej, współorganizator wielu konferencji, zjazdów, kongresów oraz warsztatów badawczych (m.in. Ogólnopolskich Konferencji Metodologicznych Medioznawców). E-mail: tomasz.gackowski@lbm.uw.edu.pl Damian Guzek, dr – Uniwersytet Śląski w Katowicach, adiunkt w Zakładzie Dziennikarstwa Instytutu Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UŚ. Stypendysta MNiSW oraz the Swedish Institute. W 2016 r. Visiting Research Fellow w School of Humanities, Keele University (Wielka Brytania). Od 2013 r. przedstawiciel młodych badaczy w Grupie Roboczej Media i Religia przy European Communication Research and Education Association (ECREA). 417 �Biogramy autorów W latach 2015-2018 kieruje grantem NCN Media wobec idei świeckiego państwa. Jest autorem dwóch monografii oraz autorem i współautorem ponad 20 publikacji naukowych z zakresu mediów, religii i polityki publikowanych m.in. w „Journalism Studies” czy „Online – Heildelberg Journal of Religions on the Internet”. Swoje zainteresowania naukowe koncentruje wokół problematyki mediów i religii oraz medialnej reprezentacji konfliktów. Z wykształcenia medioznawca, politolog oraz teolog. E-mail: damian.guzek@us.edu.pl Witold Kawecki CSsR, prof. dr hab. – profesor nauk teologicznych w zakresie teologii kultury, sztuki i dziennikarstwa, kierownik Katedry Dialogu Wiary z Kulturą Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Autor kilkudziesięciu książek i kilkuset publikacji, współpracownik m.in. Polskiego Radia i Telewizji Polskiej. Członek międzynarodowej komisji eksperckiej „Prawo do kultury” przy Narodowym Centrum Kultury. Przewodniczący Zespołu Kompetencji Kulturowych Kościoła przy NCK. Ekspert w zakresie teologii, kulturoznawstwa i dziennikarstwa Polskiej Komisji Akredytacyjnej. E-mail: o.witold@interia.pl Milena Kindziuk, dr – medioznawca, adiunkt w Instytucie Edukacji Medialnej i Dziennikarstwa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Autorka biografii i znawca życia i działalności bł. ks. Jerzego Popiełuszki (książki zostały przetłumaczone m.in. na język włoski, słoweński, hiszpański). Autorka biografii m.in. kard. Józefa Glempa pt. Ostatni taki Prymas. Kard. Józef Glemp; Emilii Wojtyłowej pt. Matka Papieża; Marianny Popiełuszko pt: Matka świętego. Publicystka, redaktor prowadzący warszawskiej edycji Tygodnika „Niedziela”, współpracownik Tygodnika „W Sieci”, „W Sieci historii” oraz portalu www.wpolityce.pl. Publicystka, dziennikarka; współautorka haseł Wielkiej Encyklopedii Jana Pawła II. E-mail: mkin@interia.pl Ks. Józef Kloch, dr hab. – profesor w Instytucie Edukacji Medialnej i Dziennikarstwa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, zajmuje się komunikacją w social media oraz zagadnieniami związanymi z rzecznictwem prasowym, Internetem i Kościołem, medioznawca. Stypendysta The Catholic University of America w Waszyngtonie. Autor m.in. Kościół w Polsce wobec Web 2.0 (Kielce 2013). Redaktor czasopism naukowych „The Person and the Challenges” oraz „Media and Religion”. Rzecznik Konferencji Episkopatu Polski w latach 2003-2015. E-mail: j.kloch@uksw.edu.pl 418 �Biogramy autorów Ks. Rafał Leśniczak, dr – Instytut Edukacji Medialnej i Dziennikarstwa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego. Studiował filozofię i teologię w Wyższym Seminarium Duchownym w Łodzi. W 2004 roku obronił magisterium z teologii na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie oraz przyjął święcenia kapłańskie. W latach 20052010 studiował na Wydziale Komunikacji Społecznej Instytucjonalnej Papieskiego Uniwersytetu Świętego Krzyża w Rzymie, uzyskując stopień doktora komunikacji społecznej instytucjonalnej. Jest członkiem towarzystw naukowych European Communication Research and Education (ECREA), International Association for Media and Communication Research (IAMCR), Polskiego Towarzystwa Komunikacji Społecznej, Polskiego Towarzystwa Nauk Politycznych. Autor ponad 20 publikacji naukowych. Główne kierunki badań obejmują: etykę dziennikarską, komunikowanie polityczne, komunikowanie społeczne i public relations. E-mail: r.lesniczak@uksw.edu.pl Ks. Marek Łuczak, dr hab. – profesor w Katedrze Dziennikarstwa Ekonomicznego i Nowych Mediów w Uniwersytecie Ekonomicznym w Katowicach. Prezbiter archidiecezji katowickiej, sekretarz redakcji tygodnika „Niedziela”, publikuje z zakresu katolickiej nauki społecznej oraz nauki o mediach, autor i współautor kilkudziesięciu artykułów. E-mail: xmarek@orange.pl Anna Miotk, dr – dyrektor ds. komunikacji w firmie Polskie Badania Internetu. Wcześniej odpowiadała za badania i rozwój produktu oraz wybrane działania marketingowe dla jednej z marek monitoringu mediów. Ma wieloletnie doświadczenie w public relations – pracowała w uznanych polskich i sieciowych agencjach PR, realizując projekty dla klientów z sektorów IT, FMCG oraz healthcare. Doktor nauk humanistycznych, tytuł jej rozprawy doktorskiej to: Metody oceny i pomiaru rezultatów działań public relations stosowane w Polsce. Wcześniej ukończyła socjologię na Uniwersytecie Gdańskim. Wykłada na studiach podyplomowych PR, prowadzi szkolenia dotyczące mierzenia efektów działań public relations; jej kompetencje trenerskie potwierdza certyfikat Szkoły Trenerów House of Skills. Autorka książek Badania w public relations, Skuteczne social media i licznych publikacji w mediach branżowych oraz bloga poświęconego mierzeniu działań komunikacyjnych. E-mail: kontakt@annamiotk.pl lub anna.miotk@gmail.com Jerzy Olędzki, prof. dr hab. – profesor zwyczajny na Wydziale Teologicznym Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, profesor emeritus Uniwersytetu Warszawskiego. Specjalizacja badawcza: nauki o mediach i nauki o polityce. Dydaktyk w zakresie teorii i praktyki komunikacji społecznej, public rela- 419 �Biogramy autorów tions, etyki zawodowej dziennikarzy i specjalistów public relations. Autor publikacji z zakresu socjologii komunikowania międzynarodowego, przepływu informacji i profesjonalizmu w dziennikarstwie i etyki w public relations. E-mail: j.oledzki@gmail.com Mateusz Patera – Instytut Dziennikarstwa Uniwersytet Warszawski, Laboratorium Badań Medioznawczych UW, doktorant UW na kierunku nauki społeczne w zakresie nauk o mediach. Współpracownik Laboratorium Badań Medioznawczych. Absolwent Międzywydziałowych Studiów Ochrony Środowiska Uniwersytetu Warszawskiego oraz Instytutu Dziennikarstwa Wydziału Dziennikarstwa i Nauk Politycznych UW. Zainteresowania naukowo-badawcze: metody badań medioznawczych (m.in. okulografia, badania fokusowe), komunikacja wizualna, badania wizerunku, komunikacja WEB 2.0 i 3.0. E-mail: mateusz.patera@lbm.uw.edu.pl Monika Marta Przybysz, dr hab. – profesor w Instytucie Edukacji Medialnej i Dziennikarstwa Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, kierownik Katedry Public Relations i Komunikacji Marketingowej dyplomowany specjalista public relations. Doktoryzowała się w 2007 roku na podstawie rozprawy o zarządzaniu kryzysowym w Kościele w Polsce. Nagrodzona przez Prezesa Rady Ministrów RP za najlepszą pracę doktorską. Autorka kilkudziesięciu artykułów i książek naukowych z komunikacji społecznej. Członek Polskiego Towarzystwa Komunikacji Społecznej oraz Editorial Advisory Board w „Media and Religion” Wydziału Dziennikarstwa Państwowego Uniwersytetu im. M. Łomonosowa w Moskwie. Redaktor kwartalnika naukowego „KulturaMedia-Teologia”. Współorganizator corocznych warsztatów dla rzeczników prasowych zakonnych i diecezjalnych. Rzecznik prasowy i członek Zespołu ds. Nowej Ewangelizacji Konferencji Episkopatu Polski. Laureatka prestiżowej nagrody branży public relations „PRoton 2013” oraz medalu Komisji Edukacji Narodowej (2014). E-mail: uksw@op.pl Teresa Sasińska-Klas, dr hab. – socjolog i politolog, profesor w Instytucie Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego, kierownik Zakładu Komunikowania Międzynarodowego i Mediów. Specjalizuje się w zakresie relacji: media i polityka oraz socjalizacji politycznej poprzez media. E-mail: uhsasins@cyfronet.krakow.pl Małgorzata Sławek-Czochra, dr – asystent w Katedrze Komunikacji Wizualnej Instytutu Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Katolickiego Uni- 420 �Biogramy autorów wersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, członek Polskiego Towarzystwa Socjologicznego i Akademii Społecznej. Zainteresowania badawcze: komunikacja wizualna, sztuka w przestrzeni publicznej (szczególnie street art i graffiti), badanie przekazów medialnych. E-mail: malgorzataczochra@o2.pl Joanna Sosnowska, dr – adiunkt w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej KUL, dziennikarz TVP. Zainteresowania badawcze koncentrują się wokół zagadnień: dziennikarstwa telewizyjnego, gatunków przekazu telewizyjnego, filmu dokumentalnego i krytyki telewizyjnej. Od 2003 roku związana z TVP Lublin. Autorka filmów dokumentalnych, programów telewizyjnych i reportaży. E-mail: joannus@autograf.pl Anna Sugier-Szerega, dr – socjolog, medioznawca, adiunkt w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej KUL. Zainteresowania badawcze: medializacja święta i świętowania, kompetencje medialne, dziecięca kultura popularna, dziennikarstwo podróżnicze. Ostatnie publikacje: World Youth Day – a contemporary response to the need of celebration, w: World Youth Days – Testimony to the hope of the Youth, UP, Kraków, 2016, Medialne reprezentacje kultury, (red.), KUL, Lublin 2015; Christian Holidays and the Formation of Religious of Identity, w: Secularization and the Development of Religion in Modern Polish Society, red. L. Dyczewski, Waszyngton, 2014/2015. Wykonawca w projektach: Integracja lokalna czy medialna. Badanie wizerunku medialnego Obywateli Państw Trzecich w mediach ogólnopolskich i lokalnych, (2014/2015), EFI; Aktywnipozytywni w świecie nowoczesnych mediów, Pracownia Kalejdoskop (2015), grant MKiDN. E-mail: ansusz@kul.pl Justyna Szulich-Kałuża, dr hab. – Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Instytut Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej, Katedra Komunikacji Wizualnej. Zainteresowania badawcze: społeczno-kulturowe oddziaływanie mediów, rola mediów w kreowaniu modelu rodziny, język i obraz w komunikacji zmediatyzowanej. Wykonawca międzynarodowych projektów badawczych: Ehe Und Familienvorstellungen im internationalen Vergleich, Four Disjunctions: Church Renewal in a Secular Age, Framing of the Ukraine – Russia conflict in media oraz krajowych: Wyobrażenia młodzieży o małżeństwie i rodzinie, Językowe i wizualne projekty tożsamościowe rodziny lansowane w polskiej prasie opiniotwórczej, Integracja lokalna czy medialna? Badanie wizerunku medialnego obywateli Państw Trzecich w mediach ogólnopolskich i lokalnych. Autorka monografii: Projekty tożsamościowe rodziny upowszechniane w polskich tygodnikach opiniotwórczych, 421 �Biogramy autorów Lublin 2013, Małżeństwo i rodzina w polskiej prasie, Lublin 2010, autorka książek pod redakcją oraz licznych artykułów w pracach zbiorowych i czasopismach. E-mail: juszka@kul.pl Alicja Waszkiewicz-Raviv, dr – adiunkt w Instytucie Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego, w Zakładzie Komunikacji Społecznej i Public Relations. Psycholog, medioznawca i specjalistka ds. PR. Zainteresowania badawcze dotyczą: komunikacji wizualnej, wizerunku instytucji pożytku publicznego, antropologii organizacji oraz psychologii reklamy. E-mail: alicja.waszkiewicz@id.uw.edu.pl Kazimierz Wolny-Zmorzyński, prof. dr hab. – kierownik Zakładu Genologii Dziennikarskiej i Fotografii Instytutu Dziennikarstwa Uniwersytetu Warszawskiego. Redaktor naczelny Naukowego Przeglądu Dziennikarskiego, dyrektor Międzynarodowego Instytutu Badań nad Reportażem, wiceprezes Towarzystwa Studiów Dziennikarskich. Autor m.in. monografii o Melchiorze Wańkowiczu (Sztuka reportażu wojennego Melchiora Wańkowicza 1991) i Ryszardzie Kapuścińskim (Ryszard Kapuściński w labiryncie współczesności 2004) oraz książek teoretycznych o reportażu (Reportaż – jak go napisać? 2004), gatunkach dziennikarskich (Gatunki dziennikarskie – teoria, praktyka, język 2006 współautorstwo z A. Kaliszewskim, W. Furmanem), źródłach informacji dziennikarskiej (Źródła informacji dla dziennikarza 2008 współautorstwo z A. Kaliszewskim, W. Furmanem, K. Pokorną-Ignatowicz) oraz wartościowaniu i ocenie fotografii dziennikarskiej (Fotograficzne gatunki dziennikarskie 2008, Jaka informacja? Rzecz o percepcji fotografii dziennikarskiej 2010, Mistrzowie fotografii dziennikarskiej. Ocena i wartościowanie 2015, Co jest grane? O cechach dystynktywnych gatunków radiowych i telewizyjnych 2016 współautorstwo z A. Kaliszewskim). E-mail: kazimierz-wolny-zmorzynski@wp.pl Aneta Wójciszyn-Wasil, dr – Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II, Polskie Radio Lublin, asystent w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej KUL, dziennikarka radiowa w Redakcji Publicystyki Kulturalnej Polskiego Radia Lublin. Autorka książki: Sztuka radiowa w Polsce i jej krytyka do 1939 roku (Lublin 2012), laureatka nagród i wyróżnień za audycje radiowe. W kręgu jej zainteresowań badawczych znajdują się gatunki i konstrukcje narracyjne w przekazie radiowym, historia radia, a także zagadnienia warsztatowe dziennikarstwa radiowego. E-mail: wasil@kul.pl   422 �About the Contributors About the Contributors Karolina Brylska, dr – Institute of Journalism of the University of Warsaw, Laboratory of Media Studies of the UW, a media expert and political scientist, graduate of the Institute of International Relations and the Institute of Journalism of the Faculty of Journalism and Political Sciences of the UW, holding a doctorate in social sciences in the field of media studies; she won a scholarship of the Socrates-Erasmus programme under which she studied at the Paris Institute of Political Studies (Sciences Po); deputy head of the Laboratory of Media Studies of the UW. She is involved in rhetorical analysis of media coverage and public discourse analysis. Email: karolina.brylska@id.uw.edu.pl Marta Brzezińska-Waleszczyk – a graduate of the Cardinal Stefan Wyszyński University, doctoral student at the Institute of Media Education and Journalism. In 2012, she has defended her Master’s thesis Blogs as a tool of social communication in the Church. Currently, she is working on her doctoral thesis on New evangelization in the social media. A publicist and journalist. She has hosted programmes in Radio Wnet and Radio Warszawa and published in “Gazeta Polska” and “Rzeczpospolita” newspapers as well as on websites: wpolityce.pl, Deon.pl, Fronda.pl, and recently, Natemat.pl. Co-author and author of books, a collaborator of the “Przewodnik Katolicki” weekly and the Wp.pl website. Author of several dozen journalistic texts and interviews. Email: mart.bre@gmail.com Ewa K. Czaczkowska, dr – Faculty of Theology of the Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw, assistant professor at the Chair of Theory, Axiology and Media Law. Scientific interests: media studies, history, biographical studies. She has worked for the “Rzeczpospolita” daily; currently, she publishes in such magazines as “Wprost” and “Gość Niedzielny”. Author of 423 �About the Contributors books, including Kardynał Wyszyński. Biografia [Cardinal Wyszyński. A Biography], Siostra Faustyna. Biografia Świętej [Sister Faustina. A Biography], Papież, który uwierzył. Jak Karol Wojtyła przekonał Kościół do kultu Bożego Miłosierdzia [The Pope Who Believed. How Karol Wojtyła Convinced the Church to Worship the Divine Mercy], Ksiądz Jerzy Popiełuszko [Father Jerzy Popiełuszko], Cuda świętej Faustyny [The Miracles of St. Faustina]. Email: e.czaczkowska@aeropag21.pl Fr. Michał Drożdż, dr hab. – a professor of the Pontifical University of John Paul II in Cracow, a lecturer of the theory of media and social communication as well as philosophy and axiology of media, an editor, holding a doctorate in philosophy of science and nature and a post-doctoral degree in social sciences in the field of media studies; director of the Institute of Journalism and Social Communication of the Pontifical University of John Paul II in Cracow. Field of research: axiology of media and social communication. Author of several dozen papers and books. Email: michal.drozdz@upjp2.edu.pl Karolina Dziewulska-Siwek, dr – a theorist and practitioner of spokespersonship, a graduate of the Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw. She started acquiring her journalist skills in the public media: the Polish Radio and the Polish Television. She has practised in press offices of railroad companies. She was a PR specialist of a charity organization. Spokesperson for the Agricultural Market Agency. She is a lecturer at her Alma Mater and at the College of Social and Media Culture in Toruń. An enthusiast of radio. Email: dziewulska.siwek@gmail.com Tomasz Gackowski, dr – Institute of Journalism of the University of Warsaw, Laboratory of Media Studies of the UW, a graduate of the Institute of Journalism and the Institute of History of the University of Warsaw under the College of Inter-Faculty Individual Studies in Humanities of the UW; holder of a 2013 scholarship of the START programme of the Foundation for Polish Science; winner of a scholarship for outstanding young scholars for the period of 2015-2018 from the Minister of Science and Higher Education; deputy director for scientific research and foreign cooperation at the Institute of Journalism of the UW, head of the Laboratory of Media Studies of the UW. Author of many papers and books in the field of methodology of media studies, political and stock exchange communication; co-organizer of many conferences, conventions, congresses and research workshops (including All-Polish Methodological Conferences of Media Experts). Email: tomasz.gackowski@lbm.uw.edu.pl 424 �About the Contributors Damian Guzek, dr – University of Silesia in Katowice, assistant professor at the Department of Journalism of the Institute of Political Sciences and Journalism of the University of Silesia. He was awarded scholarships from the Minister of Science and Higher Education and from the Swedish Institute. In 2016, a Visiting Research Fellow at the School of Humanities, Keele University (United Kingdom). Since 2013, a representative of young scholars in the Media and Religion Working Group at the European Communication Research and Education Association (ECREA). In 2015-2018, he is the manager of the NSC grant The media and their attitude to the secular state idea. An author of two monographs, as well as author and co-author of more than 20 scholarly publications in the area of media, religion and politics, published, among others, in “Journalism Studies” or “Online – Heidelberg Journal of Religions on the Internet”. His research interests are focused on the subject matter of media and religion as well as representation of conflicts in the media. He holds a degree in media sciences, political sciences and theology. Email: damian.guzek@us.edu.pl Witold Kawecki CSsR, prof. dr hab. – a professor of theological sciences in the field of theology of culture, art and journalism, head of the Chair of Dialogue between Faith and Culture of the Cardinal Stefan Wyszyński University. An author of several dozen books and several hundred publications, a collaborator of such institutions as the Polish Radio and the Polish Television. A member of the “Right to Culture” international experts’ commission by the National Centre for Culture. The president of the Team of Cultural Competencies of the Church by the NCC. An expert of the Polish Accreditation Committee in the field of theology, cultural studies and journalism. Email: o.witold@interia.pl Milena Kindziuk, dr – a media expert, assistant professor at the Institute of Media Education and Journalism of the Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw. An author of biographies and an expert in the subject matter of the life and activity of Blessed Fr. Jerzy Popiełuszko (the books have been translated, among others, into Italian, Slovene, or Spanish). She has written biographies of such figures as Cardinal Józef Glemp (Ostatni taki Prymas. Kard. Józef Glemp [The Last Primate of His Kind. Cardinal Józef Glemp]); Emilia Wojtyła (Matka Papieża [Mother of the Pope]); Marianna Popiełuszko (Matka świętego [Mother of a Saint]). A publicist, the editor-in-chief of the Warsaw edition of the “Niedziela” weekly, a collaborator of the “W Sieci” and “W Sieci historii” weekly magazines and the www.wpolityce.pl website. She is a publicist, a journalist and a co-author of entries in the Great Encyclopedia of John Paul II. Email: mkin@interia.pl 425 �About the Contributors Fr. Józef Kloch, dr hab. – a professor at the Institute of Media Education and Journalism of the Cardinal Stefan Wyszyński University, occupied with communication in the social media and with issues connected with spokespersonship, the Internet and the Church; a media expert. He holds of a scholarship of the Catholic University of America in Washington. An author of books, including Kościół w Polsce wobec Web 2.0 [The Polish Church and its attitude to Web 2.0] (Kielce 2013). Editor of scientific journals “The Person and the Challenges” as well as “Media and Religion”. He was the spokesman for the Polish Episcopal Conference between 2003 and 2015. Email: j.kloch@uksw.edu.pl Fr. Rafał Leśniczak, dr – Institute of Media Education and Journalism of the Cardinal Stefan Wyszyński University. He has studied philosophy and theology at the Major Seminary in Łódź. In 2004, he earned his Master’s degree in theology at the Faculty of Theology of the Cardinal Stefan Wyszyński University in Warsaw and was ordained. Between 2005 and 2010, he studied at the School of Institutional Social Communication of the Pontifical University of the Holy Cross in Rome, obtaining a doctorate in institutional social communication. He is a member of the following scientific associations: European Communication Research and Education (ECREA), International Association for Media and Communication Research (IAMCR), Polish Communication Association, Polish Political Science Association. An author of above 20 scholarly publications. His main fields of research include: journalistic ethics, political communication, social communication, and public relations. Email: r.lesniczak@uksw.edu.pl Fr. Marek Łuczak, dr hab. – a professor at the Chair of Economic Journalism and the New Media at the University of Economics in Katowice. A presbyter in the Katowice Archdiocese, the editorial assistant of the “Niedziela” weekly; he publishes in the field of the Catholic social science as well as media studies; an author and co-author of several dozen papers. Email: xmarek@orange.pl Anna Miotk, dr – Communications Director at the Polskie Badania Internetu [Polish Internet Research] company. Earlier, she was responsible for product testing and development as well as assorted marketing activities for a media monitoring brand. She has many years’ experience in public relations, having worked in recognized Polish and international PR agencies, implementing projects for customers in the IT, FMCG and healthcare sectors. She holds a doctorate in humanities; the title of her doctoral dissertation is Metody oceny i pomiaru rezultatów działań public relations stosowane w Polsce [Methods of 426 �About the Contributors Assessment and Measurement of Results of Public Relations Activities, as Utilized in Poland]. Earlier, she graduated from sociology at the University of Gdańsk. She is a lecturer at post-graduate studies in PR, conducts trainings in measurement of results of public relations activities; her training skills are confirmed by a certificate from the House of Skills School of Trainers. Author of books: Badania w public relations [Research in Public Relations], Skuteczne social media [Effective Social Media], as well as numerous publications in the professional media and a blog on measurement of communication activities. Email: kontakt@annamiotk.pl lub anna.miotk@gmail.com Jerzy Olędzki, prof. dr hab. – a full professor at the Faculty of Theology of the Cardinal Stefan Wyszyński University, professor emeritus of the University of Warsaw. Academic specialization: media sciences and political sciences. An educator in the field of theory and practice of social communication, public relations, professional ethics of journalists and public relations specialists. An author of publications in the area of sociology of international communication, information flow and professionalism in journalism, as well as ethics in public relations. Email: j.oledzki@gmail.com Mateusz Patera – Institute of Journalism of the University of Warsaw, Laboratory of Media Studies of the UW; a doctoral student of social sciences at the UW, in the area of media studies. An associate at the Laboratory of Media Studies. A graduate of the Inter-Faculty Studies in Environmental Protection of the University of Warsaw as well as of the Institute of Journalism of the Faculty of Journalism and Political Sciences of the UW. Scientific and research interests: media research methods (including eye tracking, focus group tests), visual communication, image survey, communication in the Web 2.0 and 3.0. Email: mateusz.patera@lbm.uw.edu.pl Monika Marta Przybysz, dr hab. – a professor at the Institute of Media Education and Journalism of the Cardinal Stefan Wyszyński University, the head of the Chair of Public Relations and Marketing Communication, a qualified public relations specialist. She obtained her doctorate in 2007 on the basis of her dissertation on crisis management in the Polish Church. She won an award for the best doctoral dissertation from the Prime Minister of the Republic of Poland. An author of several dozen research papers and books in the field of social communication. A member of the Polish Communication Association and the Editorial Advisory Board of the “Media and Religion” of the Faculty of Journalism of the M. Lomonosov Moscow State University. Editor of the “Kultura-Media-Teologia” scientific quarterly. A co-organizer of annual 427 �About the Contributors workshops for monastic and diocesan spokespersons. She is a spokesperson and member of the Team of New Evangelization of the Polish Episcopal Conference. She has been awarded “PRoton 2013”, a prestigious award of the public relations industry, and the Medal of the Commission of National Education (2014). Email: uksw@op.pl Teresa Sasińska-Klas, dr hab. – a sociologist and political scientist, a professor at the Institute of Journalism, Media and Social Communication of the Jagiellonian University, the head of the Department of International Communication and Media. She specializes in the area of relations between the media and politics as well as political socialization through the media. Email: uhsasins@cyfronet.krakow.pl Małgorzata Sławek-Czochra, dr – an assistant lecturer at the Chair of Visual Communication of the Institute of Journalism and Social Communication of the John Paul II Catholic University of Lublin, a member of the Polish Sociological Association and the Social Academy. Her research interests include: visual communication, art in the public space (especially street art and graffiti), study of media broadcasts. Email: malgorzataczochra@o2.pl Joanna Sosnowska, dr – an assistant professor at the Institute of Journalism and Social Communication of the Catholic University of Lublin, a journalist in the TVP. Her research interests are focused on the issues of TV journalism, television broadcast genres, documentary film and television criticism. Since 2003, she has been associated with TVP Lublin. An author of documentaries, television programmes and reportages. Email: joannus@autograf.pl Anna Sugier-Szerega, dr – a sociologist, media expert, an assistant professor at the Institute of Journalism and Social Communication of the Catholic University of Lublin. Her research interests include: medialization of holiday and celebration, media competences, children’s popular culture, travel journalism. Her recent publications: World Youth Day – a contemporary response to the need of celebration, in: World Youth Days – Testimony to the hope of the Youth, Pedagogical University, Kraków 2016; Medialne reprezentacje kultury [Media Representations of Culture] (ed.), Catholic University of Lublin, Lublin 2015; Christian Holidays and the Formation of Religious of Identity, in: Secularization and the Development of Religion in Modern Polish Society, ed. L. Dyczewski, Washington 2014/2015. She participates in the projects: Integracja lokalna czy 428 �About the Contributors medialna. Badanie wizerunku medialnego Obywateli Państw Trzecich w mediach ogólnopolskich i lokalnych [Integration: Local or Media-based? A Survey of the Media Image of Citizens of Third Countries in Nationwide and Local Media], (2014/2015), EFI; Aktywnipozytywni w świecie nowoczesnych mediów [ActivePositive in the World of Modern Media], Pracownia Kalejdoskop (2015), a grant from the Ministry of Culture and National Heritage. Email: ansusz@kul.pl Justyna Szulich-Kałuża, dr hab. – John Paul II Catholic University of Lublin, Institute of Journalism and Social Communication, Chair of Visual Communication. Research interests: social and cultural impact of the media, the role of the media in creation of a family model, language and image in mediatized communication. A participant of research projects, both international: Ehe Und Familienvorstellungen im internationalen Vergleich; Four Disjunctions: Church Renewal in a Secular Age; Framing of the Ukraine-Russia conflict in media, and Polish: Wyobrażenia młodzieży o małżeństwie i rodzinie [Young People’s Concepts of Marriage and Family]; Językowe i wizualne projekty tożsamościowe rodziny lansowane w polskiej prasie opiniotwórczej, [Linguistic and Visual Identity Projects of a Family, as Promoted in the Polish Opinion-Forming Press]; Integracja lokalna czy medialna? Badanie wizerunku medialnego obywateli Państw Trzecich w mediach ogólnopolskich i lokalnych [Integration: Local or Media-based? A Survey of the Media Image of Citizens of Third Countries in Nationwide and Local Media]. An author of monographs: Projekty tożsamościowe rodziny upowszechniane w polskich tygodnikach opiniotwórczych [Identity Projects of a Family, as Popularized in the Polish Opinion-Forming Weekly Magazines], Lublin 2013; Małżeństwo i rodzina w polskiej prasie [Marriage and Family in the Polish Press], Lublin 2010; an author of edited books and numerous articles in collective works and magazines. Email: juszka@kul.pl Alicja Waszkiewicz-Raviv, dr – an assistant professor at the Institute of Journalism of the University of Warsaw, the Department of Social Communication and Public Relations. A psychologist, media expert and PR specialist. Her research interests include: visual communication, image of public benefit institutions, anthropology of organizations, and psychology of advertising. Email: alicja.waszkiewicz@id.uw.edu.pl Kazimierz Wolny-Zmorzyński, prof. dr hab. – the head of the Department of Journalistic Genology and Photography of the Institute of Journalism of the University of Warsaw. The editor-in-chief of the “Journalism Research Review Quarterly”, the Director of the International Institute of Study of Re- 429 �About the Contributors portage, the vice-president of the Association of Journalist Studies. His publications include monographs of Melchior Wańkowicz (Sztuka reportażu wojennego Melchiora Wańkowicza [Melchior Wańkowicz’s Art of War Reportage], 1991) and Ryszard Kapuściński (Ryszard Kapuściński w labiryncie współczesności [Ryszard Kapuściński in the Labyrinth of Contemporaneity] 2004) and theoretical books on reportage (Reportaż – jak go napisać? [Reportage – How to Write It?] 2004), journalistic genres (Gatunki dziennikarskie – teoria, praktyka, język [Journalistic Genres – Theory, Practice, Language] 2006, co-authored with A. Kaliszewski and W. Furman), sources of journalistic information (Źródła informacji dla dziennikarza [A Journalist’s Sources of Information] 2008, coauthored with A. Kaliszewski, W. Furman, K. Pokorna-Ignatowicz) as well as appraisal and assessment of journalistic photography (Fotograficzne gatunki dziennikarskie [Journalistic Photographic Genres] 2008; Jaka informacja? Rzecz o percepcji fotografii dziennikarskiej [What Information? On the Perception of Journalistic Photography] 2010; Mistrzowie fotografii dziennikarskiej. Ocena i wartościowanie [Masters of Journalistic Photography. Assessment and appraisal] 2015; Co jest grane? O cechach dystynktywnych gatunków radiowych i telewizyjnych [What’s Going On? On the Distinctive Characteristics of Radio and Television Genres] 2016, co-authored with A. Kaliszewski). Email: kazimierz-wolny-zmorzynski@wp.pl Aneta Wójciszyn-Wasil, dr – John Paul II Catholic University of Lublin, Polish Radio Lublin, an assistant lecturer at the Institute of Journalism and Social Communication of the Catholic University of Lublin, a radio journalist at the Cultural Journalism Department of Polish Radio Lublin. The author of the book Sztuka radiowa w Polsce i jej krytyka do 1939 roku [Radio Art in Poland and Criticism Thereof until 1939] (Lublin 2012), she has been awarded a number of awards and distinctions for radio programmes. The scope of her research interests include genres and narrative structures in a radio broadcast, the history of the radio, as well as methodological issues of radio journalism. Email: wasil@kul.pl 430 �ANEKS Dokumentacja filmowa na płycie DVD. �Aneks 432 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Nauki o mediach Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Subject The topic of the resource Jan Paweł II kanonizacja przekaz medialny Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Olędzki, Jerzy (red.) Sasińska-Klas, Teresa (red.) Title A name given to the resource Wielkość czy autorytet? Jan Paweł II w przekazach polskich mediów podczas Jego kanonizacji Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2016 Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Absolwentów Dzieło Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 978-83-939401-1-0 Language A language of the resource polski Rights Information about rights held in and over the resource *Niniejszy materiał może być wykorzystywany i cytowany jedynie w granicach dozwolonego użytku. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Rights Holder A person or organization owning or managing rights over the resource. Stowarzyszenie Absolwentów Dzieło Type The nature or genre of the resource praca zbiorowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Nauki o mediach Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 514d8542-a09e-4afa-9520-ede1c6117de0 Creator An entity primarily responsible for making the resource Laskowska, Małgorzata Date Available Date (often a range) that the resource became or will become available. 2017-12-01T12:44:01Z Date Issued Date of formal issuance (e.g., publication) of the resource. 2011 Bibliographic Citation A bibliographic reference for the resource. Recommended practice is to include sufficient bibliographic detail to identify the resource as unambiguously as possible. Laskowska M., "Dziennikarstwo internetowe w Polsce", w: "Media - czwarta władza", t. 3, cz. I, red. J. Sobczak, W. Machura, Opole 2011, s. 151-160. Language A language of the resource pl Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Scriptorium Subject The topic of the resource dziennikarstwo internetowe Title A name given to the resource Dziennikarstwo internetowe w Polsce Type The nature or genre of the resource artykuł